❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

14 Janari 1990/ Demonstrata e parë antikomuniste që hapi rrugën drejt demokracisë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Data 14 janar 1990 shĂ«non njĂ« moment historik pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«: nĂ« ShkodĂ«r u zhvillua demonstrata e parĂ« antikomuniste qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r rrĂ«zimin e regjimit komunist, i fundit diktatorial nĂ« EvropĂ«n Lindore. QytetarĂ«t e ShkodrĂ«s dolĂ«n nĂ« mĂ«nyrĂ« spontane nĂ« rrugĂ«t e qytetit pĂ«r tĂ« shprehur pakĂ«naqĂ«sinĂ« e tyre ndaj regjimit, duke u bĂ«rĂ« protagonistĂ« tĂ« njĂ« ngjarjeje qĂ« do tĂ« mbetej nĂ« kujtesĂ«n e kombit.

Në atë ditë historike, mijëra shkodranë u grumbulluan në qendër të qytetit dhe tentuan të rrëzonin bustin e Stalinit, një simbol i regjimit komunist. Megjithatë, policia dhe ushtria e kohës ndërhynë dhe shpërndanë turmën me dhunë. Pas demonstratës, dhjetëra protestues u arrestuan dhe u dhunuan barbarisht në burgje, ndërsa regjimi tentonte të frikësonte qytetarët në përpjekje për të ruajtur kontrollin.

Ngjarja, për rëndësinë dhe kontekstin e saj historik, u konsiderua menjëherë si demonstrata e parë antikomuniste në Shqipëri. Ajo pati jehonë jo vetëm brenda vendit, por edhe në mediat ndërkombëtare, duke u analizuar si një shenjë e hershme e valës së ndryshimeve demokratike që do të përfshinin Shqipërinë.

Lek Kurti, pjesëmarrës në demonstratë, kujton se lëvizja u nxit nga ndryshimet që po ndodhnin në Evropën Lindore. Në një intervistë për eetimestv, ai rrëfen se një natë para protestës, sigurimi i shtetit ushtronte terror nëpër lagjet e qytetit, duke arrestuar të paktën katër persona që dyshohej se po organizonin reagimin qytetar. Megjithatë, përpjekjet e regjimit për të ndaluar protestën dështuan.

Filip Guraziu, në një shkrim të mëparshëm do të theksonte rëndësinë e Shkodrës në këtë ngjarje:

“Nuk mund tĂ« konsiderohet rastĂ«si qĂ« demonstrata e parĂ« antikomuniste u zhvillua pikĂ«risht nĂ« ShkodĂ«r. Populli i kĂ«tij qyteti dhe i malĂ«sive pĂ«rreth kishte treguar mĂ« parĂ« se komunizmi ishte i huaj pĂ«r ta. Ky popull, i ndikuar historikisht nga tradita e lirisĂ« dhe kontaktet me kulturĂ«n perĂ«ndimore pĂ«rmes tregtisĂ« dhe KishĂ«s Katolike, nuk mund tĂ« pranonte kurrĂ« diktaturĂ«n dhe dogmĂ«n komuniste. Rezistenca e armatosur e Kelmendasve nĂ« Janar 1945 dhe kryengritja e pĂ«rgjakshme e PostribĂ«s nĂ« vitin 1946 janĂ« shembuj tĂ« veçantĂ« nĂ« historinĂ« e ShqipĂ«risĂ«.”

Terrori politik pas 14 janarit nuk mundi të thyente shpirtin demokratik të shkodranëve. Përkundrazi, ai u shndërrua në një katalizator për protesta më të ashpra dhe të gjera në mbarë vendin, duke frymëzuar qytetarët në qytete të tjera. Historia e demokracisë shqiptare kujton me respekt revoltën e shkodranëve në 16 Qershor 1990, 11 Nëntor 1990, 13 Dhjetor 1990 dhe 2 Prill 1991.

Guraziu thekson se demonstrata e 14 janarit 1990 duhet tĂ« pĂ«rkujtohet jo vetĂ«m nĂ« ShkodĂ«r, por nĂ« tĂ« gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ«, si momenti kur u hodh “guri i parĂ«â€ i themeleve tĂ« demokracisĂ« post-komuniste.

Sipas tij, qindra qytetarĂ« u arrestuan dhe shumĂ« prej tyre u torturuan. DhjetĂ« prej aktivistĂ«ve kryesorĂ«, DedĂ« Kasneci, Gjergj Livadhi, Rin Monajka, Kolec Hublina, Flamur Elbasani, Nikolin Margjini, Tonin Dema, Nikolin Thana, Klaudio Daka dhe Aldo Perizi u dĂ«nuan me vite tĂ« gjata burg. GjashtĂ« tĂ« tjerĂ« – Gjovalin Rolba, Gjovalin Zefi, Ndoc Leqejza, Pjerin Veli, Paulin Shtjefni dhe Viktor Martini – u dĂ«rguan nĂ« spitale psikiatrike, ndĂ«rsa shumĂ« familje u internuan. Rin Monajka, njĂ« nga tĂ« burgosurit, doli nga burgu me gjendje invaliditeti ekstrem pĂ«r shkak tĂ« torturave shtazarake.

Studiuesi Kastriot Dervishi ofron një pasqyrë të veprimeve të Sigurimit të Shtetit para dhe gjatë demonstratës. Sipas tij, regjimi kishte marrë masa të rrepta për të parandaluar protestën. Dega e Punëve të Brendshme dhe Komiteti i PPSH-së dërguan njerëz të infiltruar për të monitoruar grumbullimin, i cili u filmua në mënyrë të fshehtë. Materiali i filmimit nuk dihet ku ka përfunduar. Hetuesia vlerësoi pjesëmarrësit në rreth 2000 veta dhe identifikoi Rini Monajkën si figurën kryesore të demonstratës.

Rin Monajka u arrestua për pjesëmarrje në organizimet me qëllim rrëzimin e bustit të Stalinit në Shkodër, në datat 11-14 janar 1990. Rini ishte me origjinë austriake dhe punonte në ndërmarrjen e peshkimit. Bashkë me Dedë Kasnecin, u bënë figurat kryesore të këtyre lëvizjeve antikomuniste në qytet.

U gjykua mĂ« 25-30 prill 1990 nga Gjykata e LartĂ« nĂ« TiranĂ«. Kolegji Penal i GjykatĂ«s sĂ« LartĂ«, me vendimin nr.2 tĂ«, datĂ« 30.4.1990 i deklaroi fajtorĂ« tĂ« pandehurit dhe i dĂ«noi me heqje lirie. Rin Monajka u dĂ«nua me 7 vjet burg. Gjykata e konsideronte “demonstratĂ« antisocialiste” dhe tĂ« pandehurit “me rrezikshmĂ«ri tĂ« madhe shoqĂ«rore”.

Intensiteti i veprimeve u shfaq kryesisht midis 13 dhe 16 janarit 1990. Përveç arrestimeve, u rrit shpërndarja e fletushkave dhe parullave antikomuniste. Më 15 janar u hodh një dinamit pranë Komitetit të Partisë, por ai nuk shpërtheu falë vigjilencës së policisë. Zëvendësministri i Punëve të Brendshme, Zylyftar Ramizi, raportoi se qëllimi i demonstratës ishte rrëzimi i bustit të Stalinit dhe më pas takimi me sekretarin e parë të Komitetit të PPSH-së, Xhemal Dymylja, për të kërkuar liri shtypi, fjalë dhe demokraci. Hetuesia përqendroi hetimet te pjesëmarrësit dhe ata që kishin shkruar parullat.

Burimi: Kujto.al

The post 14 Janari 1990/ Demonstrata e parë antikomuniste që hapi rrugën drejt demokracisë appeared first on Gazeta Si.

↗

’24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi’/ Shfaqja qĂ« zgjon ndĂ«rgjegjen qytetare

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- “24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi” vjen si njĂ« premierĂ« absolute nĂ« skenĂ«n e Teatrit KombĂ«tar – ArTurbina, duke ftuar publikun tĂ« pĂ«rjetojĂ« njĂ« komedi satirĂ«-kabare qĂ« godet me humor tĂ« mprehtĂ« realitetin e pĂ«rditshĂ«m shqiptar.

Shfaqja vendos ngjarjen në të sotmen dhe e shtrin kohën e veprimit mes së djeshmes, së tashmes dhe asaj që vazhdon të përsëritet, duke ndërtuar një pasqyrë të drejtpërdrejtë të përvojës qytetare.

NĂ« qendĂ«r tĂ« saj Ă«shtĂ« votuesi i zakonshĂ«m, i pĂ«rfaqĂ«suar pĂ«rmes interpretimit tĂ« katĂ«r aktorĂ«ve, tĂ« shoqĂ«ruar nĂ« skenĂ« nga tre muzikantĂ«, tĂ« cilĂ«t ndĂ«rtojnĂ« njĂ« atmosferĂ« dinamike ku humori dhe satira ndĂ«rthuren natyrshĂ«m. Me njĂ« intensitet simbolik tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« qindra mijĂ«ra “doza humori” dhe “goditje satire”, shfaqja i fton spektatorĂ«t tĂ« qeshin, por edhe tĂ« reflektojnĂ« mbi zgjedhjet dhe pasojat e tyre.

NĂ« role interpretojnĂ« Arben Derhemi, Zamira Kita, Xhuliano Brisku dhe Ermir Haxhaj, ndĂ«rsa shfaqja vjen nga dhe nĂ«n regjinĂ« e Driada Dervishit. Teksti mbĂ«shtetet nĂ« poemĂ«n satirike “E tĂ« tjera, e tĂ« tjera” tĂ« Teodor Kekos dhe ndĂ«rtohet mbi disa motive tĂ« Naun Shundit, duke sjellĂ« nĂ« skenĂ« njĂ« gjuhĂ« teatrale tĂ« mprehtĂ« dhe aktuale.

Muzika, e kompozuar nga Aulon Naçi, luan një rol të rëndësishëm në ritmin dhe frymën e shfaqjes. Ajo interpretohet live nga Gent Rrushi në fizarmonikë, Ermal Rodi në klarinetë dhe Emiljan Dhimo në perkusion, ndërsa për përgatitjen vokale të aktorëve është kujdesur Artur Vera.

Shfaqja vjen si njĂ« ftesĂ« e hapur pĂ«r publikun qĂ«, pĂ«rmes humorit dhe auto-ironisĂ«, tĂ« pĂ«rballet me realitetin dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qytetare. “24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi”  do tĂ« shfaqet nga data 13 deri mĂ« 18 janar, çdo mbrĂ«mje nĂ« orĂ«n 20:00, nĂ« Teatrin KombĂ«tar – ArTurbina.

The post ’24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi’/ Shfaqja qĂ« zgjon ndĂ«rgjegjen qytetare appeared first on Gazeta Si.

↗

Gazetaria në kohën e AI /Fundi i lajmit të thjeshtë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Bota e mediave po ndryshon rrĂ«njĂ«sisht. Sipas raportit mĂ« tĂ« fundit tĂ« Reuters Institute pĂ«r trendet globale, modeli tradicional i gazetarisĂ«, i ndĂ«rtuar mbi klikime, SEO dhe motorĂ«t e kĂ«rkimit, po mbyllet , jo sepse publiku nuk kĂ«rkon informacion, por sepse rrugĂ«t pĂ«rmes tĂ« cilave ky informacion shpĂ«rndahej nuk funksionojnĂ« mĂ« si dikur.

Google nuk është më dera e audiencës

Botuesit e lajmeve parashikojnë një rënie dramatike. Trafiku nga motorët e kërkimit, kryesisht Google, pritet të ulet rreth 43% në tre vitet e ardhshme. Dhe ky nuk është një parashikim abstrakt. Tashmë trafiku global nga Google Search ka rënë me 33%, ndërsa Google Discover ka humbur mbi 20% të audiencës.

PĂ«r dekada me radhĂ«, mediat kanĂ« ndĂ«rtuar pĂ«rmbajtjen e tyre mbi pĂ«lqimet dhe algoritmet: tituj klik-bait, lajme tĂ« shpejta, artikuj “SEO-friendly”. Sot, Google dhe AI po japin pĂ«rgjigjen direkt tek pĂ«rdoruesi, duke shmangur artikujt origjinalĂ«. Me fjalĂ« tĂ« tjera: lajmi Ă«shtĂ« aty, por klikimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« i garantuar.

ÇfarĂ« nuk mund ta zĂ«vendĂ«sojĂ« AI

Raporti zbulon se drejtuesit e mediave në 51 vende po riorientojnë investimet. Më shumë në gazetari investigative, raportim në terren, analiza kontekstuale dhe histori njerëzore; më pak në lajme rutinë dhe përmbajtje të përgjithshme. Mesazhi është i qartë: AI mund të prodhojë informacion, por nuk mund të japë kuptim, ndjeshmëri dhe përgjegjësi.

YouTube po merr fronin

NjĂ« tjetĂ«r trend i rĂ«ndĂ«sishĂ«m Ă«shtĂ« ndryshimi i platformave. YouTube nuk shihet mĂ« si rrjet social, por si “televizioni i ri” i medias. PĂ«r vitin 2026, shumica e botuesve planifikojnĂ« tĂ« investojnĂ« mĂ« shumĂ« nĂ« kĂ«tĂ« platformĂ« sesa nĂ« çdo tjetĂ«r. Pas saj vijnĂ« TikTok dhe Instagram, ndĂ«rsa SEO, Facebook dhe X (ish-Twitter) po humbin rĂ«ndĂ«si. Publiku sot kĂ«rkon jo thjesht informacion, por zĂ«, fytyrĂ« dhe lidhje personale.

AI nuk është shpëtimi financiar

Pavarësisht entuziazmit për inteligjencën artificiale, shumica e mediave nuk e shohin atë si burim të qëndrueshëm të ardhurash. Vetëm rreth 20% e drejtuesve presin të ardhura të konsiderueshme nga marrëveshjet me platformat e AI; pjesa tjetër pret fitime minimale ose aspak. Në fakt, AI shpesh kërkon investime të reja, role teknike dhe rritje kostosh operative.

Pra, AI nuk po i jep zgjidhje krizës ekonomike të medias; thjesht po e zhvendos atë.

Gazetaria që mbetet e pazëvendësueshme

Në një kohë ku informacioni gjenerohet automatikisht, ajo që mbetet e pazëvendësueshme është gazetaria e terrenit që pyet, lidh faktet dhe flet me emër dhe përgjegjësi. Në fakt po ndodh ajo që e ndan gazetarinë nga zhurma.

Në fund, raporti i Reuters Institute paralajmëron se e ardhmja e medias nuk është në AI, por zëri dhe fytyra njerëzore që sjell kuptim dhe përmbajtje.

The post Gazetaria në kohën e AI /Fundi i lajmit të thjeshtë appeared first on Gazeta Si.

