Në vende serioze partitë politike flasin për programin e qeverisjes, në Kosovë debati fillon e mbaron për poste: kush çka po merr. Kështu po ngjet edhe kësaj radhe. Dhe sërish kjo është fyerje ndaj elektoratit. Ky popull duket se ka më shumë durim se ç’kanë politikanët kohë të tallen me të. Ah, e kush po bëhet president?

Le ta marrim si shembull Gjermaninë: pas zgjedhjeve parlamentare partia që del e para zakonisht i bën ofertë për koalicion njërës prej partive të përfaqësuara në Bundestag. Takohen delegacionet e të dy partive. Ato përbëhen nga liderë partiakë dhe nga ekspertë të fushave të ndryshme. Takim pas takimi diskutohet mbi afrimin e pikave programore të partive që duan të krijojnë qeverinë. Ku përputhen programet dhe ku jo? Ku mund të bëhen kompromise dhe ku jo? Flitet për tema jetike: si të sigurohet furnizimi me energji? Si të garantohen pensionet edhe për gjeneratat e ardhshme? Si të reformohet administrata? Përballja zhvillohet edhe rreth tatimeve: partia konservatore kërkon mundësisht uljen e tatimeve dhe ia mban anën ekonomisë, ndërmarrjeve të mëdha e punëdhënësve, partia e majtë lufton për të drejtat e punëtorëve, për rroga më të mira, për më shumë ditë të lira. Në fund, kur të arrihet marrëveshja, çdo gjë hidhet në letër. Letra quhet «Koalitionsvertrag», pra kontrata e koalicionit. Fillon qeverisja dhe nis zbatimi i programit të qeverisë. Kur ka mospajtime, mblidhet komiteti i koalicionit dhe diskuton për zgjidhjen e problemit.

Le ta marrim si shembull Kosovën: gjithë viti i kaluar kaloi me komedinë rreth zgjedhjes së kryetares apo kryetarit të Kuvendit. Fetishistët e numrimit me siguri e dinë saktë sa herë është mbledhur Kuvendi vitin e kaluar dhe sa seanca kanë dështuar (mbi 50 apo 60 herë?). Ky post nga partitë konsiderohej me gjasë aq i rëndësishëm, saqë u bllokua parlamenti në betejën se kush do të ulet në atë karrigen e famshme për drejtimin e punëve të Kuvendit.

Pas dy palë zgjedhjeve të panevojshme, miliona eurove të harxhuara dhe qindra punëve të papërfunduara, tani shfaqet kryetari i partisë së tretë dhe pas një takimi me kryetarin e partisë që doli e para thotë se posti i kryetarit të Kuvendit qenka «ceremonial», domethënë i parëndësishëm. Mund të jetë ashtu, por pse vitin që shkoi mbahej një qëndrim tjetër, pse i jepej rëndësi aq e madhe një posti të tillë?

Në përgjithësi, politika në viset shqiptare shihet si hapësirë për të gjetur një vend pune. Pothuaj të gjitha debatet zhvillohen me ambicien se kush çka po merr, çfarë posti po grabit. Fitohet përshtypja se në politikë kanë hyrë si raste sociale dhe kërkojnë një mundësi për të gjetur një vend pune dhe marrë një rrogë, sepse, siç e kanë thënë të mençurit, në politikën shqiptare rroga është e vogël, por fitimi i madh. Andaj postit i kushtohet rëndësi, jo programit. Nuk dihet a u takuan VV dhe LDK për të arritur marrëveshje për bashkëqeverisje apo LDK synon të marrë vetëm postin e presidentit dhe të qëndrojë në opozitë? Si zakonisht opinioni nuk njoftohet dhe kësisoj mbetet shumë hapësirë në bursën e spekulimeve, supozimeve dhe teorive të konspiracionit.

Kur dalin në zgjedhje, qytetarët ua falin besimin deputetëve me idenë që, si bartës të vullnetit të popullit, të zgjedhin në parlament një qeveri, e cila, siç e thotë llafi, do të qeverisë, gjithsesi duke qenë e mbikëqyrur nga parlamenti. Qeverisje domethënë zbatim i programit. Në të kaluarën kemi parë kur partitë janë marrë vesh për koalicion (lexo: për ndarje postesh) dhe me atë rast opinionit i është prezantuar një letër A4 me disa fraza që lexoheshin si koncert dëshirash. Kjo ishte marrëveshja e koalicionit.

Kontrata e koalicionit e qeverisë gjermane i ka gati 150 faqe tekst dhe detajisht përshkruan se çfarë e ka ndërmend qeveria të bëjë në ekonomi, industri, turizëm, bujqësi, komunikacion, infrastrukturë, klimë, energji, ambient, zhvillim digjital, arsim, shkencë, shëndetësi, sport, në çështjet e familjes dhe rinisë. Kontrata e koalicionit ka madje edhe një preambulë, e cila fillon me këto fjali: «Gjermania ndodhet përballë sfidave historike. Politika e viteve që vijnë do të vendosë në mënyrë vendimtare nëse edhe në të ardhmen do të jetojmë në një Gjermani të lirë, të sigurt, të drejtë dhe të begatë. Ne jemi të vetëdijshëm për këtë përgjegjësi dhe e përshtatim veprimin dhe politikën tonë sipas saj. Këtë e bëjmë duke pasur parasysh forcën e vendit tonë dhe të demokracisë sonë: Gjermania mund ta përballojë me sukses çdo detyrë me forcat e veta dhe në bashkëveprim me partnerët dhe miqtë tanë në botë».

Cinikët do të thonë: nuk jemi ne Gjermani. E saktë. Por kjo është një qasje kapitulluese në politikë. Një vend pa politikanë ambiciozë për të realizuar programe qeverisëse në të mirë të vendit është i dënuar të numërojë në vend. Kosova është një shembull i tillë.

Ah, e kush po bëhet president?

Posti i presidentit nuk i takon Lëvizjes Vetëvendosje. Nuk i takon as ndonjë funksionari të LDK-së, për shkak se, ngjashëm si ndonjë eksponent i VV-së, edhe kandidati i LDK-së nuk do ta përfaqësonte «unitetin e popullit», siç kërkon Kushtetuta e Republikës së Kosovës. Por presidenti nuk mund të jetë figurë jopolitike, siç po sugjeron kryetari i VV-së. Kushtetuta e thotë qartë: «Presidenti i Republikës së Kosovës është përfaqësues legjitim i vendit brenda dhe jashtë dhe garantues i funksionimit demokratik të institucioneve të Republikës së Kosovës». Si mund të jetë dikush garantues i funksionimit demokratik të institucioneve nëse nuk ka kurrfarë përvoje politike? Unitetin e popullit mund ta përfaqësojë dikush që pak a shumë qëndron mbi palët, që ka përvojë në politikën e brendshme dhe të jashtme dhe që nuk e sheh postin e presidentit vetëm si mundësi për të udhëtuar poshtë e lart nëpër dynja pa asnjë arsye bindëse, përveç kënaqjes së dëshirave të shfrenuara (hotelet, jahtet, fluturimet transatlantike) - dëshira që s’ka pasur rast t’i realizojë kur nuk ka qenë në politikë. Kosova nuk është agjenci turistike! Por si të tillë e trajtojnë gati të gjithë politikanët, e sidomos ata që grabitin një post të lartë.

Gjendje e jashtëzakonshme në Serbi. Dua Lipa ka postuar një video në të cilën shihet duke shijuar herët në mëngjes një copë bukë me mish. A ishte pleskavicë apo qofte? Shumë serbë nga distanca shohin vetëm një «pleskavicë». Dhe zemërohen. Mllefosen. Acarohen. Egërsohen. Protestojnë.

Një profil në rrjetet (a)sociale shkruan: «Pasi na e morën Gazivodën, tash po na e marrin edhe pleskavicën». Një tjetër: «Erdhën deri në Leskovc». (Leskovci, sipas bindjes së shumë serbëve, është i njohur për pleskavicën me shije djegëse dhe me qepë). Profili i radhës, anonim në platformën e Elon Muskut, bën thirrje madje për atentat ndaj Dua Lipës. Ka të tillë që tallen me autokratin serb A.V., i cili vite më parë thoshte: «Nuk do t’ua jap Gazivodën (shqiptarëve)». A do të thotë tani të njëjtën: «Nuk do t’ua jap pleskavicën»? Një tjetër profil ankohet se Dua Lipa edhe ajvarin e ka prezantuar si specialitet shqiptar, por ç’të bësh, vazhdon shkruesja, ajo, pra Dua Lipa, këndon gjithandej botës, ndërsa «pevaljkat» tona i këndojnë presidentit A.V. (Në shqip fjala «pevaljka» ndoshta do të mund të përkthehej kështu: këngëtaruce). Ka profilmbajtës që ruajnë nervat dhe kanë humor. Një nga ta shkruan: «A është shpallur tashmë gjendja e luftës?»

Dua Lipa është plotësisht korrekte në videon e saj kulinarike. Ajo thotë «balkan style», pra një specialitet ballkanik, diçka që u përket të gjithëve. Dhe kjo është shumë e vërtetë. Përveç pleskavicës së Leskovcit ekziston edhe pleskavica e Sharrit (e mbushur me kaçkavall), pastaj hajduçka pleskavica (me mish lope dhe me copëza mishi derri të tymosur) dhe pleskavica e Mostarit (e mbushur me djathë deleje, e shoqëruar me qepë të skuqura). Mund të ketë edhe dhjetëra variante të tjera rajonale. Hahet e shijohet nga Sllovenia në Maqedoni. Nga Bullgaria në luginat e Drakullës në Rumani. Nga Hamburgu në Zürich. Pleskavicë ka edhe në Amerikë.

Por për të shpallur gjendjen e jashtëzakonshme në Serbi, mjafton që një yll botëror i muzikës (madje shqiptare!) të ketë uri gjatë një nate të festivalit Sunny Hill në Prishtinë dhe të shijojë një specialitet ballkanik.

Ushtrisë digjitale serbe nuk i shkon ndër mend se gati krejt kuzhina, edhe ashtu modeste, ballkanike është zgjatim i kuzhinës osmane dhe persiane. Por kush merret me këso detajesh?

Dhjetë vjet më parë në mediat serbe populli serb u paralajmërua se në sallatën serbe ka depërtuar një armik i jashtëm: domatja shqiptare. Titujt si «Albanski paradajz u srpskoj salati» ende gjenden në rrjet. Po çfarë kishte ndodhur? Serbia kishte importuar domate nga Shqipëria. Domatet shqiptare janë të mira. Të shijshme. I duan edhe të tjerët. Ky është lajm i mirë për bujqit shqiptarë. Por nacionalistët serbë importin e domateve shqiptare e shohin edhe si një konspiracion të madh: domatja shqiptare është e dëmshme për sallatën serbe jo vetëm nga aspekti estetik, ngaqë perceptohet si një lloj fallusi kulinarik ilirian; jo, jo, domatja shqiptare, nga ky këndvështrim i çarshisë mediale beogradase, po e shkatërron edhe bujkun serb.

Bujku serb është pjesëtar i popullit krenar, heroik e punëtor serb, i cili lavdërohet me «gjenetikën e lavdishme». Këtu duhet cituar nga një kolumne e publicistit kroat Boris Dezhulloviq, botuar vite më parë. Ai shkruan: «Së pari, siç do t’ju kujtohet, revista e nderuar shkencore “Kurir” botoi studimin e Nebojsha Drashkoviqit, kryetar i shoqatës “Poreklo”, me titullin: “Senzacionale! Ne jemi pasardhës të ilirëve, jo shqiptarët!” Në mostrën e vet gjenetike, të dërguar për analizë në Institutin e ADN-së në Huston, Drashkoviqi “vërtetoi” se haplotipi mashkullor serb është më i lashti në Evropë, saktësisht njëzet e tre mijë vjet i lashtë, gjë që sipas tij është provë se pasardhësit e ilirëve janë në të vërtetë serbët, e jo shqiptarët, me të cilët nuk ndajnë asnjë gjen të përbashkët.

Pastaj, revista po aq e nderuar shkencore “Informer” botoi rezultatet e një studimi mbi grupet e ADN-së së popujve evropianë, me titullin: “Tronditëse! Serbëve madje edhe rumunët e bullgarët u qenkan më afër se malazezët!” Analiza e publikuar tregoi, përkatësisht, se “popujt ballkanikë në përgjithësi kanë dallime të vogla në kodin gjenetik, por bie në sy afërsia e serbëve me rumunët, si edhe dallimi krejt i papritur në origjinën gjenetike të serbëve në raport me malazezët”.

Pastaj, i famshmi “Informer” (...) botoi edhe rezultatet e hulumtimit të një grupi ekspertësh të mbledhur rreth “Projektit serb të ADN-së”, me titullin: “Ekskluzive! Serbët me turqit nuk kanë asnjë gjen të përbashkët!” Milan Rajevac, drejtues i projektit të kryer në bashkëpunim me Fakultetin e Biologjisë në Beograd, deklaroi se hulumtimi ka vërtetuar pa asnjë dyshim se, në kundërshtim me paragjykimet, serbët pothuajse fare nuk janë përzier me turqit: “Në ADN-në serbe, gjenet turke pothuajse nuk gjenden as në gjurmë”».

Gjendja e jashtëzakonshme vazhdon. Rreziku i radhës tashmë duket në horizont: brigada vegjetarianësh, viganë si laistrogonët e Odisesë së Homerit dhe Christopher Nolanit, po bëjnë plane për t’i shpallur luftë pleskavicës.

Nga Maroku i sotëm në pazarin e Prishtinës gjatë Perandorisë Osmane: lajmi i rrejshëm shpesh është më i fuqishëm se e vërteta. Prandaj duhet të luftohet. Dhe lufta fillon në shkollat fillore. Vetëm qytetarët që dinë të bëjnë dallimin mes lajmit të rrejshëm dhe lajmit të vërtetë mund të jenë edhe shtetas të përgjegjshëm.

Nuk dihet kush e nisi, por ditëve të fundit në Marok u përhap lajmi nëpër media sociale se nëse futesh nga deti duke notuar në eksklavën spanjolle Ceuta, atëherë Spanja është e detyruar të trajtojë kërkesën për azil. Kaq e thjeshtë nuk është, ndonëse një vendim i drejtësisë në Spanjë sugjeroi diçka të tillë dhe ndezi fantazinë e mijëra njerëzve në Marok, të cilët kanë vetëm një qëllim: të ikin nga vendi i tyre për shkak të mungesës së perspektivës. Rezultati i lajmit të rrejshëm mund të jenë deri në 200 të vdekur! Të konfirmuar deri më tani janë 72 viktima.

I paqartë mbetet roli i forcave marokene të sigurisë. Pse ato nuk penguan “stuhinë” e 60 mijë njerëzve drejt Ceutës? Revista gjermane “Der Spiegel” citon një migrant, i cili thotë se forcat e sigurisë të Marokut u kanë treguar migrantëve rrugën për në plazh. Sipas këtij versioni, nga plazhi migrantët shikuan në anën tjetër, në eksklavën spanjolle, dhe pastaj u futën në ujë. Një migrant tjetër raportohet se ka thënë se ishte rrahur nga forcat e sigurisë marokene, që të vazhdonte rrugën drejt Spanjës.

Lajmi i rrejshëm - vret. Dhe kjo ka pasoja, siç raporton “Financial Times” nga Maroku: “Amina Saadoun e kaloi të shtunën në rrugën nga Ceuta për në Marok, duke i treguar secilit migrant që kthehej e kalonte pranë saj një fotografi të vogël të vëllait të saj 15-vjeçar. ‘A e keni parë këtë djalë? Është vëllai im, e kam rritur si djalin tim’, pyeste ajo.

Deri të dielën, numri i viktimave nga kalimi masiv drejt eksklavës spanjolle ishte rritur në 72 persona, sipas autoriteteve spanjolle, duke i lënë familjet marokene të shkatërruara nga dhimbja ose të tmerruara nga frika se fëmijët e tyre mund të ishin mes të vdekurve”.

Vëllai i Saadounit, Mohamedi, u largua nga shtëpia të enjten në mëngjes, duke iu bashkuar rreth 60 mijë të tjerëve që vërshuan drejt Ceutës spanjolle. „Nuk e di nëse është i gjallë apo i vdekur,“ tha ajo duke shpërthyer në lot.

Ngjarjet në Ceuta të kujtojnë një ndodhi tjetër në Prishtinën e sunduar nga Perandoria Osmane para gati 120 viteve. Edhe atëherë lajmi i rrejshëm pati efekt të madh. Më 13 prill 1910 konsulli austro-hungarez në Mitrovicë, Ladislaus Tahy von Tahar, raportonte për një kryengritje në rajonin e Llapit përreth Prishtinës. Në pazarin e Prishtinës ishte përhapur fjala se tani e tutje shqiptarët që sjellin pula e ve për t’i shitur, duhet të paguajnë një tatim të ri. Dikush ia kishte ngjitur një pule një fletë në krah me njoftimin se ky “bidat” (kjo risi) sapo kishte hyrë në fuqi.

Konsulli Ladislaus Tahy von Tahar supozonte se ai që e kishte përhapur këtë thashetheme në pazarin e Prishtinës, e dinte se shqiptarët do të protestonin kundër tatimit të ri. Pasi dëgjoi për tatimin e ri, një shitës shqiptar i hodhi përtokë vezët, u kthye në fshatin e tij, ku dha lajmin për tatimin e ri. Ndërkohë emisarët e nxitësit të trazirave për ta acaruar edhe më shumë popullin dhe nxitur fanatizmin, përhapën lajmin e rrejshëm se tani e tutje madje secili burrë duhet të paguajë tatim për mjekër.

Shqiptarët, shkruan konsulli austriak nga Mitrovica, u tubuan, ua ndaluan organeve qeveritare të hyjnë në territorin e tyre dhe penguan vizitat në pazarin e Prishtinës. Komandanti i Prishtinës Shefki Pasha negocioi me të zemëruarit, por kur ata e panë numrin e vogël të trupave osmane, shpallën kërkesa të tjera si largimin e oficerëve që ndiqnin shkollën ushtarake, zëvendësimin e tyre me nënoficerë, heqjen dorë nga ndërtimi i karakollëve për xhandarmëri, pezullimin e vendimeve të reja dhe të kushtetutës dhe kthimin e gjendjes së mëparshme - “katër tatimet e vjetra dhe sheriatin”.

Më 4 dhe 5 prill 1910 shpërthyen trazira e përleshje, me ç’rast trupat osmane humbën një top, 48 pushkë dhe municion, 2 oficerë dhe 9 ushtarë ranë në duart e shqiptarëve. Trupat osmane humbën 17 veta, 22 u plagosën. Për humbjet e shqiptarëve nuk ka informacion, shkruan konsulli. Mes 6 dhe 10 prill luftimet pushuan, trupat osmane u përforcuan, numri i shqiptarëve u rrit në gati 10 mijë. Më datën 11 prill në mbrëmje shqiptarët deklaruan se heqin dorë nga luftimet dhe u tërhoqën në fshatrat e tyre. Ata e kthyen topin dhe pushkët që ua kishin marrë trupave osmane. I liruan edhe pengjet. Konsulli raportonte se në fshatin Barilevë po qëndronin të gatshëm 2000 shqiptarë për të rifilluar luftimet nëse qeveria ndërmerr masa të ashpra represive. Në raport thuhet se ishin arrestuar dhjetë prijës të shqiptarëve, por atyre u ishte premtuar se do të liroheshin nëse tregojnë se kush është nxitësi i protestave. Hetimet po zhvillohen me ngulm, por deri më tani nuk janë zbuluar gjurmët e nxitësit, i cili veproi në mënyrë aq të shkathtë, njoftonte konsulli. Ai supozonte se ka të ngjarë që pas trazirave qëndrojnë bejlerët reaksionarë, të cilët synonin kthimin e gjendjes së mëparshme, kur s’kishin asnjë kufizim dhe nuk pengoheshin nga qeveria.

Konsulli ankohej po ashtu se korrespondentët nga Shkupi e Selaniku po botonin në gazetat austriake dhe hungareze lajme të rreme për zhvillimet në Kosovë. “Neue Freie Presse” fajësohej se botonte telegrame me fantazira. Kësisoj, kjo gazetë botoi lajmin se kryengritësit shqiptarë paskëshin ngritur flamurin austro-hungarez. Sipas konsullit, shqiptarët e interpretonin këtë si dëshirë të Austrisë për të aneksuar Shqipërinë – “një dëshirë që e bart era”. Më 24 mars 1910 gazeta “Politika” e Beogradit në stilin e saj të vjetër botoi një telegram nga Kurshumlia, sipas të cilit në kryengritjen e shqiptarëve ka gisht “konsulli austriak në Mitrovicë, gjë që së shpejti do të ndriçohet nga autoritetet turke”. Këto njoftime konsulli Ladislaus Tahy von Tahar i quante shpifje dhe njoftonte se qëllimi i tij ishte që të bashkëpunonte në mënyrë korrekte me palën osmane në Kosovë.

Domethënë: një lajm i rrejshëm dhe një fletë e ngjitur në krahun e një pule ndezën pothuaj një luftë.

Tragjedia në Ceuta të kujton edhe një episod tjetër nga Kosova e sunduar nga osmanët, siç dëshmohet në punimin shkencor të historianes Eva Anne Frantz. Aty tregohet se si banorët e Prishtinës në fund të shekullit të 19-të e shihnin stacionin hekurudhor si “vepër të dreqit”.

Eva Anne Frantz shkruan: “U ndërtuan vija hekurudhore dhe më 1874 u hap linja Selanik–Shkup–Mitrovicë. Popullsia lokale në fillim e kundërshtoi me këmbëngulje ndërtimin e hekurudhës, por në vitet vijuese ky qëndrim ndryshoi.

Kështu, siç konstatonte (diplomati austriak Theodor Ippen), në fund të shekulli XIX, stacioni hekurudhor i Prishtinës ishte e mundshme të ndërtohej 7 kilometra larg qytetit, sepse […] atëbotë banorët e Prishtinës, që nuk ishin aspak të hapur dhe trembeshin nga kultura, donin ta kishin sa më larg vetes atë ‘vepër’ moderne ‘të dreqit’, derisa tani pandërprerë luten që stacioni të vendoset në një vend më të përshtatshëm”.

Në këtë kontekst ka edhe një histori tjetër nga viti 1908, sipas raporteve konsullore austriake: Më 8 korrik 1908 zyrtari austro-hungarez Adolf Ritter von Zambaur shkruante nga Mitrovica se “lëvizja e re e arnautëve” (shqiptarëve) në qarkun e Prishtinës ishte e drejtuar kundër vizitës (ekskursionit) të shkollës gjermane të Selanikut në trevën e Prishtinës. Vizita ishte planifikuar për datën 5 korrik 1908.

Zambaur raportonte se që më 4 korrik trupa të shqiptarëve u tubuan afër vijës hekurudhore mes Ferizajt dhe Kaçanikut me qëllim që ta ndalin trenin special me pjesëmarrësit e ekskursionit. Kur u bë e ditur se treni nuk do të qarkullonte, shqiptarët e përmendur, të përkrahur nga njerëz të tjerë nga kazaja e Prishtinës, shkuan te vendi ku ishte planifikuar të vendoseshin mysafirët nga Selaniku, një mal që gjendej tri kilometra në veri të Ferizajt, dhe aty e lidhën rojtarin e hekurudhës dhe shkatërruan ulëset dhe tavolinat e bëra gati. Kur materialit prej dërrasave iu vu zjarri, keqbërësit (vlerësohet se ishin 3000, por minimum ishin 1000) deshën të depërtojnë në Ferizaj, por kjo u pengua nga gjenerali Shemsi Pasha, që erdhi nga Prizreni në Ferizaj, dhe nga kajmekami Ismail Fevzi Pasha.

Diplomati austro-hungarez Adolf Ritter von Zambaur shkruante se arsyet e kundërshtimit të vizitës së shkollës gjermane në Kosovë kishin të bënin me urrejtjen latente të shqiptarëve kundër të huajve dhe kjo urrejtje në rastin konkret u nxit nga elementet “që kanë qëndrim armiqësor ndaj nesh”. Në mesin e shqiptarëve të tubuar në Ferizaj flitej se do të pasonte pushtimi i Arnautllukut (territore të banuara me shqiptarë) nga 40 batalione austro-hungareze. Ato do të hynin nga Shkupi në Fushë-Kosovë.

Diplomati austro-hungarez këto i quante gjepura dhe theksonte se lejen për ekskursion e kishte dhënë qeveria e Vilajetit. Nga pikëpamja jonë, shkruante Adolf Ritter von Zambaur, dështimi i ekskursionit të shkollës gjermane të Selanikut në Kosovë është për keqardhje edhe për arsye se serbët kanë filluar ta shfrytëzojnë rastin për qëllimet e tyre duke u sugjeruar “muhamedanëve” (shqiptarëve) se ndërtimi i hekurudhës në drejtim të Sanxhakut i bart të gjitha fajet për tërë risitë që nuk u pëlqejnë shqiptarëve.

Në fillim të shekullit të XX Kosova pothuaj nuk kishte sistem arsimor dhe ishte shumë lehtë të manipuloheshin masat analfabete. Por si është puna gati 120 vjet më vonë? Qasja në informacion kurrë nuk ka qenë më e lehtë, por edhe rreziqet nga lajmet e rrejshme kurrë nuk kanë qenë më të mëdha. Është e habitshme sa lehtë njerëzit bien pre e lajmeve të rrejshme. Kjo është edhe pasojë e largimit të lexuesve nga mediat tradicionale, të bazuara në fakte, dhe koncentrimi në atë që qarkullon në mediat sociale. Lajmi i rrejshëm shpesh është më i fuqishëm se e vërteta. Kjo fjali i atribuohet shkrimtarit amerikan Mark Twain: “Një gënjeshtër i ka rënë tre herë rreth e qark botës, përpara se e vërteta të mbathë këpucët”. Rrjedhimisht, është me rëndësi që në çdo shoqëri të rritet komptenca mediale, sepse ajo - ndërkohë - është po aq e rëndësishme sa leximi, shkrimi dhe llogaritja. Komptenca mediale duhet të jetë lëndë e posaçme që në shkollën fillore. Vetëm qytetarët që dinë të bëjnë dallimin mes lajmit të rrejshëm dhe lajmit të vërtetë mund të jenë edhe shtetas të përgjegjshëm. Fëmijët dhe të rinjtë me kompetencë mediatike janë të përgatitur për të ardhmen dhe të mbrojtur nga përvojat negative mediatike. /Telegrafi/

Një ecje e papërsëritshme në Alpet e kantoneve Uri dhe Graubünden. (E cila nuk preferohet të përsëritet, mjafton njëherë - në Ditën Kombëtare të Zvicrës).

Një ese mbi bjeshkën dhe ujin, ndryshimet dramatike të klimës, orët e gjata pa internet, taksistin e fshatit Disentis, shkrimtarin gjenial zviceran Niklaus Meienberg, i cili në Distentis ka ndjekur gjimnazin në një manastir të famshëm dhe një libër me vlerë të një gazetari gjerman për krizat e botës (i dëgjuar gjatë ecjes).

Dita e djeshme filloi në Maderanertal, në kantonin Uri, në Zvicrën qendrore. Maderanertal është një zonë e izoluar. Sidomos pjesa e fundit e rrugës, mes Amstegut dhe Bristenit - fshatit prej nga planifikoja ecjen në shtigjet malore - është e ngushtë, gjarpërore dhe plot kthesa. Herë pas here krijohet përshtypja se autobusi nuk po kalon nëpër tunele, por nëpër vrimën e gjilpërës.

Kur arrita në Bristen, kisha disa mundësi për të zgjedhur shtigje të ndryshme. Mund të merrja teleferikun drejt Golzern (Bergstation) dhe nga aty të vazhdoja drejt kasolles Windgällenhütte. Mirëpo, atje kam qenë një herë, së bashku me fotografin Visar Kryeziu. Prandaj vendosa të zgjedh një rrugë tjetër: të ndiqja lumin dhe, praktikisht, të kaloja nga kantoni Uri në kantonin Graubünden.

Nga Bristen (832 metra) deri te kasollja Camona da Cavardiras (2649 metra), përgjatë përroit Brunnibach, janë rreth 17 kilometra që duhet kaluar në këmbë (dhe afërsisht 1800 metra ngjitje). Rruga zakonisht kërkon shtatë deri nëntë orë. Nga Camona da Cavardiras deri në fshatin Disentis, pranë përroit Aua da Russein në Val Russein, janë sërish rreth 17 kilometra dhe afërsisht 1500 metra zbritje.

Kush merret pak me alpinizëm, e di çfarë domethënë kjo: një ecje në kufijtë e fuqisë fizike.

Pranë kasolles Camona da Cavardiras ndodhet Brunnifirn, akullnaja e Brunnit. Shtegu është i siguruar me litarë dhe shkallë, ndërsa kalimi i akullnajës kërkon kujdes të veçantë.

Kjo ecje, duhet thënë, nuk është e paraparë të realizohet brenda një dite. Por njeriu në mëngjes është më optimist se në fund të ditës. Zbrita nga autobusi në Bristen pak pas orës tetë të mëngjesit dhe më tërhoqi tabela që sinjalizonte shtegun drejt Camona da Cavardiras. (Camona në gjuhën retoromane domethënë kasolle). Zbritjen nga Camona da Cavardiras deri te stacioni i parë i autobusti apo trenit në Distentis e përfytyroja shumë të lehtë, nja dy orë. Doli dardhë me bisht, siç thuhet. Për këtë episod pak më vonë në këtë tekst.

Shtegu është vërtet fantastik. Pamjet pranë lumit Brunnibach janë mahnitëse: rënie spektakulare uji, ujëvara, stuhi ujore që përplasen mbi shkëmbinj, maja impozante dhe qielli, kryesisht i kaltër, por shpesh i mbështjellë me shtëllunga resh. Lart, me siguri në lartësi mbi 3000 metra, ende shihet borë. Është bora e mbetur nga dimri që shkoi, por edhe një kujtesë e hidhur se, për shkak të ndryshimeve klimatike, shumë akullnaja vazhdojnë të shkrihen. Të kaplon një ndjenjë pikëllimi kur shesh nga afër se si po shkrihet akullnaja e Brunnit.

Kam frikë se mund të jemi dëshmitarët e fundit që shohim këso akullnajash para se të zhduken. Duket se ky është një proces që nuk mund të kthehet më mbrapsht, ndoshta edhe sepse për shumë kohë njerëzit - përfshirë politikanët, të cilët në fund të fundit janë njerëz si gjithë të tjerët - nuk i kanë kushtuar mbrojtjes së mjedisit rëndësinë e duhur. Tani, natyrisht, çmimin po e paguajmë të gjithë.

Këtu, në Alpet mes Urit dhe Graubündenit, je vërtet larg civilizimit. Nuk ka rrjet telefonik, rrjedhimisht nuk ka as internet, këtu je i shkëputur nga çdo joshje apo ndotje digjitale. Në disa restorante apo kasolle përgjatë rrugës, të cilat nuk janë të shumta, nuk ka internet për vizitorët; ka vetëm për nevojat e menaxhimit të kasolles. Vlen deviza: kur del në mal, internetin duhet ta lësh poshtë në luginë dhe ta marrësh me vete vetëm qetësinë.

Megjithatë, telefoni është i rëndësishëm për të fotografuar. Dje ishte e vështirë të ecje dhjetë hapa pa e nxjerrë telefonin për të përjetësuar një pamje të re. Shtegu kalon kryesisht pranë lumit, dhe lumi është, si ta përshkruash ndryshe, një kinema e ujit. Bjeshkatarët janë të rrallë. Ndoshta një herë në orë kalon dikush, të përshëndet shkurt me një “Grüezi”, dhe pastaj secili vazhdon në qetësi shtegun e vet. (“Grüezi” mund të krahasohet me fjalën “tung” në shqip).

Moti ishte jashtëzakonisht i mirë. Temperatura duhej të ishte mes 17 dhe 19 gradë. Frynte një fllad i lehtë, si në këngët popullore shqiptare.

Zbritja nga kasollja ishte e vështirë, me terren shumë të rrëshqitshëm për shkak të shiut. Për fat të mirë, nuk ra shumë; më tepër rigonte sesa binte shi i vërtetë. Por gjithsesi toka ishte e lagësht, bari shumë i rrëshqitshëm dhe gurët po ashtu: të mëdhenj, të vegjël, të rrafshët, të mprehtë, katrorë, të palëvizshëm ose të lëvizshëm. Duhej kujdes i jashtëzakonshëm.

Shtegu dukej se nuk kishte fund. Pas katër ose pesë kilometrash, kjo pyetje shfaqet në horizontin imagjinar: edhe sa rrugë ka mbetur? Pastaj, pas dy orësh, duket një tabelë që njofton se deri në fshatin Disentis kanë mbetur edhe dy orë e gjysmë. Në praktikë, llogarit tri orë. Kjo është ajo dardha me bisht, e përmendur më lart në këtë tekst. Nëse gjithçka do të shkonte mirë, ndoshta para orës dhjetë të mbrëmjes do të arrija në Disentis, pastaj aty është treni drejt qytetit të Churit dhe më pas drejt Zürichut.

Kështu, me shumë gjasë, do të kthehem në shtëpi ose më 1 gusht, ose ndoshta më 2 gusht, pas një ecjeje mahnitëse, shumë të lodhshme, por të mbushur me përjetime dhe me natyrë tepër të bukur e të larmishme. Kam parë gjithçka: lumenj, ujëvara, akullnaja, dy kasolle alpine.

Përkundër lodhjes, kjo mbetet një përvojë interesante dhe jashtëzakonisht e veçantë për mua, pavarësisht se deri më tani kam parë mjaft bjeshkë helvetike dhe arbërore.

Në këso situatash, më i rëndësishëm se ushqimi është uji. Duhet të keni me vete sa më shumë ujë që të jetë e mundur. Unë kisha katër litra, të cilat s’mjaftuan. Për fat të mirë gjatë rrugës kishte mjaft burime.

Rreth orës 22:00 arrita, më në fund, në Disentis/Mustér. Këtu ajo dardha me bisht u bë dardhë me bisht të gjatë. Tren për në Chur nuk kishte më. Autobusin nuk e kapa për pak minuta. Është kulmi i sezonit dhe në hotelet e pakëta të Disentisit nuk kishte asnjë dhomë. Zgjidhja u gjet, megjithatë. Një taksist lokal erdhi shpejt, një burrë shumë i mirësjellshëm, me humor. Duke qeshur tha: “Mendova njëherë të mos e hap telefonin dhe të hapja një shishe verë, fundja sot është Dita Kombëtare e Zvicrës”. Udhëtimi deri në qytezën Ilanz ishte një rast i mirë për muhabet me taksistin. “Jetojmë nga turizmi malor dhe nga Manastiri”, tha ai.

Disentis njihet për Manastirin Benediktin, një nga manastiret më të vjetra në Zvicër, me zanafillë rreth vitit 700. Vizitohet nga mijëra turistë. I vendosur në luginën e lumit Vorderrhein, manastiri gjatë historisë ka qenë qendër fetare, kulturore dhe politike e rëndësishme në Graubünden; kompleksi i sotëm barok daton kryesisht nga fundi i shekullit XVII dhe fillimi i shekullit XVIII.

Manastiri ka edhe një gjimnaz të famshëm, të cilin e ka ndjekur shkrimtari zviceran Niklaus Meienberg (1940-1993). Meienberg ka qenë gazetar hulumtues, historian dhe, siç u tha, shkrimtar. Mbi të gjitha Meienberg ishte polemist gjenial. Legjendare janë kritikat e tij acidike kundër elitave politike dhe ekonomike zvicerane, të cilat i përshkruan si egoiste. Pas gjimnazit në Manastirin e Disentisit, Meienberg studioi histori në Fribourg, Zürich dhe Paris; punoi si korrespondent në Paris për disa media zvicerane dhe gjermane. Ishte aq i parehatshëm, saqë një gazetë e Zürichut e ndërpreu bashkëpunimin me të.

Nuk mund t’i rezistoj tundimit për të sjellë një copëz tekst të Meienbergut, sa për të dëshmuar se çfarë gazetari ishte. Më 1992 ai i dërgoi nga Zürichu një letër kryeredaktorit të gazetës boshnjake “Oslobodjenje”, ku me ironi therëse përshkruan rehatinë zvicerane përballë tmerrit në Ballkan.

„I dashur Zlatko Dizdarević, nga Zürichu mund t’ju raportoj: asnjë ngjarje luftarake gjatë muajit mars. Herët në mëngjes, gazetat përplasen me përpikëri në kutitë e postës, redaktorët ecin të papenguar drejt ndërtesave të gazetave, armët heshtin. Kur një re tymi ngrihet në qiell, kjo na qetëson neve këtu në skajin verior të qytetit: impianti i djegies së mbeturinave po punon. Ne punojmë (pothuajse gjithmonë). Ushtria rri e qetë, aeroporti funksionon, shkollat japin mësim, stomakët tretin, administratat administrojnë; jo vetëm që nuk ka radhë pritjeje para dyqaneve, por s'ka as snajperistë që të na pengojnë gjatë blerjeve.

Nga ana tjetër: pesë kilometra kolona me vetura në autostradën N1.

Qentë duken të mirëmbajtur, edhe macet tona janë të ushqyera mjaftueshëm. Kemi mundësi zgjedhjeje mes ushqimit mesatar, të mirë dhe fantastik për mace. Ndonjëherë dëgjohen të shtëna, atëherë e dimë: është e diel dhe po qëllohet me pushkë në shenjë në fushën e qitjes.

Beteja e fundit e vërtetë i përket rreth dy shekujve më parë. Francezët kundër rusëve - as gjyshet tona nuk e mbajnë mend atë. Një shtypje e ndërprerësit të dritës: bëhet dritë; një rrotullim i rubinetit: uji rrjedh. Së shpejti vijnë pushimet dhe shumë njerëz duhet me dhimbje të heqin dorë nga kjo: në Jugosllavinë dikur kaq të lirë nuk do të mund të udhëtohet, të paktën jo në Sarajevë”.

Në Ilanz treni priste në peron. Edhe në Ditën Kombëtare. Më 1 gusht 1291 tre burra nga tri treva u tubuan në një livadh në Zvicrën qendrore, ia dhanë besën njëri-tjetrit për mbështetje të ndërsjellë. Kështu nisi themelimi i Zvicrës. Më 1848 iu hodhën themelet Zvicrës moderne. Politikanët e asaj kohe e kopjuan modelin politik të SHBA-së, prandaj Zvicra dhe Amerika quhen republika simotra.

“Zvicra është praktike dhe funksionale - dhe pakëz monotone. Ekziston ajo shprehja e duhur: Është bukur të lindësh si zviceran; është bukur të vdesësh si zviceran. Por çfarë bën njeriu gjatë kohës mes këtyre të dyjave? Përgjigjja ime është plotësisht zvicerane: Këtë kohë e shpenzoj duke punuar”, tha shkrimtari Friedrich Dürrenmatt në një nga intervistat e tij të fundit për gazetën “Die Zeit”.

Kur e pyetën Albert Einsteinin se ku do të donte ta përjetonte fundin e botës, ai tha: “Në Zvicër. Atje çdo gjë ndodh pak më vonë”.

Meqë është kohë krizash, popullizmash dhe luftërash, ia vlen të citohet edhe shkrimtari Max Frisch (1911-1991): „Kriza është gjendje produktive. Thjesht duhet t'i hiqet shija e katastrofës“.

Për fund edhe kjo:

Gjatë gjithë kësaj ecjeje të paharrueshme, rreth 14 orëshe, dëgjova gati një libër të tërë, të shkruar nga gazetari gjerman, Jörg Lau. Libri trajton gabimet strategjike të Gjermanisë në politikën e jashtme. Autori merr katër raste kryesore: Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Rusinë, Izraelin dhe Kinën.

Është një libër jashtëzakonisht i mirë, me analiza të thella të konflikteve globale që e prekin drejtpërdrejt edhe Gjermaninë. Autori është një adhurues i madh i Amerikës tradicionale, transatlantike, dhe natyrisht është i zhgënjyer nga tensionet e krijuara mes Evropës - sidomos Gjermanisë - dhe administratës së presidentit Trump. Për Trumpin ai nuk zgjedh fjalët më të buta, por argumenton mirë.

Lau e kritikon Evropën për shkak se ka refuzuar të përballet me realitetin. Ai kujton një qëndrim në SHBA pak vite pas luftës së Kosovës. Darkë në një familje amerikane në North Dakota. Skara punon. Ndejës i bashkohet një burrë amerikan, fqinj. Meqë mysafiri vinte nga Europa, ai e pyet se përse djali i tij duhet të sigurojë paqen në Ballkan (konkretisht në Kosovë në kuadër të KFOR-it), ndërsa vuropianët nuk marrin më shumë përgjegjësi.

Gazetari gjerman jep një shpjegim të gjatë dhe në libër e pranon se as vetë s’kishte qenë i bindur në argumentet e tij. Evropianët gjatë kanë menduar kështu: ne merremi me biznes, me fitime e përfitime, ndërsa për sigurinë tonë kujdeset Amerika.

Përfundimi, sipas autorit, është se, për fat të keq, Shtetet e Bashkuara janë shkëputur dukshëm nga Evropa dhe se kontinenti i vjetër duhet të mendojë vetë se si do të përballet me çështjet e sigurisë. Libri është jashtëzakonisht kritik ndaj elitës politike gjermane dhe raportit të saj me Rusinë.

Autori nuk lë gur pa lëvizur në qortimin e tij ndaj klasës politike gjermane, e cila, pavarësisht paralajmërimeve të shumta amerikane për të mos e thelluar bashkëpunimin me Rusinë dhe për të mos rënë në varësi nga gazi rus, nuk dëgjoi asnjë këshillë. Nuk ka rëndësi nëse në pushtet ishin socialdemokratët apo demokristianët: sipas autorit, politika gjermane ndaj Rusisë ishte një katastrofë. Dhe i pari që i ka prirë kësaj katastrofe, sipas autorit, është presidenti i tanishëm Frank-Walter Steinmeier, i cili pas çdo poshtërsie ruse gjente një arsyetim. As kancelarja shumëvjeçare Angela Merkel nuk shpëton nga kritika në këtë libër.

Të vetmit që u përpoqën të korrigjonin disi kursin ishin të gjelbrit gjermanë. Ata mbajtën një qëndrim shumë pozitiv, human dhe këmbëngulës edhe gjatë luftës në Kosovë. Kjo u pa sidomos në vitin 1999, përmes ministrit të atëhershëm të Jashtëm, Joschka Fischer.

Në libër përmendet edhe Marieluise Beck, deputete për shumë vite e të gjelbërve në Gjermani. Ajo e njihte mirë Evropën Lindore dhe Ballkanin, ishte shumë kritike ndaj Rusisë dhe, në Bundestag, ishte një nga mbështetëset më të mëdha të Kosovës dhe të pavarësisë së saj.

Kur të gjithë pothuaj e adhuronin Vladimir Putinin, Beck kërkoi shpjegime lidhur me një propagandist gjerman që i shërbente Rusisë, jepte intervista në mediat ruse dhe, në të njëjtën kohë, shfaqej rregullisht në emisione televizive gjermane. Për një periudhë, ai kishte qenë madje këshilltar i Ministrisë së Jashtme ruse. Beck protestonte kundër kësaj qasjeje të politikës gjermane.

Më pas vijnë kapitujt për Izraelin e Kinën. Gjermania për një kohë të gjatë ka mbajtur një qëndrim shumë pro-izraelit dhe e ka furnizuar Izraelin me armë (vazhdon ta bëjë këtë). Kancelari Friedrich Merz, kur ishte në opozitë, e kritikonte ashpër qeverinë e përbërë nga socialdemokratët, të gjelbrit dhe liberalët për vonesat ose ndërprerjet e mundshme në furnizimin e Izraelit me pajisje ushtarake.

Por politika shpesh funksionon në dy mënyra: ajo që thonë politikanët në opozitë dhe ajo që thonë pasi vijnë në pushtet janë dy botë të ndryshme. Me ashpërsimin e sulmeve dhe krimeve të luftës kundër popullsisë civile në Gaza, të kryera nga Izraeli, kancelari Merz dhe ministri i Jashtëm Johann Wadephul filluan të ndryshojnë gjuhën politike ndaj Izraelit. Ata kërkuan respektimin e së drejtës ndërkombëtare, ndonëse këto apele, natyrisht, nuk kanë pasur ndonjë efekt të madh.

Kapitulli i fundit trajton Kinën. Sipas autorit, Gjermania po përsërit, ose tashmë ka përsëritur, gabimet e njëjta që bëri ndaj Rusisë. Degë të tëra të industrisë gjermane po zhvendosen në Kinë, duke krijuar një varësi të re ekonomike. Autori bisedon me një menaxher të kompanisë gjermane BASF, që ka hapur një fabrikë shumë të madhe në Kinë. Ai e pyet nëse nuk i frikësohet mundësisë që Kina të sulmojë Tajvanin dhe se kjo do të sillte pasoja serioze për ekonominë gjermane dhe atë botërore. Bllokimi i rrugëve detare në zonën e Tajvanit do të ndikonte negativisht në transportin global të mallrave.

Menaxheri i BASF është optimist. Ai thotë se Kina nuk është Rusia. Por autori e sheh këtë si një qëndrim tepër naiv. Sipas tij, ky naivitet i politikës gjermane vazhdon ende.

Prandaj ky libër është kaq i rëndësishëm. Gjermania është ekonomia më e madhe e Evropës dhe një nga ekonomitë më të mëdha në botë; çdo gabim strategjik i saj ka pasoja të mëdha për kontinentin dhe më gjerë.

Autori nxjerr në sipërfaqe shumë ngjarje të politikës gjermane. Këtu del në pah një detaj domethënës. Pavarësisht paralajmërimeve amerikane në Berlin se Rusia po përgatitej për një sulm të afërt kundër Ukrainës (më 2022), pala gjermane ishte mjaft naive, madje edhe arrogante, duke thënë se amerikanët po e tepronin.

Situata u bë veçanërisht absurde kur kreu i shërbimit sekret gjerman, pak para 24 shkurtit 2022, shkoi për vizitë në Kiev dhe u befasua nga sulmi rus - një sulm për të cilin kishte besuar se nuk do të ndodhte. Pikërisht për këtë arsye, ky libër është jashtëzakonisht i rëndësishëm.

Më 1999 Ruth Dreifuss ishte presidentja e parë e një vendi që vizitoi refugjatët e Kosovës në Maqedoni: solli ndihma me avion dhe në kthim mori refugjatë. Tani ajo është 86-vjeçare, por shumë aktive në mbrojtjen e vlerave humanitare të Zvicrës. Këtë ajo e bën edhe nëpërmjet mospajtimit me politikat brutale të qeverisë së Izraelit kundër palestinezëve.

Ish-ministrja e parë me origjinë hebraike në Qeverinë e Zvicrës, Ruth Dreifuss, i është rikthyer aktivizmit publik me një thirrje drejtuar qeverisë zvicerane: të ushtrojë presion të drejtpërdrejtë politik, ushtarak dhe ekonomik ndaj Izraelit për të ndalur katastrofën humanitare në Gaza.

Në një bisedë me gazetën zvicerane “Neue Zürcher Zeitung” mbi zhvillimet në Lindjen e Mesme dhe rolin e diplomacisë zvicerane, 86-vjeçarja socialdemokrate nuk kursen kritikat ndaj udhëheqjes izraelite, por as ndaj plogështisë së Qeverisë së Zvicrës.

Megjithëse dënon ashpër sulmin e 7 tetorit 2023 nga Hamasi - të cilin e cilëson si një krim të tmerrshëm që traumatizoi shoqërinë izraelite - Dreifuss thekson se reagimi ushtarak i Tel Avivit i ka kaluar të gjithë kufijtë. “Shkatërrimi i Rripit të Gazës është joproporcional. Izraeli po shkel të drejtën e luftës dhe të drejtat e njeriut. Bombardimi i spitaleve, përdorimi i urisë si armë dhe pengimi i ndihmave humanitare përbëjnë krime lufte dhe krime kundër njerëzimit”, deklaroi ish-ministrja.

Ajo dënon po ashtu sulmet e kolonëve izraelitë ndaj popullsisë palestineze në Bregun Perëndimor, duke shprehur keqardhje se si ideja e mbrojtjes është kthyer në një pushtim që po e bën Izraelin edhe më të pasigurt. “Hakmarrja është fëmija i paligjshëm i pikëllimit”, shprehet ajo, duke kujtuar se kërkesat e saj më të larta ndaj Izraelit burojnë nga biografia e saj dhe shpresat që dikur lidheshin me këtë shtet si demokraci.

Lidhur me debatin nëse veprimet e Izraelit përbëjnë “gjenocid” - një nocion që përdoret nga partia e saj socialdemokrate - Dreifuss tregon kujdes juridik: “Gjenocidi kërkon provimin e qëllimit për shfarosje. Unë ia lë gjykimin gjykatave, por kjo nuk e zbut faktin se në Gaza po kryhen krime të rënda lufte”.

Ish-anëtarja e ekzekutivit zviceran prek edhe temën e ndjeshme të rritjes së antisemitizmit në Evropë. Ndonëse e dënon ashpër këtë dukuri, ajo argumenton se vetë qeveria izraelite ka dhënë brumë për këtë valë përmes ligjit që e vetëdefinon Izraelin si “shtet hebre”. Sipas saj, ky barazim artificial mes çdo hebreu në botë dhe veprimeve ushtarake të izraelit krijon një “justifikim të ri e të rrezikshëm” për reagime antisemite.

E pyetur për rolin e Zvicrës, Dreifuss është kritike ndaj qasjes aktuale të Qeverisë në Bernë. Ajo kërkon që Zvicra të shfrytëzojë marrëdhëniet e saj tradicionale për të kërkuar llogari nga Izraeli, përfshirë masat si bojkotimi i bashkëpunimit ushtarak apo ndalimi i importimit të produkteve nga territoret e pushtuara palestineze.

Dreifuss hedh poshtë idenë se neutraliteti zviceran kërkon heshtje: “Kur bëhet fjalë për të drejtën ndërkombëtare humanitare dhe të drejtat e njeriut, nuk ka neutralitet”.

Ajo i përgjigjet ashpër edhe diplomacisë së ministrit të Jashtëm Ignazio Cassis, i cili e ka cilësuar “aftësinë për improvizim” si parim zviceran. “Kjo është një fjalë e keqe”, thotë Dreifuss. “Improvizimi nuk është strategji dhe nuk shpërblehet në aspektin afatgjatë. Zvicra si shtet i vogël ka interesin më të madh që e drejta ndërkombëtare të respektohet - dhe duhet t'i përmbahet vetë asaj pa u izoluar”.

Në biografinë e saj politike Ruth Dreifuss ka edhe një kapitull interesant që lidhet me Kosovën. Më 8 prill 1999 Dreifuss - atëbotë ishte presidente zvicerane dhe njëkohësisht ministre - aterroi në Shkup me një avion transportues dhe u solli ndihma refugjatëve të Kosovës në kampin Stankovec, ku po mbijetonin pasi kishin shpëtuar nga fushata e terrorit e pushtetit serb.

Ruth Dreifuss, sindikaliste shumëvjeçare, socialdemokrate dhe aktiviste për të drejtat e grave, ishte presidentja e parë e një shteti evropian që vizitoi refugjatët e Kosovës në Maqedoni. Pasi u shkarkuan ndihmat, Dreifuss mendoi se do të ishte dëm që avioni të kthehet i zbrazët në Zvicër. Aty për aty vendosi të marrë me vete edhe 20 refugjatë, mes tyre edhe familjen e Naile Demës, atëbotë vajzë 15-vjeçare, sot gazetare e njohur në Kosovë. Në Zvicër kishte politikanë të djathtë që protestuan.

Sivjet, 27 vjet më vonë, Ruth Dreifuss dhe Naile Dema u takuan në Bern. Që ky ishte një takim shumë emocional, është e tepërt të thuhet, vetëkuptohet.

Si ndodhi ky takim? Vitin e kaluar gazeta e majtë “Wochenzeitung”, e cila botohet në Zürich, publikoi një portret të gjatë të Ruth Dreifuss. Gjatë hulumtimit gazetarët hasën edhe në një fotografi ku shiheshin Ruth Dreifuss dhe Naile Dema në prill të vitit 1999. Pas shumë përpjekjeve, gazetarët arritën ta identifikonin vajzën që shihej në fotografi: ishte Naile Dema.

Gjashtë muaj pasi doli artikulli në “Wochenzeitung”, u organizua një takim në Bern mes ish-ministres Ruth Dreifuss dhe gazetares Naile Dema. Mbi këtë takim gazeta shkruan: “Ruth Dreifuss gjatë darkës interesohet veçanërisht të mësojë se çfarë është bërë me adoleshenten e dikurshme - dhe si traumat e luftës vazhdojnë të ndikojnë edhe sot në shoqërinë kosovare.

Ky takim i tregon asaj se sa të pabazuara ka qenë dikur frika e partive të djathta (zvicerane) se të gjithë refugjatët do të mbeteshin përgjithmonë në Zvicër. Shumë prej tyre u kthyen pas luftës për të rindërtuar vendin e tyre. Në atë kohë, Dreifuss jo vetëm që solli njëzet persona në Zvicër, por arriti që qeveria të lejojë strehimin humanitar për refugjatët nga Kosova. ‘Edhe sot do të ishte e nevojshme një politikë më e guximshme për njerëzit në zonat e luftës, si për shembull në Gaza’, thotë ajo”.

Parimore më 1999, e tillë edhe më 2026, ndonëse kohërat kanë ndryshuar. Kjo është Ruth Dreifuss. Përndryshe më 1998/99 Zvicra pati pranuar rreth 50 mijë refugjatë nga Kosova. Pas luftës shumica e tyre u kthyen vullnetarisht në Kosovë.

Moti i nxehtë ka nxjerrë me mijëra qytetarë drejt lumenjve e liqeneve në Zvicër, mirëpo bilanci i javëve të fundit ka marrë përmasa shqetësuese.

Siç raporton mediumi publik zviceran SRF, brenda vetëm 30 ditëve në ujërat e shtetit helvetik kanë humbur jetën të paktën 15 persona, ku dy viktimat e fundit u regjistruan në lumin Aare.

Sipas Shoqatës Zvicerane të Shpëtimit të Jetës, shifrat e tanishme janë dukshëm më të larta krahasuar me dy vitet e kaluara. Përfaqësues të kësaj shoqate bëjnë me dije se, edhe në këndvështrimin historik, numri i aksidenteve fatale në ujë për këtë periudhë të sezonit konsiderohet mjaft i lartë.

Ekspertët e sigurisë ujore sqarojnë se pushuesit shpesh nënvlerësojnë rreziqet që mbart freskimi në ujëra të hapur, ku kushtet janë shumë më pak të parashikueshme se në pishina.

Në lumenj, rreziqet kryesore lidhen me rrymat e forta, pengesat e padukshme nën ujë dhe pikat e vështira për të dalë në breg.

Ndërkaq, në liqene notuesit shpesh gabojnë në vlerësimin e distancave nga bregu, ndryshimeve të papritura të temperaturës së ujit apo kushteve atmosferike.

Një rrezik i veçantë mbetet edhe goditja termike. Hyrja apo kërcimi i menjëhershëm në ujë të ftohtë pas qëndrimit në diell shkakton tkurrje të shpejtë të enëve të gjakut dhe rritje të menjëhershme të tensionit të gjakut, çka mund të çojë në ngërç, e deri në goditje në zemër.

Statistikat tregojnë se meshkujt përbëjnë shumicën e viktimave në këto ngjarje, kryesisht për shkak të gatishmërisë më të madhe për të marrë rreziqe dhe mbivlerësimit të aftësive të tyre notuese.

Për nga grupmoshat, më të prekurit mbeten të rinjtë si dhe personat e moshës mbi 65 vjeç, ku te këta të fundit ndikojnë negativisht edhe faktorët shëndetësorë. Në kushte normale, mesatarja vjetore e viktimave nga mbytja në ujërat e Zvicrës sillet rreth 50 persona në vit. /Telegrafi/

Tre të vdekur në një autostradë pa sinjalistikë afër Shkupit dhe mbi 3000 të helmuar nga ujësjellësi në Gostivar - këta dy shembuj nuk janë të vetmit në Ballkan, ku papërgjegjësia e autoriteteve del vazhdimisht në sipërfaqe.

Nëse është plotësisht e vërtetë ajo që po raportojnë mediat për vdekjen e tre njerëzve nga Kosova në Maqedoninë e Veriut, atëherë kemi të bëjmë me një krim. Me një krim të paramenduar. Me një krim shtetëror.

Sipas raportimeve të mediave, banorëve të fshatit Bllacë dhe familjarëve të viktimave, aksidenti fatal ndodhi si pasojë e mungesës së sinjalistikës. Televizioni Alsat njofton se rruga, si në pjesën e epërme, ashtu edhe në hyrje të autostradës, "nuk ka asnjë shenjë që tregon se hyrja është e ndaluar".

Qeveria e Kosovës duhet të kërkojë një hetim të pavarur, të paanshëm dhe transparent për këtë aksident tragjik. Tre njerëz ishin nisur nga Kosova për të marrë një familjare në Aeroportin e Shkupit. Tani po kthehen në arkivole.

Papërgjegjësia e autoriteteve në punët publike kudo në Ballkan është alarmante. Dhe shpesh është vdekjeprurëse.

Në janar të vitit 2024, një pjesë e pullazit të ndërtesës së Komunës së Prishtinës në Dragodan u rrëzua si pasojë e erërave të forta dhe plagosi rëndë një vajzë 23-vjeçare. Ekspertët konstatuan se objekti ishte ndërtuar jashtë standardeve.

Pallati i Drejtësisë në Prishtinë u inaugurua me solemnitet dhe pompozitet në vitin 2014. Që atëherë nuk kanë reshtur problemet: dimrit mban acar, verës shndërrohet në saunë. Për shkak të temperaturave të larta, disa punonjës me sëmundje kronike janë liruar nga puna. Por kjo nuk është zgjidhje.

Pakujdesia, papërgjegjësia, mungesa e kontrollit dhe e inspektimeve kushtojnë shtrenjtë - me jetë njerëzish dhe me miliona euro nga buxheti. Për vite me radhë kemi parë se autostrada që lidh Kosovën me Shqipërinë nuk është mirëmbajtur si duhet dhe sidomos natën kalimi nëpër të ka qenë një aventurë e rrezikshme. Jo të gjitha, por një pjesë e aksidenteve në rrugët e Kosovës do të mund të ishin shmangur po të ishte infrastruktura në nivelin e duhur. Nuk është. Dhe për këtë ka një adresë përgjegjëse: qeveria e këtij vendi.

Një shembull tjetër i papërgjegjësisë institucionale duket të jetë edhe helmimi i mbi 3000 qytetarëve të Gostivarit nga uji i ujësjellësit. Të hënën u arrestuan tre drejtues të Ndërmarrjes Publike "Komunalec". Masa lidhet me dyshimet për ndotjen e ujit në sistemin e furnizimit të qytetit. Ministria e Shëndetësisë e Maqedonisë së Veriut ndaloi konsumimin e ujit në këtë komunë me shumicë shqiptare pasi qindra qytetarë kërkuan ndihmë mjekësore për shkak të problemeve me stomakun. Në Gostivar tashmë është shpallur gjendje epidemike.

Më 1 nëntor 2024, në Novi Sad u shemb një pjesë e strehës së stacionit hekurudhor. Si pasojë humbën jetën 16 njerëz të pafajshëm. Rikonstruksioni i stacionit ishte kryer nga një kompani kineze me nënkontraktorë lokalë. Për mijëra qytetarë të Serbisë është e qartë se kjo tragjedi është pasojë e korrupsionit, keqqeverisjes dhe nepotizmit të Partisë Progresive Serbe (SNS), partisë së presidentit Aleksandar Vuçiq.

Afera e ashtuquajtur e inceneratorëve në Shqipëri rezultoi të ishte një skemë gjigante për plaçkitjen e buxhetit të shtetit. Vetëm projekti i inceneratorit të Tiranës u ka kushtuar taksapaguesve shqiptarë mbi 100 milionë euro, ndërsa objekti nuk u ndërtua kurrë. Paratë, natyrisht, përfunduan në xhepat e banditëve. Dëmin e paguajnë qytetarët. Plehrat nuk trajtohen sipas standardeve europiane. Kjo ka pasoja për shëndetin publik, cilësinë e ajrit dhe të ujit. Por kush bëhet merak në Ballkan për "detaje" të tilla?

Prej vitesh në Kosovë përsëriten aksidentet fatale në kantieret e ndërtimit. Punëtorët vdesin njëri pas tjetrit. Vetëm të hënën, Inspektorati Qendror i Punës ndaloi punimet në 13 vendpunishte në komunat e Prishtinës dhe Fushë Kosovës. Arsyeja ishte mungesa e masave elementare të sigurisë.

"Gjatë këtyre inspektimeve janë konstatuar shkelje të rënda të dispozitave ligjore, të cilat paraqesin rrezik serioz për jetën dhe shëndetin e punëtorëve", thuhet në njoftimin e Inspektoratit.

Në Ballkan tragjeditë shpesh nuk janë fatkeqësi natyrore. Ato janë pasojë e korrupsionit, e papërgjegjësisë, e neglizhencës dhe e mungesës së llogaridhënies. Kur shteti nuk vendos sinjalistikë, nuk kontrollon cilësinë e ujit, nuk mbikëqyr ndërtimet dhe nuk mbron punëtorët, ai e ngarkon veten me faj për tragjeditë e përditshme. /Telegrafi/

Ai çasti kur i afrohesh kufirit të Serbisë… Foto: Annette Riedl (dpa)

(Një skenë nga romani i Jehona Kicajt)

Secili mërgimtar e ka një rrëfim të vetin kur udhëton me veturë nga Zvicra, Gjermania, Austria e vendet skandinave në Kosovë. Më të guximshmit (ose më të pakujdesshmit) krenohen se “për 16 orë kanë arritur nga Zürichu” në Gjilan, për shembull.

Kjo është e frikshme. Më të kujdesshëm janë ata që ndalen e pushojnë diku gjatë rrugës, për shembull në Slloveni, pranë Liqenit të Bledit. Ose në Kroaci, ta zëmë në ndonjë fshat të bukur të Zagorjes, në hinterlandin e Zagrebit. Ditën tjetër, herët në mëngjes, i çlodhur mund të vazhdosh udhëtimin. Nuk është udhëtim i zakonshëm. Dhe kjo ka të bëjë me kufirin e Serbisë. Së më afër kufirit, aq më i madh shqetësimi i një familjeje mërgimtare. Është si frika e portierit nga penalltia.

Nuk e di ku do marrësh një goditje. Shkrimtarja gjermano-kosovare Jehona Kicaj e ka përshkruar këtë ndjesi në romanin e saj “ë”, i cili vitin që shkoi përpak e mori çmimin për romanin më të mirë në Gjermani. Kicaj shkruan: “Mësova që herët se duhej të heshtja sapo të arrinim në kufirin serb. Gjuha jote amtare mund të të vinte në rrezik nëse e flisje në vendin e gabuar. Sapo tabela e parë sinjalizonte kufirin, ne e fiknim muzikën dhe i fshehnim të gjitha kasetat shqiptare nën ulëset e veturës sonë. Nuk pipëtinim.

Heshtnim shumë kohë përpara se polici kufitar të jepte shenjë për të hapur xhamin. Vetëm babai fliste me të. Ai fliste rrjedhshëm serbisht, si shumë të tjerë të moshës së tij, e kishte mësuar në shkollë dhe më vonë në ushtri. Unë nuk kuptoja asnjë fjalë të vetme, por dalloja pasigurinë në tonin e zërit të tij. Ai nuk hezitonte për asnjë çast t’u përgjigjej pyetjeve të policit, e megjithatë i zgjidhte fjalët e tij me kujdes. Pastaj, toni i tij ndryshonte papritur dhe unë dëgjoja atë ashpërsinë specifike në zërin e tij. Sa herë që ai e mprehte tonin në këtë mënyrë, sa herë që dalloja atë ndryshim zëri, e dija se diçka do të ndodhte.

Më kujtohet që duart e nënës dridheshin kur baba i kërkoi t’ia jepte pasaportat, dhe se ajo nuk ishte në gjendje të hapte vetë zinxhirin e çantës së kuqe prej lëkure ku ndodheshin të gjitha dokumentet tona. Kokulur, ajo ia dha çantën e mbyllur. Më kujtohen vështrimet e ftohta të policit, me të cilat na ngulte sytë nga lart përmes xhamave të veturës, dhe se si na u desh të zbrisnim të gjithë e të zbraznim veturën.Më kujtohet zhurma e fortë e vulës, të cilën ai e vendosi në pasaportat tona vetëm pasi kishim futur brenda tyre disa kartëmonedha.

Pasaportat nuk na i ktheu në dorë, thjesht i shtyu tutje sikur të mos vlenin asgjë. Në kufirin mes Kosovës dhe Serbisë pashë për herë të parë se si poshtëroheshin prindërit e mi. Kjo përvojë kufiri më ndjek edhe sot e kësaj dite në çdo kontroll pasaportash”.Me këtë skenë mund të identifkohen qindra-mijëra shqiptarë nga Kosova. Jehona Kicaj e ka përjetësuar për të gjithë. Në këto ditë vere, lexojeni romanin e saj. Në gjermanisht dhe - shpresoj së shpejti - edhe në shqip (botim i shtëpisë botuese “Buzuku”).

Si i ri dhe vullnetar lufte, presidenti i sotëm i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, qëndroi në Sarajevë në shërbim të një politike kriminale - me pasoja që ndihet deri sot, shkruan gazetari gjerman Michael Martens në gazetën prestigjioze gjermane “Frankfurter Allgemeine Zeitung”.

Edhe varrezat vdesin. Kështu ka shkruar dikur fituesi jugosllav i Nobelit në letërsi, Ivo Andriq, në esenë e tij të botuar më 1954, “Në varrezat hebraike të Sarajevës”. Nga dikur 12’000 hebrenj të kryeqytetit të Bosnjës, atëbotë jetonin vetëm pak prej tyre. Shumica nuk e kishte mbijetuar pushtimin nga trupat gjermane dhe aleatët e tyre kroatë ndërmjet viteve 1941 dhe 1945; ishin vrarë në Aushvic, Bergen-Belsen ose në kampin e përqendrimit Jasenovac, të drejtuar nga kroatët.

Andriqi kishte pasur miq hebrenj, ai e njihte historinë e hebrenjve të Bosnjës: “Kur në fund të shekullit XV hebrenjtë u dëbuan nga Spanja, ata kërkuan strehë në vende të ndryshme, ku nuk kishte persekutim sistematik të hebrenjve dhe ku të paktën toleroheshin. Një nga këto vende ishte Turqia e atëhershme. Në shekullin XVI hebrenjtë spanjollë të dëbuar, sefardikët, shfaqen edhe në qendrat kryesore tregtare të Ballkanit, pra edhe në Sarajevë.”

Në Bosnjë, të “rrethuar nga paragjykimet dhe besëtytnitë e bashkëqytetarëve të tyre të konfesioneve të tjera”, ata flisnin në shtëpi spanjishten që kishin sjellë nga atdheu, nga e cila më pas u zhvillua ladinoja, “hebraishto-spanishtja”. “Ishte një bashkësi e vogël, e mbyllur hermetikisht nga forca e rrethanave dhe zakoneve, ku kishte pasuri të fituara me mund të madh, të ruajtura me ankth dhe vazhdimisht të rrezikuara, dhe edhe shumë më tepër varfëri të thellë”, shkruan Andriqi, i cili si fëmijë i lindur më 1892 nga një nënë vetëushqyese në Sarajevë, kishte njohur vetë varfëri të ashpër.

Por vetëm Lufta e Dytë Botërore e shkatërroi krejtësisht bashkësinë hebraike të qytetit, zhduku tërësisht familje ose i pakësoi aq shumë, sa prania e tyre shumë­shekullore u bë më e prekshme në varrezat hebraike sesa mes të gjallëve. “Një botë që nuk ekziston më”, vëren Andriqi më 1954 dhe prej kësaj nxjerr një kërkesë: nëse njerëzimi do ta meritonte emrin “njerëzim”, duhej të organizohej “kundër të gjitha krimeve ndërkombëtare në mënyrë që të ngrihen diga të sigurta dhe të vijë një ndëshkim real për të gjithë vrasësit e njerëzve dhe të popujve”.

Kush ecën sot nëpër varrezat e shkatërruara hebraike të Sarajevës, përmes barit deri në gju dhe shkurreve, pranë gurëve të ngulitur të varrit që si dhëmbë të shtrembër të një nofulle dalin nga toka, sheh pamje të ngjashme me ato që pa Andriqi para shtatëdhjetë vjetësh. Në varrezat ku rreth vitit 1630 u bë varrimi i parë, që nga viti 1966 nuk është varrosur askush më. Hapësira po humbet në rrënoja. Bashkësia e mbetur hebreje e Sarajevës është shumë e vogël për ta mirëmbajtur. Qyteti gati nuk merret fare me të. Në pjesën e sipërme të varrezave, më të vjetrën, mbishkrimet në shumicën e gurëve janë tashmë të zhdukura; vetëm në disa mund të dallohen ende fjalë në shkronja hebraike dhe arabe nga koha osmane, si edhe disa mbishkrime në ladino.

Më poshtë, në pjesën më të re, ku u varrosën hebrenjtë e Sarajevës pasi pushtimi osman nga viti 1878 u zëvendësua për katër dekada me okupimin habsburgas, rrjedha e emrave bëhet më e gjerë. Krahas familjeve të vjetra sefardike të Sarajevës vijnë tani edhe familjet ashkenaze, të ardhura nga Galicia dhe provincat e tjera lindore të Perandorisë austro‑hungareze. Përkrah Albaharive, Baruheve, Fincive, Kalderonëve dhe Maestrove, në varrezat hebraike të Sarajevës filluan të prehen edhe Singerët, Mondshajnët, Glykseligët, Shternbergët dhe Rozenbergët, derisa sefardikët dhe ashkenazët bashkë u gllabëruan nga Holokausti.

Por në varrezat hebraike shihen edhe gjurmët e shkatërrimeve që ndodhën vetëm dekada pas Luftës së Dytë Botërore. Veçanërisht qartë e tregon këtë një monument i ngritur pas luftës për viktimat hebraike të terrorit të pushtimit gjermano‑kroat. Në një pllakë guri shkruhet se monumenti u kushtohet “luftëtarëve të rënë” dhe viktimave hebraike të fashizmit në Bosnje‑Hercegovinë, por fjalët “viktima” dhe “Bosnjë” janë shqyer nga një granatë.

Kjo ndodhi gjatë luftës serbe kundër Bosnje‑Hercegovinës 1992-1995, kur kryeqyteti i Bosnjës, i vendosur në një luginë, u mbajt i rrethuar për 1425 ditë. Trupat serbe të gjeneralit Ratko Mladiq - i dënuar më vonë me burgim të përjetshëm nga Tribunali i OKB‑së për krimet e Jugosllavisë së dikurshme në Hagë - e kishin rrethuar qytetin. Artileria e tyre dhe snajperistët qëllonin çdo ditë mbi Sarajevë; shpesh nuk kishte as rrymë, as ujë të rrjedhshëm. Mbi 11’000 njerëz u vranë.

Një prej skenave të rrethimit ishte pikërisht varreza hebraike e Sarajevës. Pjesët më të larta të kësaj sipërfaqeje në shpat mali kontrolloheshin nga sulmuesit serbë. Prej andej snajperistët merrnin në shënjestër qytetin. Gjenerali britanik Michael Rose, i cili për një kohë komandoi trupat e mbrojtjes së OKB‑së në Sarajevë, dëshmoi para Tribunalit të Hagës se varrezat hebraike kanë qenë gjithmonë një pikënisje e rrezikshme për bombardimin e qytetit. Nga pozicionet në varreza u qëllua edhe një spital qyteti në lagjen Marienhof poshtë në luginë. Një kirurg i punësuar aty dëshmoi në gjykatë se disa herë pacientët dhe personeli ishin plagosur nga snajperistët që qëllonin nga drejtimi i varrezave hebraike.

Një burrë që si i ri vullnetar lufte ka qenë të paktën për një kohë i pranishëm në këtë veprim kriminal në varrezat hebraike të Sarajevës, do të bëhej më vonë i famshëm dhe i fuqishëm - presidenti i sotëm i Serbisë, Aleksandër Vuçiq. Nuk janë kundërshtarët apo shpifësit që e kanë nxjerrë në publik këtë detaj të shëmtuar të biografisë së tij; ai vetë ka treguar me krenari për këtë në intervista gjatë viteve ’90.

Intervistat u botuan në gazeta që sot janë mbyllur dhe kanë lënë pak gjurmë në internet. Disa prej mburrjeve të Vuçiqit për kohën e tij si vullnetar lufte nuk e kanë kaluar portën nga e kaluara e shtypur në të tashmen elektronike dhe kanë mbetur pak të njohura. Por kush kërkon në Bibliotekën Kombëtare të Serbisë në Beograd, në thellësitë e arkivave të letrës, gjen shumë gjurmë.

Në gusht 1994, për shembull, në revistën e ilustruar serbe “Duga” (Ylberi) u botua nën titullin “Aleksandri i majtë dhe i djathtë” një portret i dyfishtë i dy politikanëve të rinj serbë, të cilët sot janë ndër njerëzit më të fuqishëm të shtetit. “Aleksandri i djathtë” ishte Vuçiqi. “I majti” ishte Aleksandër Vulini, atëherë formalisht socialist, sot një nga njerëzit më të afërt të presidentit, ish‑shef i shërbimit sekret serb, i njohur për afërsinë e veçantë me Rusinë.

Më 1994, Vuçiqi tashmë konsiderohej politikan në ngritje në “Partinë Radikale Serbe” të çetnikut Vojisllav Sheshel, një parti që besohet se është krijuar ose të paktën e infiltruar pjesërisht nga shërbimi sekret serb. Për Sheshelin, politika e presidentit të atëhershëm të Serbisë, Sllobodan Millosheviq - gjithashtu i akuzuar më vonë në Hagë - nuk ishte mjaft radikale. Ai kërkonte një kurs edhe më ekstrem për të krijuar me luftë një shtet serbomadh dhe për të dëbuar nga aty etnitë “e padëshiruara”: kroatët, myslimanët boshnjakë dhe shqiptarët e Kosovës. Shesheli u akuzua më vonë po ashtu nga Tribunali i OKB‑së - dhe, ndryshe nga Millosheviqi, i cili ndërroi jetë nga infarkti para përfundimit të gjyqit, u dënua.

Më 1994, e gjithë kjo ende dukej një e ardhme që pak kush mund ta imagjinonte. Tribunali i Hagës sapo ishte themeluar, kishte pak mjete dhe shihej si i dobët. Pothuajse askush nuk besonte se ai do të mund t’i nxirrte ndonjëherë para drejtësisë figurat kryesore të krimeve të luftërave jugosllave. Vuçiqi, 24‑vjeçar, kishte studiuar për drejtësi në Beograd dhe jetonte ende tek prindërit në një pallat, kur gazetari i “Duga” e vizitoi në lagjen socialiste Novi Beograd. Jetonte në kushte modeste. Vuçiqi ndante një dhomë me të vëllain, Andrein; gazetari vëren në mur “trofe lufte”, pa i përshkruar në hollësi. Se nga vinin këto trofe, Vuçiqi rrëfen vetë me dëshirë: “Kur filloi lufta në Bosnjë, shkova në Sarajevën serbe dhe u paraqita si vullnetar.” E kishte bërë, thotë ai, “për ta mbrojtur serbizmin”.

Se si u zhvillua në praktikë kjo “mbrojtje e serbizmit” në Sarajevë, e ka dokumentuar Tribunali i Hagës, ndër të tjera, në procesin kundër gjeneralit të ushtrisë serbe të Bosnjës Dragomir Millosheviq. Ky u dënua më 2007 me 33 vjet burg për krime kundër njerëzimit: terror kundër civilëve, angazhim snajperistësh, bombardim me artileri të tregjeve dhe grumbullimeve të njerëzve. Çdo ditë, për vite. Dëshmitarë të shumtë thanë para gjykatës se gjatë viteve të rrethimit në Sarajevë nuk kishte vend të sigurt. Njerëzit mund të vriteshin ose plagoseshin kudo e kurdo.

Vuçiqi i tha revistës “Duga” më 1994 se kishte qenë “disa kohë në varrezat hebraike” para se të shkonte në Pale. Pikërisht nga ky qytet i vogël nën kontrollin serb, Radovan Karaxhiqi - edhe ai i dënuar me burgim të përjetshëm nga Tribunali i Hagës - e drejtonte luftën kundër Bosnjës dhe “spastrimet etnike”: masakrat me të cilat myslimanët boshnjakë dhe kroatët vriteshin ose dëboheshin nga zonat që serbët i pretendonin. Nuk del qartë nga intervista çfarë ka bërë saktësisht Vuçiqi në varrezat hebraike të Sarajevës.

A ka qëlluar edhe ai mbi qytetin? A ka vrarë civilë? Cili ka qenë roli i tij? E sigurt është se për pretendimin që qarkullon prej disa muajsh, se Vuçiqi atëherë paska shërbyer si udhërrëfyes për pasanikë të huaj që si “snajperistë fundjave” paguheshin për të vrarë nga pozicionet serbe gra dhe fëmijë në Sarajevë, nuk ka asnjë provë të besueshme. Por për ta kuptuar se presidenti i sotëm i Serbisë si i ri dhe vullnetar lufte ishte vënë në shërbim të një politike skajshmërisht kriminale, nuk ka nevojë për këto rrëfenja ekstremesh.

Se e ka mbështetur plotësisht këtë politikë, Vuçiqi e ka shpallur edhe në raste të tjera, për shembull në një numër të veçantë të revistës “Serbia e Madhe” - organ i Partisë Serbe Radikale - të shtatorit 1997. Në atë kohë Vuçiqi ishte ngritur në postin e sekretarit të përgjithshëm të partisë. Në numrin e shtypur në 50’000 kopje, i riu kujton shpërthimin e luftës në Bosnjë më 1992: “Në atë kohë vërtet krize për popullin tonë, unë gjendesha në një dilemë që e mundonte shumëkënd, veçanërisht brezin e ri. Dilema u zgjidh përmes qëndrimit tim dyzetditor si vullnetar në Sarajevë.” Nuk është e qartë se për çfarë dileme flet. Në tërësi, thotë ai më 1997, ka kaluar tetë muaj në zonat nën kontroll serb në Bosnjë, prej tyre “dy në front”.

Tre vite pas intervistës së vitit 1994 kishin ndodhur shumë gjëra në Bosnjë. Pas pushtimit të “zonës së mbrojtur nga OKB‑ja”, Srebrenicës, më 11 korrik 1995, trupat e Mlladiqit kishin ekzekutuar mbi 7000 myslimanë boshnjakë - një gjenocid, siç konstatoi Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë më 2007. Kjo nuk luan rol në deklaratat e Vuçiqit. Në frymën e partisë së vet, ai i thotë gazetarit: “Nëse mendoni se jam angazhuar për kroatët apo myslimanët - nuk e kam bërë këtë, dhe nuk e kam aspak ndërmend të turpërohem për këtë.” Në vend të kësaj, Vuçiqi rithekson pretendimet serbe mbi pjesë të Bosnjës dhe Kroacisë.

Në të njëjtën kohë predikon durim. Ende ekziston “një polic i fuqishëm botëror”, thotë Vuçiqi, pa i përmendur hapur ShBA‑të. Por një ditë ekuilibri i forcave në botë duhet të ndryshojë. Vuçiqi sjell shembullin e Francës, e cila pas humbjes së Elsasit dhe Lorenës ndaj Prusisë më 1871 kishte pritur gati gjysmë shekulli për t’i marrë sërish këto krahina. “Edhe ne do të jemi të durueshëm, për ta marrë tokën tonë”, premton i riu radikal. Kur të ketë ndryshuar balanca e forcave, Serbia duhet “të tregojë dhëmbët” dhe t’i bashkangjisë Serbisë territoret nën kontroll serb në Bosnjë dhe Kroaci, përfshirë qytetin kroat të Danubit, Vukovarin: “Ne do ta mbrojmë Vukovarin së pari me mjete politike, dhe nëse është e nevojshme edhe me mjete ushtarake. Është toka jonë, sikurse edhe gjithë të tjerat.”

Këtë program Vuçiqi e kishte shpallur që në fund të vitit 1995, kur, për inatin e tij, nën ndërmjetësimin e presidentit amerikan Bill Clinton, u arrit më në fund që gjakderdhjes në Bosnjë t’i jepej fund me marrëveshjen e Dejtonit. Në numrin e dhjetorit të revistës “Serbia e Madhe” ai botoi një tekst me plot zemërim dhe me titullin “Dejtoni - një katastrofë serbe”. Aty e quante marrëveshjen “të ashtuquajtur marrëveshje paqeje”, që ishte “paqe vetëm për armiqtë tanë”.

Sot retorika e Vuçiqit ka ndryshuar. Ai e ka pranuar me retorikë marrëveshjen e Dejtonit dhe e respekton integritetin territorial të Bosnjës. Por në mediat e kontrolluara prej tij vazhdon të mbizotërojë një ton i hapur revanshist - pikërisht ashtu si kishte premtuar më 1997, kur me shikim nga Kroacia dhe Bosnja‑Hercegovina thoshte: kur partia e tij të vijë në pushtet në Serbi, “ne do të kujtojmë çdo ditë se ato territore janë toka jonë mijëvjeçare”.

Çfarë do të thonë këto fjalë sot? ShBA‑të, tri dekada më parë faktori vendimtar për ndaljen e luftërave në Ballkan, janë tërhequr ose madje i mbështesin nacionalistët e linjës së fortë në rajon. Evropianët nuk e mbushin zbrazësinë. Veterani serb i varrezave hebraike në Sarajevë i vëzhgon me kujdes këto zhvillime. Në sulmin e tij ndaj marrëveshjes së paqes në Bosnjë më 1995 ai kishte parashikuar: “Në fund, serbët do të ngrenë kokën dhe do t’i marrin tokat e tyre. Duhet vetëm edhe pak durim.” A është tani afër fundi i kësaj pritjeje?

Një koncert i muzikantit amerikan në Tiranë po kthehet në një katastrofë politike për kryeministrin Edi Rama, shkruan gazeta prestigjioze zvicerane “Neue Zürcher Zeitung”. Lëvizja protestuese ka kohë që ka kaluar pakënaqësinë fillestare.

Reperi amerikan i skandaleve, Kanye West, performoi të shtunën e kaluar në periferi të Tiranës - duke dhuruar një shfaqje prej më shumë se dy orësh në kurriz të taksapaguesve shqiptarë. Qeveria e kryeministrit Edi Rama i pagoi organizatorit privat të koncertit rreth 4.2 milionë euro, nga frika se ky i fundit mund të anulonte performancën e paralajmëruar me bujë të madhe për shkak të shitjeve të dobëta të biletave. Përmes një videoje në Facebook, kryeministri Edi Rama u shfaq dukshëm i irrituar dhe deklaroi se kjo ndihmë financiare shpëtoi Shqipërinë nga një turpërim i madh, shkruan “NZZ”.

Rama pretendoi gjithashtu se e dinte se kush e kishte fajin për rënien e shitjes së biletave: protestuesit e të ashtuquajturës "Revolucioni i Flamingove". Ai i akuzoi ata për shpifje dhe sabotim, duke thënë se përmes përhapjes së panikut po largonin fansat e muzikës. Prej javësh, në Shqipëri zhvillohen protesta të përditshme kundër qeverisë.

Shumë vende evropiane i kanë anuluar koncertet e Kanye West (i cili tani e quan veten Ye) për shkak të deklaratave të tij të përsëritura antisemite dhe raciste. Megjithatë, Rama, i cili njihet si pro-izraelit, urdhëroi ndërtimin e një stadiumi të përkohshëm të quajtur "Eagle Stadium" me një kapacitet prej 60’000 spektatorësh posaçërisht për këtë performancë. Ai besonte se po bënte një goditje të madhe marketingu, por kjo lëvizje i doli kundër.

Pasi u mor vesh se qeveria e tij i kishte tërhequr 4.2 milionë euro përmes një akti normativ urgjent nga Fondi i Emergjencave të buxhetit të shtetit shqiptar, shfaqja muzikore tashmë moralisht e diskutueshme u shndërrua në një skandal politik. Këto fonde janë të parashikuara në fakt për katastrofa natyrore të paparashikueshme, dhe përdorimi i tyre për të shpëtuar një koncert konsiderohet shkelje e ligjit.

Pas kësaj, opozita dorëzoi një padi në Prokurorinë e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) ndaj Ramës dhe ministrit të tij të Kulturës për shpërdorim detyre dhe shkelje të barazisë në tenderat publikë. Përveç shkeljes së ligjit, popullsia u revoltua veçanërisht nga arroganca e qeverisë së saj, e cila shpenzon para shtetërore për një koncert, ndërkohë që vendi vuan nga inflacioni i lartë dhe problemet strukturore. Manovra e Ramës erdhi në një moment mjaft të papërshtatshëm dhe tregon se sa shumë e ka humbur ai ndjeshmërinë ndaj atmosferës që mbretëron në popull. Ndihma financiare për koncertin e Kanye West ka ndezur sërish pakënaqësinë e thellë të shqiptarëve ndaj qeverisë së tyre.

Që nga fundi i majit, mijëra shqiptarë dalin në rrugë natë pas nate duke kërkuar dorëheqjen e Ramës. Shkëndija e kësaj vale protestash ishte një projekt turistik prej 4 miliardë eurosh i firmës së investimeve "Affinity Partners", në pronësi të dhëndrit të Donald Trump, Jared Kushner, në një zonë të mbrojtur natyrore në bregdetin e Adriatikut. Për të realizuar planet e ndërtimit, qeveria kishte hequr statusin e mbrojtur të zonës përmes një ndryshimi ligjor të diskutueshëm në vitin 2024. Ajo që nisi si një protestë e kufizuar mjedisore kundër projektit të ndërtimit, shpejt u zgjerua në një lëvizje të gjerë masive kundër sistemit politik. Si nga e majta ashtu edhe nga e djathta, qeveria akuzohet për korrupsion dhe abuzim med pushtetin.

Rama ka javë që reagon si i ofenduar dhe i palëkundur. Ai diskrediton protestuesit, duke i quajtur "agjentë të huaj" ose duke i fyer ata. Të martën, gjatë një konference të përbashkët për shtyp me Komisioneren e BE-së për Zgjerimin në Bruksel, ai premtoi papritur se do të rishikojë ligjin e diskutueshëm për zonat e mbrojtura, për ta sjellë atë në përputhje me standardet e BE-së. Rama synon ta anëtarësojë vendin e tij në BE deri në vitin 2030. Shqipëria është ndër vendet kandidate që ka ecur më tej me procesin e negociatave.

Çfarë nënkupton kjo përshtatje e paralajmëruar ligjore për projektin e Kushnerit mbetet e paqartë. Rama deri më tani nuk ka lënë asnjë dyshim se dëshiron t'i shkojë deri në fund këtij projekti. Ai e ka mbrojtur vazhdimisht planin e ndërtimit si një shans historik për promovimin e turizmit dhe si një bekim ekonomik për vendin.

Me të njëjtin argument ai justifikoi edhe pagesën prej rreth 4 milionë eurosh ndaj organizatorit të koncertit të Kanye. Në fund të fundit, sipas tij, pothuajse 25’000 vizitorë nga 80 vende të botës do të udhëtonin drejt Shqipërisë posaçërisht për këtë ngjarje. Ai pret të paktën 100 milionë euro të ardhura. Vëzhguesit e konsiderojnë këtë shifër si joreale, veçanërisht pasi sipas raportimeve të mediave shqiptare, shteti shpërndau falas biletat e panumërta të koncertit për të mbushur stadiumin.

Ai nuk arriti t'i bindë as protestuesit me këto argumente. Përmes zbulimeve të fundit nga agjencia e lajmeve Reuters, ata e shohin kritikën e tyre të konfirmuar. Agjencia e lajmeve ka pasur qasje në dosjet gjyqësore të SPAK-ut, e cila po heton mbi dyshimet për shpërdorim detyre dhe korrupsion lidhur me projektin e ndërtimit të Kushnerit.

Në këto dokumente, një afarist shqiptar me banim në SHBA dyshohet se ka falsifikuar titujt e pronësisë për një nga parcelat e tokës ku pritet të ndërtohet resorti. Ai ia kishte shitur tokën firmës së investitorëve në prill.

Ndaj këtij sipërmarrësi, SPAK ka nisur një padi për trafik ndërkombëtar droge, pastrim parash e falsifikim dokumentesh dhe ka lëshuar një urdhër-arresti. Sipas Reuters, ai akuzohet konkretisht se ka trafikuar kokainë nga Amerika e Jugut drejt Evropës dhe ka pastruar përfitimet në sektorin e pasurive të paluajtshme në Shqipëri. Padia me sa duket nuk përmban akuza kundër Kushnerit apo investitorëve të tjerë të përfshirë në resortin e luksit. I dyshuari i hedh poshtë të gjitha akuzat. Banorët e asaj zone bregdetare i kanë kontestuar prej vitesh në gjykatë pretendimet e këtij njeriu mbi tokën. /Telegrafi/

Le të flasin faktet kundër miteve, revanshizmit dhe manipulimeve. Vetëm kështu e kaluara nuk shndërrohet në barrë të përgjakshme dhe e ardhmja bëhet shans për një jetë në paqe e mirëqenie.

Lexova një shkrim të kolegut Idro Seferi lidhur me deklaratën problematike (në të vërtetë kriminale dhe raciste) të ministres serbe Snezhana Paunoviq mbi dëshirën e pashuar të saj për dëbimin e të gjithë shqiptarëve nga Kosova. Gazetari kosovar me banim në Beograd e përshkruan intervistën e Paunoviqit si një rrëfim nacionalist që mohon kontekstin e represionit ndaj shqiptarëve në Kosovë dhe i paraqet ata si fajtorë për gjithçka që ka ndodhur. Madje, i akuzon se kanë inskenuar edhe krimet e Serbisë.

Idro Seferi tregon se politikania serbe, e lindur në Pejë, flet për një spastrim etnik hipotetik ndaj shqiptarëve, minimizon helmimet e nxënësve në fillim të viteve 1990 dhe anashkalon krejtësisht masakrat, viktimat civile, kolonat e refugjatëve dhe djegien e shtëpive në rrethin e Pejës dhe gjetiu në Kosovë.

Përballë rrëfimit të saj ksenofob, Seferi sjell kujtimet e veta familjare - motrën e helmuar, dhunën e policisë serbe ndaj babait të tij, të rinjtë e vrarë gjatë ikjes drejt Shqipërisë - për të treguar se realiteti i shqiptarëve nuk mund të reduktohet në shpifje si ato të Snezhana Paunoviqit. Ai nënvizon se ministrja nuk flet për heqjen e autonomisë së Kosovës, për sistemin paralel arsimor dhe për qindra civilë të vrarë në komunën e Pejës, ndërsa thekson se çdo viktimë civile duhet të nderohet. Autori thekson se, megjithëse e kaluara nuk mund të ndryshohet, shoqëria mund të zgjedhë të mos e ndërtojë të ardhmen mbi mohimin e vuajtjes së tjetrit, por mbi empatinë dhe bashkëjetesën, duke shpresuar për një Ballkan ku askush nuk detyrohet më të shpërngulet për shkak të etnisë.

Siç ndodh në raste të tilla, reagimet e lexuesve në rrjetet sociale janë të shpejta. Disa pajtohen me autorin, disa nuk pajtohen, disa bëjnë propagandë. Njëri prej tyre, me emrin Aleksandar Barba Nikoliq, ankohej se në tekstin e Idro Seferit nuk qenkan përmendur, siç thotë ai, spastrimet etnike të kryera nga shqiptarët ndaj serbëve dhe veprimet separatiste gjatë një periudhe gati njëqindvjeçare. Ai i akuzon shqiptarët për bashkëpunim me Italinë fashiste, për refuzim të bashkëjetesës me serbët dhe për përdhosje të kishave e manastireve serbe. Në të njëjtën kohë, e paraqet veten dhe serbët si antifashistë, fitues në dy luftëra botërore dhe të gatshëm të jenë fitues edhe në një luftë të tretë, nëse ajo ndodh. Lexuesi nga Serbia thekson se serbët do të presin aq gjatë sa të jetë e nevojshme, por se një ditë do ta rikthejnë Patrikanën e Pejës si hapësirë të tyre “të lirë”.

Vendosa t'i korrigjoj disa nga pretendimet e Aleksandar Barba Nikoliqit, duke qenë i bindur se nuk do të ndryshoj asnjë nga bindjet e tij. Sepse, siç thuhet, ata që janë të bindur nga propaganda zor se binden edhe kur e vërteta u servohet në tabak argjendi. Sidoqoftë, më poshtë e gjeni përgjigjen time për Aleksandar Barba Nikoliqin. Teksti është shkruar në serbisht dhe ky është versioni i përkthyer në shqip:

Në komentin tuaj përpiqeni ta shndërroni një histori skajshmërisht komplekse në një narrativë të vetme, lineare, të “viktimës serbe”, gjë që bie ndesh me faktet relevante dhe me historiografinë serioze. Nëse vërtet dëshironi të flisni për “spastrime etnike”, duhet të pranoni se gjatë shekullit 20-të, e sidomos në vitet 1998-1999, u zbatua një fushatë sistematike dëbimi ndaj shqiptarëve të Kosovës. Raportet e UNHCR-it flasin për rreth 800’000 shqiptarë të dëbuar, ndërsa krimet e shumta kundër civilëve janë dokumentuar hollësisht nga organizata si Human Rights Watch dhe janë trajtuar në proceset para Tribunalit të Hagës për ish-Jugosllavinë (ICTY). Këto nuk janë “interpretime”, por fakte të verifikuara në dokumente shtetërore dhe në vendime të gjykatave ndërkombëtare.

Kur flisni për “racizëm” dhe “spastrime”, duhet të ballafaqoheni edhe me traditën e deklaratave haptazi raciste dhe me planet e politikës serbe ndaj shqiptarëve dhe popujve të tjerë. Qysh në fund të shekullit 19-të, kryeministri serb Vlladan Gjorgjeviq miratoi, më 1897, një urdhëresë me fuqi ligji që ndalonte hyrjen e “ciganëve dhe malazezëve” në Serbi dhe urdhëronte kthimin e tyre “pa asnjë konsideratë” nga kufiri. Në të njëjtin horizont politik, shqiptarët paraqiten rregullisht si “inferiorë” në kuptimin e qytetërimit, si një trup i huaj, gati i dehumanizuar.

Në shekullin e 20-të ky kontinuitet kalon nga fjalët në plane sistematike. Memorandumi i Vaso Çubrilloviqit "Iseljavanje Arnauta" (Dëbimi i arnautëve) i vitit 1937 i propozon qeverisë së Beogradit deportimin masiv të shqiptarëve si “zgjidhjen e vetme”. Çubrilloviqi flet qartazi për nevojën që “t’u bëhet jeta sa më e vështirë arnautëve”, rekomandon “ndjekje për shkeljet më të vogla”, diskriminim ekonomik, djegie fshatrash dhe lagjesh shqiptare, konfiskim toke dhe përdorimin e ushtrisë e të xhandarmërisë për t’i detyruar shqiptarët të shpërngulen në Shqipëri ose në Turqi. Dokumente parlamentare britanike dhe studime të reja (p.sh. analizat mbi marrëveshjen jugosllavo-turke) tregojnë se elemente të këtyre planeve u zbatuan realisht: presion policor, kufizim i pronësisë tokësore dhe marrëveshje me Turqinë për shpërnguljen e dhjetëra mijëra shqiptarëve myslimanë.

Pas vitit 1945, represioni nuk zhduket, por thjesht ndërron ambalazhin ideologjik. Aleksandar Rankoviqi, si shef i shërbimit sekret jugosllav dhe figurë kyçe e politikës serbe, krijon një shtet policor në Kosovë me arrestime masive, tortura, procese të montuara politike, çarmatosje selektive të shqiptarëve, emërim sistematik të jo-shqiptarëve në postet kryesore shtetërore dhe në ekonomi, si dhe përjashtim të shqiptarëve nga institucionet, ekonomia dhe jeta publike. Burime të shumta, përfshirë raportimet e shtypit jugosllav dhe analizat e reja akademike, përshkruajnë qindra të vrarë gjatë hetimeve, mijëra të burgosur e të sakatosur dhe një atmosferë permanente terrori nga viti 1945 deri në rrëzimin e Rankoviqit më 1966.

Sa i përket Luftës së Dytë Botërore, përpjekja për t'i paraqitur serbët vetëm si antifashistë është po aq ahistorike sa pretendimi se shqiptarët ishin vetëm kolaboracionistë. Është e vërtetë që një pjesë e shqiptarëve ka bashkëpunuar me pushtuesit italianë e gjermanë; po aq e vërtetë është se shumë shqiptarë iu bashkuan rezistencës partizane, përfshirë edhe Kosovën. Në Serbi, ndërkohë, ekziston një kolaboracionizëm i dokumentuar mirë: qeveria e Millan Nediqit, lëvizja e Dimitrije Lotiçit, si dhe segmente të lëvizjes çetnike të Drazha Mihajlloviqit, të cilat në faza të ndryshme kanë bashkëpunuar me okupatorin dhe kanë marrë pjesë në krime ndaj joserbëve, por edhe ndaj vetë serbëve. Vetë burimet gjermane shënojnë se Beogradi më 1942 u shpall “judenfrei” - “i pastruar nga hebrenjtë” - gjë që flet për një shkallë të lartë bashkëpunimi lokal në Holokaust. Kjo nuk i mohon sakrificat reale të shumë serbëve në lëvizjen partizane. Vetëm tregon se asnjë komb nuk ka monopol mbi statusin e viktimës apo të antifashistit.

Narrativa për një “të drejtë të përjetshme, ekskluzive” mbi territorin është një mit politik, jo kategori e së drejtës ndërkombëtare. Kosova historikisht ka qenë një hapësirë shumetnike nën sundime të ndryshme perandorake dhe me migrime të vazhdueshme. Manastiret mesjetare serbe janë, pa dyshim, pasuri e madhe kulturore dhe simbolike, por në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore ato nuk mjaftojnë për të pretenduar sovranitet, ashtu siç askush tjetër nuk mund të kërkojë territore vetëm mbi bazën e monumenteve të shekujve të mesjetës.

Për periudhën pas vitit 1999 është e vërtetë se ka pasur sulme ndaj kishave dhe manastireve serbe, veçanërisht gjatë dhunës së marsit 2004, dhe kjo është për t’u dënuar pa asnjë rezervë. Por rrëfimi për një “spastrim etnik të pandërprerë të serbëve” injoron faktin e dokumentuar se shqiptarët kanë qenë për dekada objekt diskriminimi, represioni dhe planeve për dëbim masiv - nga memorandumi i Çubrilloviqit dhe marrëveshjet me Turqinë, përmes politikës së Rankoviqit, e deri te shfuqizimi i autonomisë, spastrimi administrativ dhe represioni i regjimit të Millosheviqit në vitet 1980-1990.

Argumenti mbi Kushtetutën e Serbisë nuk i ndryshon faktet politike dhe as kornizën ndërkombëtare. Kosova është njohur nga më shumë se 100 shtete dhe funksionon si sistem i veçantë politik e institucional prej më shumë se dy dekadash. Parimi i vetëvendosjes së popujve, i aplikuar në shpërbërjen e Jugosllavisë për Slloveninë, Kroacinë, Bosnjë-Hercegovinën dhe Maqedoninë, nuk mund të shpallet i vlefshëm vetëm aty ku i përshtatet Beogradit dhe i pavlefshëm në rastin e Kosovës.

Në fund, retorika e “luftës së tretë”, “mijëvjeçarit të pritjes” dhe “kthimit përfundimtar” nuk është shenjë force, por mungesë vizioni për të ardhmen. Kush e merr seriozisht antifashizmin nuk mund të mbajë gjallë mitologji të pastërtisë etnike, revanshizëm territorial dhe koncepte të fajit kolektiv. Kjo nënkupton të pranosh se edhe shteti yt dhe elitat e tua kanë prodhuar plane haptazi raciste dhe politika brutale represioni. Ballkani nuk vuan nga mungesa e historisë; ajo që i mungon është guximi politik për ta parë atë pa amnezi selektive.

Zvicra në çerekfinale - kjo është më shumë se lojë. Një ese mbi artin e futbollit, triumfin në fushë dhe zhurmën jashtë saj; mbi një ëndërr që duhej të fillonte në Suedi, por u kurorëzua në Basel të Zvicrës; dhe mbi një koftor, rreth të cilit një djalë i vogël vraponte për t'u ngrohur.

1.

Ishte rastësi që Granit Xhaka u lind në Basel të Zvicrës. Prindërit e tij e kishin ndërmend të emigronin në Suedi. U ndalën për disa ditë te të afërmit e tyre në Basel, në këtë metropol të Zvicrës veriore. Dhe mbetën përgjithmonë në këtë pjesë të Zvicrës. Kur u lind Xhaka, Xherdan Shaqiri gati kishte mbushur një vit. I lindur në Gjilan, edhe Xherdani, si mijëra fëmijë të Kosovës, në fillim të viteve 1990 erdhi në Zvicër, afër Baselit, aty ku babai i tij punonte si argat. Në të vërtetë nuk erdhi vetëm, por pjesa tjetër e familjes iu bashkua babait në Zvicër. Jetonin në një banesë të vogël, pa ngrohje qendrore; kishte vetëm një koftor. Në një intervistë Xherdani ka treguar se, meqë në banesë shpesh ishte ftohtë, ai vraponte andej-këndej nëpër dhoma për t’u ngrohur. Nga këtu, me gjasë, dëshira e tij për të luajtur futboll, krahas përkrahjes nga babai, i cili po ashtu ishte më shumë se entuziast i futbollit.

2.

Nesër në mëngjes, në orën 03:00, Zvicra do të luajë kundër Argjentinës në çerekfinalen e Kampionatit Botëror të Futbollit. Këtë sukses Zvicra e ka pritur 72 vjet - për herë të fundit në çerekfinale është kualifikuar më 1954. Bota ishte krejt ndryshe atëherë, edhe futbolli; ndeshjet transmetoheshin në radio, rrallëkush kishte televizor. Gjermania u bë kampione në Bern (mposhti Hungarinë) dhe kjo fitore i dha aq vullnet shoqërisë gjermane, saqë pastaj filloi edhe mrekullia ekonomike gjermane. Një dekadë më herët Gjermania ishte nën rrënojat e krimeve e shkatërrimeve të shkaktuara nga nazizmi. Gratë në Zvicër nuk kishin të drejtë vote (më 1954). As nuk mund të kandidonin për poste politike. Suksesi historik i Zvicrës në vitin 2026 ka të bëjë edhe me kontributin e madh të sportistëve me origjinë nga viset shqiptare, futbollistë si Granit Xhaka, Xherdan Shaqiri, Valon Behrami, Blerim Xhemaili, Admir Mehmedi e shumë të tjerë.

3.

Prania e futbollistëve me origjinë shqiptare në kombëtaren e Zvicrës nuk ka kaluar përherë pa tensione. Fansat shqiptarë ua kanë zënë për të madhe që nuk vendosën të luajnë për Kosovën, ndonëse kur Xhaka e Shaqiri filluan karrierën si profesionistë, Kosova nuk ishte anëtare e UEFA-s dhe FIFA-s. Ka fansa të tjerë që thonë se ata do të kishin mundur të vendosnin të luanin për Shqipërinë. Këto janë akuza të padrejta. Xhaka, Shaqiri dhe të tjerët që janë rritur dhe përgatitur si futbollistë në Zvicër janë jo vetëm shtetas zviceranë, por edhe shembuj pozitivë të integrimit në shoqërinë e re, e cila është atdheu i tyre. Ndonjë gjaknxehti ndër shqiptarë kjo mund të mos i pëlqejë, por nuk je më pak (mbase as më shumë) patriot nëse luan për Zvicrën. Vetë Xhaka e tha këto ditë: “Është privilegj që pata mundësinë ta vesh këtë fanellë për herë të 150-të. Ky vend (Zvicra), në të cilin kam lindur dhe jam rritur, i ka dhënë shumë familjes sime. Shpresoj që kjo të mos mbetet ndeshja ime e fundit”.

4.

Keqkuptime, mosdurim e tensione ka pasur edhe nga ana e disa qarqeve konservatore në Zvicër. Disa nuk mund të pajtohen që shoqëria ka ndryshuar, është bërë më diverse dhe jo të gjithë lojtarët mund të kenë mbiemrat Meier dhe Müller. Shumë futbollistë me origjinë jovendore kanë kaluar nëpër përvoja shpesh të pakëndshme. Romelu Lukaku i Belgjikës ka thënë se kur luante mirë, lavdërohej si sulmues belg. Kur ndeshjet nuk përfundonin me rezultat të mirë, ai ishte një sulmues belg me origjinë kongoleze. Karim Benzema ka thënë: “Nëse shënoj, jam francez. Nëse nuk shënoj, jam arab”. Mesut Özil ka lënë këtë fjali: “Jam gjerman kur fitojmë, por jam emigrant kur humbasim”. (Özil përfundoi në prehrin e presidentit autokratik turk, nuk ishte vendimi më i mirë i jetës së tij).

Kur më 2018 Zvicra e mposhti Serbinë në Kaliningrad me golat e Xhakës dhe Shaqirit, dy lojtarët me origjinë nga Kosova, të përkrahur edhe nga futbollistë të tjerë, imituan me gishta shqiponjën dykrenare. Mediat propagandistike serbe humbën kontrollin duke gënjyer se bëhej fjalë për një gjest nacionalist. Për fat të keq, këtë përrallë e besuan edhe disa media zvicerane. Por kishte dhe ka gazetarë seriozë zviceranë që nuk ranë në kurthin e ngritur nga zhurmaxhinjtë nga Beogradi. Megjithatë, një pakicë publicistësh zviceranë e sulmon vazhdimisht Xhakën, sepse u pengon “mentaliteti” i tij kryengritës dhe ajo “afera me shqiponjë”. Nuk është rastësi që ata publicistë zviceranë që e sulmojnë Xhakën janë edhe mbështetësit më të mëdhenj të Vladimir Putinit, Aleksandar Vuçiqit dhe kundërshtarët më agresivë të pavarësisë së Kosovës. Përkundër këtyre zërave, Granit Xhaka vazhdon të jetë futbollisti më i mirë në historinë e Zvicrës. Një shqiptar i helvetizuar (domethënë i integruar), që në çdo betejë futet i pamëshirshëm dhe i etur për sukses. Nuk kursen asgjë për kombëtaren e Zvicrës. Sonte, kur nata do të bëhet ditë, kundër Argjentinës nuk luan vetëm Zvicra, por edhe një pjesë e historisë së Kosovës.

5.

41 për qind e njerëzve që jetojnë në Zvicër kanë prejardhje të huaj. “Në kantonin e Zürichut kjo shifër është 47 për qind, ndërsa në Gjenevë arrin deri në 66 për qind”, shkruan gazeta “Tages Anzeiger”. A mund ta bashkojë edhe më shumë shoqërinë zvicerane suksesi i kombëtares së Zvicrës? “Tages Anzeiger” e ka pyetur Artan Islamajn. Ai është bashkëdrejtor i Institutit “Zvicra e Re” (Institut Neue Schweiz), i cili angazhohet për një Zvicër të larmishme. Ai e sheh atmosferën aktuale në Zvicër si mjaft të bukur, por shton gjithashtu: “Pranimi i zviceranëve me prejardhje migrimi në Zvicër vazhdon të jetë ende i varur nga suksesi. Pjesë e shoqërisë bëhesh vetëm nëse sjell rezultate”.

Por momentalisht është duke mbizotëruar vetëm gëzimi dhe entuziazmi. Shumë qytete u kanë lejuar restoranteve të punojnë gjithë natën. Pak njerëz do të flenë sonte në Zvicër. Nuk ka ndarje mes Zvicrës franceze dhe asaj gjermane, mes botës urbane dhe fshatarëve apo mes emigrantëve dhe zviceranëve. Humoristi nga Zvicra frankofone, Charles Nouveau, i tha “Tages Anzeiger”: “E vetmja ndarje që ekziston ende në vend, është ajo midis atyre që zgjohen për ndeshjen dhe atyre që nuk shkojnë fare për të fjetur”. Kur zviceranët bëjnë humor në llogari të tyre, ata citojnë shkrimtarin Friedrich Dürrenmatt, i cili ka thënë: “Është bukur të lindësh zviceran; është bukur të vdesësh zviceran. Por çfarë bën ndërkohë? Përgjigjja ime është në mënyrën zvicerane. Këtë ndërkohë e kaloj me punë”. Po të ishte gjallë, Dürrenmatt do ta ndërronte mendimin, do të vishte një dres të Zvicrës dhe do të valëviste një shall me kryq të kuq (ky ishte një test, sepse kryqi i flamurit të Zvicrës është i bardhë). Dürrenmatt ishte adhurues i madh i futbollit, sidomos i ekipit Neuchâtel Xamax dhe i ndiqte ndeshjet nga tribuna me teleskop. Për të, futbolli ishte më shumë se sport: ai e shihte si një formë teatri, me fushën si skenë dhe lojtarët si aktorë.

6.

Aktorët kundërshtarë të Zvicrës sonte (apo nesër?) janë argjentinasit. Qe një shembull sa i përket aktrimit latinoamerikan. 22 qershor 1986, stadiumi i futbollit në qytetin e Meksikos. Në çerekfinale luan Argjentina kundër Anglisë. Katër vite më parë Argjentina kishte humbur luftën për ishujt Malvinas ose Falkland kundër Britanisë së Madhe. Skena në minutën e 51-të të ndeshjes ka hyrë në historinë e botës; ka edhe një shënim në Wikipedia mbi “Dorën e Zotit”: Diego Maradona bëhet sikur po godet topin me kokë dhe shënon gol me dorë. Dhe goli u pranua. Por katër minuta më vonë Maradona dëshmoi gjenialitetin e tij. Rrëmbeu topin dhe filloi një sllallom prej 60 metrash, thua se ishte slloveni Bojan Krizhaj. Në librin gazmor “Gebrauchsanweisung für Argentinien” (Doracak për Argjentinën), gazetari gjerman Christian Thiele e ka dokumentuar komentin e gazetarit sportiv argjentinas Víctor Hugo Morales kur Maradona shënoi golin e dytë: “Tani ai mund të pasonte te Burruchaga, jo, përsëri Maradona, gjenial! gjenial! gjenial! ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta... dhe gooooool... goooool... Dua të qaj! Zot i shenjtë! Rroftë futbolli! GOL I JASHTËZAKONSHËM! Diego! Maradona! Më vjen për të qarë, më falni. Maradona, në një vrapim të pabesueshëm, në aksionin më të mirë të të gjitha kohërave! Ti dragua kozmik, nga cili planet ke ardhur te ne?”

Por viti 1986 është shumë i largët. Tani jemi në vitin 2026. A është Lionel Messi dragoi kozmik i Argjentinës, pasardhës i denjë i Maradonës? E sigurt është një gjë: çdo dragua mund të dështojë nën kthetrat e shqiponjës. Le të lavdërohen sa të duan argjentinasit se hanë më së shumti mish për banor, se kanë ujëvarat më të mëdha, akullnajën më të madhe, malin më të lartë jashtë Azisë në botë (Aconcagua, 6960 metra), rrugën më të gjerë në botë (Avenida 9 de Julio), rrugën më të gjatë në botë (Avenida Rivadavia).

Zvicra e ka Xhakën. I ka edhe disa përparësi të tjera. Por edhe ky shkrim duhet të ketë një fund. Ftohni birrat. “Hopp Schwiiz”./Telegrafi/

Shënime nga ecjet në Zvicër (5): Në vitin 1866, në qytetin Murten afër Bernit, erdhi për të performuar cirku shëtitës amerikan “Bell & Myers”. Me vete kishte edhe dy elefantë. Njëri prej tyre humbi kontrollin, mbyti kujdestarin e tij dhe vetëm ushtria e Zvicrës ia doli ta ndalte – me një top.

Në kantonin e Freiburgut (ose: Fribourg), vendbanimet kanë nga dy toponime: gjermanisht dhe frëngjisht. Në këtë trevë bota gjermanishtfolëse zvicerane kalon në botën frëngjishtfolëse. Rrjedhimisht, Freiburgu është kanton dygjuhësor. Kantoni ka qasje në dy liqene (Neuenburgersee dhe Murtensee). Afër, por në kantonin e Bernit, gjendet Bielersee.

Murten tërheq vizitorët me qytetin e tij të vjetër pitoresk, kalldrëmet dhe shëtitoren e bukur buzë liqenit. (Për historinë e elefantit të paralajmëruar në titull, pak më vonë në këtë tekst). Aty pranë Murtenit gjenden vreshtat e rajonit Vully. Në 160 hektarë kultivohen e vilen mbi 26 lloje rrushi. Është i vetmi rajon i verës në Zvicër që shtrihet në dy kantone të ndryshme (Vaud dhe Fribourg).

Me 653 metra lartësi, kodra Mont Vully është simboli i rajonit me të njëjtin emër, “Le Vully”, që shtrihet midis liqenit të Neuchâtelit dhe atij të Murtenit. Vully shtrihet si në territorin e Fribourgut, ashtu edhe në atë të Vaudit.

Në atë ditë gushti të vitit të kaluar, kur kapërceva në këtë pjesë në këmbë, rrushi ishte pjekur tashmë. Joshja ishte e madhe, e parezistueshme, për të shijuar kokërr pas kokrre. Pastaj, pak përpjetë, pak teposhtë, pak lëndinave, pak pranë një kanali me ujë, arrita te liqeni i Neuchâtelit ose Neuenburg, siç i thonë folësit e gjermanishtes.

Në stacionin e trenit në Bern, mes tollovisë së mbrëmjes, rrëmujës së të premtes, ngutisë së njerëzve për t’u kthyer në shtëpi për fundjavë, ecte drejt trenit ministri zviceran i Drejtësisë. I qetë, pa truproje, pa valixhebartës, pa skena, pa krekosje, pa rrahagjokësi. Ministër, por edhe njeri. I barabartë me të gjithë.

Tollovia ishte edhe më e madhe në tren. Mes pasagjerëve kishte shumë ushtarë zviceranë; edhe ata ktheheshin në shtëpi. Disave prej tyre, në anën e majtë të gjoksit, u shiheshin mbiemrat nga Kosova. I mbanin në duar pothuaj të njëjtat armë si disa prindër të tyre dikur, por me një dallim të madh: ata – prindërit – më 1998 dhe 1999, me armë të tilla, qenë nisur drejt Shqipërisë për të hyrë në Kosovë në betejën finale për liri.

Nga çdo ecje, njeriu merr me vete disa rrëfime. Nga Murten mora me vete një histori me elefant. Në verën e vitit 1866, cirku amerikan “Bell & Myers” performoi në Murten. Kishte marrë me vete edhe dy elefanë aziatikë. Interesimi qe i madh; banorët po shihnin për herë të parë elefantë. Të nesërmen ndodhi hataja. Popullsia u alarmua me lajmin se elefanti mashkull kishte vrarë kujdestarin e tij dhe po bënte kërdinë nëpër qytet. I madh e i vogël u mobilizuan për ta frenuar elefantin dhe, dikur, pas shumë përpjekjesh, ia dolën ta ngujonin në një stallë. Por elefanti s’qetësohej, andaj u mor vendim për ta vrarë. Por elefanti nuk vritet me gurë. As me shigjetë. Mbase as me pushkë gjuetie. Përgjegjësit e qytetit kërkuan nga depoja e armëve të ushtrisë në Freiburg dy topa me municion, të cilët mbërritën në orën 11:00. Pas pak elefanti u neutralizua dhe mbeti i shtrirë për tokë. Predha që e vrau elefantin është e ekspozuar në Muzeun e Murtenit, ndërsa skeleti i elefantit në Muzeun e Historisë së Natyrës në Bern. Ka një rrugicë në Murten që e kujton elefantin; quhet Elefantengasse.

Veterinerët dhe historianët e sotëm kanë një shpjegim se përse u çmend elefanti aziatik i trupës amerikane të cirkut. Sipas tyre, elefanti ndodhej në të ashtuquajturën gjendje “Musth”, një situatë e jashtëzakonshme hormonale që i bën elefantët meshkuj jashtëzakonisht agresivë për shkak të një rritjeje masive të nivelit të testosteronit.

Zviceranët nuk e lanë të shkonte dëm elefanti. Dy kasapë vendorë ia rropën lëkurën dhe e copëtuan për t’ia shitur mishin popullatës. Nga elefanti u bë një çorbë. Thonë se ishte e shijshme, por mishi nuk përtypej lehtë.

Shënime nga ecjet në Zvicër (4).

Herët në mëngjes, kur sapo kishte nisur dita e shtunë, njëra nga të shtunat e vitit, arrita në Luzern. Natyrisht me tren. Me tren zviceran! Ata që i kanë lexuar tekstet e mia rregullisht e dinë arsyen pse po e nënvizoj: “tren zviceran”!

Në stacionin e trenit nuk shiheshin shumë njerëz që do të dilnin për të ecur nëpër kodra, male e alpe zvicerane - ose të paktën kështu më dukej. Alpinistët bien në sy me veshje me ngjyra të ndezura. Dhe kjo ka një arsye: në rast rreziku dallohen nga larg falë ngjyrave, për shembull e kuqja sinjalizuese.

Në stacionin e trenit në Luzern shumica e miletit vraponte për të kapur trenin e radhës. