Nga Agron Tufa

Nga drejtësia e cunguar te dështimi i dekomunistizimit

Në kujtesën politike shqiptare, “Gjyqi i kafes” është shndërruar në një nga shprehjet më të njohura për mënyrën se si u përball Shqipëria me trashëgiminë e diktaturës komuniste. Emërtimi lidhet me gjyqin e Nexhmije Hoxhës, bashkëshortes së diktatorit Enver Hoxha, dhe me akuzat për përdorimin e fondeve shtetërore, ndër të tjera për blerje e shpenzime që u bënë simbol i procesit. Por, me kalimin e viteve, “Gjyqi i kafes” ka marrë një kuptim shumë më të gjerë nga vetë procesi gjyqësor.

Ai është shndërruar në një metaforë për të gjithë drejtësinë që Shqipëria u bëri krimeve të komunizmit.

Dhe pikërisht këtu nis problemi. Sepse “Gjyqi i kafes” nuk ishte e gjithë historia.

Ishte vetëm fillimi i një historie shumë më të ndërlikuar, e cila pati një moment të dytë, shumë më të rëndësishëm juridikisht: përpjekjen për të kaluar nga gjykimi i një individi për shpërdorim të pasurisë shtetërore te gjykimi i përgjegjësisë për krime kundër njerëzimit të kryera nga aparati i diktaturës.

Ajo përpjekje nisi, por nuk u përmbyll. Dhe dështimi i saj është një nga çështjet më të mëdha të pambyllura të tranzicionit shqiptar.

I. “Gjyqi i kafes”: 1991–1993

Nexhmije Hoxha u arrestua më 4 dhjetor 1991. Kjo datë ka rëndësi politike dhe historike. Arrestimi ndodhi gjatë Qeverisë së Stabilitetit, të drejtuar nga Ylli Bufi, pra përpara zgjedhjeve të marsit 1992 dhe përpara ardhjes së Partisë Demokratike në pushtet. Kjo e përjashton një nga keqkuptimet më të përhapura: se arrestimi i Nexhmije Hoxhës ishte thjesht produkt i qeverisjes së PD-së pas vitit 1992. Nuk ishte.

Edhe kronologjia e Ramiz Alisë është tjetër. Ai nuk u arrestua bashkë me Nexhmijen. Në gusht 1992 u vendos në arrest shtëpie dhe arrestimi i tij formal erdhi në shtator 1993. Kjo është e para ndarje që duhet bërë. Nexhmije Hoxha i përkiste një faze të parë të drejtësisë së tranzicionit. Dhe vetë natyra e akuzës e tregon këtë. Ajo nuk u gjykua për “krimet e komunizmit” në kuptimin juridik që do të merrte më vonë kjo shprehje. Nuk u gjykua për krime kundër njerëzimit. Nuk mund të dënohej juridikisht as thjesht sepse ishte gruaja e diktatorit, as sepse kishte qenë një figurë e lartë e regjimit. Gjykata duhej të gjente një vepër penale konkrete dhe të provueshme.

Dhe procesi u përqendrua te përdorimi i paligjshëm dhe përvetësimi i pasurisë shtetërore dhe shpenzimet e bëra në kundërshtim me rregullat. Kjo është bota juridike e “Gjyqit të kafes”. Në shkurt 1993 ajo u dënua me nëntë vjet burg; më pas Apeli ia shtoi dënimin me dy vjet. Më vonë, përmes ndryshimeve të dënimit dhe amnistive, koha e vuajtjes u shkurtua ndjeshëm.

Pra, “Gjyqi i kafes” mund të kritikohet politikisht, moralisht apo historikisht. Por nuk duhet ngatërruar me diçka që ai nuk ishte: nuk ishte gjyqi i krimeve kundër njerëzimit të regjimit komunist. Dhe pikërisht këtu nis keqkuptimi i madh.

II. Nga “kafja” te krimet kundër njerëzimit

Pas vitit 1992 u zhvilluan procese të tjera ndaj ish-funksionarëve të lartë. Ramiz Alia dhe ish-zyrtarë të tjerë u gjykuan për shpërdorim detyre dhe përvetësim të pasurisë shtetërore. Proceset e kësaj periudhe ishin të rëndësishme, por ende i përkisnin kryesisht logjikës së përgjegjësisë individuale për vepra konkrete. Pastaj erdhi viti 1995.
Dhe këtu ndodh kthesa që nuk duhet harruar.

Kodi Penal i ri përcaktoi veçmas gjenocidin dhe krimet kundër njerëzimit, përkatësisht në nenet 73 dhe 74. Në këtë mënyrë, për herë të parë po krijohej një instrument juridik për ta trajtuar represionin e diktaturës jo vetëm si një varg shkeljesh individuale të ligjit, por si një sistem krimesh të kryera kundër popullsisë civile për motive politike, ideologjike, racore, etnike ose fetare.

Më 22 shtator 1995 u miratua edhe Ligji nr. 8001, “Për genocidin dhe krimet kundër njerëzimit të kryera në Shqipëri gjatë regjimit komunist për motive politike, ideologjike dhe fetare”. Kjo ishte një kthesë thelbësore. Sepse tani pyetja juridike nuk ishte më: “Sa para shpenzoi ky funksionar dhe a i kishte të drejtë t’i shpenzonte?” Pyetja ishte: “A mban ky funksionar përgjegjësi për mekanizmin shtetëror të represionit, internimit, burgosjes, torturës dhe vrasjes?”

Nga “kafja” te krimi kundër njerëzimit. Nga përgjegjësia për një shpenzim të paligjshëm te përgjegjësia për një aparat shtetëror represiv. Kjo është arsyeja pse nuk mund të vendosen në të njëjtën kategori dy periudhat.

III. Vala e dytë: 1995–1996

Në dhjetor 1995 dhe janar 1996 erdhi vala e re e arrestimeve. Human Rights Watch dokumentoi 21 ish-zyrtarë komunistë të arrestuar nën akuzën e krimeve kundër njerëzimit, sipas nenit 74 të Kodit Penal. Në proceset e kësaj kohe u përfshinë figura të larta të hierarkisë komuniste dhe përgjegjësia e tyre lidhej me mekanizmat e represionit politik, përfshirë internimet.
Këtu duhet bërë një dallim i prerë. Nuk është e saktë të thuhet se të gjithë këta njerëz ishin thjesht pjesë e një “gjyqi të kafes”. Ata përfaqësonin një fazë tjetër të drejtësisë penale. Në këtë fazë, Shqipëria po përpiqej të bënte diçka që kishte rëndësi edhe përtej fatit të individëve: të përcaktonte juridikisht përgjegjësinë e një pjese të hierarkisë për krimet e shtetit komunist. Kjo përpjekje pati probleme serioze.

Drejtësia shqiptare ishte ende e brishtë, institucionet nuk kishin fituar pavarësinë dhe proceset u zhvilluan në një klimë të fortë polarizimi politik. Por problemi nuk zgjidhet duke mohuar nevojën për drejtësi. Një shtet demokratik duhet të jetë në gjendje të bëjë të dyja: të gjykojë krimin dhe të respektojë procesin e rregullt ligjor. Pikërisht kjo është drejtësia e tranzicionit. Jo hakmarrje. Jo amnisti kolektive. Jo drejtësi politike. Por përgjegjësi individuale, prova, gjykim dhe kujtesë. Dhe këto që kërkoheshin asokohe, ishin ende të freskëta e me bollëk.

IV. Çfarë ndodhi në vitin 1997?

Pastaj erdhi katrahura shtetërore e civile e1997-ës. Rënia e skemave piramidale solli një shpërbërje të rendit shtetëror. U hapën depot e armëve, u shemb autoriteti i shtetit dhe u godit rëndë sistemi penal. Në atë kaos, shumë procese u ndërprenë ose humbën mundësinë për t’u zhvilluar normalisht. Prandaj është më e saktë të thuhet se kriza e vitit 1997 ndërpreu dhe çorganizoi rëndë procesin e drejtësisë penale ndaj ish-funksionarëve të regjimit, sesa të thuhet në mënyrë absolute se “qeveria Nano i liroi të gjithë”, ndonëse ka hise të madhe dhe kjo më vonë, në puzzle-n e së vërtetës.

Fatos Nano vetë u fal më 14 mars 1997, në një situatë të përgjithshme kaosi dhe amnistish. Por këtu duhet të ndalemi te një pyetje shumë më e rëndësishme. Çfarë ndodh me një shoqëri kur një proces historik i drejtësisë ndërpritet përpara se të përfundojë? Ndodh që viktimat mbeten me ndjenjën se drejtësia nuk u bë. Ndodh që autorët ose bashkëpunëtorët e tyre mbeten të disponueshëm për jetën publike. Dhe ndodh diçka edhe më e rrezikshme: e kaluara fillon të negociohet politikisht.

V. Dekomunistizimi i papërfunduar

Dekomunistizimi nuk është vetëm rrëzimi i një busti. Nuk është vetëm ndryshimi i një emri rruge. Nuk është vetëm hapja e një muzeu. Dekomunistizimi i vërtetë kërkon: dokumentimin e krimeve; identifikimin e përgjegjësive individuale; drejtësinë për viktimat; hapjen dhe ruajtjen e arkivave; edukimin e brezave të rinj; kufizimin e aksesit në funksione shtetërore për kategori të caktuara të autorëve të aparatit represiv, kur kjo bëhet me ligj dhe në përputhje me standardet e shtetit të së drejtës; dhe, mbi të gjitha, një konsensus demokratik se diktatura nuk mund të relativizohet si një alternativë normale politike. Shqipëria bëri përpjekje në këtë drejtim. Në vitin 1995 pati ligje që synonin kontrollin e figurës dhe kufizimin e ndikimit të ish-aparatit komunist në institucionet publike. Por procesi nuk u konsolidua.

Më shumë se një dekadë më vonë, me riardhjen e PD në pushtet, Shqipëria iu kthye sërish çështjes së lustracionit. Ligji i dhjetorit 2008 për pastërtinë e figurës u përplas me probleme serioze kushtetuese dhe institucionale. Gjykata Kushtetuese iu drejtua Komisionit të Venecias në vitin 2009 dhe opinioni i këtij të fundit kritikoi aspekte të rëndësishme të ligjit shqiptar. Vetë fakti që në vitin 2008–2009 Shqipëria po përpiqej ende të zgjidhte probleme të trashëguara nga diktatura tregon se procesi i dekomunistizimit kishte mbetur i papërfunduar.

VI. Kur kujtesa institucionale bëhet problem politik

Këtu hyn një institucion që shpesh mungon në rrëfimin për tranzicionin: Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit (ISKK), puna e të cilit nis në fund të vitit 2011. Dihet që ISKK nuk ishte gjykatë. Nuk kishte kompetencë të dënonte njerëz. Por kishte një funksion që një demokraci nuk mund ta anashkalojë: të dokumentonte krimin dhe pasojat e tij. Në këtë kuptim, Instituti përfaqësonte vazhdimin institucional të një pyetjeje që Shqipëria e kishte lënë përgjysmë në vitet ’90: Çfarë ka ndodhur realisht? Kush e ka bërë? Kush ka vuajtur? Dhe çfarë duhet të mësojë shoqëria prej kësaj?
Nën drejtimin e autorit të këtij shkrimi, ISKK u përfshi gjithnjë e më shumë në dokumentimin e dëshmive të ish-të burgosurve dhe të përndjekurve, në botime, studime dhe përpjekje për ta futur historinë e diktaturës në debatin publik. Por pikërisht këtu filloi edhe një përplasje e re. Dhe kjo përplasje është shumë domethënëse. Sepse një shoqëri mund të tolerojë një institut që merret me të kaluarën si muze. Por kur dokumentimi i së kaluarës fillon të prodhojë përgjegjësi konkrete në të tashmen, situata ndryshon.

VII. Operativi dhe informatori: hallka e harruar e dekomunistizimit

Në fund të vitit 2018, në Institutin e Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit u shtrua një pyetje që në debatin publik shqiptar ishte anashkaluar në mënyrë të çuditshme. Debati për pastërtinë e figurës dhe për trashëgiminë e Sigurimit të Shtetit ishte përqendruar kryesisht te informatorët dhe bashkëpunëtorët e tij. Por kush ishin njerëzit që i rekrutonin këta informatorë? Kush i drejtonte? Kush hartonte planet operative? Kush i përdorte informacionet e mbledhura? Kush i kthente dëshmitë, denoncimet dhe materialet e survejimit në procedura represive?

Përgjigjja ishte: aparati profesional i Sigurimit të Shtetit.

Pikërisht për këtë arsye, Instituti ndërmori një nismë institucionale për t’u kërkuar organeve të shtetit informacion mbi praninë e ish-kuadrove operative të Sigurimit në strukturat e administratës publike. Kërkesa nuk ishte një thirrje për hakmarrje politike, sepse e tham – ISKK – nuk ishte Gjykatë. Ajo mbështetej në Ligjin e Institutit të hartuar nga Kuvendi. në kuadrin ligjor të transparencës, informimit dhe kontrollit institucional. Pyetja ishte konkrete: a kishte në organikat e institucioneve publike persona që kishin shërbyer si oficerë operativë të Sigurimit të Shtetit, dhe a mund të bëhej kjo e ditur në përputhje me ligjin?

Në fazën e parë, disa institucione u përgjigjën dhe dhanë informacion. Më pas, sipas dokumentacionit të Institutit, përgjigjet u ndërprenë dhe kërkesa u ndesh me refuzime: i ranë shpejt në të. Meqenëse kjo përvojë dokumentohet me korrespondencën origjinale, ajo merr një rëndësi përtej episodit administrativ.

Sepse pyetja që ngrihet është kjo: Pse një shtet demokratik do të ishte më i interesuar të zbulonte emrin e informatorit të dikurshëm sesa të dinte kush ishte oficeri që e rekrutonte, e drejtonte dhe e përdorte atë? Kjo nuk nënkupton kurrsesi shfajësimin e informatorëve, por këkkon një hierarki të përgjegjësisë: të vendoset theksi mbi fuqinë shtrënguese të Sigurimit, me metodat e tyre të dhunshme të shantazhit dhe terrorit psikik e fizik mbi pozitën e dobët të rekrutëve informatorë.

Dhe këtu qëndron një prej paradokseve më të mëdha të tranzicionit shqiptar. Viktima e shantazhuar dhe informatori i rekrutuar nën presion mund të bëhej objekt i vëmendjes publike, ndërsa profesionisti i aparatit që ndërtonte dhe administronte mekanizmin represiv mund të mbetej i padukshëm në debatin publik.

VIII. Një institucion që filloi të bezdiste

Pikërisht këtu duhet parë edhe historia e përplasjes sime dhe ISKK me politikën. Sipas raportit vjetor të ISKK-së për vitin 2019, fushata denigruese kundër Institutit solli demoralizimin e bashkëpunëtorëve, intimidimin e dëshmitarëve dhe humbjen e besimit të një pjese të tyre te institucionet dhe te procesi i transparencës mbi krimet e komunizmit. Raporti e lidhte këtë klimë me sulme publike nga një grup deputetësh, një spektër i shtypit, një ish-komandant burgu dhe persona të tjerë që, sipas Institutit, kishin konflikt interesi me ligjin organik të tij.

Ky dokument ka rëndësi pikërisht sepse nuk është thjesht një kujtim personal i Tufës. Është raport institucional. Dhe pastaj vjen pjesa më e pazakontë.Në vitin 2019, ndërsa Tufa kërkonte që krimet e komunizmit të kalonin nga arkivi te drejtësia, vetë dokumentacioni institucional i fjalës së tij në Kuvend pësoi një fat simbolik. Fjalimi i tij n[ Raportin Vjetor të 5 qershorit 2019, sipas materialit të publikuar atëherë nga faqja e Kuvendit, ishte vendosur në video të ndara; pjesa ku parashtroheshin rekomandimet u paraqit veçmas. Më pas, pas largimit të Tufës nga Shqipëria, materiali nuk është më i aksesueshëm në atë formë. Kjo është një çështje që duhet trajtuar me shumë kujdes. Nuk duhet thënë pa provë se materiali “u fshi për ta zhdukur fjalimin”. Por mund të shtrohet pyetja: Si është e mundur që një dokument i një institucioni kushtetues, i lidhur me një seancë parlamentare, të mos jetë më i aksesueshëm në arkivin publik në formën në të cilën ishte publikuar?

Kjo pyetje është vetë pjesë e debatit mbi kujtesën institucionale. Sepse dekomunistizimi nuk ka të bëjë vetëm me atë që shteti vendos të publikojë. Ka të bëjë edhe me atë që shteti ruan. Një demokraci duhet të ruajë edhe dokumentet e debateve që e shqetësojnë. Sidomos ato.

XI. Kur pyetja institucionale zhvendoset te “herezia”

Ka një mënyrë të njohur për të shmangur një pyetje të pakëndshme: të mos i përgjigjesh pyetjes. Në vend të saj, sulmohet personi që e ka bërë. Në rastin konkret, pyetja mbi praninë e ish-kuadrove operative të Sigurimit në administratë nuk u shndërrua në një debat publik mbi transparencën institucionale. Konflikti u zhvendos në një terren tjetër: te shkrimet, botimet dhe interpretimet historike të mbi 100 vëllimeve studimore, memuaristike, dokumentare, dëshmive, albumeve, filmave dokumentare, serisë së Fjalorit Enciklopedik të Viktimave të Terrorit Komunist, mësimeve të lira mbi diktaturën komuniste që specialistët e ISKK filluan të mbanin nëpër gjimnazet e Tiranës dhe këmbënguljes për rishkimin e currikulave të shkollave nëntëvjeçare dhe gjimnazeve. Si kalë sulmi u vendos libri studimor “Krimet e komunistëve gjatë luftës” i historianit Çelo Hoxha, zëvendësdrejtor asokohe në ISKK, një studim i kryer mbi bazën faktike të letrave e dokumentave të vetë udhëheqësve të PKSH gjatë luftës.

Në këtë mënyrë, pyetja “Kush janë?” u zëvendësua me pyetjen “Çfarë po thotë Tufa?” Dhe më pas erdhi etiketa: “Ballist.”; “Përbaltës i Luftës Nacionalçlirimtare.”; “Pasardhës i Ballit Kombëtar.” Kjo nuk ishte thjesht një polemikë mbi interpretimin e historisë. Ishte një mënyrë për ta zhvendosur debatin nga dokumenti te identiteti i autorit. Nëse një studiues paraqet dokumente arkivore mbi krime të kryera gjatë luftës, pyetja akademike duhet të jetë: A janë dokumentet autentike? A janë interpretuar drejt? A janë kontekstualizuar? A ka kundër-dokumente? Pyetja nuk mund të jetë: “A është autori ballist?” Sepse kjo e fundit nuk është argument historik. Është etiketim politik.

VII. Nga kujtesa te kallëzimi penal

Rasti i Edmond Cajës është, në këtë pikë, jashtëzakonisht domethënës. Në qershor 2019, Agron Tufa, në cilësinë e drejtorit të ISKK-së, depozitoi në Prokurorinë e Krimeve të Rënda në Tiranë një kallëzim penal ndaj ish-komandantit të kamp-burgut të Qafë-Barit, duke kërkuar ndjekjen për “krime kundër njerëzimit”, mbi bazën e nenit 74 të Kodit Penal. Kallëzimi nuk u ngrit në boshllëk. ISKK dëshmonte se kishte në arkiv dokumente dhe dëshmi të shumta të ish-të burgosurve politikë.

Në deklarimet publike të asaj kohe, Tufa foli për dëshmi të shumta okulare dhe dokumentacion të arkivuar lidhur me dhunën dhe krimin e vrasjes në Qafë-Bari. Por ekziston edhe një element që e bën çështjen edhe më interesante.

Para kallëzimit institucional në Tiranë ishte bërë një kallëzim ndërkombëtar në Mynih, dhe më pas ai u pasua nga kallëzimi i ISKK-së në Prokurorinë e Krimeve të Rënda në Shqipëri. Kjo ishte përpjekje e parë ndërkombëtare për ndjekjen e një prej përgjegjësve të kamp-burgjeve komuniste. Dhe mendoj se këtu kemi diçka që meriton vëmendje të veçantë. Një krim i komunizmit po tentohej të dilte nga kufijtë e kujtesës dhe të hynte në territorin e drejtësisë. Reagimi nuk vonoi: një javë pas kallëzimit ndërkombëtar të Mynyhut, në mars 2019 u ekzekutua në mënyrë mafioze H.B, një ndër dëshmitarët okular të vrasjes së Sandër Sokolit në tortura, fill pas shtypjes së Revoltës në Kamp-Burgun e Qafë-Barit (21 maj 1984). Çështja e vrasjes së tij u mbyll shpejt me një alibi absurde e banale dhe nuk u hap më.

Kallëzimi ynë penal mbi Cajën pati një fat që nuk na habit: ditën e parë të punës kreu i sapozgjedhur i SPAK, prokurori që kishte dhënë dënime politike gjatë diktaturës, Arben Kraja, e mbylli çështjen me përligjje për “moskompetencë”.
Këto kallëzime penale janë shumë më tepër sesa një artikull kundër nostalgjisë komuniste. Ishte një përpjekje e vendosur për të pyetur: Nëse shteti shqiptar nuk e ka gjykuar këtë krim, a mund të kërkohet drejtësi në një juridiksion tjetër? Dhe nëse përgjigjja është po, atëherë kemi një provë se dështimi i drejtësisë shqiptare nuk është thjesht një problem i së kaluarës. Ai vazhdon të prodhojë pasoja.

IX. Kur kërkesa për kujtesë kthehet në çështje sigurie

Në fund të vitit 2019, pas muajsh sulmesh, shpifjesh e linçimesh nga zyrtarë të lartë deputetë, përfshij shantazhet, ndër to edhe të kryeministrit; pas kërcënimesh të përsëritura me vdekje femiljarisht; pas kallëzimeve në polici dhe padive penale ndaj 6 personave publikë politikë dhe një organi shtypi; pas kërkesës sime në Kuvend, në ambasadën e OSBE dhe një letre të Hapur mbrojtjeje për 14 Ambasada perëndimore dhe refuzimit ose mospërgjigjes së tyre, mu desh ta lë vendin dhe bashkë me familjen të kërkoj azil politik në Zvicër, duke qenë i bindur tashmë se askush nuk ishte i interesuar të më ofronte dhe siguronte qoftë dhe një të drejtë elementare – të jetës sime e të familjes.

Por le ta marrim gjithë fushatën e linçimit e kërcënimeve me vdekje ndaj meje e familjes sime në këndvështrimet me reletivizuese e madje dashakeqe e cinike, që dihet se nuk mungojnë asnjëherë, pavarësisht ankesave zyrtare në të gjitha hierarkitë institucionale, pavarësisht padive dhe kallëzimeve penale për të kërkuar drejtësi. Relativizojmë gjithçka e çdo gjë dhe, ndonëse nuk më pëlqen përqasja, ju kujtoj se zv. kryemnistri i Shqipërisë është larguar nga vendi për kërcënime me vdekje. Pra as ai nuk paska qenë në gjendje të mbrohet. Po mua dhe familjen time, kush do të na mbronte? Apo Taulant Balla, i cili, kur kërkova në një mbledhje të Institucioneve të Pavaruar të merrnin masa, të frenonin histerinë e disa deputetëve socialistë që shajnë çdo ditë, kërcënojnë me shuarje ISKK dhe kërcënojnë drejtorin e tij, – m’u përgjigj me cinizëm: “Shko në Gjykatë, shko në Prokurori, besoji institucioneve tona të reja të Drejtësisë së Reformuar, siç e provova me sukses unë pak ditë më parë”?

Le të ndalen skeptikët dhe cinikët thjesht tek fakti politik që nuk mund të anashkalohet: Drejtori i institucionit shtetëror të ngarkuar me studimin e krimeve të komunizmit u largua nga vendi dhe kërkoi mbrojtje jashtë Shqipërisë, duke deklaruar se ishte kërcënuar për shkak të veprimtarisë së tij. Kjo është e mjaftueshme për të ngritur një pyetje të rëndë: Çfarë ka ndodhur me shtetin demokratik shqiptar, nëse ai nuk është në gjendje të mbrojë as njeriun që dokumenton krimet e shtetit totalitar? Kjo nuk është më histori e vitit 1945. As e vitit 1960. As e vitit 1980. Është histori e vitit 2019.
Dhe pikërisht për këtë rasti im përbën një provë e gjallë të mosmbylljes, të mosdashjes për t’i mbyllur llogaritë me të kaluarën.

X. Si mbijeton një regjim pasi ka vdekur?

Kjo është pyetja më e vështirë. Komunizmi shqiptar nuk u rikthye si sistem politik. Nuk u rikthye Kushtetuta e vitit 1976. Nuk u rikthye Partia e Punës si parti-shtet. Por një regjim totalitar nuk mbijeton vetëm duke rikthyer institucionet e veta. Ai mund të mbijetojë edhe si kulturë politike me aleancat dhe përbetimet e vjetra – këlyshët e trashëgimisë së tij.
Kur krimi nuk gjykohet, ai relativizohet. Kur viktima nuk dëgjohet, autori mund të romantizohet. Kur arkivi nuk hapet, boshllëkun e mbush propaganda. Kur përgjegjësia individuale nuk përcaktohet, faji kolektiv bëhet më i lehtë për t’u manipuluar. Kur institucionet nuk pastrohen sipas ligjit dhe standardeve demokratike, kulturat e vjetra administrative mund të vazhdojnë në forma të reja.

Kësisoj aleancat dhe përbetimet e vjetra (me të gjithë mbetjet operative të ish-sigurimit nga fundvitet shtatëdhjetë deri në vitin 1991), shtrëngojnë rradhët në një front të përbashkët, tashmë jo ideologjik, por recidivist, trashëgimor, për ruajtjen e pushtetit dhe pasurimin me çdo mënyrë, me aktorë të vjetër në skenë të re. E përbashkëta e të gjitha veglave vrastare të diktaturave në përkushtimi e tyre ndaj padronëve të rinj është ferri i ndërgjegjes së trashëguar dhe bindja e verbër. Këtu kemi zhvendosjen e këtyre veglave nga diktatura te kartelet dhe çdo lloj krimi.

Dhe kështu komunizmi mund të mos rikthehet si ideologji zyrtare, por të shfaqet si mentalitet. Si klientelizëm. Si paternalizëm shtetëror. Si nënshtrim ndaj autoritetit. Si përçmim i individit përballë shtetit. Si relativizim i dhunës politike. Si nostalgji. Si mosbesim ndaj drejtësisë. Si bindja se pushteti është mbi institucionet. Si patronazhizëm. Në këtë kuptim, mosndëshkimi është edhe mekanizëm i trashëgimisë politike.

XI. “Gjyqi i kafes” si alibi

Kjo na kthen te Nexhmije Hoxha. Nuk është e nevojshme të mohojmë se ajo duhej të përgjigjej për veprat për të cilat u gjykua. Nuk është e nevojshme as të bëjmë apologji të saj. Dhe nuk është ky problemi. Problemi është tjetër: një gjyq për shpërdorim të pasurisë shtetërore nuk mund të jetë zëvendësim për gjykimin e krimeve të një regjimi.

Nëse e reduktojmë gjithë historinë e drejtësisë së tranzicionit te “kafja”, atëherë kemi bërë një padrejtësi të dyfishtë. I kemi bërë padrejtësi historisë së viktimave. Dhe i kemi dhënë një alibi të përsosur shoqërisë së sotme për të mos bërë pyetjen: Po krimet kundër njerëzimit ku janë? Ku janë hetimet? Ku janë dosjet? Ku janë gjykimet? Ku është përgjegjësia individuale? Ku janë vendimet gjyqësore? Ku janë arkivat? Ku është kujtesa institucionale? Dhe mbi të gjitha: çfarë mësuam?

XII. Drejtësia e tranzicionit nuk është hakmarrje

Këtu duhet bërë edhe një sqarim themelor. Dekomunistizimi nuk mund të jetë gjueti shtrigash. Një demokraci nuk mund të dënojë njerëzit vetëm për bindjet e tyre politike. Nuk mund të zëvendësojë provën me hakmarrjen. Ish-të përndjekurit politikë të komunizmit nuk kanë kërkuar për asnjë rast “hakmarrje”, por drejtësi. Nuk mund të përdorë gjykatat si armë partie. Dhe pikërisht për këtë arsye drejtësia e tranzicionit duhet të ishte (jetë) më e fortë se politika.
Ajo duhet të bazohet mbi ligjin, provat, përgjegjësinë individuale, procesin e rregullt dhe standardet e të drejtave të njeriut. Por kjo nuk do të thotë të mos bëhet drejtësi.Përkundrazi. Do të thotë ta bësh drejtësinë aq të fortë sa të mos ketë nevojë për hakmarrje.

XIII. Nga 1991 te 2019: një vijë e papërfunduar

Nëse i vendosim ngjarjet në një vijë të vetme kohore, tabloja bëhet e qartë:
1991: arrestimi i Nexhmije Hoxhës gjatë Qeverisë së Stabilitetit.
1992–94: procese ndaj figurave të larta të regjimit, kryesisht për vepra konkrete si shpërdorimi i detyrës dhe pasurisë.
1995: Kodi Penal dhe Ligji nr. 8001 krijojnë bazën për ndjekjen e gjenocidit dhe krimeve kundër njerëzimit.
1995–96: vala e arrestimeve dhe proceseve për krime kundër njerëzimit.
1997: kolapsi i shtetit dhe ndërprerja e rëndë e procesit.
2008–09: përpjekja e vonuar për lustracion dhe përballja e saj me problemet kushtetuese.
2011–19: ISKK përpiqet të institucionalizojë kujtesën, dokumentimin dhe studimin e krimeve.
2019: kallëzimi i Edmond Cajës në Tiranë, pas përpjekjes për ndjekje ndërkombëtare në Mynih.
2019: kërcënimet ndaj Agron Tufës, largimi i tij nga Shqipëria dhe kërkesa për azil politik në Zvicër.

Kjo nuk është historia e një “gjyqi kafeje”. Është historia e një drejtësie tranzitore të filluar, të ndërprerë, të rikthyer pjesërisht dhe të mbetur përsëri pa përfundim. A dështoi Shqipëria vetëm në ndëshkimin e disa kriminelëve të komunizmit, apo dështoi edhe në identifikimin dhe çmontimin e vazhdimësisë së aparatit njerëzor, institucional dhe kulturor që kishte prodhuar atë regjim?

XIV. Përfundim: A e kemi mbyllur llogarinë?

Ndoshta pyetja më e gabuar që mund t’i bëjmë sot historisë është: “A u dënuan disa komunistë?” Po, disa u dënuan. Disa u burgosën. Disa u hetuan. Por pyetja e drejtë është: A u vendos drejtësi mbi krimet e komunizmit? Dhe pastaj: A u ndërtua një sistem që e bëri të pamundur përsëritjen e kulturës së tij politike?

Këtu përgjigjja është shumë më e vështirë. “Gjyqi i kafes” nuk ishte domosdoshmërisht një fasadë. Por shndërrimi i tij në simbolin përfundimtar të drejtësisë ndaj komunizmit është bërë, me kalimin e viteve, një alibi e përsosur për të mos bërë pyetjen tjetër. Sepse Nexhmije Hoxha mund të gjykohej për një vepër konkrete. Por një shoqëri nuk mund ta mbyllë historinë e një diktature me faturën e kafesë.

Në vitin 1995 Shqipëria e kishte kuptuar këtë. Prandaj krijoi një bazë juridike për krimet kundër njerëzimit. Në vitin 2019, Agron Tufa u përpoq ta kthente sërish këtë parim në një kallëzim konkret penal. Nga Qafë-Bari në Mynih e në Tiranë, nga arkivi te dëshmia, nga dëshmia te kallëzimi penal — ishte një përpjekje për t’i dhënë fund një borxhi të vjetër të shtetit shqiptar.

Por në fund, njeriu që drejtonte institucionin e kujtesës u largua nga vendi dhe kërkoi azil politik. Kjo nuk është prova e vetme e dështimit të drejtësisë së tranzicionit. Por është një nga simbolet më të fuqishme të tij në kohët më të vona.
Sepse një demokraci nuk e përfundon dekomunistizimin kur rrëzon monumentin e diktatorit. E përfundon atë kur krimi emërtohet, dokumentohet, gjykohet; viktima dëgjohet; arkivi ruhet; institucioni mbrohet; dhe shoqëria arrin në një marrëveshje morale se diktatura nuk mund të relativizohet më si një formë normale qeverisjeje.

Nëse kjo nuk ka ndodhur plotësisht, atëherë komunizmi nuk është rikthyer. Por një pjesë e tij ka mbetur. Jo si regjim. Si mentalitet. Si aleancë e krimit për kartelet, korrupsionin, vjedhjen e pasurive publike, patronazhizmin, farsën elektorale, sundimin me çdo mjet e mënyrë, shitjen e interesave kombëtare, tehuajësimin e qytetarit të dërmuar, asfiksinë, veleritjen e tij dhe shpopullimin e pandalshëm të Shqipërisë.

Dhe kjo është arsyeja pse “Gjyqi i kafes” si pikënisje nuk duhet të jetë fundi i debatit. Duhet të jetë pikërisht fillimi i pyetjes mbi atë që nuk u gjykua./kb

Nga Fejzo Subashi
Zoti Berisha, mos e lidhni fatin e Këlcyrës me Klemend Ndonin. Këlcyra është shumë më e madhe se çdo kryetar bashkie dhe shumë më e madhe se çdo betejë politike. Po e nis këtë reagim me një sqarim që e konsideroj të domosdoshëm. Unë nuk jam mik i Klemend Ndonit që nga dita kur u bë Kryetar i Bashkisë Këlcyrë. Unë kam pasur miqësi me familjen e tij shumë më herët, që kur Klemendi ishte fëmijë dhe, natyrisht, as që mund ta mendoja se një ditë do të bëhej kryetar bashkie. Dhe po e them edhe më qartë: nuk kam përfituar prej tij. Përkundrazi. Në jo pak drejtime, kjo njohje ka qenë për mua pengesë dhe kosto.
Prandaj nuk kam as nevojë dhe as dëshirë ta mbroj Klemend Ndonin për hir të miqësisë. Madje, kam shprehur edhe unë pakënaqësi ndaj tij kur kam menduar se ka pasur arsye për ta bërë. Nuk e konsideroj të pagabueshëm dhe nuk mendoj se ka bërë gjithçka në mënyrën më të mirë të mundshme. Por sot, kur shoh reagimet politike dhe sidomos përpjekjen për ta lidhur emrin e tij me idenë se gjoja Klemend Ndoni do që të prishet Bashkia Këlcyrë, mendoj se kemi hyrë në një katrahurë politike krejt tjetër. Këtu nuk bëhet më fjalë për Klemend Ndonin. Këtu bëhet fjalë për Këlcyrën. Dhe pikërisht për këtë arsye, zoti Berisha, po ju drejtohem publikisht.
Ju kam shkruar edhe më parë për reformën territoriale. Ju jam drejtuar juve dhe drejtuesve të komisionit që është marrë me këtë çështje. Sinqerisht kam thënë se, në disa aspekte, jam më afër projektit tuaj. Por pikërisht sepse e kam marrë seriozisht këtë çështje, nuk mund të pranoj që reforma territoriale të kthehet në një betejë emrash, inatesh apo llogarish politike. Këlcyra nuk mund të shkrihet sepse dikush mendon se Klemend Ndoni ka bërë apo nuk ka bërë detyrën e tij. Dhe aq më pak nuk mund të mbrohet duke krijuar idenë se fati i saj varet nga fati politik i një kryetari bashkie. Këlcyra është shumë më e vjetër se Klemend Ndoni.
Është shumë më e vjetër se Edi Rama. Është shumë më e vjetër se Sali Berisha. Pse jo më ndër më të lashtat dhe të vjetërat në Historinë e Kombit Shqiptar. Dhe, po të flasim me respekt për historinë e shtetit shqiptar, Këlcyra ka një peshë historike, kulturore dhe qytetare që nuk mund të matet me interesat e një mandati politik. Prandaj pyetja duhet të jetë shumë e thjeshtë: A e meriton Këlcyra të jetë bashki sipas kritereve, parimeve dhe interesit të qytetarëve Nëse po, atëherë le të jetë. Nëse jo, atëherë le të shpjegohet publikisht dhe me argumente pse nuk duhet të jetë. Por të thuash se Klemend Ndoni do të prishë Bashkinë Këlcyrë dhe pastaj ta përdorësh këtë si argument politik, më duket jo vetëm absurd politikisht, por edhe shumë i vogël për staturën e një opozite që pretendon të qeverisë vendin. Sepse unë nuk besoj se Klemend Ndoni ka ndonjë interes real që Këlcyra të mos jetë bashki.
Përkundrazi. Klementi si qytetar i Këlcyrës, si njeri që e ka lidhur jetën e tij me atë vend dhe si kryetar që ka drejtuar atë bashki, ai ka më shumë arsye se kushdo që Këlcyra të mbetet bashki.
Dhe nëse një ditë do të përballej me drejtësinë, do të ishte më e natyrshme të përballej me drejtësinë si qytetar dhe si ish-kryetar bashkie, sesa të pranonte humbjen e historisë së tij politike e qytetare bashkë me humbjen e institucionit që ka drejtuar. Por edhe këtë nuk dua ta kthej në argument. Sepse Këlcyra nuk duhet të mbrohet për shkak të Klemend Ndonit.
Këlcyra duhet të mbrohet se e meriton. Dhe unë besoj se e meriton të diskutohet seriozisht, jo të vendoset në tavolinat e politikës si një gur shahu. Çfarë ka bërë Klemend Ndoni për Këlcyrën? Mund të ketë bërë gabime. Mund të kishte bërë më shumë. Mund të kishte bërë më mirë. Por duhet të jemi edhe të drejtë. Për shumë vite, Këlcyra është lënë pas dore nga shteti, pushteti dhe qeverisjet e ndryshme. Nuk mund të bëjmë sikur historia fillon me kryetarin e fundit të bashkisë. Dhe po e them një gjë që mund të hapë debat: Që nga koha e Mbretit Zog dhe disi në sistemin komunistë, është e vështirë të gjesh një periudhë kur Këlcyra të ketë pasur një ndryshim kaq të dukshëm në pamjen e saj qytetare sa gjatë drejtimit të Klemend Ndonit. Kjo nuk do të thotë se çdo gjë është bërë mirë. Nuk do të thotë se Klemend Ndoni duhet të marrë medalje. Do të thotë vetëm se historia duhet shkruar me të vërtetën e saj dhe jo me nevojat e ditës.
Prandaj, zoti Berisha, nëse Këlcyra duhet të mbrohet, mbrojeni Këlcyrën. Mos e mbroni për Klemendin.
Mos e sulmoni Klemendin për të goditur Këlcyrën. Aq më keq për ta përdorur argument nëse Këlcyra do shkrihet. Dhe mbi të gjitha, mos kërkoni shpëtimin e Këlcyrës, apo fitoren tuaj,
te lufta brenda llojit në Partinë Socialiste.
Reforma territoriale nuk bëhet me luftë brenda PS-së
Kjo është pika ku unë mendoj se opozita duhet të bëjë një kthesë serioze. Nëse mendoni se reforma territoriale duhet ndryshuar, atëherë dilni dhe sillni projektin tuaj. Dilni dhe thoni çfarë doni. Cilat janë kriteret? Cilat janë parimet? Cilat janë njësitë që duhen bashkuar? Cilat duhet të mbeten? Cilat janë kriteret ekonomike? Cilat janë kriteret gjeografike? Po kriteret historike? Po ato kulturore? Po lidhjet natyrore të komuniteteve?
Po shërbimet? Po perspektiva e zhvillimit?
Këto janë pyetjet që presin përgjigje. Jo: “Çfarë mendon Klemend Ndoni?” Sepse reforma territoriale nuk është reformë e Klemend Ndonit. Nuk është reformë e Edi Ramës. Nuk është reformë e Sali Berishës.
Është reformë e shtetit shqiptar. Dhe pikërisht për këtë arsye, zoti Berisha, mendoj se opozita duhet të japë edhe llogari për atë që ka ndodhur deri këtu. Ku ishit në vitin 2014? Pse e latë reformën territoriale të kalonte në atë mënyrë? Pse nuk patët që në fillim një projekt të plotë, një platformë dhe një alternativë? Pse nuk u angazhuat me gjithë forcën tuaj për të propozuar një model tjetër? Pse duhet të presim sot që të dalë ndonjë emër nga mazhoranca apo ndonjë konflikt brenda PS-së për të kuptuar se reforma ka probleme? Edhe për angazhimin e njerëzve tuaj politikë duhet të flisni hapur. Nëse mendoni se opozita ka bërë gabime, pranojini. Sepse një opozitë serioze nuk ndërtohet duke kërkuar fajtorin e radhës, apo luftën brënda llojit. Ndërtohet duke pranuar edhe pjesën e vet të përgjegjësisë. Populli nuk është budalla Qytetarët i shohin këto lojëra. Dhe qytetarët kanë krijuar bindjen se shpesh, shumë më tepër sesa interesi për reformën territoriale, kanë funksionuar marrëveshjet politike, llogaritë elektorale dhe pazaret e natës. Ndoshta kjo është arsyeja pse sot shumë njerëz nuk besojnë më kur dëgjojnë politikanët të flasin për reforma. Sepse kanë parë reforma që fillojnë si projekte shtetërore dhe përfundojnë si projekte partie. Kanë parë institucione që ndërtohen mbi parime dhe pastaj përdoren për interesa.
Kanë parë bashki që trajtohen si njësi administrative kur duhet të trajtohen si komunitete me histori, identitet dhe potencial zhvillimi. Dhe kjo është pikërisht ajo që nuk duhet të ndodhë me Këlcyrën. Këlcyra nuk është një emër në hartë. Këlcyra është histori. Është kulturë.
Është identitet. Është një qytet me një peshë shumë më të madhe sesa numri i banorëve të tij. Prandaj, nëse do të bëjmë reformë territoriale, le ta bëjmë.
Por ta bëjmë me parime, kritere dhe vlera, jo me interesa. Ta bëjmë me studim dhe jo me intuitë politike. Ta bëjmë me qytetarët dhe jo pa ta. Ta bëjmë për 30 vitet e ardhshme dhe jo për zgjedhjet e ardhshme. Sepse nëse reforma bëhet për të larguar një kryetar, nesër mund të bëhet për të mbajtur një tjetër. Nëse bëhet për të ndëshkuar një bashki, nesër mund të ndëshkohet një tjetër. Dhe kështu shteti nuk ndërton institucione. Shteti ndërton hakmarrje. Unë nuk dua këtë. Nuk dua që Këlcyra të jetë bashki sepse Klemend Ndoni është kryetar. Por nuk dua as të mos jetë bashki sepse dikush mendon se Klemend Ndoni duhet të largohet. Kjo do të ishte një padrejtësi ndaj Këlcyrës. Prandaj, zoti Berisha, po e them fare thjesht: E pushkatojmë Klemendin, nëse ky është debati juaj politik. Por pse duhet të pushkatojmë edhe Këlcyrën bashkë me të?
Le ta gjykojmë Klemend Ndonin për atë që ka bërë apo nuk ka bërë. Le ta gjykojmë çdo kryetar bashkie me të njëjtin standard. Le ta lëmë drejtësinë të bëjë punën e saj, nëse ka çështje që i përkasin drejtësisë. Por mos e përdorni fatin e Këlcyrës si armë politike. Sepse Këlcyra nuk është e Klemend Ndonit. Nuk është e Edi Ramës. Nuk është e Sali Berishës. Këlcyra është e qytetarëve të saj dhe e historisë së saj. Dhe nëse reforma territoriale do të bëhet mbi bazën e parimeve, kritereve, vlerave historike, kulturore, ekonomike dhe të interesit të qytetarëve, atëherë le të vendosë reforma. Por nëse do të bëhet mbi bazën e interesave politike, marrëveshjeve, inateve dhe luftës brenda llojit, atëherë do të ishte më mirë të mos e quanim reformë. Sepse reforma që nuk ka parime është thjesht një tjetër mënyrë për të ndarë pushtetin. Unë këtë nuk kërkoj. Unë kërkoj që Këlcyrës t’i jepet ajo që i takon dhe meriton. Jo për Klemend Ndonin. Jo për Edi Ramën. Jo për Sali Berishën.
Por për Këlcyrën. Dhe nëse Këlcyra e meriton të mbetet bashki, atëherë, me gjithë respektin për çdo forcë politike, nuk ka burrë nëne që mund ta shkrijë Këlcyrën për interesa politike. Dhe Rama, jo që jo.
Tiranë më 15.08.2026.

Presidentja e Meksikës, Claudia Sheinbaum, ka kritikuar vendimin e Shteteve të Bashkuara për anulimin e vizave të disa figurave politike meksikane, mes tyre edhe djali i ish-presidentit Andrés Manuel López Obrador.

Andrés Manuel López Beltrán deklaroi të enjten se autoritetet amerikane i kishin revokuar vizën pa i dhënë një arsye, duke e bërë publik vendimin përmes një postimi në Instagram. Ai e lidhi masën me atë që e cilësoi si një qëndrim armiqësor ndaj partisë në pushtet, MORENA, të themeluar nga babai i tij. Sipas mediave meksikane, SHBA-ja ka anuluar vizat e rreth 50 drejtuesve dhe figurave të lidhura me koalicionin qeverisës, disa prej të cilëve dyshohet se kanë lidhje me krimin e organizuar.

Sheinbaum e konsideroi këtë praktikë si një përpjekje për të ndikuar në zhvillimet politike të Meksikës. Megjithatë, ajo theksoi se nuk pret që çështja të dëmtojë në mënyrë të përgjithshme marrëdhëniet mes dy vendeve.

“Ne gjithmonë duhet të përpiqemi për një marrëdhënie të mirë, por gjithashtu duhet t’i themi gjërat ashtu siç janë”, deklaroi presidentja meksikane. Ambasada amerikane në Meksikë nuk komentoi rastet konkrete, duke argumentuar se informacioni mbi vizat dhe pasaportat është konfidencial. Edhe partia MORENA reagoi ndaj vendimit, duke kundërshtuar përdorimin e masave që lidhen me emigracionin dhe udhëtimin si një mjet për ndërhyrje në çështjet politike të Meksikës./kb

Autoritetet hungareze do të fundosin dy barka në lumin Danub ditën e sotme për të rritur nivelin e ujit pranë centralit bërthamor të Paksit dhe për të shmangur ndalimin e njërës prej dy turbinave të tij të mbetura në punë, ndërsa nivelet e ujit po bien. Lajmin e ka njoftuar, kryeministri i vendit, Peter Magyar.

Centrali aktualisht operon me rreth 25% të kapacitetit të tij për shkak të thatësirës historike dhe niveleve rekord të ulëta të ujit në lumin Danub, nga i cili centrali bërthamor merr ujin ftohës.

Magyar tha në një postim në Facebook se parashikimet aktuale tregonin se niveli i ujit do të binte në nivelin kritik deri në orët e para të së hënës, moment në të cilin njëra nga dy turbinat në punë do të duhej të ndalej.

“Danubi po tërhiqet… Fundosja e kontrolluar e barkave do të fillojë së shpejti”, tha ai.
Qeveria e Hungarisë njoftoi të mërkurën se do të ndërtonte një “prag” në shtratin e lumit – një strukturë e zhytur, e ngjashme me një digë, e ndërtuar tërthorazi në fund të kanalit të lumit – për të menaxhuar rrjedhën e ujit. Kjo do të kërkojë javë të tëra.

Ajo gjithashtu bëri të ditur se dy barka me gjatësi 80 metra do të zhyteshin pranë centralit bërthamor për të rritur nivelin e ujit në afat të shkurtër, në mënyrë që dy turbinat e centralit të mund të vazhdonin punën ndërkohë që pragu në shtratin e lumit ishte në ndërtim e sipër.

Rumania fqinje ndaloi punën e reaktorit të saj të fundit aktiv të enjten për shkak të nivelit të ulët të Danubit. Thatësira gjithashtu ngriti pikëpyetje në Hungari dhe Rumani mbi mënyrën se si energjia bërthamore mund t’i përshtatet një klime gjithnjë e më ekstreme. /Kb

Nga Eduard Zaloshnja

Në 35 vjetët e fundit, mirëmbajtja e pyjeve është pak të thuhet se është neglizhuar.

Dhe ndoshta do të duhet të kalojnë 35 vjet të tjera që mirëmbajtja e pyjeve në Shqipëri të rikthehet në nivelin e para 35 viteve.

(Shënim: Dizertacionin për të marrë gradën Kandidat Shkencash e shkruajta për modelet probabilitare të mbrojtjes së pyjeve më 1990, por nuk e mbrojta ngaqë u përfshiva në lëvizjen për rrëzimin e regjimit komunist).

Në kushtet aktuale, kur ngrohja globale po e rrit probabilitetin e zjarreve, kur mirëmbajta e pyjeve ka degraduar rëndë, dhe kur ndërgjegjja komunitare për ruajtjen e fshatrave është bjerrë, i takon Ministrisë së Mbrojtjes të ngrejë një grup pune për hartimin e një harte probabilitare të rrezikut të zjarreve.

Është një detyrë e vështirë për një vend, ku pothuaj 80% e terrenit është kodrinor-malor dhe i mbuluar më shkurre e pyje. Por një kordinim mes Ministrisë së Mbrojtjes, Ministrisë së Bujqësisë, Ministrisë së Brendshme, dhe Shërbimit Metereologjik mund të prodhojë një hartë probabilitare të rrezikut të zjarreve për sezonin e ardhshëm.

Që do të shërbente për një planifikim paraprak të aksioneve anti-zjarr, para se zjarret të shfaqen në beharin e ardhshëm.

Sa për përmirësimin e mirëmbajtjes së pyjeve, qeveria duhet të fillojë të mendojë qysh sot, që të mos duhet të kalojnë 35 vjet për të arritur atë nivel mirëmbajtje pyjesh që kishim para 35 vjetësh…/kb

Nga Hermes Kafexhiu

Albin Kurti nuk po arrin ende të masë ekuilibrin, balancën dhe esencën e politikës për të ndërtuar kompromisin. Kurti nuk mund të quhet më një politikan kokëfortë autentik, me qasje dhe qëndrime gati si të pakompromisueshme, siç deri më tani kemi menduar.

Kurti po sillet si një adoleshent politik, për të mos menduar në kufijtë e keqkuptimit se Albin Kurti po del në një sjellje që shënon në jetën e tij politike një këndvështrim, ndaj të cilit e bën atë si një politikan që nuk do të mirën e Kosovës.

Asnjë fshehje ndaj nacionalizmit që prodhon situata në veri nuk e bën atë të fshihet më pas gishtit. Ai arriti të kuptonte se, pas zvarritjeve me precedentin e zgjedhjeve të përsëritura, populli i Kosovës nuk ia beson atij një pushtet që ta kontrollojë i vetëm.

Nga ana tjetër, Albin Kurti mban sërish qëndrime që vendosin në dyshim edhe kulturën politike të Kosovës të ndërtuar deri më tani, ku institucionet e reja kanë njëfarë decentralizimi, ku zgjedhjet nuk kontestohen, ku hapat drejt europianizimit kanë një sprint të mirë.

Po kjo bashkëjetesë e mirë institucionale po bllokohet nga disa qëndrime të Albin Kurtit në realpolitikën e krijuar.

A është teoria e mirëfilltë politike dhe deri diku e padiskutueshme se “i madhi do duhet të tolerojë” për të ndërtuar balancën?

Kurti nuk mund të dalë me flamurin e fituesit e të thotë se rezultati i zgjedhjeve duhet të përkthejë edhe zgjedhjen e institucioneve të reja, sepse nuk mund të jetë kështu.

Ka disa precedentë të njohur në botë, ku parti që kanë pasur edhe vetëm pak deputetë në Kuvend, për shkak se ishin pika kyçe e “king maker”-it politik për të shmangur kriza, fituesi i shumicës së zgjedhjeve u ka dhënë atyre pushtet të konsiderueshëm për të vijuar punët që kërkon shoqëria.

Albin Kurti po sillet sikur do të qeverisë vetëm zgjedhësit e Vetëvendosjes, ndërkohë që parlamenti ka prodhuar një pasqyrë të qartë të ndërtimit të shtetit, ku zgjedhjet e njëpasnjëshme i kanë thënë Kurtit se “ti nuk mundesh dot të krijosh institucione pa kompromis politik”.

Megjithatë, tani LDK-ja e la topin në fushën e Kurtit dhe tha se do të votojë një president konsensual.

Po kjo nuk është ajo që duhet të na shqetësojë më shumë në këtë situatë!

Ajo që duhet të na shqetësojë është fakti se kujt i shërben kjo pasqyrë politike që po shënon Kosova në këtë precedent të përsëritur krizash?

Unë mendoj se kriza e përsëritur e Kosovës i shërben tezës së vetme dhe të fortë të Serbisë kundrejt shqiptarëve të Kosovës, asaj që shqiptarët e Kosovës nuk janë të aftë të bëjnë shtet.

A është kjo një e mirë për Kosovën në këtë situatë të brishtë, me kaq pak vite pavarësi dhe më pak vite konsolidim?

Përveç se nuk është e mirë, i jep premisat e një tranzicioni Kosovës, që do të duhej ta shmangte duke përfituar nga historitë që kanë ndodhur në Ballkan.

Kjo situatë do të duhej të ishte një mësim për shoqërinë e Kosovës, e cila do të duhej të reflektonte për të ndarë, në raport me mbështetjet politike, se a mund të jetë pesha politike e vendit e barabartë me peshën individuale të një politikani të caktuar./kb

10 tragete pritet të përpunohen vetëm sot në Portin e Durrësit, ndërsa mbi 20 mijë udhëtarë do të regjistrohen në këtë pikë kufitare përgjatë kësaj fundjave, ku shënohet dhe piku i lëvizjeve të pasagjerëve.

Burime nga kjo pikë kufitare bëjnë me dije për A2CNN se numri i pasagjerëve në hyrje do të jetë pothuajse i njëjtë me ata në dalje, duke u fokusuar në vijim te fluksi në dalje dhe kthimi i emigrantëve në vendet e tyre te punës.

Në 10 ditët e para të gushtit janë regjistruar rreth 75 mijë pasagjerë në këtë pikë kufitare, ndërsa po punohet me kapacitet të plotë për përballimin e fluksit, ndërsa tragetet po operojnë me lundrime të dyfishuara nga e enjta në të diel të çdo jave. /kb

Një ngjarje e rëndë ka ndodhur një ditë më parë në Michigan, ku pesë persona u ekzekutuan me armë zjarri.

Autori i dyshuar i masakrës, 39-vjeçari Chad Hickman, u gjet pak çaste pas krimit, i pajetë në automjetin e tij, ndërsa dyshohet se ka kryer vetëvrasje.

Ngjarja ndodhi pak para mesditës, kur policia u njoftua për të shtëna me armë në një banesë. Kur mbërritën në vendngjarje, efektivët gjetën tre persona të pajetë dhe një tjetër në gjendje kritike, i cili u transportua në spital.

Gjatë kërkimeve për autorin e dyshuar, policia zbuloi edhe një viktimë të katërt në një banesë tjetër. Pak më vonë, autoritetet gjetën automjetin e Hickman në një zonë të pyllëzuar pranë një liqeni.

Brenda makinës u gjet 39-vjeçari i vdekur, së bashku me një person tjetër. Autoritetet vijojnë hetimet për të përcaktuar rrethanat dhe motivin e saktë të kësaj ngjarjeje tragjike. /kb

Nga Lutfi Dervishi

20. Numrin e farmacive për banor

19.Numrin e juristëve, avokatëve dhe noterëve për banor

18. Numrin e akademive, akademikëve dhe doktoraturave në raport me patentat dhe shpikjet

17. Numrin e lokaleve të dasmave në raport me martesat

16. Numrin e karburanteve dhe lavazheve për kilometër rrugë

15. Numrin e makinave Mercedes për frymë

14. Numrin e partive politike për votues

13. Numrin e kandidatëve për deputet që nuk bëhen deputetë

12. Numrin e mediave dhe portaleve për banor

11. Numrin e ekspertëve televizivë për çdo problem të mundshëm

10. Numrin e gjeneralëve në raport me madhësinë e ushtrisë

9. Numrin e veteranëve në raport me luftëtarët

8. Numrin e reformave për çdo sektor

7. Numrin e apartamenteve bosh

6. Numrin e lejeve të ndërtimit në raport me popullsinë

5. Numrin e koncesioneve dhe PPP-ve në raport me madhësinë e ekonomisë

4. Numrin e të paraburgosurve në raport me të burgosurit

3. Numrin e infermierëve që kanë ikur jashtë

2. Numrin e emigrantëve në raport me popullsinë

1. Numrin e bareve, kafeneve dhe parukiereve për banor./kb

Nga romanet që lexohen me një frymë te historitë që kërkojnë më shumë qetësi, vera mbetet periudha kur shumë lexues i rikthehen librit. Botuesit shqiptarë raportojnë interes për romancën, thriller-in, letërsinë psikologjike dhe titujt për fëmijë, ndërsa në tregjet ndërkombëtare, letërsia artistike dhe audiolibrat po udhëheqin rritjen. Por cili është libri i duhur për këtë verë?

Nga Deada Hyka

Ka njerëz që e zgjedhin librin e pushimeve me të njëjtin kujdes me të cilin zgjedhin hotelin: lexojnë përmbledhjen, kërkojnë vlerësime, krahasojnë autorët dhe nuk vendosin pa qenë të bindur se historia do t’i mbajë deri në faqen e fundit.

Të tjerë e blejnë në minutën e fundit, pranë kasës së librarisë ose aeroportit, të joshur nga kopertina dhe nga premtimi i një historie që “lexohet me një frymë”. Në të dyja rastet, libri është bërë pjesë e ritualit të verës.

Futet në çantën e plazhit, hapet gjatë pritjes në aeroport, lexohet në ballkonin e një hoteli ose shoqëron pasditet e gjata kur temperaturat e larta e ngadalësojnë ritmin e ditës.

“Libri i verës” nuk është domosdoshmërisht një zhanër më vete. Ai është më shumë një mënyrë leximi, mbase më pak e ndërprerë nga detyrimet e përditshme, më e lirë dhe, shpesh, më emocionale.

Për disa, vera kërkon një histori të lehtë dashurie; për të tjerë, një thriller që nuk të lejon të flesh. Ka edhe lexues që e shohin pushimin si mundësinë e vetme për t’u përballur me romanin e gjatë që kanë shtyrë gjatë gjithë vitit.

Vera, sezoni i arratisjes letrare

Tendencat ndërkombëtare tregojnë se dëshira për t’u larguar përkohësisht nga realiteti nuk është vetëm një metaforë letrare, por edhe një forcë e rëndësishme e tregut të librit.

Të dhënat sugjerojnë se lexuesit po kërkojnë gjithnjë e më shumë histori, emocione dhe forma arratisjeje.

Kjo prirje reflektohet edhe në mënyrën se si botuesit dhe libraritë ndërtojnë listat verore: më pak sipas hierarkisë tradicionale të “librave që duhet të lexohen” dhe më shumë sipas gjendjes që lexuesi kërkon të përjetojë.

Edhe në tregun shqiptar, fushatat e muajve të verës janë ndërtuar rreth romaneve që lexohen shpejt, serive, thriller-ëve dhe historive të dashurisë.

Botime Pegi e lidh drejtpërdrejt stinën me më shumë kohë për lexim: “Stina e verës lidhet fort jo vetëm me detin, por edhe me dëshirën dhe kohën më të lirë për të lexuar libra. Sepse pushimet pa libra nuk mund të mendohen, apo jo?”, shkruan shtëpia botuese në një nga rekomandimet e saj verore.

Në sugjerimet e saj gjenden si letërsia bashkëkohore, ashtu edhe klasikët që mund të rilexohen pa qenë pjesë e ndonjë detyrimi shkollor.

“Krenari dhe paragjykim” i Jane Austen është një prej atyre titujve që mund të funksionojë si romancë verore, por që, përtej historisë së dashurisë, mbetet një vëzhgim i mprehtë mbi klasën, paragjykimin dhe marrëdhëniet shoqërore.

Arlinda Dudaj, në një përzgjedhje të librave të verës, e përshkruan një prej titujve të rekomanduar si “tre romane brenda një libri”, duke shtuar se “gjithkush mund ta gjejë veten” në të.

Në listat e fundit të Botimeve Dudaj janë përfshirë tituj si “Endacaku i yjeve” i Jack London, “Sekreti i fundit” i Dan Brown dhe romane që ndërthurin misterin me historinë personale.

Për lexuesit që duan ritëm dhe enigmë, “Sekreti i fundit” mund të jetë një zgjedhje tipike pushimesh: kapituj të shkurtër, kthesa të shpeshta dhe një histori që kërkon të vazhdohet edhe kur dita e plazhit ka mbaruar.

“Endacaku i yjeve”, në anën tjetër, u përshtatet atyre që duan një libër më filozofik, ku arratisja nuk ndodh përmes udhëtimit fizik, por përmes fuqisë së mendjes dhe imagjinatës.

Botimet Living kanë rikthyer në komunikimin veror edhe titullin “Libri i verës” të Emily Henry, një romancë bashkëkohore që e përdor pikërisht pushimin, bregdetin dhe ritakimin si sfond për të folur për humbjen, kujtesën dhe mundësinë e një fillimi të dytë.

Ndërsa Botimet Toena kanë vendosur mes rekomandimeve të fundit romanin “Ditët në librarinë Morisaki” të Satoshi Yagisawa-s.

Historia e një vajze që, pas një zhgënjimi personal, zhvendoset në një librari të vogël në Tokio, është një zgjedhje e përshtatshme për lexuesit që parapëlqejnë rrëfime të qeta, atmosferë dhe personazhe që ndryshojnë pa zhurmë. Vetë libri sugjeron diçka që listat verore shpesh e harrojnë: jo çdo histori duhet të ketë tension të lartë për të të mbajtur pranë saj.

Botimet Bota Shqiptare, në fushatën e këtij sezoni, i përshkruajnë zgjedhjet e tyre si “tre libra perfektë për verën që do të të prekin zemrën”, duke e orientuar përzgjedhjen drejt romaneve emocionale, historive të dashurisë dhe sagave historike.

Në rekomandimet e tyre shfaqet edhe “Sulltani i madhërishëm”, për lexuesit që duan një roman historik me pushtet, ambicie dhe marrëdhënie të ndërlikuara njerëzore.

Në listën e leximeve të verës, Mediaprint sjell tituj për shije dhe grupmosha të ndryshme.

Për të rriturit veçohen “Ferri i fjetur” i Flutura Açkës, një roman mbi emigracionin, identitetin dhe lidhjen me atdheun; “Biri”, po nga e njëjta autore, një rrëfim i fuqishëm mbi humbjen dhe dashurinë; si dhe “Anatomia e një vrasëseje” e Eva Cacës, për lexuesit e thriller-it psikologjik.

Për ata që interesohen për ekonominë, Mediaprint sugjeron “Sekretet e gjenive të biznesit” të Adrian Civicit, i cili hedh vështrimin përtej fasadës së suksesit, te dështimet, rreziqet dhe vendimet që kanë formuar sipërmarrës të njohur.

Ndërsa për fëmijët dhe të rinjtë, alternativat përfshijnë “Sekreti i fshehur në libra”, serinë fantastiko-shkencore “Kepler62”, “Kikirika Xhons dhe zgjidhja e misterit” dhe “Heronjtë e lashtësisë”.

Një libër për çdo lloj pushimi

Nuk ekziston një formulë universale për librin e verës. Zgjedhja varet më pak nga fama e titullit dhe më shumë nga koha, vendi dhe ritmi që lexuesi do të ketë gjatë pushimeve.

Po fëmijët, çfarë mund të lexojnë?

Vera është edhe periudha kur prindërit përpiqen ta ruajnë marrëdhënien e fëmijëve me librin, pa e shndërruar leximin në vazhdim të shkollës.

Natasha Pepivani, nga Albas, rekomandon që fëmijëve t’u ofrohen gjini të ndryshme – nga miti dhe legjenda, te përralla, romani realist, letërsia fantastiko-shkencore dhe biografia.

Për fëmijët e ciklit fillor, ajo sugjeron serinë “Pushimet magjike”, e cila ndërthur leximin me ushtrime dhe veprimtari zbavitëse.

“Fëmijët, veç kënaqësisë që ndiejnë duke hyrë në botën e fabulës, mësojnë të dallojnë personazhet, të kuptojnë simbolikën dhe të marrin mesazhin si një vlerë morale”, shpjegon znj. Pepivani, ndërsa rekomandon “Fabulat e Ezopit”, variante të përshtatura të “Iliadës” dhe “Odisesë”, si dhe “Legjenda dhe balada shqiptare”.

Për fëmijët më të vegjël, Mediaprint sugjeron edhe “Aventurat e jashtëzakonshme të Sharlotës”, historinë e një vajze dhjetëvjeçare, të ndërtuar rreth aventurës, familjes dhe zbulimit të botës.

Për fëmijët më të rritur, lista mund të zgjerohet me:

“Aventurat e Tom Sojerit”, Mark Twain

“Kopshti sekret”, Frances Hodgson Burnett

“Historia pambarim”, Michael Ende

“Princi i vogël”, Antoine de Saint-Exupéry

“Kronikë në gur”, Ismail Kadare

“Djemtë e rrugës Pal”, Ferenc Molnár

“Hajdutja e librave”, Markus Zusak

Sfida kryesore nuk është numri i faqeve, por gjetja e historisë që i përshtatet fëmijës. Një libër i zgjedhur vetëm nga prindi rrezikon të mbetet i pahapur; një libër i zgjedhur së bashku ka më shumë gjasa të lexohet.

Nga BookTok te rafti i librarisë

Rrjetet sociale kanë ndryshuar ndjeshëm mënyrën se si zbulohen librat. Një titull i botuar vite më parë mund të rikthehet në listat e shitjeve pas një videoje virale në TikTok.

Kopertinat po projektohen gjithnjë e më shumë për t’u dalluar në ekran, ndërsa shprehje të tilla si “libër që të thyen zemrën”, “plot twist i paparashikueshëm” ose “lexohet në një natë” janë kthyer në një lloj kodi marketingu.

BookTok ka ndihmuar veçanërisht romancën, fantasy-n (imagjinatën) dhe kombinimin e tyre, të njohur si “romantasy”. Por ndikimi i tij nuk është gjithmonë negativ apo sipërfaqësor.

Ai ka sjellë breza të rinj në librari, ka rikthyer tituj të vjetër dhe e ka bërë rekomandimin e librit pjesë të komunikimit të përditshëm.

Nga ana tjetër, popullariteti në rrjet nuk është domosdoshmërisht garanci cilësie. Për lexuesin, lista e duhur verore mund të ndërtohet duke ndërthurur një titull të njohur, një autor shqiptar, një libër jashtë zonës së zakonshme të interesit dhe një vepër të zgjedhur thjesht për kënaqësi, sugjerojnë botuesit.

Librat ekonomikë

Vera mund të jetë edhe momenti i duhur për t’iu afruar ekonomisë pa ritmin e raporteve, tabelave dhe lajmeve të përditshme.

Nga historia e parasë dhe psikologjia e vendimeve financiare tek Inteligjenca Artificiale, pabarazia dhe e ardhmja e punës, këta tituj e shpjegojnë ekonominë përmes historive dhe ideve të kuptueshme edhe për lexuesit që nuk janë specialistë të fushës.

“Psikologjia e parasë” – Morgan Housel

Një libër mbi mënyrën se si emocionet, përvojat personale dhe sjellja ndikojnë te vendimet tona financiare. I përshtatshëm për këdo që kërkon të kuptojë jo vetëm si fitohet paraja, por edhe pse njerëzit e menaxhojnë atë në mënyra kaq të ndryshme.

“Freakonomics” – Steven D. Levitt dhe Stephen J. Dubner

Autorët përdorin instrumentet e ekonomisë për të shpjeguar fenomene të jetës së përditshme, nga arsimi dhe kriminaliteti tek incentivat që drejtojnë sjelljen njerëzore. Një zgjedhje e lehtë dhe provokuese për pushime.

“Ekonomia e së mirës së përbashkët” – Jean Tirole

Laureati i Çmimit Nobel trajton rolin e tregut, shtetit dhe rregullimit, duke treguar se ekonomia nuk është vetëm shkenca e fitimit, por edhe një mënyrë për të menduar mbi interesin publik.

“Kapitali në shekullin XXI” – Thomas Piketty

Një analizë e thelluar e pasurisë, të ardhurave dhe pabarazisë. Nuk është një libër tipik plazhi, por pushimet mund të jenë koha e duhur për një vepër që kërkon lexim më të ngadaltë.

“Ekonomistët e mirë për kohë të vështira” – Abhijit V. Banerjee dhe Esther Duflo

Dy fituesit e Çmimit Nobel analizojnë emigracionin, tregtinë, pabarazinë, ndryshimet klimatike dhe rritjen ekonomike, duke kundërshtuar disa prej bindjeve më të përhapura në debatin publik.

“Pse dështojnë kombet” – Daron Acemoğlu dhe James A. Robinson

Një libër mbi arsyet pse disa vende krijojnë mirëqenie, ndërsa të tjera mbeten të varfra. Përgjigjja e autorëve lidhet me cilësinë e institucioneve, shpërndarjen e pushtetit dhe mundësitë që u krijohen qytetarëve.

“Rruga e skllavërisë” – Friedrich A. Hayek

Një nga veprat klasike të mendimit liberal mbi lirinë individuale, planifikimin ekonomik dhe kufijtë e ndërhyrjes shtetërore. Mund të lexohet edhe si hyrje në debatet që vazhdojnë të ndajnë ekonomistët.

“Kapitalizmi dhe liria” – Milton Friedman

Një mbrojtje e tregut të lirë dhe e lidhjes mes lirisë ekonomike dhe asaj politike. Libri është veçanërisht i vlefshëm kur lexohet krahas autorëve që kritikojnë pabarazitë e kapitalizmit.

“Vala që po vjen” – Mustafa Suleyman dhe Michael Bhaskar

Një analizë mbi Inteligjencën Artificiale, bioteknologjinë dhe vështirësinë e kontrollimit të teknologjive të fuqishme. Libri ngre pyetje të drejtpërdrejta për biznesin, tregun e punës, shtetin dhe shpërndarjen e pushtetit ekonomik./monitor/

Një zjarr masiv ka përfshirë zonën e Omishit në bregdetin Adriatik të Kroacisë, duke shkaktuar të paktën një viktimë, një person të zhdukur dhe rreth 40 të plagosur.

Gjatë operacioneve të kërkimit, policia gjeti trupin e një gruaje, ndërsa autoritetet njoftuan edhe për zhdukjen e një shtetaseje boshnjake 34-vjeçare. Ende nuk dihet nëse dy rastet kanë lidhje me njëri-tjetrin. Flakët, të favorizuara nga erërat e forta, dogjën afro 10 mijë hektarë tokë dhe dëmtuan një numër të madh banesash, biznesesh, automjetesh dhe mjetesh lundruese.

Të paktën 40 persona morën ndihmë mjekësore në Split, ndërsa 14 u shtruan në spital. Dhjetë prej tyre ndodhen në terapi intensive, përfshirë gjashtë të rritur dhe një 17-vjeçar që janë intubuar.

Rreth 300 zjarrfikës me 93 automjete luftuan me flakët, ndërsa mijëra banorë dhe turistë u evakuuan. Rreth 2,400 persona u strehuan në qendrat e pritjes në Omish, Split dhe Makarska.

Shefi i zjarrfikësve kroatë, Slavko Tučaković, e cilësoi ngjarjen si “një nga zjarret më të këqija në historinë e Kroacisë”, duke përshkruar momentin e përhapjes së flakëve si një “stuhi zjarri”. Katër avionë zjarrfikës u angazhuan në operacionet nga ajri, ndërsa autoritetet njoftuan se situata është tashmë e qëndrueshme, por zonat e prekura vijojnë të monitorohen. Kroacia dhe pjesa tjetër e Ballkanit po përballen me një valë të fortë të nxehti, ndërsa temperaturat e larta, thatësira dhe erërat kanë favorizuar shpërthimin e dhjetëra zjarreve në rajon./kb

Ministria e Mbrojtjes ka dhënë përditësime lidhur me situatën e zjarreve në të gjithë vendin. Bëhet me dije se gjatë 24 orëve të fundit janë raportuar 35 vatra zjarri, nga të cilat 8 mbeten aktive.

Në operacionet për menaxhimin e situatës janë angazhuar 533 forca operacionale dhe 39 automjete zjarrfikëse, ndërsa në mbështetje janë angazhuar 186 efektivë të Forcave të Armatosura, 4 helikopterë dhe 2 avionë Air Tractor. Aktualisht në terren vijojnë të operojnë 120 efektivë të FA-së, 2 helikopterë dhe 2 avionë Air Tractor.

Në Dajt, Tiranë, vijon operacioni për shuarjen e zjarrit në zonën mbi tunelet e Qafë-Mollës. Forcat operacionale mbështeten nga 50 efektivë të FA-së dhe 2 helikopterë, ndërsa nuk raportohet rrezik për zonat e banuara. Në Priskë, Farkë dhe zonat përreth, ndërhyrja e 30 forcave të MZSH-së me 6 mjete ka bërë të mundur vendosjen e zjarrit nën kontroll.

Në Krujë vijon puna në vatrat e Abazes dhe Zidollit. Ndërhyrjet e forcave nga toka, të mbështetura gjatë ditës së djeshme edhe nga ajri, kanë ndihmuar në normalizimin e situatës. Në Zidoll po punohet për izolimin dhe fikjen e plotë të zjarrit, ndërsa nuk ka rrezik për zonat e banuara.

Në Gurë-Lurë, Dibër, vijon një nga operacionet kryesore. Hapja e korridoreve me mjete dhe forca ka penguar përparimin e zjarrit drejt banesave. Sot operacioni vijon me forcat në terren, të mbështetura nga 50 efektivë të FA-së, 2 avionë Air Tractor dhe 1 autobot uji.

Në Qafë-Helmes, Bulqizë-Selishtë, operacioni vijon me mbështetjen e 20 efektivëve të FA-së. Në të dyja zonat nuk raportohet rrezik për banesat.

Në Lezhë, Elbasan dhe Shkodër vijon puna për izolimin dhe shuarjen e vatrave të mbetura në Lufaj, Dardhë dhe pyjet e Tërbunit. Ndërkohë, në Përmet, Trojë, Qukës dhe Paulesh, ku vatrat janë shuar plotësisht, si rezultat i punës së forcave operacionale. /kb

Fotot e Presidentit francez Emmanuel Macron me Jet Ski gjatë pushimeve në rivierën franceze kanë shkaktuar kritika të forta nga opozita në Francë, por duke nxitur edhe reagime në media.

Imazhet, të publikuara nga revista Paris Match, tregojnë Macron gjatë qëndrimit të tij në Fort Brégançon, rezidenca verore presidenciale. Në kopertinën e revistës, fotot shoqërohen me titullin “Vera e fundit në krye”, në një referencë për përfundimin e mandatit të dytë dhe të fundit të Macron në Pallatin Élysée vitin e ardhshëm.

Krahas fotove, revista ka publikuar edhe imazhe të presidentit duke praktikuar aktivitete të tjera sportive, përfshirë surf me pedale.

Sipas raportit shoqërues, pushimet e Macron kanë edhe një aspekt pune, pasi në rezidencën presidenciale është ngritur një zyrë dhe presidenti vijon të zhvillojë kontakte telefonike gjatë ditëve të qëndrimit atje.

Megjithatë, publikimi i fotove ka nxitur reagime nga figura të opozitës, të cilat e kanë kritikuar presidentin për mënyrën se si po kalon pushimet në një periudhë të vështirë për vendin.

Udhëheqësja e të Gjelbërve, Marine Tondelier, tha se ndërsa francezët po përballen me një “verë zbulese”, presidenti po përdor pushimet për një lloj promovimi personal.

Edhe lideri socialist Olivier Faure e kritikoi Macron, duke argumentuar se pamjet përcjellin një mesazh të gabuar në një kohë kur Franca po përballet me temperatura të larta dhe vështirësi të tjera.

“Gjatë një vale të nxehti, ndërsa Franca po digjet dhe kur shumë francezë nuk kanë mundësi të shkojnë me pushime, presidenti po argëtohet në një motor uji në Bregançon”, deklaroi Faure.

Kritika erdhën edhe nga senatori komunist Pierre Ouzoulias, i cili i cilësoi fotot si “të papërshtatshme”. Sipas tij, Macron do të duhej të ishte pranë ekipeve të emergjencave dhe zjarrfikësve në zonat e prekura nga zjarret.

Nga ana tjetër, Paris Match e përshkruan qëndrimin e Macron në Fort Brégançon si pushime të “fokusuara në punë”. Përveç angazhimeve telefonike, revista shkruan se axhenda e presidentit përfshin edhe aktivitete sportive, si boksi dhe vrapimi./kb

Presidenti i SHBA-së Donald Trump tha të premten se së shpejti do ta shpallë Ngushticën e Hormuzit territor të SHBA-së.

“Pasi të përfundojmë mposhtjen e Iranit, i cili po mposhtet shumë keq, së shpejti do ta shpall Ngushticën e Hormuzit territor të Shteteve të Bashkuara”, tha Trump në Akademinë e re të Policisë së Qarkut Nassau në Garden City, Nju Jork.

Trump tha gjithashtu se bllokada amerikane e rrugës ujore strategjike mbetet në fuqi, duke pretenduar se “asnjë anije nuk kalon nëse ne nuk duam që të kalojë”.
Megjithatë, zyrtarët ushtarakë iranianë kundërshtuan kontrollin amerikan mbi rrugën ujore, ndërsa komanda qendrore ushtarake e Iranit i cilësoi të enjten pretendimet si “gënjeshtra dhe trillime të pabaza”.

Deri më 12 gusht, gjatë 166 ditëve që nga fillimi i luftës, nëpër ngushticë kanë kaluar 3.371 anije, rreth 20 për qind e vëllimit të trafikut para luftës, sipas të dhënave të Kpler, kompani për analizën e të dhënave mbi mallrat dhe transportin detar, të cituara nga CNN.
SHBA-ja dhe Irani ranë dakord për një armëpushim të ndërmjetësuar nga Pakistani në prill dhe më vonë nënshkruan një marrëveshje më 17 qershor, duke nisur negociatat drejt një marrëveshjeje përfundimtare.

Megjithatë, bisedimet më pas ngecën për shkak të mosmarrëveshjeve mbi garancitë e sigurisë dhe lirinë e lundrimit përmes Ngushticës së Hormuzit, një nga rrugët më strategjike në botë për furnizimet globale me energji dhe tregtinë.

Nga 8 deri më 24 korrik, SHBA-ja dhe Irani shkëmbyen sulme të tjera ushtarake, me Washingtonin që ndërmori sulme ndaj objektivave brenda Iranit. Teherani u përgjigj duke goditur ato që i përshkroi si objekte dhe pajisje ushtarake amerikane në disa vende arabe, përfshirë Jordaninë, Bahreinin dhe Kuvajtin./kb

Çesk Zadeja u nda nga jeta në 15 gusht 1997

Përgatiti: Leonard Veizi

Çesk Zadeja nuk ishte vetëm një kompozitor që la pas partitura, këngë, vepra orkestrale e skenike; ai ishte një nga njerëzit që ndihmuan të ngrihej mbi themele profesionale muzika e kultivuar shqiptare e gjysmës së dytë të shekullit XX. Më 1997, kur ai u nda nga jeta, Shqipëria humbi një prej figurave të saj më të rëndësishme muzikore.

Zadeja lindi më 1927 në Shkodër, një qytet që kishte krijuar prej kohësh një klimë të veçantë kulturore dhe muzikore në Shqipëri. Formimi i tij i hershëm u ushqye nga kjo traditë, por rruga që do të ndiqte nuk do të mbetej vetëm brenda kufijve të saj.

Pas Luftës së Dytë Botërore, në vitet 1946–1947, ai punoi në Radio Shkodra, ku u mor me drejtimin e sektorit muzikor. Ishte një periudhë kur institucionet kulturore shqiptare sapo kishin nisur të organizoheshin në kushtet e regjimit të ri politik. Muzika kishte nevojë jo vetëm për krijues, por edhe për njerëz që të dinin ta organizonin dhe ta drejtonin jetën muzikore.

Në vitet 1949–1951, Zadeja kreu shërbimin ushtarak dhe shërbeu si dirigjent në Ansamblin Artistik të Ushtrisë. Për të, ushtria nuk ishte një ndërprerje e rrugës muzikore. Përkundrazi, dirigjimi dhe puna me ansamble do t’i jepnin përvojë të drejtpërdrejtë me instrumentistët, me orkestrimin dhe me disiplinën e një formacioni të madh muzikor.

Por kthesa e vërtetë do të vinte me studimet jashtë vendit.

Nga Shkodra në Moskë

Zadeja u dërgua në Moskë, në një prej qendrave më të rëndësishme muzikore të Bashkimit Sovjetik, për të studiuar kompozicion në Konservatorin e Moskës P. I. Çajkovski. Atje u formua në një mjedis akademik shumë më të gjerë se ai që mund të gjente në Shqipërinë e asaj kohe.

Studimet në Moskë i dhanë atij bazën e fortë teorike dhe profesionale që do të bëhej themeli i gjithë veprimtarisë së tij të mëvonshme. Ai u kthye në Shqipëri si një kompozitor i përgatitur, por edhe me një bagazh kulturor që do ta vinte në shërbim të një muzike shqiptare që ende po kërkonte gjuhën e saj.

Në vitet 1957–1962, Zadeja drejtoi artistikisht Ansamblin Shtetëror të Këngëve dhe Valleve Popullore në Tiranë. Ansambli ishte krijuar vetëm pak kohë më parë dhe Zadeja u bë një prej figurave kryesore në konsolidimin e tij.

Këtu u shfaq një tjetër dimension i personalitetit të tij: jo vetëm kompozitori, por edhe organizatori dhe formuesi i institucioneve muzikore.

Ai punoi mbi materialin muzikor popullor shqiptar, duke kërkuar mënyra për ta përpunuar atë në një gjuhë më të kultivuar artistike. Kjo lidhje me folklorin do të bëhej një nga karakteristikat e rëndësishme të krijimtarisë së tij.

Një shkollë e tërë muzikore

Rëndësia e Çesk Zadesë nuk mund të matet vetëm me listën e veprave të tij.

Në Shqipërinë e pasluftës mungonin traditat e konsoliduara të një sistemi të plotë profesional muzikor. Kishte krijues dhe interpretues, por institucionet, pedagogjia, kompozicioni akademik dhe një kulturë e mirëfilltë koncertale ishin ende në proces formimi.

Zadeja ishte një prej njerëzve që morën pjesë drejtpërdrejt në këtë proces.

Në vitet 1962–1965 punoi si pedagog në Konservator, institucioni që më vonë do të shndërrohej në Akademinë e Arteve. Më pas drejtoi veprimtarinë artistike të Teatrit të Operës dhe Baletit, duke u përfshirë në një nga institucionet më të rëndësishme të skenës shqiptare.

Nga 1966 deri më 1972 drejtoi degën e muzikës në Institutin e Lartë të Arteve. Kjo ishte një detyrë me peshë të veçantë, sepse aty po formoheshin brezat e rinj të kompozitorëve, dirigjentëve dhe muzikologëve shqiptarë.

Në vitin 1972 kaloi në profesion të lirë, por kjo nuk nënkuptoi largim nga muzika. Ai vazhdoi të kompozonte dhe të ishte pjesë aktive e jetës muzikore shqiptare.

Në vitet 1973–1979 u rikthye si udhëheqës artistik i Teatrit të Operës dhe Baletit. Pas vitit 1979 punoi sërish si kompozitor i lirë, duke vazhduar krijimtarinë deri në vitet e fundit të jetës.

Në 1993–1994, tashmë në një Shqipëri që kishte hyrë në një epokë të re politike e kulturore, Zadeja u rikthye në Akademinë e Arteve si pedagog. Ai dha lëndët e kompozicionit dhe muzikologjisë, duke vazhduar të ndikonte drejtpërdrejt te brezi i ri.

Kompozitori dhe pedagogu

Për shumë prej kompozitorëve shqiptarë që erdhën pas tij, Zadeja nuk ishte thjesht një emër në historinë e muzikës. Ai ishte mësues.

Në klasën e tij nuk mësohej vetëm teknika e kompozimit. Mësohej edhe mënyra se si një ide muzikore mund të merrte formë, si një motiv popullor mund të përpunohej artistikisht dhe si muzika shqiptare mund të kërkonte një identitet të vetin brenda gjuhës bashkëkohore. Pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së tij.

Ai ndikoi te breza të tërë krijuesish, shumë prej të cilëve më vonë do të zinin vende të rëndësishme në muzikën shqiptare. Përmes tyre, ndikimi i Zadesë vazhdoi edhe pasi ai vetë nuk ishte më në skenë.

Një muzikë mes traditës dhe modernitetit

Krijimtaria e Zadesë u zhvillua në një periudhë kur arti shqiptar ndodhej nën kontroll të fortë ideologjik. Kompozitorët duhej të punonin brenda kufijve të përcaktuar nga sistemi, ndërsa muzika duhej të ishte e kuptueshme, kombëtare dhe në përputhje me kërkesat kulturore të kohës.

Megjithatë, brenda këtyre kufizimeve, Zadeja kërkoi të ndërtonte një gjuhë profesionale.

Ai u mbështet shumë te muzika popullore shqiptare, jo thjesht si dekor folklorik, por si material muzikor që mund të përpunohej dhe të merrte trajta të reja. Në këtë drejtim, puna e tij lidhet me një përpjekje më të gjerë të kompozitorëve shqiptarë për të krijuar një identitet kombëtar në muzikën artistike.

Ai shkroi në disa gjini, duke përfshirë vepra orkestrale, vokale, skenike dhe muzikë të lidhur me traditën folklorike. Në gjithë këtë krijimtari ndihet përpjekja për të pajtuar dy nevoja: ruajtjen e karakterit shqiptar dhe ndërtimin e një gjuhe muzikore profesionale.

Kjo ishte sfida e një brezi të tërë. Zadeja ishte ndër ata që i dhanë asaj sfide një përgjigje të qëndrueshme.

Fundi i një jete, jo i një shkolle

Kur Çesk Zadeja u nda nga jeta në 15 gusht 1997, Shqipëria po kalonte një nga periudhat më të trazuara të historisë së saj moderne. Vendi ishte përfshirë nga kriza e thellë politike dhe shoqërore e atij viti. Në atë rrëmujë, vdekja e një kompozitori mund të dukej si një lajm i vogël përballë dramës kombëtare. Por koha i vendos gjërat në vendin e tyre.

Çesk Zadeja mbeti.

Mbeti në partiturat e tij, në veprat që vazhduan të interpretoheshin, në historinë e institucioneve që ai ndihmoi të ngriheshin dhe, mbi të gjitha, në njerëzit që u ulën përballë tij si studentë dhe dolën prej klasës me një tjetër ide për muzikën.

Ai i përkiste një brezi që u përpoq të ndërtonte një traditë muzikore profesionale shqiptare pothuajse nga fillimi. Për këtë arsye, trashëgimia e tij nuk është vetëm krijimtari individuale. Është edhe një pjesë e historisë së institucionalizimit të muzikës shqiptare.

Dhe ndoshta ky është përkufizimi më i drejtë për të: Çesk Zadeja nuk ishte vetëm një kompozitor i madh shqiptar; ai ishte një prej arkitektëve të shkollës shqiptare të kompozimit.

Nga Thoma Gëllçi

Kur sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, doli përpara Komitetit të Marrëdhënieve me Jashtë të Senatit për të mbrojtur buxhetin dhe politikën e departamentit që drejton, në Tiranë fjala e tij u lexua sikur po parathoshte fundin e botës.
Disa panë paralajmërimin se shtetet e vogla rrezikojnë të zhduken, sidomos po të mos ndërtojnë anije dhe të prodhojnë ilace. Të tjerë panë një fazë të re të luftës kundër Sorosit. Të tjerë shpallën fundin e globalizmit. Nuk munguan as interpretimet për Kanadanë, Tajvanin, Kinën, Kosovën, Maqedoninë e Veriut dhe bashkime të ndryshme shqiptare.
Problemi është se Rubio nuk po fliste për Shqipërinë. Po fliste për Shtetet e Bashkuara dhe për mënyrën se si administrata amerikane e sheh sot fuqinë e Amerikës në botë. Vetë boshti i fjalës së tij ishte i qartë: politika e jashtme nuk mund të ndahet më nga industria, energjia, kufijtë dhe burimet strategjike.
Në këtë kuptim, fjala e Rubio-s është interesante, por jo sepse shpall ndonjë revolucion të papritur. Shumë nga gjërat për të cilat foli ai kanë hyrë prej vitesh në politikën amerikane. Ajo që ndryshon është mënyra si po lidhen të gjitha bashkë.
Rubio e përmblodhi idenë kështu: një vend që nuk është në gjendje të ndërtojë anije, të prodhojë ilaçe, të kontrollojë imigracionin dhe të sigurojë burimet jetike, e ka më të vështirë të mbrojë popullin , interesat e veta dhe menyren e vet te jeteses.
Këtu duhet kërkuar kuptimi i fjalimit.

Nga diplomacia te fabrika

Për një kohë të gjatë, politika e jashtme dhe politika ekonomike në Shtetet e Bashkuara trajtoheshin si fusha të lidhura, por të ndryshme. Departamenti i Shtetit merrej me aleancat, luftërat, marrëveshjet, ndihmën e huaj dhe marrëdhëniet me qeveritë e tjera. Fabrikat, minierat, kantieret detare, industria farmaceutike apo zinxhirët e furnizimit ishin kryesisht çështje ekonomike. Rubio thotë se sot kjo ndarje nuk mjafton.
Nëse një vend nuk prodhon dot disa nga gjërat që i duhen në një krizë, politika e tij e jashtme kufizohet. Nëse varet nga një rival për ilaçet, mineralet, pajisjet elektronike apo transportin detar, atëherë kjo varësi nuk është vetëm problem tregtar. Bëhet problem sigurie.
Kjo është arsyeja pse në Uashington fabrika, miniera, rafineria, kantieri detar dhe industria farmaceutike po shihen gjithnjë e më shumë si pjesë e fuqisë kombëtare.

Pse Rubio foli për anijet

Shembulli i anijeve nuk u zgjodh rastësisht. Në vitet 1970 Shtetet e Bashkuara kishin ende një industri të madhe të ndërtimit të anijeve tregtare. Në vitin 1975 kantieret amerikane ndërtonin më shumë se 70 anije tregtare në vit. Në vitin 1980 industria e ndërtimit dhe riparimit të anijeve punësonte rreth 180 mijë njerëz. Sot situata është krejt tjetër.
Në vitin 2024, sipas të dhënave, Shtetet e Bashkuara ndërtuan vetëm pesë anije tregtare oqeanike. Kapaciteti kinez i ndërtimit të anijeve ishte mbi 200 herë më i madh. Kina, që në fund të viteve 1990 kishte rreth 5 për qind të prodhimit botëror, tashmë ndërton më shumë se gjysmën e tonazhit të anijeve që dorëzohen në botë.
Por çështja nuk është vetëm sa anije tregtare prodhon një vend. Pas një anijeje qëndrojnë kantieret, çeliku, motorët, elektronika, punëtorët e specializuar, kompanitë furnizuese dhe kapacitetet e riparimit. E njëjta bazë industriale bëhet e rëndësishme edhe për marinën ushtarake.

Ilaçet nuk janë vetëm mall tregtar

E njëjta logjikë vlen për ilaçet. Një pjesë shumë e madhe e përbërësve aktivë farmaceutikë që përdoren në Shtetet e Bashkuara prodhohet jashtë vendit, sidomos në Azi. Kjo, në vetvete, nuk është domosdoshmërisht problem. Prodhimi ndërkombëtar ka ulur kostot dhe ka bërë që shumë ilaçe gjenerike të jenë më të lira. Problemi lind kur prodhimi përqendrohet në shumë pak vende.
Nëse një produkt blihet nga dhjetë burime të ndryshme, rreziku është më i vogël. Nëse një përbërës jetik prodhohet vetëm në dy ose tri vende, atëherë një luftë, pandemi, embargo ose ndërprerje transporti mund të krijojë mungesa.
COVID-19 ua kujtoi amerikanëve këtë gjë në mënyrën më të drejtpërdrejtë. Maskat, pajisjet mbrojtëse dhe produktet mjekësore që deri atëherë trajtoheshin si mallra të zakonshme, brenda pak javësh u kthyen në çështje sigurie. Pikërisht prej kësaj përvoje ka ardhur edhe ideja se disa ilaçe dhe përbërës farmaceutikë duhet të trajtohen si produkte strategjike.

Minerali nën tokë nuk mjafton

Edhe më e ndërlikuar është çështja e mineraleve kritike. Telefonat, kompjuterët, avionët, radarët, raketat, bateritë, makinat elektrike, qendrat e të dhënave dhe industria e inteligjencës artificiale përdorin materiale që deri pak vite më parë rrallë përmendeshin në debatin politik.
Sot litiumi, grafiti, galliumi, germaniumi dhe elementet e rralla janë pjesë e politikës së sigurisë. Shtetet e Bashkuara varen plotësisht nga importet për një numër mineralesh kritike dhe në masë të madhe për shumë të tjera. Por problemi nuk është vetëm nxjerrja e mineralit. Mund ta kesh mineralin në tokën tënde dhe përsëri të jesh i varur nga një vend tjetër, sepse nuk ke fabrikat që e përpunojnë. Duhet miniera, por duhet edhe teknologjia. Duhet fabrika. Duhen punëtorë të kualifikuar. Duhet industria që e përdor produktin. Kina ka krijuar pikërisht këtë zinxhir. Ajo jo vetëm nxjerr shumë minerale, por ka ndërtuar kapacitete shumë të mëdha për përpunimin e tyre.
Prandaj Uashingtoni po përpiqet të krijojë burime të tjera furnizimi, të financojë përpunimin brenda Amerikës dhe të lidhë marrëveshje me vende të tjera. Kjo është politikë ekonomike, por tashmë konsiderohet edhe politikë e jashtme.

Çipat e tregojnë edhe më qartë ndryshimin

Rubio nuk i përmendi gjysmëpërçuesit në atë fjali, por çipat janë ndoshta shembulli më i mirë për të kuptuar çfarë po ndodh. Shtetet e Bashkuara konsumojnë një pjesë shumë të madhe të çipave të prodhuar në botë, ndërsa prodhojnë brenda vendit vetëm një pjesë të nevojave të tyre.
Por çipat nuk duhen vetëm për telefonat apo makinat. Ata janë brenda radarëve, raketave, sistemeve të komunikimit, pajisjeve mjekësore, rrjetit elektrik dhe sistemeve të inteligjencës artificiale. Kjo është edhe arsyeja pse rikthimi i një pjese të prodhimit të gjysmëpërçuesve në Amerikë nuk filloi me administratën e tanishme.
CHIPS and Science Act u miratua në vitin 2022, gjatë presidencës Biden, me mbështetje nga të dyja partitë dhe me dhjetëra miliarda dollarë financime për prodhimin dhe kërkimin.
Ky është një detaj i rëndësishëm, sepse tregon se politika për të cilën flet Rubio nuk u shpik dje.

Kthesa kishte filluar më herët

Do të ishte shumë e thjeshtë ta ndanim historinë në dy pjesë: para Trumpit Amerika besonte te globalizimi, ndërsa pas Trumpit zbuloi industrinë.
Nuk ka ndodhur kështu.
Në mandatin e parë Trump vendosi tarifa të mëdha ndaj Kinës dhe e ktheu varësinë industriale në temë politike. Biden mbajti shumë nga ato tarifa dhe vazhdoi me politika industriale për çipat, bateritë, energjinë dhe mineralet kritike. Pra, megjithëse republikanët dhe demokratët ndryshojnë në shumë pika, diçka ka ndryshuar në Uashington në nivel më të gjerë.
Besimi se tregtia e lirë do të zgjidhte pothuajse gjithçka është dobësuar. Sot të dyja partitë pranojnë më shumë se më parë se ka produkte që nuk mund të trajtohen vetëm me pyetjen: ku prodhohen më lirë? Për disa prej tyre duhet bërë edhe pyetja tjetër: çfarë ndodh nëse një ditë nuk mund t’i blejmë?
Rubio këtë debat po e përmbledh në një formulë politike më të qartë: industria, tregtia, energjia, kufijtë dhe diplomacia janë pjesë të së njëjtës strategji.

Kufiri hyn në politikën e jashtme

Këtu administrata Trump shkon më larg se administratat e mëparshme. Rubio e vendos emigracionin në të njëjtën fjali me anijet, ilaçet dhe burimet strategjike. Për këtë administratë, kontrolli i kufirit nuk është vetëm çështje e brendshme amerikane. Kjo shihet sidomos në marrëdhëniet me vendet e Amerikës Latine. Marrëdhëniet tregtare, ndihma dhe presioni diplomatik përdoren edhe për të kërkuar bashkëpunim kundër emigracionit të paligjshëm dhe organizatave kriminale.

Edhe ndihma e huaj po shihet ndryshe

E njëjta gjë po ndodh me ndihmën amerikane jashtë vendit. Rubio thotë se çdo dollar i shpenzuar duhet të mund të shpjegohet me interesin e Shteteve të Bashkuara: ta bëjë vendin më të sigurt, më të fortë ose më të begatë. Prej këtej vjen edhe formula “tregti në vend të ndihmës, investime në vend të varësisë”.
Administrata Trump ka shkurtuar fort programet e USAID-it dhe ka kaluar pjesën e mbetur të tyre nën një kontroll më të drejtpërdrejtë të Departamentit të Shtetit.
Edhe këtu debati nuk është aq i thjeshtë.
Kundërshtarët e kësaj politike thonë se ndihma amerikane nuk ishte thjesht bamirësi. Programet shëndetësore, humanitare dhe të zhvillimit krijonin marrëdhënie, ndikim politik dhe prani amerikane në shumë vende. Nëse Amerika largohet, argumentojnë ata, vendin mund ta zërë Kina. Administrata e sheh ndryshe. Ajo kërkon që çdo program të ketë një lidhje më të drejtpërdrejtë me interesin amerikan.
Ky debat do të vazhdojë, por ndryshimi i qasjes është i dukshëm.

Energjia është shembulli i kundërt

Në energji Amerika ndodhet në një pozitë tjetër nga ajo e ndërtimit të anijeve ose mineraleve kritike. Shtetet e Bashkuara janë prodhues shumë i madh i naftës dhe eksportues i rëndësishëm energjie.
Kjo ndihmon të kuptohet edhe më mirë ajo që thotë Rubio. Ideja nuk është që Amerika të prodhojë vetë çdo gjë që konsumon. Kjo as nuk është e mundur dhe as nuk do të kishte kuptim ekonomik.
Problemi është varësia.
Një vend mund të importojë pa problem një produkt nga tregu botëror, nëse ka shumë furnizues dhe mund ta zëvendësojë një burim me një tjetër. Situata ndryshon kur një produkt jetik vjen pothuajse i gjithi nga një vend që mund të bëhet kundërshtar ose që mund ta ndërpresë furnizimin.
Prandaj siguria nuk kërkon domosdoshmërisht që çdo gjë të prodhohet në Amerikë. Mund të sigurohet edhe me rezerva, furnizues të ndryshëm dhe marrëveshje me aleatë të besueshëm. Kjo është shumë larg idesë së një ekonomie të mbyllur.

Në sfond është Kina

Pothuajse të gjitha këto tema të çojnë te Kina. Jo sepse çdo problem amerikan shkaktohet nga Kina, por sepse Kina është vendi që bashkon në një shkallë shumë të madhe industrinë, teknologjinë, tregtinë dhe fuqinë ushtarake.
Në ndërtimin e anijeve ka krijuar një epërsi të madhe. Në përpunimin e mineraleve ka një rol dominues. Në shumë zinxhirë industrialë është bërë furnizuesi kryesor i botës. Pekini e ka përdorur prej kohësh politikën industriale për të mbështetur sektorët që i konsideron strategjikë.
Amerika tani po përgjigjet me tarifat, subvencionet, kufizimet teknologjike, investimet në çipa, mineralet dhe kantieret detare.
Po t’i shohësh veçmas, duken si dhjetë politika të ndryshme. Po t’i shohësh së bashku, kupton se janë pjesë e konkurrencës me Kinën.

Çfarë po ndryshon te globalizimi

Për shumë vite logjika ishte e thjeshtë : Nëse një kompani amerikane mund ta prodhonte një mall më lirë në Kinë, Indi, Meksikë apo diku tjetër, ajo e zhvendoste prodhimin. Kompania ulte kostot, konsumatori paguante më pak dhe tregtia rritej.
Për kompaninë kjo logjikë vazhdon të jetë e vlefshme. Por shteti duhet të bëjë një llogari tjetër. Çfarë ndodh nëse plas një luftë? Nëse mbyllen rrugët detare? Nëse vendoset embargo? Nëse vjen një pandemi tjetër?
Një kompani mund të kursejë 20 për qind duke prodhuar një pjesë elektronike jashtë vendit. Pentagoni mund të thotë se pa atë pjesë nuk prodhon dot një raketë. Një kompani farmaceutike mund të gjejë më lirë një përbërës në Azi. Departamenti i Shëndetësisë mund të thotë se nuk mund të mbetet pa të në mes të një epidemie.
Kjo është pika ku llogaria e biznesit dhe llogaria e shtetit nuk janë gjithmonë e njëjta gjë. Politika amerikane po përpiqet pikërisht të gjejë kufirin mes të dyjave.

Amerika nuk po mbyllet

Edhe një interpretim tjetër duhet marrë me rezervë: ideja se Rubio po shpall izolimin e Amerikës nga bota. Ai nuk tha këtë. Administrata Trump kërkon që Amerika të vazhdojë të ketë rol drejtues, por që angazhimi jashtë vendit të lidhet më qartë me interesin amerikan.
Aleancat vazhdojnë, por partnerëve u kërkohet më shumë. Ndihma mund të vazhdojë, por duhet të justifikohet. Marrëveshjet tregtare nuk gjykohen vetëm nga sasia e tregtisë, por edhe nga efekti që kanë mbi industrinë dhe sigurinë amerikane.
Nuk kemi të bëjmë me largim nga bota. Kemi të bëjmë me një mënyrë tjetër të përcaktimit të çmimit dhe përfitimit të angazhimit amerikan në botë.

Ku është Shqipëria në fjalën e Rubio-s

Fjalimi i Marco Rubio-s nuk paralajmëron zhdukjen e Shqipërisë sepse nuk ndërtojmë anije. Nuk na thotë të bashkohemi me Kosovën dhe gjysmën e Maqedonisë së Veriut. As nuk është njoftim për fundin e globalizimit.
Ai flet për një problem shumë amerikan dhe, njëkohësisht, shumë të rëndësishëm për çdo fuqi tjeter.
Fjala e Rubio-s mund të lexohet edhe për Shqipërinë, por jo për të nxjerrë prej saj teori për bashkime shtetesh apo ndryshime kufijsh. Duhet lexuar shumë më thjesht. Shqipëria ka minerale, por pjesën më të madhe i nxjerr dhe i eksporton pa ngritur një industri serioze përpunuese. Ka naftë, por prej dekadash nuk ka arritur ta kthejë këtë pasuri në një industri të fortë vendase dhe në të ardhura që qytetari t’i ndiejë realisht. Ka turizëm që rritet, por një pjesë të madhe të ushqimeve që konsumojnë hotelet dhe restorantet e sjellim nga jashtë. Kemi dy dete dhe liqene të mëdha, por nuk kemi një flotë peshkimi që t’i përgjigjet këtij potenciali. Kemi tokë bujqësore, por fshati po zbrazet dhe toka lihet djerrë. Kemi kullota, por numri i bagëtive bie. Pra kemi burimet, por gjithnjë e më pak kapacitet për t’i kthyer ato në prodhim.
COVID-i na tregoi se çfarë ndodh kur zinxhirët e furnizimit ndërpriten: një vend që importon shumë nga gjërat bazë zbulon menjëherë sa i varur është nga të tjerët. Lufta e Rusisë kundër Ukrainës e bëri edhe më të qartë këtë dobësi, me rritjen e çmimeve të karburanteve, drithërave, vajit dhe produkteve të tjera që Shqipëria i blen nga tregu ndërkombëtar.
Atëherë kuptohet më mirë ajo që thotë Rubio: nuk mjafton të kesh pasuri natyrore, tokë, ujë, naftë apo minerale. Rëndësi ka çfarë je në gjendje të prodhosh vetë, çfarë je në gjendje të përpunosh dhe sa mund të mbash në këmbë ekonominë tënde kur tregjet jashtë vendit nuk funksionojnë normalisht.
Në asnjë rresht të fjalës së Rubio-s nuk del ideja se bashkimi i dy apo tre vendeve të dobëta i kthen automatikisht në një vend të fortë. Përkundrazi, logjika e tij është tjetër: fuqia vjen nga ajo që një shtet prodhon, përpunon, kontrollon dhe është në gjendje të mbrojë. Bashkimi i dobësive, pa ekonomi prodhuese, industri, energji, bujqësi dhe institucione funksionale, nuk krijon domosdoshmërisht një të fortë; mund të krijojë thjesht një të dobët më të madh./kb

Gjermani/ 1 800 banorë evakuohen për shkak të zjarreve të
Rreth 1 800 persona janë detyruar të largohen nga shtëpitë e tyre në perëndim të Gjermanisë, pasi një zjarr i fuqishëm pyjor u përhap me shpejtësi pranë zonave të banuara.

Zjarri ka përfshirë një zonë pranë qytetit Hurtgenvald, në landin Nordrhein-Uestfalen, afër kufijve me Belgjikën dhe Holandën.

Flakët u zgjeruan me shpejtësi nga rreth 25 hektarë në 300 hektarë, ndërsa zjarri iu afrua deri në rreth 10 metra banesave më të afërta. Banorëve iu kërkua të largoheshin gjatë natës dhe të merrnin me vete vetëm sendet më të rëndësishme.

Për ta janë ngritur qendra të përkohshme strehimi në një shkollë dhe një qendër sportive.

Rreth 300 punonjës të shërbimeve të emergjencës janë angazhuar në përpjekjet për shuarjen e zjarrit, me mbështetjen e helikopterëve dhe mjeteve të rënda të ushtrisë gjermane. Ekipet po hapin korridore mbrojtëse në pyje për të penguar përhapjen e flakëve drejt zonave të banuara.

Operacioni është bërë edhe më i rrezikshëm nga municionet e mbetura nga Lufta e Dytë Botërore, të cilat kanë shpërthyer gjatë përhapjes së zjarrit.

Shpërthimet e dëgjuara gjatë natës kanë kufizuar mundësinë e zjarrfikësve për t’iu afruar disa zonave të prekura.

Banorët kanë përshkruar situatën si alarmante. Një prej tyre tha se kishte parë kolona të mëdha tymi të zi dhe ishte larguar gjatë natës për t’u strehuar te një i afërm.

Ajo tregoi gjithashtu se në zonë ndihej erë e rëndë dhe se hiri po binte nga qielli.

Ndërkohë, një tjetër zjarr pyjor ka shpërthyer pranë liqenit Mohnesee, gjithashtu në Nordrhein-Uestfalen./kb

Disa persona kanë humbur jetën pasi një tërmet me magnitudë 7.7 ballë të shkallës Rihter goditi Indonezinë mëngjesin e sotëm.

Guvernatori i Provincës Nusa Tenggara Lindore, Emanuel Melkiades Laka Lena, tha në një konferencë për shtyp se ata humbën jetën nga shembja e rrënojave.

Ekipet e kërkim-shpëtimit po punojnë për të liruar këdo që është bllokuar në ndërtesat e dëmtuara nga tërmeti dhe dhjetëra lëkundje pasuese që pasuan. Një paralajmërim për cunami u lëshua, por u hoq rreth tre orë pas lëkundjes fillestare.

Tërmeti goditi ishullin Flores pak para orës 05:00 sipas orës lokale. Ai kishte një thellësi prej 15 km, tha në një deklaratë agjencia indoneziane për Meteorologji, Klimatologji dhe Gjeofizikë. Lëkundje të forta pasuese u ndjenë në të njëjtën zonë, përfshirë një me magnitudë 6.1.

Agjencia kombëtare e vendit për zbutjen e fatkeqësive, e njohur si BNPB, këshilloi njerëzit të qëndrojnë të qetë dhe të qëndrojnë larg zonave bregdetare.

“Banorët duhet të shmangin gjithashtu hyrjen në ndërtesa, veçanërisht në ato që kanë pësuar tashmë çarje ose dëmtime strukturore. Një vlerësim i shpejtë është duke u zhvilluar aktualisht për të përcaktuar numrin e viktimave dhe shkallën e ndikimit. Ne do ta japim këtë informacion pasi të jenë verifikuar të dhënat”, tha BNPB.
Rreth 2,000 banorë në Nagekeo u evakuuan, ndërsa raportohen dëme në një numër ndërtesash. /kb

Administrata Trump i ka kërkuar të premten Gjykatës Supreme të SHBA-së të lejojë vazhdimin e ndërtimit të sallës së ballove të Shtëpisë së Bardhë të presidentit, e cila kushton 400 milionë dollarë.

Kjo vjen një javë pasi një Gjykatë Apeli vendosi që projekti i sallës së vallëzimit të Donald Trump, i planifikuar për vendin e Krahut Lindor të Shtëpisë së Bardhë pasi u shemb, nuk kishte miratimin e Kongresit dhe urdhëroi ndalimin e ndërtimeve mbi tokë.

“Ky rast përfshin një urdhër të jashtëzakonshëm dhe të paligjshëm që do të ndalojë ndërtimin në vazhdim të kompleksit të integruar ushtarak, duke përfshirë një hapësirë ????balloje plotësisht të sigurt, në Krahun Lindor të Shtëpisë së Bardhë, i cili kërkohet jetikisht nga siguria kombëtare”, shkroi Avokati i Përgjithshëm i Trump, D. John Sauer, në një peticion drejtuar Gjykatës Supreme.

Kryetari i Gjykatës së Lartë, John Roberts, caktoi afatin e së martës për një përgjigje nga paditësit që kundërshtojnë projektin e sallës së vallëzimit.

Përmenden përpjekjet për vrasjen e Trump dhe ikja nga Turqia

Organizata jofitimprurëse National Trust për Ruajtjen e Historisë e ngriti çështjen për herë të parë pasi u shemb Krahu Lindor dhe filluan punimet për një sallë vallëzimi prej 90,000 metrash katrorë (8,360 metrash katrorë).

Në një vendim 2-1 më 7 gusht, Gjykata e Qarkut të DC mbështeti urdhrin e një gjyqtari të gjykatës më të ulët që i drejtonte administratës të ndalonte ndërtimet mbi tokë.

“Nëse duhet të ndërtohet apo jo një sallë vallëzimi masive, kjo është çështje që duhet ta vendosë Kongresi dhe nuk është çështje e vetëndihmës së Ekzekutivit”, shkroi paneli i gjykatës së apelit.
Për të justifikuar nevojën për një sallë vallëzimi të sigurt, juristët e Departamentit të Drejtësisë përmendën kërcënimin me raketa të 8 korrikut kundër Air Force One, kur Trump u largua nga Turqia me një fluturim sekret, si dhe përpjekje të tjera të fundit për vrasje.

Dokumenti i paraqitur gjithashtu pohon se projekti është brenda kohës dhe brenda buxhetit, i financuar nga rreth 400 milionë dollarë në donacione private. Demokratët, megjithatë, thonë se ligji tatimor i Trump po ndihmon në financimin e sallës së vallëzimit, ndërsa ligjvënësit në Kongres nuk kanë miratuar një kërkesë nga administrata për fonde shtesë.

Në përgjigje të peticionit, fondacioni akuzoi Shtëpinë e Bardhë se po përpiqej t’i “shmangte gjykatat” duke përshpejtuar ndërtimin. Ai përmendi planet për të instaluar 1 milion paund (453,592.37 kilogramë) armaturë dhe 3,000 jardë kub (81,000 këmbë kub, 2,293.66 metra kub) beton gjatë javës së ardhshme.

“Përpjekjet transparente të Administratës për të shmangur sundimin e ligjit, për të penguar shqyrtimin gjyqësor dhe për të kufizuar disponueshmërinë e një ndihme kuptimplotë në gjykata duhet të ndalen këtu”, thanë paditësit.
Fondi Kombëtar i ka kërkuar Gjykatës Supreme të refuzojë apelin e administratës. /DW/kb

Zjarret në pyje po kthehen në një nga rreziqet klimatike me pasojat më të mëdha për Shqipërinë, të nxitura nga rritja e temperaturave, thatësirat më të gjata dhe pakësimi i reshjeve gjatë verës.

Sipas Planit Kombëtar të Përshtatjes ndaj Ndryshimeve Klimatike 2026–2036, zjarret, së bashku me përmbytjet, thatësirat dhe rrëshqitjet e dherave, përbëjnë mbi 90% të dëmeve të regjistruara nga fatkeqësitë klimatike në vend.

Gjatë dy dekadave të fundit, fatkeqësitë natyrore dhe klimatike kanë prekur 95% të bashkive shqiptare.

Rritja e temperaturave dhe ulja e lagështisë së tokës pritet ta bëjnë bimësinë më të ndezshme, duke zgjatur sezonin e zjarreve dhe duke rritur mundësinë që flakët të përhapen në sipërfaqe më të mëdha.

Parashikimet klimatike tregojnë se deri në vitin 2050, temperatura mesatare mund të rritet me 0.9–2 gradë Celsius, ndërsa reshjet verore mund të bien me 8.1–17.6%.

Zjarret dëmtojnë biodiversitetin, degradojnë dhe ekspozojnë tokën ndaj erozionit, cenojnë burimet ujore dhe kullotat, si dhe ulin aftësinë e pyjeve për të përthithur karbonin.

Dëmet transmetohen edhe në bujqësi, blegtori dhe turizëm, ndërsa komunitetet rurale humbasin burime të ardhurash nga druri, bimët mjekësore dhe produktet e tjera pyjore.

Plani parashikon se dëmet ekonomike nga ndryshimet klimatike në tërësi mund të arrijnë deri në 7% të Prodhimit të Brendshëm Bruto të Shqipërisë në vitin 2050, në mungesë të masave të përshtatjes.

Për të kufizuar rrezikun, Plani Kombëtar ndër të tjera synon krijimin e katër fidanishteve dhe ripyllëzimin e sipërfaqeve pyjore të zhveshura, të dëmtuara nga erozioni, zjarret dhe prerjet.

Parashikohet gjithashtu monitorimi i mbijetesës së fidanëve dhe përdorimi i specieve më të përshtatshme për kushtet e reja klimatike.

Masat e tjera përfshijnë përmirësimin e menaxhimit të pyjeve dhe zonave të mbrojtura, restaurimin e ekosistemeve të dëmtuara, kontrollin e erozionit dhe krijimin e skemave të pagesës për shërbimet e ekosistemit, me synimin që një pjesë e financimit të ruajtjes dhe rehabilitimit të pyjeve të sigurohet nga përfituesit e këtyre shërbimeve.

Në total, Plani Kombëtar përmban 13 masa prioritare për sektorin e pylltarisë. Zbatimi i tyre do të shtrihet gjatë periudhës 2026–2036, ndërsa disa ndërhyrje afatgjata parashikohet të vijojnë deri në vitin 2042. /Monitor