↗

Fjalori i madh i gjuhës shqipe që lë jashtë Kosovën

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Fjalori i madh i gjuhĂ«s shqipe me 125 mijĂ« njĂ«si leksikografike i cilu u publikua tĂ« martĂ«n online  llogaritet si fjalori mĂ« voluminoz i shqipes. Por, krejt kjo punĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ«anshĂ«m nga Akademia e Shkencave e ShqipĂ«risĂ« pa bashkĂ«punimin me AkademinĂ« e Shkencave dhe Arteve tĂ« KosovĂ«s. 

Duke paralizuar edhe funksionimin e Këshillit Ndërakademik për Gjuhën Shqipe, që përbëhej nga anëtarë të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Nga ideja e standardizimit të leksikut për të vënë parimet bazë, Akademia e Shkencave e Shqipërisë kishte kapërcyer te projekti për Fjalorin e madh të gjuhës shqipe pa kurrfarë marrëveshjeje

“NĂ« KĂ«shillin NdĂ«rakademik ishte parashikuar tĂ« diskutoheshin çështjet e leksikut. SĂ« pari, pra, do tĂ« pĂ«rcaktoheshin parimet e punĂ«s dhe do tĂ« zgjidheshin dilemat. Ne, nĂ« AkademinĂ« e KosovĂ«s, nuk e kemi parĂ« tĂ« arsyeshme tĂ« punojmĂ« pa ato parime dhe nuk kemi pranuar tĂ« pĂ«rfshihemi nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«â€, ka thĂ«nĂ« pĂ«r Koha.Net gjuhĂ«tari, profesori universitar e akademiku Bardh Rugova.

Ai ka shtuar se nuk kërkon ta gjykojë punën e askujt.

“Por mendoj se nuk mund tĂ« ketĂ« projekte tĂ« gjuhĂ«s shqipe pa pĂ«rfshirjen e ASHAK-ut. Shqipja nuk Ă«shtĂ« e drejtĂ« autoriale e askujt. FjalorĂ«t, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ«, janĂ« mjete standardizuese. Nuk do tĂ« duhej tĂ« hartoheshin nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«, pa marrĂ«veshje ndĂ«rinstitucionale”, ka thĂ«nĂ« ai. Kurse pĂ«rsa i pĂ«rket funksionit tĂ« KĂ«shillit NdĂ«rakademik, Rugova ka qenĂ« po ashtu i prerĂ«.

“Tani nuk ka mĂ« kuptim tĂ« ketĂ« KĂ«shill NdĂ«rakademik. PĂ«r çfarĂ« do tĂ« shĂ«rbente?”, ka thĂ«nĂ« ai.

Bardh Rugova

“Projekti bashkĂ« me grupin fillestar tĂ« autorĂ«ve tĂ« veprĂ«s u miratuan dhe u pranuan nga ASHSH e nga ASA, si dhe u mbĂ«shtetĂ«n me bashkĂ«punimin e Institutit Albanologjik tĂ« PrishtinĂ«s (IAP) e tĂ« Universitetit tĂ« KalabrisĂ« (KozencĂ«), me leksikografĂ« nga Universiteti i TiranĂ«s, nga Universiteti “Fan S. Noli” i Korçës, nga Universiteti “Luigj Gurakuqi” i ShkodrĂ«s dhe nga leksikografĂ« tĂ« tjerĂ« nga Republika e ShqipĂ«risĂ«, nga Republika e KosovĂ«s, nga Republika e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut, nga Palermoja”. Krejt kjo Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pa AkademinĂ« e Shkencave dhe Arteve tĂ« KosovĂ«s e po ashtu pa miratim tĂ« leksikografĂ«ve tĂ« Universitetit tĂ« PrishtinĂ«s.

Ky projekt do të niste më 2021 duke angazhuar në grupet e punës disa studiues të Institutit Albanologjik të Prishtinës.

PavarĂ«sisht se nĂ« janar tĂ« vitit 2020 dy akademitĂ« ishin marrĂ« vesh pĂ«r “rithemelimin” e KĂ«shillit njĂ« vit mĂ« vonĂ«, ASHASH-i nisi projektin pĂ«r Fjalorin e madh tĂ« gjuhĂ«s shqipe pa u marrĂ« vesh pĂ«r parimet e standardizimit tĂ« leksikut me ASHAK-un. Redaksia e Fjalorit pĂ«rbĂ«het nga: akademik Jani Thomai si kryeredaktor, akademik Valter Memisha nĂ« cilĂ«sinĂ« e zĂ«vendĂ«skryeredaktorit dhe sekretarit shkencor, Shezai Rrokajt, po ashtu si zĂ«vendĂ«skryeredaktor dhe anĂ«tarĂ«t DhimitĂ«r (Miço) Samara, Shefkije Islamaj, akademik Gjo­valin Shkurtaj, Ali Jashari, Anila Omari dhe Anila Kananaj. Te hartuesit pos kĂ«tyre emrave figurojnĂ« edhe: Artur Lama, Abdurr­ahim Maxhuni, Idriz Metani, Juliana Kume, Mimoza Priku, Naim Berisha, Rozana Rushiti, Teuta Toska, Rezarta Draçini, Sejdi Gashi, Manjola Zaçellari, Behar Hoxhaj, Resul Telhaj, Olger Brame, EngjĂ«llushe Karaj, Petrit Zeneli dhe Viktor Bakillari.

Fjalori i publikuar nĂ« parathĂ«nie sqaron se posedon rreth 105 mijë  fjalĂ« nĂ« zĂ«ra tĂ« veçantĂ«, pastaj rreth 3 mijĂ« e 500 fjalĂ« “tĂ« fshehura” nĂ« kuptime si emra, mbiemra e ndajfolje, rreth 12 mijĂ« e 500 njĂ«si frazeologjike, rreth 5 mijĂ« togfjalĂ«sha terminologjikĂ«, rreth njĂ« mijĂ« e 200 emĂ«rtime shkurtĂ«sore, rreth 250 terma tĂ« rinj tĂ« paasimiluar fonetikisht, rreth 1.650 shprehje tĂ« huaja tĂ« paasimiluara e rreth 250 mijë  kuptime leksikore.

Bazuar në parathënie, Fjalori  vjen si vepra leksikografike prej kohësh e munguar dhe mjaft e kërkuar nga shumë përdorues të gjuhës shqipe.

The post Fjalori i madh i gjuhës shqipe që lë jashtë Kosovën appeared first on Gazeta Si.

↗

A do të mbijetonte fotografia humaniste e Willy Ronis në Francën e sotme?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Gazeta “SI”- NĂ« mes tĂ« shekullit tĂ« 20‑tĂ«, rrugĂ«t e Parisit nuk evidentoheshin vetĂ«m si hapĂ«sira  trotuaresh dhe fasadash me arkitekturĂ« mbreslĂ«nĂ«se.  Ato ishin hapĂ«sira tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme , skena ku njerĂ«zit punonin, qeshnin, luanin  dhe dashuroheshin. NjĂ« burim dhe njĂ« mjedis i lakmueshĂ«m pĂ«r artistĂ«t por sidomos pĂ«r fotografĂ«t, tĂ« cilĂ«t themeluan rrymĂ«n qĂ« u quajt fotografia humaniste.

Fotografia humaniste lind pas tmerrit të Luftës së Dytë Botërore. Në një Francë të shkatërruar, ku rrugët ishin mbushur me kujtime të dhimbshme dhe shoqëria kërkonte shpresë, fotografë si Willy Ronis, Robert Doisneau, Izis dhe Brassaï krijuan një lëvizje që synonte të dokumentonte gjendjen njerëzore, bukurinë e të zakonshmes dhe gëzimin e jetës, jo vuajtjet. Ronis, i lindur në një familje hebreje emigrantësh, u veçua nga të tjerët. Ai fillimisht e nisi karrierën si muzikant, por pas vdekjes së babait mori drejtimin e studios familjare dhe më pas u bë fotograf . Ai punoi për LIFE magazine dhe realizoi reportazhe që dwshmuan për punëtorët dhe klasat popullore me empati dhe respekt.

Përmes syrit të tij dhe këndvështrimit empatik, ai fiksonte momentet që shpesh shkonin pa u vënë re: një fëmijë që vrapon me bagetë nën sqetull, një çift që ndalet në një qoshe, një punëtor duke u kthyer në shtëpi.  Për Ronis, bukuria e së zakonshmes ishte gjithmonë burimi i emocioneve më të mëdha.

Këto imazhe, të cilat i përkasin rrymës së quajtur fotografi humaniste, kishin një përqendrim të qartë: njerëzit si protagonistë të jetës, jo si objekte të inskenuara, por si subjekte të plota të realitetit të tyre njerëzor.

Në atë epokë, fotografia e rrugës ishte një dëshmi e jetës, një çast i kapërthyer në objektiv me destinin për të mbëtur përgjithmonë. E brenda kësaj qasjeje fëmijët ishin shpesh figura qendrore. Duke fiksuar  spontanitetin e lojës dhe lirinë e tyre në hapësira publike, Ronis dhe bashkëkohësit e tij krijuan imazhe që sot quhen klasike të historisë vizuale. Këto foto shkrepeshin pa  pëlqimin formal të personave të fotografuar. Ato ishin rezultat i një bashkëjetesë të fotografit me subjektin në botën e përditshme, një marrëdhënie e ndjeshme dhe e sinqertë.

Por sot, terreni ligjor është ndryshuar thellësisht. Në Bashkimin Evropian, fotografia e një fëmije konsiderohet të dhënë personale sipas GDPR, dhe publikimi i saj kërkon pëlqimin e prindërve ose kujdestarit ligjor. Në Francë, Kodi Civil mbron të drejtën e imazhit të çdo personi, përfshirë fëmijët, dhe gjykatat kanë vendosur që publikimi i imazheve të fëmijëve pa miratim mund të shkelë dinjitetin e tyre.

Një ligj i ri i 19 shkurtit 2024 garanton respektin e së drejtës së imazhit të fëmijëve, duke vendosur obligime të qarta për prindërit dhe institucionet para publikimit të fotografive në internet. Ligji kërkon që prindërit të ruajnë privatësinë dhe të drejtën e fëmijës për kontrollin e përdorimit të imazhit të tij, ndërsa në rastet e mosmarrëveshjeve gjyqësori mund të ndalojë publikimin pa pëlqimin e të dy prindërve. Gjithashtu, në rast se përhapja e fotografive mund të cenojë dinjitetin ose integritetin moral të fëmijës, gjykatat mund të ndërhyjnë dhe të ndryshojnë vendimet e prindërve.

NĂ« FrancĂ« ekziston gjithashtu koncepti i “droit Ă  l’image”  e drejta e secilit mbi imazhin e tij  dhe, pĂ«r fĂ«mijĂ«t, kjo e drejtĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« e kodit civil me ligjin e vitit 2024. Kjo nĂ«nkupton se publikimi i fotografive tĂ« fĂ«mijĂ«ve, sidomos nĂ« rrjetet sociale, kĂ«rkon miratim tĂ« qartĂ« dhe bashkĂ«punim mes prindĂ«rve, duke marrĂ« parasysh moshĂ«n dhe pjekurinĂ« e fĂ«mijĂ«s.

ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r artin humanist? NĂ« praktikĂ« kjo do tĂ« thotĂ« se njĂ« fotograf, sot, nuk mund tĂ« kapĂ« njĂ« moment tĂ« bukur, spontan dhe tĂ« gĂ«zueshĂ«m tĂ« njĂ« fĂ«mije nĂ« rrugĂ« e pastaj ta publikojĂ« atĂ« pa marrĂ« parasysh miratimin dhe kontekstin e rregullave ligjore moderne. NdĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« epokĂ«n e Ronis, fĂ«mijĂ«t ishin protagonistĂ« tĂ« jetĂ«s urbane, sot ligjet i japin fĂ«mijĂ«ve njĂ« kontroll tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« mbi imazhet e tyre,  njĂ« zhvillim qĂ« ka kuptim tĂ« thellĂ« nĂ« botĂ«n digjitale, por qĂ« ndryshon rrĂ«njĂ«sisht praktikĂ«n e fotografisĂ« sĂ« mĂ«parshme.

Kjo nuk do të thotë se fotografia e rrugës është e ndaluar,  në disa raste, fotografia mund të merret si art ose dokument, sidomos për përdorim privat  por publikimi dhe shpërndarja e imazheve të fëmijëve në mënyrë që të jenë të identifikueshëm sot kërkon një kujdes dhe një sërë lejesh që dikur nuk ekzistonin.

Në një kohë kur një fëmijë shfaqet dhjetëra herë në internet para se të mbushë 13 vjeç, rreziqet e këtyre imazheve kanë bërë që ligjvënësit të vendosin rregulla të reja për mbrojtjen e identitetit dhe dinjitetit të tij.

Ky kontrast me epokën e Ronis nuk është vetëm ligjor por edhe filozofik. Fotografia humaniste synonte të përçonte një mesazh universal mbi njerëzimin, ku çaste të vogla të jetës merrnin një vlerë të përjetshme.  Sot, kërkesat ligjore për privatësinë e fëmijëve i japin një prioritet të merituar mbrojtjes së të miturve, por njëkohësisht ngushtojnë hapësirën ku arti dhe dokumentimi spontan mund të lulëzojnë.

NĂ« kĂ«tĂ« “pĂ«rballje” mes mbrojtjes individuale dhe lirisĂ« artistike, lind pyetja: a mund tĂ« ruhen vlerat humaniste tĂ« fotografisĂ« pa cenuar privatĂ«sinĂ« dhe dinjitetin e fĂ«mijĂ«ve? ËshtĂ« njĂ« sfidĂ« e kohĂ«s sonĂ«, njĂ« dialog i vazhdueshĂ«m mes artit, ligjit dhe moralit dhe njĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e reflektimit tonĂ« mbi atĂ« se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« fiksosh jetĂ«n pĂ«rmes njĂ« lenteje nĂ« shekullin 21.

The post A do të mbijetonte fotografia humaniste e Willy Ronis në Francën e sotme? appeared first on Gazeta Si.

↗

Cilat janë të rejat e arkeologjisë në botë?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Zbulimet mĂ« tĂ« fundit arkeologjike nga Afrika dhe Evropa po pasurojnĂ« ndjeshĂ«m kuptimin tonĂ« pĂ«r evolucionin e njeriut dhe zhvillimin e shoqĂ«rive tĂ« hershme. Nga pĂ«rdorimi i sofistikuar i helmeve bimore nĂ« gjueti, te prodhimi industrial romak dhe kĂ«rkimi i rrĂ«njĂ«ve mĂ« tĂ« hershme tĂ« Homo sapiens, kĂ«to studime tregojnĂ« njĂ« histori shumĂ« mĂ« tĂ« thellĂ« dhe komplekse tĂ« njerĂ«zimit.

Gjuetia me shigjeta helmuese: një teknologji parahistorike e avancuar

Një studim i publikuar nga Live Science ka shtyrë ndjeshëm në kohë përdorimin e armëve me helm, duke treguar se njerëzit përdornin shigjeta helmuese që para rreth 60,000 vjetësh. Studiuesit analizuan pesë maja shigjetash kuarci të gjetura në strehën shkëmbore Umhlatuzana në Afrikën e Jugut, një vend i gërmuar për herë të parë në vitin 1985.

Analizat kimike zbuluan gjurmë të toksinave buphandrine dhe epibuphanisine, substanca që ka shumë gjasa të jenë nxjerrë nga bima Boophone disticha, e njohur edhe sot në Afrikën jugore si burim helmi për shigjeta. Helmi nuk kishte për qëllim vrasjen e menjëhershme të prenë, por dobësimin e saj, duke ulur kohën, rrezikun dhe energjinë e nevojshme për gjueti. Ky zbulim tregon jo vetëm njohuri të thella mbi bimët, por edhe planifikim, eksperimentim dhe transmetim të dijes brenda komuniteteve parahistorike.

Gjurmë të një industrie romake të panjohur në Anglinë veriore

Një tjetër zbulim domethënës vjen nga Anglia veriore, ku më shumë se 800 gurë mprehjeje të thyer janë zbuluar në brigjet e lumit Wear, rreth 10 milje në jug të Murit të Hadrianit. Sipas një raporti të The Guardian, zona nuk ishte identifikuar më parë si vend aktiviteti romak, çka e bën këtë gjetje veçanërisht të rëndësishme.

Arkeologu nënujor Gary Bankhead nga Universiteti i Durhamit shpjegon se vendndodhja ka shumë gjasa të ketë shërbyer si një qendër prodhimi. Guri ranor mendohet të jetë nxjerrë nga bregu verior i lumit dhe transportuar në bregun jugor më të sheshtë, ku përpunohej në gurë mprehjeje. Pasi përfundoheshin, këto vegla transportoheshin me anije lumore dhe detare drejt pjesëve të tjera të Britanisë Romake, duke dëshmuar për një ekonomi të organizuar dhe rrjete tregtare të zhvilluara.

Një hallkë e re në zinxhirin e evolucionit njerëzor

Zbulimi i tretĂ« vjen nga Maroku dhe ka potencialin tĂ« ndryshojĂ« mĂ«nyrĂ«n se si e kuptojmĂ« origjinĂ«n e njerĂ«zimit modern. NjĂ« ekip studiuesish marokenĂ« dhe francezĂ« ka identifikuar fosile 773,000-vjeçare qĂ« mund t’i pĂ«rkasin paraardhĂ«sit tĂ« fundit tĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« Homo sapiens, NeandertalĂ«ve dhe DenisovanĂ«ve.

Fosilet, të gjetura në një shpellë në guroren Thomas, përfshijnë nofulla të pjesshme, dhëmbë dhe rruaza, dhe shfaqin tipare të përziera mes Homo erectus dhe Homo antecessor. Sipas paleoantropologut Jean-Jacques Hublin, këto karakteristika mbështesin teorinë e një origjine të thellë afrikane për njerëzit modernë dhe kundërshtojnë idenë se Homo sapiens ka origjinë euroaziatike.

Zbulimi lidhet gjithashtu me gjetjet e mëparshme në Jebel Irhoud, ku janë zbuluar njerëz të hershëm modernë të datuar rreth 300,000 vjet më parë.

The post Cilat janë të rejat e arkeologjisë në botë? appeared first on Gazeta Si.

↗

Pse poezia dhe letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« u pĂ«rjashtuan nga Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Gazeta “SI”- Çmimet letrare nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« qenĂ« dhe mbeten burim debatesh tĂ« cilat zgjasin e zgjasin pafund, aq sa shpesh, debati zĂ« debatin dhe ende nuk Ă«shtĂ« mbyllur kapaku.

KĂ«tĂ« herĂ«, debatet janĂ« nxitur nga Çmimet kombĂ«tare tĂ« letĂ«rsisĂ«, mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmit qĂ« jepen nĂ« vend nĂ« harkun e njĂ« viti. Shkak ishte mungesa e çmimit pĂ«r poezinĂ« dhe atij tĂ« letĂ«rsisĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«, tĂ« cilat tradicionalisht kanĂ« qenĂ« pjesĂ« e vlerĂ«simit tĂ« pĂ«rvitshĂ«m.

Kështu nisën edhe reagimet e para nga shkrimtarë, botues dhe poetë, dikush për mungesën e zhanreve e dikush për mënyrën diskrete të ndarjes së këtyre çmimeve, mjaftueshëm për të nxitur debatin.

I pari që reagoi ishte shkrimtari Alban Tufa, i cili kritikoi mënyrën e ndarjes së çmimeve gati-gati në diskrecion të plotë, duke nënkuptuar mosinformimin për ata që ishin nominuar. Pasuar nga shkrimtarja e letërsisë për fëmijë Rovena Rozhani, e cila ngrinte disa pyetje mbi arsyen e heqjes së çmimit për letërsinë për fëmijë.

Po ashtu, shkrimtari Agron Tufa reagoi ashpër ndaj heqjes së poezisë nga kriteret vlerësuese, duke e cilësuar këtë si thyerje të një rekordi historik në lëmin e poezisë.

E për të ardhur së fundmi te reagimi i botueses Elda Vela, e cila theksonte mungesën e vlerësimit ndaj letërsisë për fëmijë si alarm kombëtar.

Besnik Mustafaj: Rregullorja na u propozua nga QKLL

Shkrimtari Besnik Mustafaj, nĂ« cilĂ«sinĂ« e kryetarit tĂ« jurisĂ« sĂ« Çmimeve KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« 2024, sqaron pĂ«r Gazetasi.al procesin e pĂ«rzgjedhjes, por edhe arsyen se pse kĂ«tĂ« vit u dha vetĂ«m njĂ« çmim qĂ« pĂ«rfshinte tĂ« gjitha zhanret nĂ« njĂ«.

“Sipas rregullores qĂ« na Ă«shtĂ« propozuar nga Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit, na Ă«shtĂ« pĂ«rcaktuar se do tĂ« kishte vetĂ«m njĂ« Çmim tĂ« Madh tĂ« LetĂ«rsisĂ« Shqipe, i cili pĂ«rfshinte poezinĂ«, romanin, tregimet dhe letĂ«rsinĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«. Pra, vetĂ«m njĂ« vepĂ«r fituese, e cila do tĂ« shpallej si Çmimi i Madh KombĂ«tar i LetĂ«rsisĂ«, pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« njĂ« karakter mĂ« pĂ«rfaqĂ«sues.”

Besnik Mustafaj

Ai shton se në short-listë kanë qenë emra të konsoliduar të letërsisë shqipe dhe kjo listë është bërë publike. Gjithashtu sqaron edhe mënyrën se si poezia u vlerësua në këtë edicion.

“Siç shihet nga short-lista, aty janĂ« pĂ«rfshirĂ« edhe shkrimtarĂ«, por edhe poetĂ« tĂ« cilĂ«t janĂ« emra tĂ« konsoliduar tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe, si Mimoza Ahmeti, Agron Tufa etj., por me libra nĂ« gjini tĂ« ndryshme. Formula kjo ka qenĂ«. Çmimi i MirĂ«njohjes i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« Hamit Aliajt pas vdekjes si nderim pĂ«r poezinĂ«, e cila nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre Ă«shtĂ« pĂ«rfaqĂ«suar nĂ« kĂ«to çmime.”

Alda Bardhyli: Tregimi, letërsia për fëmijë apo poezia nuk kishin prurje cilësore

Për ta sqaruar më tej këtë debat, drejtoresha e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, Alda Bardhyli, thotë për Gazetasi.al se procedura e këtij viti ishte propozim i bordit të QKLL-së dhe jurive të mëparshme, të cilat vlerësuan në bazë të prurjeve.

“Ndryshimet erdhĂ«n pas propozimeve tĂ« bĂ«ra nga juritĂ« e mĂ«parshme qĂ« prurjet e njĂ« viti nuk justifikonin nga cilĂ«sia vlerĂ«simet qĂ« jepnin. Kategori si tregimi, letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« apo poezia nuk kishin prurje tĂ« mjaftueshme pĂ«r gjykim dhe kĂ«to prurje nuk justifikonin nivelin e kĂ«rkuar. Pas shqyrtimit, Kolegji i QendrĂ«s vendosi qĂ« çmimet tĂ« reduktoheshin nĂ« tre kategori, ku Çmimi i Madh i LetĂ«rsisĂ« pĂ«rmbledh tregimin, poezinĂ« dhe romanin.”

Ajo shton se ky ndryshim u bë në funksion të promovimit të një krijimtarie më cilësore, duke mos e shpërqendruar vëmendjen e lexuesit nga çmimet e copëzuara.

Alda Bardhyli

“NĂ« njĂ« treg tĂ« vogĂ«l letrar, shumĂ« çmime shpĂ«rqendrojnĂ« vĂ«mendjen dhe zvogĂ«lojnĂ« ndikimin e secilit. Me kĂ«tĂ« strukturĂ«, çdo çmim shĂ«rben pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« nĂ« pah autorĂ«t mĂ« meritorĂ«, pĂ«r tĂ« promovuar krijimtarinĂ« cilĂ«sore dhe pĂ«r tĂ« forcuar identitetin kulturor tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare. Numri i kufizuar i çmimeve nuk Ă«shtĂ« njĂ« kufizim i krijimtarisĂ«, por njĂ« garanci qĂ« vlerĂ«simi tĂ« mbetet i drejtĂ«, analitik dhe i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ« komunitetin letrar.”

Në fund, Bardhyli sqaron se edhe poezia këtë vit kishte përfaqësuesit e saj, të cilët u nderuan.

“KĂ«tĂ« vit ne vlerĂ«suam poetin e nderuar Hamit Aliaj pas vdekjes, edhe pĂ«r faktin qĂ« libri i tij me poezi, i cili mori vlerĂ«simet mĂ« tĂ« larta nga juria, nuk mund tĂ« ishte pjesĂ« e gjykimit, pasi rregullorja pĂ«rjashton autorĂ«t qĂ« nuk jetojnĂ« mĂ«. VlerĂ«simi i poetĂ«ve qĂ« kanĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« kontribut tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare Ă«shtĂ« njĂ« akt jo vetĂ«m mirĂ«njohjeje, por edhe pĂ«rgjegjĂ«sie kulturore.

Nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« shoqĂ«rohen me vlerĂ«sime mirĂ«njohjeje pĂ«r autorĂ« qĂ« nuk janĂ« mĂ«, por qĂ« kanĂ« sjellĂ« njĂ« vlerĂ« nĂ« kulturĂ«n shqiptare. NĂ« vitin 2021 u nderua poeti Petrit Ruka pas vdekjes” pĂ«rfundon Bardhyli.

Nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« ndryshimi i procedurave tĂ« pĂ«rzgjedhjes sĂ« fituesve pĂ«r Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« ndez debat. Vjet nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ«, shkrimtarĂ«t Mira Meksi dhe Primo Shllaku i patĂ«n publike kritikat mbi pĂ«rbĂ«rjen e jurisĂ«, emrat e tĂ« cilĂ«ve u mbajtĂ«n tĂ« fshehtĂ« deri nĂ« ditĂ«n e shpalljes sĂ« çmimeve.

Në njëfarë mënyre, ky debat është po aq i shëndetshëm dhe i domosdoshëm sa nevoja për të shkruar letërsi e për të synuar më vonë një çmim i cili, për nga vlera, zgjat aq sa zgjat viti kalendarik. 

Herë për procedura, herë për mungesë cilësie apo pak nepotizëm të fshehtë, çmimet letrare në vend nxisin reagime aq sa shpesh vetë rëndësia e tyre përmbyset nga grindjet dhe pakënaqësitë që i rrethojnë.

E përtej qëllimeve shpesh nepotike dhe egoiste ( jo gjithmonë), diçka të mirë prodhojnë; debate për letërsinë shqipe.

The post Pse poezia dhe letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« u pĂ«rjashtuan nga Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«? appeared first on Gazeta Si.

↗

Hero apo tiran? Debati mbi eksploruesin Ferdinand Magellan

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Filmi i ri i Lav Diaz dramatizon udhĂ«timin e famshĂ«m tĂ« navigatorit portugez, duke nxjerrĂ« nĂ« pah jo vetĂ«m arritjet, por edhe dhunĂ«n dhe kontradiktat e tij.

NjĂ« nga ekspeditat mĂ« tĂ« famshme tĂ« shekullit tĂ« 16-tĂ«, udhĂ«timi i Ferdinand Magellanit rreth botĂ«s, merr njĂ« interpretim tĂ« ri nĂ« filmin dramatik Magellani nga regjizori filipinas Lav Diaz. Gael GarcĂ­a Bernal portretizon navigatorin portugez, njĂ« figurĂ« me ambicie tĂ« mĂ«dha qĂ« synonte tĂ« hapte rrugĂ« tĂ« reja detare drejt “ishujve tĂ« erĂ«zave” nĂ« Indonezi.

Filmi fillon me largimin e Magellanit nga Portugalia drejt Spanjës, ku me mbështetjen e Mbretit Charles I nis ekspeditën e vështirë, gjatë së cilës shumë marinarë humbasin jetën nga sëmundjet, uria ose ekzekutimet për kryengritje. Magellani vetë vritet në Betejën e Mactanit në Filipine, një ngjarje që vazhdon të jetë subjekt i debatit historik.

Ndërsa disa historianë e konsiderojnë Magellanin një pionier të madh të zbulimeve gjeografike, të tjerë e kritikojnë për sjelljen tiranike, tradhti ndaj Portugalisë dhe dhunë kundër popullsisë indigjene.

Historiani Felipe FernĂĄndez-Armesto e ka cilĂ«suar ekspeditĂ«n e tij si njĂ« “dĂ«shtim tĂ« plotĂ«â€, duke theksuar humbjen masive tĂ« ekuipazhit: nga rreth 270 marinarĂ«, vetĂ«m 18 kthehen nĂ« SpanjĂ«.

FernĂĄndez-Armesto e pĂ«rshkruan Magellanin pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r “imperializĂ«m, skllavĂ«ri dhe gjakderdhje tĂ« papĂ«rmbajtur”.

Filmi i Diazit sfidon këtë rrëfim heroik tradicional, duke shfaqur edhe perspektivën e banorëve lokalë dhe të skllavit të Magellanit, Enrikut të Malakës.

Para nisjes së udhëtimit drejt Filipineve, Magellani e kishte blerë Enrikun, një ish-mysliman, dhe e kishte çuar në Spanjë, ku ai shërbeu si ndihmës dhe udhëzues gjatë ekspeditës.

Ky detaj shton dimensionin moral dhe etnik të udhëtimit, duke treguar si kolonializmi dhe skllavëria ishin pjesë e ndërveprimeve ndërkulturore në shekullin e 16-të.

Në filmin e ri për Magellanin, Gael García Bernal luan rolin kryesor 

Filmi gjithashtu thekson tensionet në bordin e Armada de Maluco, ku Magellani përdori ekzekutime dhe ndëshkime të rrepta për të frenuar kryengritjet e ekuipazhit.

Historiani João Paulo Oliveira e Costa thekson se ndëshkimet ishin pjesërisht rezultat i pasigurisë së Magellanit si i huaj në flotën spanjolle, ku kapitenët kastilianë synonin të merrnin kontrollin.

“NdĂ«shkimi duhej tĂ« ishte brutal pĂ«r tĂ« dekurajuar rebelimet e reja. NĂ«se Magellani nuk i kishte vrarĂ« ata, ata do ta kishin vrarĂ« atĂ«,” shpjegon ai.

Një tjetër temë e diskutuese është vdekja e Magellanit në Betejën e Mactanit. Ndërsa kronikuesi i ekspeditës Antonio Pigafetta i atribuon vrasjen kryetarit vendas Lapulapu, Diaz e portretizon këtë si një ngjarje kolektive, duke sfiduar legjendën dhe duke treguar tensionet midis pushtuesve dhe komuniteteve lokale.

Filmi ka shkaktuar polemika në Filipine, ku Lapulapu konsiderohet simbol nacionalist dhe figura e tij nderohet me monumente dhe emra vendesh.

Megjithatë, filmi nuk shmang pasojat e dhunës koloniale: skuadra e Magellanit kryen hakmarrje të përgjakshme kundër komuniteteve indigjene në Guam dhe Malaka, duke ilustruar kompleksitetin moral të udhëheqjes dhe pasojat e ekspeditave koloniale.

Regjisori Diaz shpjegon se qëllimi i tij nuk ishte të dramatizonte dhunën në mënyrë sensacionale, por të tregonte pasojat e saj për njerëzit që përjetuan ekspeditën.

PavarĂ«sisht tĂ« metave tĂ« Magellanit, Diaz nuk synon ta demonizojĂ« navigatorin. “Doja tĂ« shihja njĂ« personazh tĂ« vĂ«rtetĂ«,” thotĂ« Diaz.

“NjĂ« qenie njerĂ«zore e vĂ«rtetĂ« Ă«ndĂ«rron, ambicionon dhe beson. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« eksplorues ose pushtues – ai ishte njĂ« njeri me besim dhe vizion”.

Një litografi e shekullit të 19-të portretizon vdekjen e Magellanit në Betejën e Mactanit 

Filmi kujton edhe rolin e Magellanit në përhapjen e katolicizmit në Filipine: statuja e Santo Niño, e dhuruar nga Magellani, mbetet një simbol i rëndësishëm i fesë në vend, ku 93% e popullsisë sot është e krishterë.

Në fund, Magellani nuk është vetëm një film historik mbi udhëtimet e mëdha të navigatorëve, por edhe një pasqyrë e debatit moral dhe historik mbi trashëgiminë e eksploratorëve evropianë.

Pyetja mbetet: a duhet të kujtojmë Magellanin si një hero të zbulimeve apo si një tiran brutal të epokës së tij?

Burimi: BBC

The post Hero apo tiran? Debati mbi eksploruesin Ferdinand Magellan appeared first on Gazeta Si.

↗

A rrezikon trashëgimia e David Bowie të zbehet?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”-Nga ekspozitat nĂ« V&A deri te pĂ«rdorimi i kĂ«ngĂ«ve nĂ« seriale si Stranger Things, muzika e ikonĂ«s sĂ« popit tĂ«rheq ende fansa, por dĂ«gjuesit e rinj mbeten tĂ« pakĂ«t.

Dhjetë vjet pas vdekjes së tij më 10 janar 2016, David Bowie mbetet një figurë legjendare e muzikës pop. Megjithatë, pyetja mbi mënyrën se si trashëgimia e tij po mbahet gjallë për brezat e rinj bëhet gjithnjë e më e rëndësishme.

Ndërsa disa prej hiteve të tij, si Under Pressure, arrijnë mbi 2 miliardë dëgjime në Spotify, ai ka më pak dëgjues aktivë sesa kolegët e tij si Elvis Presley, Bob Marley, Whitney Houston apo John Lennon. Vetëm një këngë e Bowie-t ka arritur këtë nivel dëgjimi, dhe pjesa tjetër e repertorit të tij nuk ka pasur të njëjtin impakt tek audienca më e re.

Familja Bowie ka zgjedhur tĂ« fokusohet nĂ« publikime tĂ« limituara dhe koleksione tĂ« çmuara, tĂ« cilat i pĂ«rshtaten kryesisht fansave tĂ« moshĂ«s sĂ« mesme. Albumet si Who Can I Be Now? (1974–1976) dhe I Can’t Give Everything Away (2002–2016), si dhe njĂ« mori albume live, janĂ« tĂ« kushtueshme dhe jashtĂ« diapazonit tĂ« interesit pĂ«r adoleshentĂ«t. VetĂ«m njĂ« album me hitet mĂ« tĂ« mĂ«dha, Legacy: The Very Best of David Bowie, ka qenĂ« i disponueshĂ«m qĂ« nga vdekja e tij.

Në botën e transmetimit digjital, kjo qasje ka kufizuar aftësinë e muzikës së Bowie-t për të tërhequr një audiencë të re. Përdorimi i këngës Heroes në finalen e serialit Stranger Things arriti vetëm vendin e 75 në listat e Spotify dhe pati 38 mijë përdorime në TikTok, një sukses modest krahasuar me viralet e momentit.

MegjithatĂ«, projekti mĂ« i spikatur dhe premtues Ă«shtĂ« hapja e QendrĂ«s David Bowie nĂ« V&A East Storehouse nĂ« LondĂ«r, ku ruhen mbi 80,000 artikuj nga karriera e tij – nga tekste tĂ« shkruara me dorĂ« deri te kostume dhe instrumente. Tristram Hunt, drejtori i V&A, e ka quajtur kĂ«tĂ« njĂ« “burim tĂ« ri pĂ«r Bowiet e sĂ« nesĂ«rmes”, duke e shndĂ«rruar nĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« njohur trashĂ«giminĂ« e artistit.

 NjĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e artikujve nga arkivi i muzikantit qĂ« janĂ« tĂ« disponueshme pĂ«r t’u parĂ« nĂ« QendrĂ«n David Bowie tĂ« V&A East Storehouse

Përveç ekspozitave, trashëgimia e Bowie-t ruhet përmes dokumentarëve dhe projekteve të kujdesura. Për shembull, familja refuzoi të licenconte muzikën për filmin biografik Stardust në 2021, duke preferuar dokumentarin Moonage Daydream të vitit 2022 dhe Bowie: The Final Act, i cili u fokusua tek periudhat më të mëdha artistike të tij dhe kulmin e karrierës komerciale.

Në këtë mënyrë, trashëgimia e Bowie-t duket e orientuar drejt ruajtjes së artit dhe ndikimit të tij afatgjatë, më shumë se drejt viralitetit të përkohshëm. Megjithatë, sfida mbetet: si do ta zbulojnë brezat e rinj muzikën e një artisti kaq inovativ dhe të gjithanshëm? Për momentin, duket se ikonës së popit i duhet të gjejë ekuilibrin mes cilësisë dhe arritshmërisë digjitale, për të siguruar që Starman të mbetet i ndriçuar edhe për të nesërmen.

Burimi: The Guardian

The post A rrezikon trashëgimia e David Bowie të zbehet? appeared first on Gazeta Si.

↗

Gustavo Petro: Trump po mendonte për një operacion ushtarak në Kolumbi


✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Gustavo Petro mendoi javĂ«n e kaluar se nĂ« çdo moment njĂ« forcĂ« sulmuese mund tĂ« zbarkonte mbi çatinĂ« e Casa de Nariño, rezidencĂ«s presidenciale kolumbiane, dhe tĂ« futej me forcĂ« nĂ« zyrĂ«n e tij. Ai nuk ka njĂ« bunker ku tĂ« vrapojĂ«, siç u pĂ«rpoq tĂ« bĂ«nte NicolĂĄs Maduro njĂ« javĂ« mĂ« parĂ«, pĂ«rpara se tĂ« kapej dhe tĂ« transportohej nĂ« njĂ« helikopter drejt Shteteve tĂ« Bashkuara.

Presidenti 65-vjeçar kolumbian ndihej i kĂ«rcĂ«nuar nga aludimet e Donald Trump se diçka e ngjashme mund t’i ndodhte. Presidenti amerikan e ka quajtur Petron disa herĂ« drogaxhi, bandit, trafikant droge dhe njĂ« njeri fasadĂ« pĂ«r Maduron. Ai e ka shtuar atĂ« nĂ« ListĂ«n Clinton – njĂ« listĂ« e kuqe individĂ«sh dhe kompanish tĂ« lidhura nga Uashingtoni me trafikun e drogĂ«s – dhe i ka revokuar vizĂ«n.

NdĂ«rkohĂ«, Petro thotĂ« se iu pĂ«rkushtua “popullit” si mburojĂ« kundĂ«r ushtrisĂ« me fuqinĂ« mĂ« tĂ« madhe tĂ« zjarrit nĂ« histori, dhe shpatĂ«s sĂ« SimĂłn BolĂ­var , tĂ« mbajtur si njĂ« relike pranĂ« tij.

NjĂ« telefonatĂ« ndryshoi gjithçka. Petro dhe Trump folĂ«n pĂ«r njĂ« orĂ« tĂ« mĂ«rkurĂ«n dhe nĂ« fund tĂ« saj, ata shprehĂ«n kĂ«naqĂ«si pĂ«r bisedĂ«n dhe u ndanĂ« miqĂ«sisht. Ishte nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n frymĂ« qĂ« Petro u shfaq pĂ«r intervistĂ«n me EL PAÍS tĂ« enjten vonĂ« pasdite, nĂ« njĂ« nga dhomat nĂ« Pallatin Nariño.

Retorika e tij anti-imperialiste është zbutur. Ai madje shkon aq larg sa thotë se qëndrimet e tij në luftën kundër trafikut të drogës ose nevojën për një tranzicion në Venezuelë që kulmon me zgjedhje nuk janë shumë larg atyre të Trump. Petro madje gjen disa ngjashmëri midis tyre.

“Ai bĂ«n atĂ« qĂ« mendon, njĂ«soj si unĂ«. Ai Ă«shtĂ« gjithashtu pragmatist, megjithĂ«se mĂ« shumĂ« se unĂ«. MĂ« pĂ«lqen tĂ« flas”, bĂ«n shaka ai. Petro nuk dĂ«shiron mĂ« konflikt me Trumpin, pĂ«r momentin.

A kishit vërtet frikë se mos do të vuanit të njëjtin fat si Maduro?

Pa dyshim. Nicolås Maduro ose çdo president në botë mund të shkarkohet nëse nuk përputhet me interesa të caktuara.

A e përforcuat sigurinë tuaj në ndonjë mënyrë?

Këtu nuk ka asnjë mbrojtje ajrore. Nuk është blerë kurrë sepse luftimet janë të brendshme. Guerilët nuk kanë avionë luftarakë F-16 dhe ushtria nuk e ka atë lloj mbrojtjeje.

A ju paralajmëruan shërbimet tuaja të inteligjencës për ndonjë rrezik real?

Nuk ka qenë e nevojshme. Trump e ka thënë këtë për muaj të tërë. Por ajo që ne përdorim këtu është mbrojtja popullore, dhe kjo është arsyeja pse bëra thirrje për rezistencë popullore të mërkurën [në tubime që mbushën sheshet në të gjithë Kolumbinë.

A është zvogëluar kërcënimi?

Mendoj se ishte pezulluar, por mund të gabohem. Nuk e dinim se çfarë veprimi ushtarak po planifikohej, vetëm se ai ishte duke u zhvilluar.

Si e dini?

Trump më tha gjatë telefonatës se po mendonte të bënte gjëra të këqija në Kolumbi. Mesazhi ishte se ata tashmë po përgatisnin diçka, po e planifikonin atë, një operacion ushtarak.

Si ishte ajo bisedë?

Biseda konsistoi nĂ« mundĂ«sinĂ« time pĂ«r tĂ« shprehur mendimin tim. Ai kishte marrĂ« informacion nga opozita vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet shtetit tĂ« FloridĂ«s – ku ndodhet krahu mĂ« radikal republikan. Ajo opozitĂ« gĂ«njen nĂ« lidhje me luftĂ«n tonĂ« kundĂ«r trafikut tĂ« drogĂ«s. Lexoni çfarĂ« thotĂ« (ish-presidenti kolumbian) Álvaro Uribe, dhe ai praktikisht duket sikur po mbron sulmet kundĂ«r nesh.

Presidenti i Kolumbisë ,Gustavo Petro.

ÇfarĂ« pĂ«rshtypjeje ju la Trump si person?

Ai bĂ«n atĂ« qĂ« mendon, njĂ«soj si unĂ«. ËshtĂ« gjithashtu pragmatist, megjithĂ«se mĂ« shumĂ« se unĂ«. MĂ« pĂ«lqen tĂ« flas. PikĂ«pamjet e tij pĂ«r shumĂ« çështje janĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme nga tĂ« miat. Por pĂ«r shembull, pĂ«r trafikun e drogĂ«s, nuk kemi dallime. Ai mĂ« tha diçka qĂ« mĂ« pĂ«lqeu: ‘E di qĂ« janĂ« shpikur shumĂ« gĂ«njeshtra pĂ«r ty, ashtu siç janĂ« shpikur pĂ«r mua.’

Ju keni folur gjithashtu me Delcy RodrĂ­guez , presidenten e re tĂ« VenezuelĂ«s nĂ« mungesĂ« tĂ« Maduros. ÇfarĂ« hapĂ«sire manovrimi keni, me Trumpin qĂ« ju flet dhe thotĂ« se Ă«shtĂ« “nĂ« krye” tĂ« VenezuelĂ«s?

UnĂ« jam njĂ« mik i saj. Ajo Ă«shtĂ« nĂ«n presion si nga brenda ashtu edhe nga jashtĂ«. ËshtĂ« akuzuar si tradhtare. Ajo sheh nevojĂ«n pĂ«r tĂ« forcuar unitetin e AmerikĂ«s Latine, por detyra e saj qendrore duhet tĂ« jetĂ« bashkimi i popullit tĂ« VenezuelĂ«s. NĂ«se populli Ă«shtĂ« i ndarĂ«, do tĂ« ketĂ« kolonizim . NĂ«se ata bashkohen dhe kĂ«rkojnĂ« njĂ« zgjidhje politike pĂ«r problemin e dukshĂ«m, ata mund tĂ« ecin pĂ«rpara.

A ju ka kërkuar ndihmë? Ministri juaj i Brendshëm, Armando Benedetti, ka thënë se kur ju u ofruat të ndërmjetësoni, Trump e ndryshoi temën.

Benedetti ishte dëshmitar, por nuk e di nëse i dëgjoi fjalët e Trumpit. Mua nuk më dukej kështu. Biseda në thelb konsistoi në prezantimin e argumenteve të mia për 40 minuta, dhe ai, për 15 minuta, duke folur për mënyrën se si komunikojmë. E gjithë kjo po ndodh sepse ne nuk komunikojmë.

A keni frikë tani se Diosdado Cabello mund të jetë një element destabilizues brenda vetë qeverisë?

Të gjitha forcat politike që ekzistojnë sot në Venezuelë duhet të ekzistojnë. Eliminimi i disa prej tyre me mjete të dhunshme do të sjellë më shumë dhunë.

Midis këtyre forcave është María Corina Machado, udhëheqësja e opozitës.

Ajo duhet tĂ« ndryshojĂ« retorikĂ«n e saj. Çdo gjĂ« qĂ« ka bĂ«rĂ« kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« e gabuar, pĂ«rfshirĂ« edhe fitimin e Çmimit Nobel ndaj Trump.

Le të themi se nuk jeni një mbështetës i madh i saj, por si e pranoni veten me idenë se nuk do të jetë ajo ose Edmundo Gonzålez që do të qeverisin kur janë ata që fituan zgjedhjet?

Unë nuk i konsideroj ato si zgjedhje të lira.

Diçka e ngjashme me atĂ« qĂ« tha Sekretari i Shtetit i SHBA-sĂ«, Marco Rubio


Qëndrimi i Shteteve të Bashkuara në lidhje me Venezuelën nuk është shumë larg nga i imi. Ideja e një tranzicioni drejt zgjedhjeve të lira dhe një qeverie të përbashkët është ngritur nga të tjerë, si Rubio, dhe përkon me propozimin tim. Por nuk mund të imponohet nga jashtë; duhet të lindë nga dialogu venezuelian. Roli i Shteteve të Bashkuara duhet të jetë lehtësimi i këtij dialogu, së bashku me Amerikën Latine. Para zgjedhjeve në Venezuelë, unë propozova një qeveri të përbashkët, i frymëzuar nga përvoja e Frontit Kombëtar në Kolumbi. Në Venezuelë, kjo mund të zbatohej shkurtimisht për të krijuar kushte për zgjedhje vërtet të lira. Unë gjithashtu propozova një plebishit, por nuk u pranua nga Shtetet e Bashkuara dhe as nga Maduro. Tani mund të rishikohet.

Kjo është shumë larg asaj që ndodhi në të vërtetë.

UnĂ« isha njĂ« ndĂ«rmjetĂ«s de facto, sĂ« bashku me MeksikĂ«n, NorvegjinĂ« dhe vende tĂ« tjera. Para zgjedhjeve, ne kĂ«rkuam njĂ« marrĂ«veshje pĂ«r tĂ« mbajtur zgjedhje tĂ« lira. Fola me ish-presidentin amerikan Joe Biden dhe me Maduron rreth kĂ«tij opsioni. Takimi i fundit me qeveritĂ« evropiane, Shtetet e Bashkuara, disa qeveri tĂ« AmerikĂ«s Latine dhe tonĂ«n u zhvillua nĂ« Bogota. Ideja ishte t’i jepej fund bllokadĂ«s dhe tĂ« ndalej shtypja, por Maduro tha: “Si mund tĂ« ketĂ« zgjedhje tĂ« lira nĂ«se ata kanĂ« vĂ«nĂ« njĂ« çmim pĂ«r kokĂ«n time ?” Shtetet e Bashkuara ranĂ« dakord, por shtypja nuk u çmontua, nuk pati amnisti, bllokada nuk u hoq dhe gjithçka dĂ«shtoi.

A çoi refuzimi i Maduros për të dhënë dorëheqjen pas akuzave për mashtrim në gjithçka që ka ndodhur që atëherë?

Unë nuk i njoha ato zgjedhje. As Brazili dhe as Meksika nuk i njohën. Dhe pas kësaj, nuk munda të shkoja në Venezuelë. Dhe me Trumpin, aq më pak; çdo mundësi ndërmjetësimi ka mbaruar. Administrata Trump donte ta bënte vetë.

Cila është ajo rrugë?

Çështja qendrore Ă«shtĂ« se ekziston njĂ« pĂ«rplasje vizionesh: ligji amerikan i lejon ata tĂ« hyjnĂ« nĂ« njĂ« vend tjetĂ«r nĂ«se ka aktivitet kriminal si trafiku i drogĂ«s, por ligji ndĂ«rkombĂ«tar jo. NĂ«se kjo pĂ«rhapet gjerĂ«sisht, mund tĂ« çojĂ« nĂ« njĂ« luftĂ« botĂ«rore. Çështja nuk Ă«shtĂ« Venezuela, çështja Ă«shtĂ« Kina : Shtetet e Bashkuara kanĂ« frikĂ« nga konkurrenca me KinĂ«n  dhe po kĂ«rkojnĂ« energji pĂ«r tĂ« konkurruar komercialisht, por kjo do tĂ« çojĂ« nĂ« luftĂ«.

Kur do të vijë Delcy Rodríguez në Bogota?

Ajo më ka kërkuar dy javë. Duhet të shohë se çfarë po ndodh në vendin e saj dhe të mos bëjë ndonjë gabim.

Dhe kur do të shkoni në Shtëpinë e Bardhë?

Së pari, ministrat e jashtëm do të shkojnë në Uashington për të përcaktuar datën.

Pavarësisht telefonatës me Trumpin, ka pasur lëshime dhe negociata për çështjet e sigurisë, të tilla si shpërthimet me bomba dhe ekstradimet. A ju ka kërkuar Trump të revokoni statusin politik të grupeve kriminale që tani po negociojnë paqen?

Në fakt, unë nuk ua njoh atë status sepse janë grupe të nxitura nga lakmia. Ka diçka me të cilën Trump mund të ndihmojë, dhe kjo është se prokuroria duhet të merret me negociatat, por ata nuk kanë dashur ta bëjnë këtë nga frika. Por Shtetet e Bashkuara negociojnë me grupet kriminale gjatë gjithë kohës. Shtetet e Bashkuara negociojnë me baronët e drogës që ne ekstradojmë.

A mendoni se IvĂĄn Cepeda , kandidati i krahut tĂ« majtĂ« pĂ«r zgjedhjet presidenciale tĂ« kĂ«tij viti, ka forcĂ«n e mjaftueshme pĂ«r t’ju pasuar?

Nuk mund tĂ« pĂ«rfshihem nĂ« politikĂ«. ËshtĂ« e ndaluar.

ÇfarĂ« lloj ish-presidenti do tĂ« jeni? A do tĂ« pĂ«rfshiheni aktivisht nĂ« politikĂ« si Álvaro Uribe?

Nuk jam njĂ« plak i lodhshĂ«m. Nuk jam aq i vjetĂ«r sa ai. Preferoj t’i pĂ«rkushtohem leximit dhe shkrimit tĂ« librave. Gjithçka ka shkuar keq pĂ«r Uriben.

Keni thënë se jeni ndjerë i vetmuar dhe i keqkuptuar si president. Tani që po fillon muzgu i presidencës suaj


ÇfarĂ« muzgu? Fakti qĂ« kaq shumĂ« njerĂ«z po dalin nĂ« sheshe nĂ« kaq pak kohĂ« qĂ« ka mbetur tregon forcĂ«. Ndihem shumĂ« i kĂ«naqur nga mbĂ«shtetja e njerĂ«zve.

Marrë nga El Pais

The post Gustavo Petro: Trump po mendonte për një operacion ushtarak në Kolumbi
 appeared first on Gazeta Si.

↗

Ermonela Jaho mahnit publikun nĂ« Royal Opera House/ ‘NjĂ« ViolettĂ« e paharrueshme’

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Theo Bosanquet – TashmĂ« nĂ« dekadĂ«n e saj tĂ« katĂ«rt, vĂ«nia nĂ« skenĂ« e La traviata nga Richard Eyre, e realizuar nĂ« vitin 1994, Ă«shtĂ« ndĂ«r produksionet operistike mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe mĂ« tĂ« dashura tĂ« kohĂ«ve moderne. Kjo ishte hfaqja e 585-tĂ« nĂ« Royal Opera House.

Më kishin siguruar se kjo është një pikënisje e shkëlqyer për ata që janë në hapat e parë të udhëtimit të tyre në botën e operës, dhe është e lehtë të kuptosh pse. Historia e kurtizanes së sëmurë nga tuberkulozi, Violettës, dhe dashurisë së saj të penguar me fisnikun e ri Alfredo, është ndër më të drejtpërdrejtat, gjë që është fat i madh, sepse produksioni i Eyre është kaq madhështor në dizajn (nga Bob Crowley), saqë është shumë e lehtë që vëmendja të të shpërqendrohet vazhdimisht nga radhët e skenografive luksoze.

Pavarësisht madhështisë së saj, gjithçka nis thjesht: telat e butë të uverturës shoqërohen nga fotografi të zbehta të kurtizaneve të së kaluarës, të cilat dalëngadalë i lënë vendin Violettës së Ermonela Jahos, që shfaqet në një vignete pas një perdeje garze. Ajo duket e përhumbur, e zymtë, dhe së shpejti do të zbulojmë arsyen.

Fillimisht e rrëmbyer nga romanca në sallonin e saj parizian nga Alfredo i hijshëm (Giovanni Sala), ajo shpejt rikthehet me këmbë në tokë nga babai i tij autoritar, Giorgio (Aleksei Isaev), i cili shfaqet në Aktin II në strehën e tyre në fshat për të kërkuar ndarjen e tyre në emër të dinjitetit familjar. Violetta pranon me stoicizëm, çka çon në një përballje dramatike në Paris dhe në një pajtim të fundit me Alfredon (dhe babain tashmë të penduar) në Aktin III, pak para vdekjes së saj të shkaktuar nga tuberkulozi.

Opera e Verdit e vitit 1853, e bazuar nĂ« La Dame aux camĂ©lias tĂ« Alexandre Dumas (biri) , Ă«shtĂ« e mbushur me melodi tĂ« famshme, pĂ«rfshirĂ« kĂ«ngĂ«n e fuqishme tĂ« pijes “Brindisi” dhe “Korinin e CiganĂ«ve”, tĂ« interpretuara nga njĂ« ansambĂ«l i madh mbi skena qĂ« ngjajnĂ« me piktura vaji tĂ« gjalla, si dhe aria pĂ«rmbyllĂ«se e ViolettĂ«s, “Addio, del passato”.

Të gjitha interpretohen dhe luhen bukur nga orkestra e Royal Opera Huse nën dirigjimin dinamik, por të ndjeshëm, të Antonello Manacordës.

Jaho, e cila rikthehet nĂ« rolin kryesor pasi e ka interpretuar mĂ« parĂ« nĂ« vitet 2008 dhe 2019, Ă«shtĂ« veçanĂ«risht mbresĂ«lĂ«nĂ«se, me njĂ« aftĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r t’i lĂ«nĂ« notat e larta tĂ« buta tĂ« pluskojnĂ« me njĂ« delikatesĂ« qĂ« sfidon gravitetin. Dueti i saj me SalĂ«n gjatĂ« romancĂ«s sĂ« tyre, “Un dĂŹ, felice, eterea”, Ă«shtĂ« pĂ«rkufizimi i pĂ«rkryer i zogjve dashnorĂ« qĂ« cicĂ«rojnĂ«, dhe ajo krijon gjithashtu njĂ« kundĂ«rpeshĂ« efektive me baritonin e plotĂ« tĂ« Isaevit nĂ« “Dite alla giovine” tĂ« Aktit II.

Por Jaho nuk këndon vetëm mrekullisht, ajo edhe aktron me bindje. Skena finale, në të cilën ajo duhet të kollitet dhe të këndojë njëkohësisht ndërsa përjeton minutat e saj të fundit në një dhomë pariziane të mobiluar nga një kornizë e madhe bosh (një motiv i vazhduar nga Akti II), është një kulm tronditës që ajo e mishëron plotësisht; përqafimi i saj i fundit me Alfredon është një moment që të rrënqeth.

Sala dhe Isaev gjithashtu lënë përshtypje, dhe ka mbështetje shumë të mirë, përfshirë Veena Akama-Makia si shërbëtorja e dhembshur Annina, Ellen Pearson si kurtizania Flora dhe Sam Hird si rivali në dashuri, Baroni Douphol.

Produksioni i Eyre mund të mos jetë më revolucionari që do të shihni, por është i qartë dhe i drejtuar me një sy teatror drejt detajit.

ËshtĂ« e qartĂ« pse Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« shtyllĂ« kaq tĂ« dashur tĂ« repertorit, dhe historia e La traviata tingĂ«llon veçanĂ«risht domethĂ«nĂ«se nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« hendeqeve gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« pasurisĂ«, politikave tĂ« paqĂ«ndrueshme dhe varfĂ«risĂ« sĂ« rĂ«ndĂ«.

Vendimi i ViolettĂ«s pĂ«r t’iu nĂ«nshtruar vullnetit shoqĂ«ror dhe pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« fund romancĂ«s sĂ« saj mund tĂ« duket, nĂ« njĂ«farĂ« kuptimi, si njĂ« vetĂ«flijim i panevojshĂ«m, por ka gjithashtu njĂ« heroizĂ«m tĂ« pazakontĂ« nĂ« pĂ«rpjekjen e saj tĂ« ndershme pĂ«r tĂ« balancuar dashurinĂ« dhe realitetin.

Burimi: London Theatre

The post Ermonela Jaho mahnit publikun nĂ« Royal Opera House/ ‘NjĂ« ViolettĂ« e paharrueshme’ appeared first on Gazeta Si.

↗

Anton Pashku, zëri modern i vetëdijes estetike në letërsinë shqipe

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Anton Pashku zĂ« njĂ« vend tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« shkrimtar i talentuar, por njĂ« dukuri letrare qĂ« e zhvendosi prozĂ«n dhe dramaturgjinĂ« shqipe drejt modernitetit tĂ« vĂ«rtetĂ« estetik dhe filozofik. NĂ« njĂ« kohĂ« kur letĂ«rsia shpesh mbetej brenda skemave ideologjike dhe formave tĂ« konsumuara, Pashku krijoi njĂ« gjuhĂ« tĂ« re rrĂ«fimore, tĂ« mbĂ«shtetur nĂ« nĂ«ntekst, ironi, simbolikĂ« dhe vetĂ«dije tĂ« lartĂ« pĂ«r aktin e shkrimit. Kjo e bĂ«n veprĂ«n e tij tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« kohĂ« dhe tĂ« hapur pĂ«r lexime tĂ« reja.

I lindur më 8 janar 1937 në Grazhdanik të Hasit të Thatë, afër Prizrenit, Anton Pashku vinte nga një mjedis që mbartte peshën e historisë, traditës dhe qëndresës shqiptare. Nëna e tij, Geta, ishte nga Zymi, ndërsa babai, Toma (Tonini), bukëpjekës, nga Karashëngjergji, rrëzë Pashtrikut. Këto hapësira dhe përvoja të hershme, të ngulitura në kujtesën kolektive, do të shndërroheshin më vonë në simbole letrare të fuqishme, veçanërisht në prozën e tij tregimtare dhe romanore. Shkollimin fillor dhe një pjesë të gjimnazit e kreu në Prizren, ndërsa gjimnazin real dhe maturën në Prishtinë, qytet ku edhe u formua si intelektual dhe krijues.

QĂ« nga viti 1958, jeta e tij profesionale lidhet ngushtĂ« me gazetĂ«n dhe ShtĂ«pinĂ« Botuese “Rilindja”, ku punoi fillimisht si gazetar, mĂ« pas si redaktor i rubrikĂ«s sĂ« kulturĂ«s dhe, pĂ«r mĂ« shumĂ« se dy dekada, si redaktor i prozĂ«s dhe dramĂ«s. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, Pashku ishte aktiv nĂ« jetĂ«n letrare si redaktor i revistave “Jeta e Re” dhe “Fjala”, duke ndikuar drejtpĂ«rdrejt nĂ« formĂ«simin e shijes letrare dhe orientimeve estetike tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« KosovĂ«. Ai ishte anĂ«tar i ShoqatĂ«s sĂ« ShkrimtarĂ«ve tĂ« KosovĂ«s dhe, nga viti 1993, anĂ«tar korrespondent i AkademisĂ« sĂ« Shkencave dhe tĂ« Arteve tĂ« KosovĂ«s.

Shkrimet e para letrare Anton Pashku i botoi qĂ« nĂ« vitin 1955, shumĂ« herĂ«t, ende pa i mbushur njĂ«zet vjet. QĂ« nĂ« kĂ«to tekste tĂ« hershme, si tregimet poetike “NĂ« stuhi” dhe “Klithma”, tĂ« botuara mĂ« 1957, vĂ«rehet prirja e tij pĂ«r reduktimin maksimal tĂ« ngjarjes dhe personazheve, pĂ«r krijimin e njĂ« atmosfere tĂ« ngarkuar me tension tĂ« brendshĂ«m dhe pĂ«r zhvendosjen e kuptimit nga sipĂ«rfaqja e rrĂ«fimit drejt nĂ«ntekstit. Kjo mĂ«nyrĂ« shkrimi do tĂ« bĂ«hej shenja dalluese e gjithĂ« veprĂ«s sĂ« tij.

Në tregimet e Anton Pashkut dallohen tri qarqe themelore tematike: tema e dashurisë, e trajtuar shpesh si mungesë, si pritje ose si kujtim i thyer; tema e vetmisë, e kushtëzuar nga censura, shtypja dhe totalitarizmi; dhe tema e dhunës së ushtruar mbi individin dhe mbi qenien kolektive. Këto tema nuk mbeten të kufizuara në një realitet lokal, por universalizohen dhe marrin përmasa ekzistenciale, duke e bërë prozën e tij të komunikueshme edhe përtej kontekstit shqiptar.

Tregimi “Kulla” pĂ«rbĂ«n njĂ« nga tekstet mĂ« pĂ«rfaqĂ«suese tĂ« krijimtarisĂ« sĂ« Pashkut dhe njĂ« model tematik pĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« veprĂ«s sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« tregim ndĂ«rthuren motivi i lashtĂ«sisĂ«, drama historike shqiptare, qĂ«ndresa dhe ankthi ekzistencial. Kulla shfaqet si simbol i identitetit dhe i mbijetesĂ«s, ndĂ«rsa pĂ«rmes figurave tĂ« PlakĂ«s dhe Birit shprehet lidhja e pashkĂ«putshme mes sĂ« kaluarĂ«s dhe sĂ« ardhmes. Dhuna, e pranishme si kĂ«rcĂ«nim i vazhdueshĂ«m, del pĂ«rkohshme pĂ«rballĂ« forcĂ«s sĂ« traditĂ«s shpirtĂ«rore dhe trashĂ«gimisĂ« kulturore.

Romani “Oh” pĂ«rfaqĂ«son kulmin e arritjeve letrare tĂ« Anton Pashkut dhe njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« prozĂ«s moderne shqipe. Me strukturĂ«n e tij tĂ« ndĂ«rlikuar narrative, me shtresĂ«zimin e kohĂ«s dhe ndĂ«rtimin simbolik tĂ« personazheve, ky roman krijon njĂ« univers letrar ku rrĂ«fimi zhvillohet nĂ« disa nivele njĂ«kohĂ«sisht. Koha reale dhe ajo fiksionale ndĂ«rthuren, personazhet shndĂ«rrohen herĂ« nĂ« rrĂ«fimtarĂ« e herĂ« nĂ« simbole, ndĂ«rsa gjuha merr tipare poetike, duke krijuar njĂ« tekst tĂ« hapur qĂ« kĂ«rkon lexues aktiv dhe interpretues.

NĂ« veprĂ«n e Pashkut, gjuha nuk Ă«shtĂ« kurrĂ« “normale” apo thjesht komunikuese. Ajo Ă«shtĂ« gjithmonĂ« gjuhĂ« poetike, e ngjeshur me shenja qĂ« krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« reja kuptimore. VetĂ« autori kishte theksuar se shenjat e gjuhĂ«s artistike, kur vendosen pranĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s me saktĂ«si, janĂ« tĂ« afta tĂ« shkaktojnĂ« “eksplozione jetĂ«sore” me intensitet tĂ« lartĂ«. Kjo vetĂ«dije estetike e shndĂ«rroi shkrimin e tij nĂ« njĂ« sistem tĂ« plotĂ« letrar, ku forma dhe ideja janĂ« tĂ« pandashme.

Edhe nĂ« dramaturgji, sidomos nĂ« dramat “Sinkopa” dhe “Gof”, Pashku ndĂ«rtoi njĂ« sistem formal modern, duke pĂ«rmbysur rendin tradicional tĂ« fabulĂ«s dhe duke e vĂ«nĂ« theksin te struktura  dhe raporti me skenĂ«n. Dramat e tij u vunĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« PrishtinĂ«, Shkup, Zagreb, MitrovicĂ«, Ferizaj dhe deri nĂ« Paris, çka dĂ«shmon pĂ«r vlerĂ«n dhe universalitetin e tyre artistik.

I quajtur me tĂ« drejtĂ« “Xhojsi i letĂ«rsisĂ« shqipe” nga Ibrahim Rugova, Anton Pashku la pas njĂ« vepĂ«r qĂ« u fut natyrshĂ«m nĂ« rrethin e vlerave estetike mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe. Sot, krijimtaria e tij Ă«shtĂ« vlerĂ« kulturore kombĂ«tare dhe pjesĂ« e pandashme e studimit tĂ« letĂ«rsisĂ« bashkĂ«kohore shqipe. LetĂ«rsia e Pashkut nuk kĂ«rkon shpjegime tĂ« gatshme apo lexime didaktike, por dialog tĂ« vazhdueshĂ«m, rikthime dhe venerime tĂ« reja. Ai mbetet njĂ« autor qĂ« flet mĂ« shumĂ« pĂ«rmes heshtjes dhe nĂ«ntekstit, duke e bĂ«rĂ« lexuesin pjesĂ« aktive tĂ« kuptimit dhe duke e mbajtur veprĂ«n e tij gjithmonĂ« tĂ« gjallĂ«.

The post Anton Pashku, zëri modern i vetëdijes estetike në letërsinë shqipe appeared first on Gazeta Si.

↗

Hapet për herë të parë kursi i gjuhës shqipe në Universitetin Katolik të Uruguait

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”-UruguaianĂ«t kanĂ« tashmĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« re pĂ«r t’u njohur me gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n shqiptare. Universiteti Katolik i Uruguait ka hapur pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« kurs universitar tĂ« gjuhĂ«s shqipe, i cili do tĂ« zhvillohet online dhe do tĂ« jetĂ« i nivelit fillestar (A1).

Nisma është ndërmarrë nga studiuesi Juan Manuel Montoro, i cili prej gjashtë vitesh është i angazhuar në projekte të ndryshme në Kosovë. Sipas tij, mësimi i shqipes ka qenë një hap i natyrshëm për të kuptuar më mirë rajonin e Ballkanit dhe për të ndërtuar bashkëpunim më të qëndrueshëm akademik e profesional.

“Kjo ide u mbĂ«shtet menjĂ«herĂ« nga Qendra e GjuhĂ«ve e Universitetit. Edhe pse Uruguai Ă«shtĂ« njĂ« vend i vogĂ«l, ai Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« komuniteti hispanofolĂ«s me mbi 600 milionĂ« njerĂ«z. Audienca jonĂ« potenciale Ă«shtĂ« pikĂ«risht ky komunitet mĂ« i gjerĂ«, ku qasja nĂ« mĂ«simin e gjuhĂ«ve tĂ« veçanta Ă«shtĂ« e kufizuar”, ka deklaruar Montoro.

Kursi do tĂ« zgjasĂ« 60 orĂ« mĂ«simore dhe do tĂ« zhvillohet tĂ« shtunave. Ai synon t’u ofrojĂ« pjesĂ«marrĂ«sve aftĂ«si bazĂ« komunikimi nĂ« situata tĂ« pĂ«rditshme, me theks nĂ« pĂ«rdorimin praktik tĂ« gjuhĂ«s, si dhe njohje me kulturĂ«n shqiptare dhe atĂ« ballkanike. Regjistrimet janĂ« tĂ« hapura nga data 19 janar, ndĂ«rsa pĂ«r hapjen e kursit kĂ«rkohen sĂ« paku 10 pjesĂ«marrĂ«s.

Mësimdhënia do të realizohet nga Jehona Kadriu, e cila thekson se ky kurs ka për qëllim jo vetëm mësimin e gjuhës, por edhe afrimin kulturor.

“Synimi Ă«shtĂ« tĂ« promovojmĂ« gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n shqiptare te folĂ«sit e spanjishtes, duke i ndihmuar ata tĂ« zbulojnĂ« potencialin dhe pasurinĂ« e saj”, ka thĂ«nĂ« ajo.

Kadriu vëren se shumica e burimeve ekzistuese për mësimin e shqipes si gjuhë e huaj janë në anglisht, ndaj ky kurs përbën një risi, pasi u drejtohet drejtpërdrejt folësve të spanjishtes. Sipas saj, interesimi për Shqipërinë dhe Kosovën është rritur vitet e fundit, i nxitur nga turizmi, sporti dhe dukshmëria kulturore në rritje.

Universiteti e sheh këtë kurs si një projekt pilot, i cili, nëse rezulton i suksesshëm, mund të zgjerohet edhe në nivele më të avancuara dhe të shërbejë si model për mësimin online të gjuhëve më pak të përhapura në hapësira të reja akademike.

The post Hapet për herë të parë kursi i gjuhës shqipe në Universitetin Katolik të Uruguait appeared first on Gazeta Si.

↗

67 vjet pa Hafiz Ali Korçën, teologun dhe patriotin e shquar shqiptar

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- MĂ« 7 janar 1957 u nda nga jeta Hafiz Ali Korça, njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mendimit fetar, arsimor dhe atdhetar shqiptar, i cili la gjurmĂ« tĂ« thella nĂ« historinĂ« kulturore dhe kombĂ«tare tĂ« vendit.

Ali Korça lindi në vitin 1866 në qytetin e Korçës, në familjen e Iljas efendiut. Arsimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa studimet e larta i kreu në Stamboll. Pas kthimit në Shqipëri, ai u angazhua në arsimin kombëtar, duke dhënë mësim në shkollën shqipe të Korçës, ku ligjëroi gjuhën osmane, matematikën dhe drejtshkrimin e gjuhës turke.

Njohës i shkëlqyer i disa gjuhëve të huaja, si arabishtja, persishtja, osmanishtja dhe frëngjishtja, Hafiz Ali Korça u emërua në vitin 1890 mësues në shkollën rushdije të Korçës, ndërsa më pas vijoi punën në shkollën idadije, ku dha lëndët gjeografi dhe matematikë. Në vitin 1903 ai u transferua në Anadoll, ku shërbeu si mësues i gjeografisë dhe historisë në shkollën idadije të Spartës.

Ai ishte pjesëmarrës aktiv në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe në Kongresin e Dibrës më 1909, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në çështjet kombëtare. Në vitin 1914 mbajti fjalim në gjuhën frënge me rastin e ardhjes së Princ Vidit në Shqipëri. Ndërsa gjatë vitit 1916 shërbeu si drejtor i zyrës së arsimit për Tiranën, Durrësin dhe Shqipërinë e Mesme.

NĂ« periudhĂ«n 1918–1924, Hafiz Ali Korça ishte anĂ«tar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« Sheriatit, duke ushtruar ndikim tĂ« konsiderueshĂ«m nĂ« jetĂ«n fetare dhe institucionale tĂ« vendit. Pas vendosjes sĂ« regjimit komunist, pĂ«r shkak tĂ« bindjeve dhe qĂ«ndrimeve tĂ« tij, ai u pĂ«rndoq, u burgos dhe u internua. Vitet e fundit tĂ« jetĂ«s i kaloi nĂ« vetmi nĂ« KavajĂ«, ku u shua mĂ« 7 janar 1957.

TrashĂ«gimia e tij pĂ«rfshin njĂ« veprimtari tĂ« pasur letrare dhe fetare, mes sĂ« cilĂ«s spikasin pĂ«rkthimi i Kuranit, “Mevludi”, “303 fjalĂ« tĂ« Imam Aliut”, “Jusufi me ZelihanĂ«â€, “Rubairat”, “Bolshevizma a shkatĂ«rrimi i njerĂ«zimit”, “Historia e shenjtĂ« dhe katĂ«r kalifĂ«t”, si dhe vepra tĂ« tjera me vlerĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.

The post 67 vjet pa Hafiz Ali Korçën, teologun dhe patriotin e shquar shqiptar appeared first on Gazeta Si.

↗

TĂ« krijosh art mbi xhamin e thyer

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”-Ai quhet Aron Noka dhe ka lindur nĂ« qytetin e Burrelit. I diplomuar nĂ« Universitetin e Arteve tĂ« Bukura nĂ« TiranĂ«, Aroni aplikon njĂ« lloj arti krejt tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazakontĂ«. Skalit portrete mbi xham, duke pĂ«rdorur njĂ« teknikĂ« unike, qĂ« realizohet pĂ«rmes thyerjes dhe ciflosjes sĂ« xhamit. PĂ«rmes kĂ«saj teknike ai ka krijuar portrete tĂ« figurave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ« sonĂ«, si NĂ«nĂ« Tereza, Gjergj Kastrioti, Adem Jashari, Gjergj Fishta, etj. Sipas informacionit qĂ« ai ka, Aroni Ă«shtĂ« i vetmi artist qĂ« aplikon kĂ«tĂ« lloj arti jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por nĂ« tĂ« gjithĂ« Ballkanin dhe ndoshta edhe mĂ« gjerĂ«.

Në këtë intervistë për GazetaSi.al, Aroni rrëfen se si lindi pasioni i tij për artin dhe pse vendosi të ndiqte një rrugë tjetër në aplikimin e tij artistik, atë të skalitjes në xham.

“Arti mĂ« ka shoqĂ«ruar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri, kur shikoja gjyshin tim duke gdhendur gurĂ« dhe dru. Ky inspirim mĂ« shtyu tĂ« ndjek rrugĂ«n e artit pĂ«rmes studimeve pĂ«rkatĂ«se, me qĂ«llim zhvillimin e aftĂ«sive dhe formimit tim si artist”, nis rrĂ«fimin Aroni.

Ai shpjegon se pas shumë eksperimentimeve me forma të ndryshme arti, vendosi të punonte mbi xham.

“Artisti Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« formave, ngjyrave dhe materialeve tĂ« ndryshme derisa tĂ« gjejĂ« veten. Edhe unĂ« kam qenĂ« nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«rkim, duke eksperimentuar mĂ«nyra tĂ« ndryshme shprehjeje, derisa gjeta xhamin si mediumin tim artistik. KĂ«tĂ« stil nisa ta praktikoj nĂ« mĂ«nyrĂ« autodidakte, pasi pashĂ« njĂ« portret tĂ« realizuar me kĂ«tĂ« teknikĂ« nĂ« njĂ« faqe interneti, gjĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri kureshtar tĂ« zbuloja se si mund tĂ« pikturohej pĂ«rmes thyerjes sĂ« xhamit.”

Aroni rrëfen edhe për punën e tij të parë, një portret që e bindi se portreti ishte mënyra më e mirë e aplikimit të artit mbi xham, duke sqaruar njëkohësisht veçantinë e punës me këtë material, por edhe rrezikun që mbart kjo zeje.

“Puna ime e parĂ« Ă«shtĂ« realizuar nĂ« vitin 2020, ku kam krijuar portretin e njĂ« kĂ«ngĂ«tari nga Kosova. MĂ« pas kam eksperimentuar edhe me portrete tĂ« tjera qĂ« mĂ« pĂ«lqenin. Sa mĂ« shumĂ« punoja me kĂ«tĂ« teknikĂ«, aq mĂ« tepĂ«r mĂ« shtohej kureshtja pĂ«r tĂ« zbuluar mundĂ«si tĂ« reja tĂ« kĂ«tij materiali. ËshtĂ« e bukur tĂ« jesh i veçantĂ« nĂ« atĂ« qĂ« bĂ«n, sidomos kur ky stil arti nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur dhe Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u realizuar. TĂ« punosh me xhamin Ă«shtĂ« njĂ« ndjesi e veçantĂ«, pasi punon mbi diçka tĂ« tejdukshme qĂ« tregon atĂ« çfarĂ« ndodhet pĂ«rtej tij dhe jo brenda vetes.

Thyerja e parĂ« pĂ«rcakton karakterin e ri qĂ« xhami do tĂ« marrĂ«. GjatĂ« procesit ndodh qĂ« thyerjet tĂ« dalin jashtĂ« kontrollit dhe puna tĂ« prishet, duke tĂ« detyruar tĂ« nisĂ«sh njĂ« tjetĂ«r. Ky Ă«shtĂ« njĂ« proces i natyrshĂ«m pune, ashtu si nĂ« pikturĂ« apo skulpturĂ«, ku shpesh duhet tĂ« ndryshosh kompozimin ose formĂ«n”, thotĂ« Aron Noka.

Në fund, Aroni shprehet optimist se shumë shpejt do të ketë edhe ekspozitën e tij personale.

“PunĂ«t dhe veprat e mia ekspozohen nĂ« studion time, ku edhe punoj. NĂ« muajt nĂ« vazhdim planifikoj hapjen e ekspozitĂ«s sime tĂ« parĂ«. NjerĂ«zit e pĂ«lqejnĂ« dhe e vlerĂ«sojnĂ« artin qĂ« realizoj, ndĂ«rsa kĂ«rkesa pĂ«r tĂ« pasur njĂ« vepĂ«r me kĂ«tĂ« stil Ă«shtĂ« mjaft inkurajuese.”

Kureshtjen mbi xhamin që përdor Aroni e shuan shpejt duke shpjeguar se bëhet fjalë për të njëjtin lloj xhami që përdoret edhe në makinat, çka e bën të lehtë gjetjen e materialit, por aspak të lehtë punën me të. Arti në Shqipëri njeh forma të shumta shprehjeje, veçanërisht ai pamor, i cili kërkon të eksperimentojë përtej portreteve tradicionale.

Një dëshmi e këtij eksplorimi të mundësive dhe forcës personale krijuese është edhe Aroni, i cili ka zgjedhur jo vetëm të krijojë art, por edhe të përzgjedhë një material të veçantë, që në këtë rast është qelqi, një teknikë që skalit në tejdukshmëri shpirtin dhe talentin e krijuesit.

The post TĂ« krijosh art mbi xhamin e thyer appeared first on Gazeta Si.

↗

‘Ekziston njĂ« histori tjetĂ«r’/ Lufta e gjatĂ« kundĂ«r skllavĂ«risĂ« nĂ« AmerikĂ«

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Libri The Great Resistance i historianos Carrie Gibson trajton njĂ« nga temat mĂ« tĂ« errĂ«ta dhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ«: skllavĂ«rinĂ« nĂ« AmerikĂ« dhe rezistencĂ«n kundĂ«r saj. Ai nuk flet vetĂ«m pĂ«r fundin e skllavĂ«risĂ«, por pĂ«r njĂ« luftĂ« qĂ« zgjati rreth 400 vjet, nga shekulli i 16-tĂ« deri nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ«. Gibson pĂ«rpiqet tĂ« tregojĂ« njĂ« histori qĂ« shpesh Ă«shtĂ« lĂ«nĂ« nĂ« hije. Shumica e librave dhe studimeve janĂ« pĂ«rqendruar te vendet anglishtfolĂ«se, si SHBA-ja ose Xhamajka, dhe te figurat e bardha abolicioniste, por rezistenca kundĂ«r skllavĂ«risĂ« ishte shumĂ« mĂ« e gjerĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« AmerikĂ«n Latine, Karaibet, Brazilin dhe vetĂ« AfrikĂ«n, dhe mbi tĂ« gjitha, vetĂ« njerĂ«zit e skllavĂ«ruar.

NjĂ« nga idetĂ« kryesore tĂ« librit Ă«shtĂ« se liria nuk u “dhurua” nga tĂ« bardhĂ«t, por u fitua me dhimbje, sakrifica dhe rezistencĂ« tĂ« vazhdueshme nga vetĂ« njerĂ«zit e skllavĂ«ruar. KĂ«to forma rezistence ishin tĂ« ndryshme: arratisje, revolta, komplote, sabotime dhe madje edhe vetĂ«vrasje si akt i fundit i lirisĂ«. Libri fillon me njĂ« episod tronditĂ«s: nĂ« vitin 1737, dhjetĂ«ra afrikanĂ« tĂ« skllavĂ«ruar u hodhĂ«n nga njĂ« anije nĂ« Karaibe, duke zgjedhur vdekjen nĂ« vend tĂ« jetĂ«s nĂ« robĂ«ri. Ky akt tregon sa i tmerrshĂ«m ishte sistemi i skllavĂ«risĂ« dhe sa e fortĂ« ishte dĂ«shira pĂ«r liri. Gibson thekson se nuk dĂ«shironte tĂ« pĂ«rqendrohej vetĂ«m te dhuna e ushtruar ndaj skllevĂ«rve, sepse kjo shpesh kthehet nĂ« njĂ« formĂ« “shikimi nga larg” tĂ« vuajtjes. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ajo fokusohet te zgjedhjet dhe veprimet e tyre, duke i parĂ« si njerĂ«z aktivĂ«, jo vetĂ«m si viktima.

NjĂ« problem i madh qĂ« autorja thekson Ă«shtĂ« mungesa e emrave dhe identiteteve tĂ« njerĂ«zve tĂ« skllavĂ«ruar nĂ« dokumentet historike. Shpesh, arkivat pĂ«rmendin vetĂ«m numra: “16 skllevĂ«r tĂ« varur”, “100 skllevĂ«r tĂ« ndĂ«shkuar”. Emrat nuk regjistroheshin, sepse jeta e tyre nuk shihej si e vlefshme. Kjo heshtje, sipas Gibson, Ă«shtĂ« shumĂ« domethĂ«nĂ«se. Ajo tregon sa çnjerĂ«zor ishte sistemi dhe sa shumĂ« histori janĂ« humbur. Libri pĂ«rpiqet, sa tĂ« jetĂ« e mundur, t’i rikthejĂ« kĂ«to zĂ«ra tĂ« harruar.

Në libër përfshihen disa figura të njohura të rezistencës kundër skllavërisë, si Nanny e Xhamajkës, udhëheqëse e marunëve, Denmark Vesey dhe Nat Turner, që organizuan revolta në SHBA, dhe Frederick Douglass dhe Olaudah Equiano, ish-skllevër që u bënë zëra të fuqishëm kundër skllavërisë. Por Gibson sjell edhe histori shumë më pak të njohura, si ajo e Lourenço da Silva Mendonça, një afrikan që në shekullin e 17-të shkoi deri në Vatikan për të kërkuar fundin e skllavërisë, ose Mahommah Gardo Baquaqua, një njeri i skllavëruar në Brazil që më vonë shkroi për jetën e tij. Këto shembuj tregojnë se rezistenca ishte globale dhe se njerëzit e zinj luftuan për liri shumë përpara se skllavëria të shpallej zyrtarisht e ndaluar.

Një nga ngjarjet më të rëndësishme që trajtohet në libër është Revolucioni i Haitit, revolta e vetme e skllevërve që çoi në krijimin e një shteti të pavarur. Udhëheqësi i tij, Toussaint Louverture, është një figurë heroike, por Gibson nuk e idealizon atë. Ajo tregon se edhe ai, në disa momente, u detyrua të merrte vendime të vështira dhe kontradiktore, përfshirë përdorimin e punës së detyruar. Kjo tregon se historia nuk është bardh e zi: edhe lufta për liri shpesh ishte e ndërlikuar dhe e dhimbshme.

Libri nuk ndalet vetëm te e kaluara. Gibson argumenton se pasojat e skllavërisë vazhdojnë edhe sot, sidomos në SHBA. Ajo lidh kulturën e dhunës dhe përdorimin e armëve me nevojën historike për të shtypur revoltat e skllevërve dhe për të kontrolluar popullsinë e zezë dhe indigjene. Ajo përmend edhe institucione si Citadel-i në Karolinën e Jugut, i cili u krijua nga frika e revolteve të skllevërve, si ajo e Denmark Vesey-t.

Toussaint Louverture

NjĂ« aspekt shumĂ« interesant i librit Ă«shtĂ« roli i sheqerit dhe produkteve luksoze. Gibson e quan sheqerin “kokaina e kohĂ«s sĂ« vet”. Ndryshe nga pambuku, i cili kishte pĂ«rdorim praktik, sheqeri ishte luks – diçka pĂ«r tĂ« cilĂ«n miliona njerĂ«z u skllavĂ«ruan, u rrahĂ«n dhe u vranĂ«, edhe pse askush nuk kishte realisht nevojĂ« pĂ«r tĂ«. Sipas autores, kĂ«tu fillon bota moderne: njĂ« sistem global ku luksi i disave ndĂ«rtohet mbi vuajtjen ekstreme tĂ« tĂ« tjerĂ«ve.

The Great Resistance nuk Ă«shtĂ« njĂ« libĂ«r i lehtĂ« pĂ«r t’u lexuar, por Ă«shtĂ« i domosdoshĂ«m. Ai tregon se fundi i skllavĂ«risĂ« nuk ishte njĂ« akt bamirĂ«sie, por rezultat i njĂ« rezistence tĂ« gjatĂ«, tĂ« dhimbshme dhe tĂ« pĂ«rgjakshme. Libri na fton tĂ« kuptojmĂ« historinĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« tĂ« plotĂ« dhe tĂ« reflektojmĂ« mbi pasojat qĂ« ajo ka ende sot.

Burimi: The Guardian

The post ‘Ekziston njĂ« histori tjetĂ«r’/ Lufta e gjatĂ« kundĂ«r skllavĂ«risĂ« nĂ« AmerikĂ« appeared first on Gazeta Si.

↗

Fan Noli, pionieri i kishës, politikës dhe letërsisë Shqipe

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Fan Noli lindi mĂ« 6 janar 1882 nĂ« fshatin QytezĂ«, njĂ« vendbanim shqiptar nĂ« TrakĂ«, jo larg nga Edreneja. Fshati, si disa tĂ« tjerĂ« nĂ« atĂ« krahinĂ«, kishte ruajtur gjuhĂ«n, doket dhe traditat shqiptare. Noli e konsideronte prejardhjen e tij nga Qyteza e KolonjĂ«s. I ati, Stiliani, kishte pasuri toke por nuk u mor me bujqĂ«si, duke shĂ«rbyer si psalt nĂ« kishĂ«n e fshatit, ndĂ«rsa e Ă«ma, Maria, ishte shtĂ«piake. Familja kishte shumĂ« anĂ«tarĂ« dhe jetesa ishte e vĂ«shtirĂ«, ndĂ«rsa Fan Noli filloi shkollĂ«n me vonesĂ« pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« rĂ«nda gjatĂ« fĂ«mijĂ«risĂ«.

ShkollĂ«n fillore dhe tĂ« mesme e kreu nĂ« gjuhĂ«n greke nĂ« Heybeliada, Stamboll. MegjithĂ«se ndikimi i PatriarkanĂ«s Ortodokse greke ishte i pranishĂ«m, tek Noli u zhvillua njĂ« krenari e thellĂ« pĂ«r origjinĂ«n shqiptare dhe dashuria pĂ«r shkrimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe. NĂ« vitin 1900 u nis pĂ«r nĂ« Greqi pĂ«r tĂ« vazhduar studimet nĂ« fakultetin e filozofisĂ«, por ato nuk i kreu. Punoi si kopist, sufler dhe aktor nĂ« trupa teatrale, dhe u pĂ«rfshi nĂ« shkrimin e dramĂ«s “Zgjimi”, e cila u ndalua pĂ«r shkak tĂ« aludimit tĂ« saj pĂ«r lĂ«vizjen shqiptare pĂ«r liri.

NĂ« 1903 shkoi nĂ« Egjipt, ku punoi si mĂ«sues greqishtje dhe pĂ«rkthen veprĂ«n e Sami FrashĂ«rit “ShqipĂ«ria ç’ka qenĂ«, ç’ështĂ« e ç’do tĂ« bĂ«het”. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« botoi skica letrare nĂ« revistĂ«n “Numas”. MĂ« 1906 u nis pĂ«r nĂ« Shtetet e Bashkuara, duke mbĂ«rritur nĂ« Nju Jork mĂ« 10 maj. Fillimisht punoi nĂ« Buffalo dhe mĂ« pas nĂ« Boston, ku u bĂ« zĂ«vendĂ«s-redaktor i gazetĂ«s “Kombi” dhe botoi artikuj me pseudonimin Ali Baba Qyteza.

NjĂ« ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme ishte tensioni i shqiptarĂ«ve ortodoksĂ« me KishĂ«n Greke gjatĂ« njĂ« varrimi, qĂ« çoi nĂ« themelimin e KishĂ«s Ortodokse Autoqefale Shqiptare, me Nolin si klerikun e parĂ«. MĂ« 1908, nĂ« moshĂ«n 26 vjeç, ai u shugurua diakon dhe mĂ« pas prift ortodoks, duke kryer liturgji nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« Boston. Nga 1909 deri 1911 botoi gazetĂ«n “Dielli”, ndĂ«rsa mĂ« 1911 udhĂ«toi nĂ« EvropĂ« pĂ«r tĂ« kryer shĂ«rbesa kishtare nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r komunitetet shqiptare nĂ« Kishinjov, OdesĂ«, Bukuresht dhe Sofje.

MĂ« 1912, sĂ« bashku me Faik KonicĂ«n, ishte ndĂ«r themeluesit kryesor tĂ« shoqatĂ«s Vatra dhe tĂ« organit tĂ« saj tĂ« shtypit “Dielli”. Nga 1908 deri 1912 kreu studimet e larta pĂ«r Arte nĂ« Harvard, pĂ«rfundoj me Bachelor of Arts cum laude. Ai mbĂ«shteti qeverinĂ« e Ismail Qemalit pas shpalljes sĂ« PavarĂ«sisĂ« dhe mori pjesĂ« nĂ« Kongresin Shqiptar tĂ« Triestes mĂ« 1913. MĂ« 10 mars 1914, nĂ« DurrĂ«s, mbajti shĂ«rbesĂ«n e parĂ« ortodokse nĂ« gjuhĂ«n shqipe pranĂ« princit Vilhelm zu Vid.

NĂ« vitet 1915–1919, Noli u aktivizua fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e bashkĂ«sisĂ« shqiptaro-amerikane. Ai u bĂ« kryeredaktor i “Diellit” tĂ« Bostonit, themeloi revistĂ«n anglisht The Adriatic Review, dhe pĂ«rdori fondet e VatrĂ«s pĂ«r tĂ« dĂ«rguar delegatĂ« shqiptarĂ« nĂ« Paris, LondĂ«r dhe Uashington pĂ«r njohjen ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« ShqipĂ«risĂ«. MĂ« 27 korrik 1919 u emĂ«rua peshkop i KishĂ«s Ortodokse Shqiptare nĂ« AmerikĂ«. Ai u angazhua gjithashtu nĂ« politikĂ«, duke u zgjedhur deputet i KolonisĂ« sĂ« AmerikĂ«s (1921–1923) dhe ministĂ«r i JashtĂ«m nĂ« qeverinĂ« e Xhaferr Ypit.

NĂ« vitin 1924 u vu nĂ« krye tĂ« LĂ«vizjes sĂ« Qershorit, njĂ« pĂ«rpjekje e rinisĂ« pĂ«r tĂ« modernizuar ShqipĂ«rinĂ«. Programi i tij me njĂ«zet pika pĂ«rfshinte reforma agrare dhe demokratizim, por pĂ«rplasjet me aristokracinĂ« dhe mungesa e pĂ«rgatitjes parlamentare sollĂ«n dĂ«shtimin e lĂ«vizjes. Pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« pushtet, Noli u dĂ«nua me vdekje nĂ« mungesĂ« dhe u detyrua tĂ« emigronte nĂ« Itali, VjenĂ« dhe mĂ« pas nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku vazhdoi aktivitetin opozitar me gazetĂ«n “Republika”.

Në Shtetet e Bashkuara, Noli iu rikthye jetës kulturore dhe shkencore. Në 1938 u diplomua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, ndërsa pas Luftës së Dytë Botërore mori doktoratën në Universitetin e Bostonit mbi Skënderbeun. Ai vazhdoi të punonte për Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe mbajti lidhje me regjimin komunist të Shqipërisë për njohjen e saj nga SHBA. Më 12 prill 1937, Patrikana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Autoqefale Shqiptare. Fan Noli vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Boston.

Veprimtaria letrare dhe kulturore

Fan Noli ishte shkrimtar, pĂ«rkthyes dhe stilist i gjuhĂ«s shqipe. Vepra e tij e parĂ« ishte drama “IsrailitĂ« dhe FilistinĂ«â€ (1907), bazuar nĂ« historinĂ« e Samsonit dhe DalilĂ«s. PĂ«rktheu liturgjinĂ« dhe ritualet ortodokse nĂ« shqip, duke botuar dy vĂ«llime tĂ« LibrĂ«ve tĂ« ShĂ«rbesave tĂ« Shenjta (1909, 1911). MĂ« 1921 botoi veprĂ«n madhore “Historia e SkĂ«nderbeut” nĂ« Boston. Ai shkroi dhe botime tĂ« tjera nĂ« anglisht, si “Beethoven dhe Revolucioni Francez” (1947) dhe njĂ« album me vjersha (1948), duke pĂ«rfshirĂ« pĂ«rkthime tĂ« poetĂ«ve tĂ« njohur.

Noli vlerësohej si një nga stilistët më të mëdhenj të dialektit toskë, duke i dhënë shqipes një gjuhë të stërholluar, elegante dhe ritmike. Përveç letërsisë, ai kontribuoi në muzikë, duke përfunduar studimet në Konservatorin e Muzikës dhe duke kultivuar një dëgjim të hollë artistik për stilin dhe ritmin në përkthime. Bashkë me Faik Konicën, konsiderohet ndër përkthyesit dhe stilistët më të shquar të letërsisë shqipe.

The post Fan Noli, pionieri i kishës, politikës dhe letërsisë Shqipe appeared first on Gazeta Si.

↗

Ngjarjet botërore që do të shënjojnë këtë vit

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Viti 2026 pritet tĂ« shĂ«nojĂ« njĂ« moment kthese nĂ« historinĂ« moderne, me ngjarje madhore qĂ« prekin sportin, shkencĂ«n, teknologjinĂ«, politikĂ«n dhe eksplorimin hapĂ«sinor. QĂ« nĂ« muajt e parĂ«, vĂ«mendja globale do tĂ« jetĂ« e pĂ«rqendruar tek transformime dhe pĂ«rvjetorĂ« qĂ« pritet tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« afatgjata nĂ« shoqĂ«rinĂ« njerĂ«zore.

Një nga ngjarjet më të mëdha sportive të dekadës do të jetë Kupa e Botës FIFA 2026, e cila për herë të parë në histori do të zhvillohet me 48 ekipe, duke e kthyer atë në edicionin më të madh që është organizuar ndonjëherë. Turneu do të mbahet në Shtetet e Bashkuara, Kanada dhe Meksikë, duke shënuar gjithashtu një model të ri bashkëorganizimi kontinental dhe një rekord të pjesëmarrjes globale në futboll.

Po në vitin 2026, Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të festojnë 250-vjetorin e Pavarësisë, një jubile historik që pritet të shoqërohet me aktivitete kombëtare, ngjarje kulturore, ceremoni shtetërore dhe reflektime mbi rolin e Amerikës në historinë botërore. Ky përvjetor konsiderohet një nga momentet simbolike më të rëndësishme të shekullit XXI për SHBA-në.

Në fushën e hapësirës, 2026 shihet si viti i rikthimit të njerëzimit në Hënë. Programi Artemis II i NASA-s pritet të dërgojë për herë të parë pas më shumë se 50 vitesh astronautë në një mision të pilotuar rreth Hënës, duke hapur rrugën për ulje të ardhshme dhe një prani më të qëndrueshme njerëzore jashtë Tokës. Ky hap përfaqëson një kapitull të ri në eksplorimin hapësinor dhe ambiciet ndërplanetare të njerëzimit.

Teknologjia pritet gjithashtu të kalojë nga faza eksperimentale në realitet të përditshëm. Automjetet autonome dhe taksitë pa shofer pritet të zgjerohen ndjeshëm në qytete të mëdha të botës, duke ndryshuar mënyrën se si njerëzit lëvizin, konceptin e transportit urban dhe sigurinë rrugore. Ajo që deri pak vite më parë shihej si fantashkencë, në 2026 pritet të jetë pjesë e përditshmërisë.

Në planin ekonomik, vëmendja mbetet tek miliarderët globalë dhe rritja e pasurive ekstreme. Analistë dhe institucione financiare parashikojnë se Elon Musk mund të jetë shumë pranë statusit të trilionerit të parë në histori, një moment simbolik që do të pasqyronte jo vetëm pasurinë personale, por edhe fuqinë ekonomike të industrive të teknologjisë, hapësirës dhe inteligjencës artificiale.

Ndërkohë, shpresa më e madhe vjen nga fusha e mjekësisë. Viti 2026 pritet të sjellë rezultate vendimtare nga testimet klinike të barnave të reja kundër kancerit, përfshirë terapi gjenetike dhe trajtime të personalizuara që po testohen drejtpërdrejt te pacientët. Këto zhvillime mund të ndryshojnë rrënjësisht mënyrën se si trajtohen disa nga format më agresive të sëmundjes, duke ofruar perspektiva reale për rritjen e mbijetesës dhe cilësisë së jetës.

Në tërësi, 2026 paraqitet si një vit ku historia, shkenca, teknologjia dhe kultura globale ndërthuren por duke qënë gjithmonë edhe pre e ngjarjeve të mëdha të cilat ndodhin rastësisht si luftërat, apo edhe një paqe e mundshme mes Rusisë dhe Ukrainës . 2026-a pritet të mos jetë thjesht një vit kalendarik, por një pikë referimi për dekadat që do të pasojnë.

The post Ngjarjet botërore që do të shënjojnë këtë vit appeared first on Gazeta Si.

↗

Si nis jeta kulturore shqiptare e 2026-s ?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Viti 2026 hapet me ngjarje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r jetĂ«n kulturore shqiptare, duke sjellĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes Teatrin KombĂ«tar tĂ« OperĂ«s dhe Baletit, Teatrin KombĂ«tar, Cirkun dhe QendrĂ«n KombĂ«tare tĂ« Librit dhe Leximit.

NĂ« TKOBAP, muzika simfonike vjen  qĂ« nĂ« fillim tĂ« vitit me njĂ« koncert tĂ« veçantĂ« kushtuar Dvoƙák dhe Mendelssohn, ku nĂ« skenĂ« ngjiten dy talente tĂ« rralla tĂ« skenĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare. VetĂ«m 19 vjeç, dirigjentja ukrainase Olha Dondyk shĂ«non njĂ« tjetĂ«r moment tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« karrierĂ«n e saj, pas debutimit nĂ« janar 2024 me OrkestrĂ«n Filarmonike tĂ« Roterdamit.

Anëtare e Akademisë La Maestra në Paris dhe gjysmëfinaliste e Konkursit Ndërkombëtar të Dirigjimit La Maestra 2024, ajo është vlerësuar me një Titull të Veçantë nga ECHO, duke u konsideruar si një nga zërat më premtues të brezit të ri të dirigjentëve.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mbrĂ«mje, publiku do tĂ« ketĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« dĂ«gjojĂ« violonçelistin francez Victor Julien-LaferriĂšre, i cilĂ«suar nga revista Diapason si “njĂ« nga talentet mĂ« tĂ« besueshme tĂ« brezit tĂ« ri tĂ« violonçelistĂ«ve francezĂ«â€. Fitues i Çmimit tĂ« ParĂ« tĂ« Konkursit MbretĂ«resha Elisabet nĂ« vitin 2017 (viti i parĂ« i dedikuar violonçelit), ai Ă«shtĂ« gjithashtu laureat i Konkursit NdĂ«rkombĂ«tar Prague Spring dhe fitues i çmimit Victoire de la Musique 2018 si Instrumentist Solist i Vitit.

NdĂ«rkohĂ«, Teatri KombĂ«tar nis sezonin 2026–2027 me njĂ« program tĂ« pasur dhe tĂ« larmishĂ«m gjatĂ« gjithĂ« muajit janar, duke pĂ«rfshirĂ« shfaqje pĂ«r fĂ«mijĂ«, drama bashkĂ«kohore dhe produksione nga teatrot kombĂ«tare e rajonale. Shfaqje si “And’rrra e Nan’ TerezĂ«s”, “24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi” dhe “Det i thellĂ« blu” e kthejnĂ« skenĂ«n teatrale nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« dinamike dialogu me publikun. Po ashtu Cirku KombĂ«tar vjen nĂ« kĂ«tĂ« prag viti me shfaqjen “Piter Pan” e cila do tĂ« shfaqet pĂ«r publikun nĂ« datat 5-6-7-8-9 Janar.

Po nĂ« fillim tĂ« vitit, Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit do tĂ« organizojĂ« ceremoninĂ« e pĂ«rvitshme tĂ« Çmimeve KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«, ku do tĂ« vlerĂ«sohen autorĂ«t dhe veprat mĂ« tĂ« spikatura tĂ« vitit 2024. Kjo ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme kulturore mbetet njĂ« moment kulmor pĂ«r letĂ«rsinĂ« shqipe, duke nxitur krijimtarinĂ«, leximin dhe dialogun mes autorĂ«ve, kritikĂ«s dhe publikut.

Me një program të pasur që përfshin muzikën, teatrin dhe librin, institucionet kulturore kombëtare e nisin vitin 2026 me një kalendar aktivitetesh që së paku në nisje premton një vit dinamik për artin dhe kulturën në Shqipëri.

The post Si nis jeta kulturore shqiptare e 2026-s ? appeared first on Gazeta Si.

↗

‘Betlehemi i Gjallë’, tradita qĂ« rikthen magjinĂ« e lindjes sĂ« Krishtit

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Gazeta”SI”-“Betlehemi i GjallĂ«â€ nĂ« Hajmel Ă«shtĂ« njĂ« traditĂ« fetare dhe kulturore e viteve tĂ« fundit, e lindur nga dĂ«shira e komunitetit pĂ«r tĂ« rikrijuar nĂ« mĂ«nyrĂ« simbolike lindjen e Jezus Krishtit dhe pĂ«r ta ndarĂ« kĂ«tĂ« mesazh me tĂ« gjithĂ«. I organizuar nga famullia dhe banorĂ«t e zonĂ«s, ai pĂ«rfshin pjesĂ«marrjen e fĂ«mijĂ«ve, tĂ« rinjve dhe tĂ« rriturve qĂ« interpretojnĂ« personazhet biblike, barinjtĂ«, engjĂ«jt dhe dijetarĂ«t, nĂ« njĂ« ambient tĂ« ndĂ«rtuar si Betlehemi i lashtĂ«.

Kjo veprimtari është kthyer në një moment të rëndësishëm bashkimi për Hajmelin, duke forcuar besimin, traditën dhe ndjenjën e komunitetit, si dhe duke u bërë një pikë takimi për vizitorë nga zonat përreth çdo periudhë Krishtlindjeje.

The post ‘Betlehemi i Gjallë’, tradita qĂ« rikthen magjinĂ« e lindjes sĂ« Krishtit appeared first on Gazeta Si.

❌