Nga kriza e pengjeve, lufta shumëvjeçare dhe mosmarrëveshjet bërthamore, problemet e Iranit mbeten thelbësore për identitetin e tij.
Protestat nĂ« Iran po bĂ«jnĂ« bujĂ« nĂ« media, me qeverinĂ« dhe opozitĂ«n qĂ« akuzojnĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«n pĂ«r pĂ«rshkallĂ«zim tĂ« dhunĂ«s. Qeveria gjithashtu thotĂ« se pas protestave qĂ«ndron ndĂ«rhyrja e huaj, sipas âAl Jazeeraâ.
Ky është raundi i fundit i protestave kundër sistemit qeverisës të Iranit që nga revolucioni i vitit 1979 që rrëzoi monarkun e fundit (shahun) dhe krijoi një Republikë Islamike.
Por, vendi është përballur edhe me kriza të tjera, duke përfshirë tërmete, luftë, sanksione, tensione bërthamore, ndërhyrje rajonale dhe drama politike.
Më poshtë vijon një kronologji e disa prej ngjarjeve kryesore të pesë dekadave të fundit ne Iran:
Shkurt 1979: Ajatollah Ruhollah Khomeini kthehet pas 14 vitesh mërgimi në Irak dhe Francë.
Prill 1979: Pas një referendumi, Irani shpallet Republikë Islamike.
Nëntor 1979: SHBA-ja vendos sanksionet e para ndaj Iranit, të justifikuara nga marrja peng e qytetarëve amerikanë në ambasadën amerikane në Teheran.
SHBA-ja mbështeti monarkun e rrëzuar, Mohammad Reza Pahlavi, dhe më herët kishin ndihmoi në rrëzimin e kryeministrit të zgjedhur në mënyrë demokratike, Mohammad Mosaddegh, në një grusht shteti në vitin 1953, i mbështetur gjithashtu nga shërbimet sekrete amerikane dhe britanike.
Shtator 1980: Iraku pushtoi Iranin. Vlerësimet e çojnë numrin e të vdekurve në rreth 500 000, me Iranin që pësoi humbjet më të rënda.
Lufta u karakterizua nga luftime në shkallë të gjerë, përdorimi i mitralozëve dhe bajonetave, e ngjashme me Luftën e Parë Botërore.
Iraku përdori gjithashtu armë kimike kundër iranianëve dhe kurdëve irakianë.
Janar 1981: Të gjithë pengjet e mbetura amerikane u liruan, duke i dhënë fund krizës së pengjeve në Iran.
Qershor 1981: Një bombë në selinë e Partisë Republikane Islamike në Teheran vret dhjetëra zyrtarë të lartë, përfshirë kreun e gjyqësorit, Mohammad Beheshti, i konsideruar personi i dytë më i rëndësishëm në Iran pas Khomeini.
Gusht 1981: Presidenti Mohammad-Ali Rajai dhe kryeministri Mohammad Javad Bahonar vriten në një bombë në një takim në Teheran.
Autoritetet fajësojnë grupin revolucionar të opozitës së krahut të majtë, Mojahedin-e Khalq (MEK), i cili kishte qenë shënjestër e një goditjeje të ashpër një vit më parë.
Qershor 1982: Izraeli pushton Libanin. Irani fillon tĂ« financojĂ« â atĂ« qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«hej â lĂ«vizja libaneze e rezistencĂ«s, âHezbollahâ.
Korrik 1988: KryqĂ«zori i MarinĂ«s Amerikane âUSS Vincennesâ rrĂ«zoi njĂ« avion civil tĂ« âIran Airâ mbi Gjirin Persik, duke vrarĂ« tĂ« 290 personat nĂ« bord.
Gusht 1988: Arrihet një armëpushim midis Iranit dhe Irakut pas negociatave të ndërmjetësuara nga Kombet e Bashkuara.
Qershor 1989: Udhëheqësi Suprem Ayatollah Ruhollah Khomeini vdes më 3 qershor.
Pasardhësi i tij, Ayatollah Ali Khamenei, zgjidhet të nesërmen nga Asambleja e Ekspertëve .
Qershor 1990: Një tërmet i madh godet Iranin. Vdesin rreth 40 000 njerëz.
Mars dhe Maj 1995: SHBA-ja vendos sanksione ndaj naftĂ«s dhe tregtisĂ« iraniane. Ajo akuzon Iranin pĂ«r sponsorizimin e âterrorizmitâ dhe pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« siguruar armĂ« bĂ«rthamore.
Shtator 1998: Talebanët pranojnë se tetë diplomatë iranianë dhe një gazetar u vranë në Afganistan muajin e kaluar, gjatë pushtimit të qytetit verior të Mazar-i-Sharif.
Irani vendos mijëra trupa përgjatë kufirit të tij me Afganistanin në përgjigje.
Janar 2002: Presidenti i SHBA-sĂ«, George W. Bush e pĂ«rfshin Iranin nĂ« âboshtin e sĂ« keqesâ, sĂ« bashku me KorenĂ« e Veriut dhe Irakun, duke i pĂ«rshkruar kĂ«to vende si mbĂ«shtetĂ«se tĂ« âterrorizmitâ.
Mars 2003: SHBA-ja pushton Irakun. Irani fillon të financojë dhe mbështesë milicitë shiite dhe grupet politike në terren. Ndikimi i tij mbi këto grupe vazhdon edhe sot.
Nëntor 2003: Irani njofton se do të pezullojë programin e tij të pasurimit të uraniumit dhe se do të lejojë inspektime më gjithëpërfshirëse të OKB-së të objekteve të tij bërthamore.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA) tha se nuk ka prova për një program armësh bërthamore. Ky veprim përfaqëson një përmbysje, pasi zyrtarët iranianë kishin penguar më parë inspektimet.
Dhjetor 2003: Tërmeti i Bamit në Iranin jugor vret deri në 40 000 njerëz.
Dhjetor 2006: KĂ«shilli i Sigurimit i OKB-sĂ« vendos sanksione ndaj tregtisĂ« sĂ« materialeve dhe teknologjisĂ« bĂ«rthamore tĂ« ndjeshme nga Irani, pasi Irani dĂ«shtoi tĂ« pezullonte programin e tij bĂ«rthamor â nĂ« kĂ«mbim tĂ« stimujve diplomatikĂ« dhe ekonomikĂ« nga Gjermania dhe pesĂ« anĂ«tarĂ«t e pĂ«rhershĂ«m tĂ« KĂ«shillit tĂ« Sigurimit â Franca, Kina, Rusia, Britania e Madhe dhe SHBA-ja.
Tetor 2007: SHBA-ja vendos sanksione shtesë, gjithnjë e më të ashpra, ndaj Iranit.
Qershor 2010: Këshilli i Sigurimit i OKB-së vendos një raund të katërt sanksionesh ndaj Iranit për shkak të programit të tij bërthamor.
Këto përfshijnë një embargo të zgjeruar armësh dhe rregullore më të rrepta financiare.
Shtator 2010: Irani akuzon Izraelin dhe SHBA-në për infektimin e sistemeve të tij të centraleve bërthamore, pasi zbuloi softuer të dëmshëm në sistemet e përdorura nga stafi i sektorit bërthamor.
Mars 2011: Regjimi i Presidentit sirian Bashar al-Assad, një aleat i Iranit, shtyp me dhunë një kryengritje popullore që filloi si pjesë e Pranverës Arabe.
Më vonë gjatë vitit, Korpusi i Gardës Revolucionare Iraniane (IRGC) dërgon milicitë iraniane dhe të huaja për të mbështetur al-Assad.
Janar 2012: Bashkimi Evropian fillon bojkotin e eksporteve të naftës iraniane.
Shtator 2012: IAEA pretendon se po pengon inspektimet e bazĂ«s ushtarake âParchinâ dhe se Irani ka rritur numrin e centrifugave bĂ«rthamore pĂ«r pasurimin e uraniumit, duke rritur frikĂ«n se vendi po i afrohet sigurimit tĂ« njĂ« arme bĂ«rthamore.
Tetor 2012: Riali iranian bie në nivelin më të ulët rekord kundrejt dollarit amerikan, duke humbur 80 përqind të vlerës së tij që nga viti 2011, kryesisht për shkak të sanksioneve ndërkombëtare.
Korrik 2015: Irani arrin një marrëveshje me administratën e presidentit të SHBA-së Barack Obama, si dhe me Britaninë e Madhe, Francën, Rusinë, Kinën dhe BE-në, për të frenuar programin e tij bërthamor në këmbim të lehtësimit të sanksioneve.
Plani i PĂ«rbashkĂ«t GjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s i Veprimit (JCPOA), i njohur gjerĂ«sisht si marrĂ«veshja bĂ«rthamore, çon nĂ« festime nĂ« Iran, me shpresĂ«n pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund izolimit tĂ« vendit.
Maj 2018: PasardhĂ«si i Obama-s, Presidenti Donald Trump, tĂ«rheq SHBA-nĂ« nga marrĂ«veshja bĂ«rthamore, duke argumentuar se JCPOA Ă«shtĂ« shumĂ« e butĂ« ndaj Iranit dhe duheJ tĂ« zĂ«vendĂ«soheJ me njĂ« âmarrĂ«veshje mĂ« tĂ« mirĂ«â.
Janar 2020: Qassem Soleimani, komandant i Forcës Quds të IRGC-së, vritet në një sulm me dron amerikan në Bagdad.
Prill 2024: Izraeli bombardon Ambasadën Iraniane në Damask, duke vrarë shtatë persona, përfshirë dy gjeneralë të IRGC-së.
Maj 2024: Presidenti iranian, Ebrahim Raisi vdes në një rrëzim helikopteri në provincën e Azerbajxhanit Lindor.
Korrik 2024: Udhëheqësi i Hamasit Ismail Haniyeh vritet në Teheran, me Izraelin që fajësohet gjerësisht për sulmin.
Qershor 2025: Izraeli sulmon Iranin, duke filluar një luftë 12-ditore midis dy palëve që shkakton të paktën 610 iranianë dhe 28 izraelitë të vdekur.
LEXO EDHE: “TĂ« gjithĂ« do paguajnĂ« njĂ« çmim tĂ« lartĂ«”/ Trump inkurajon protestuesit nĂ« Iran: Ndihma Ă«shtĂ« rrugĂ«s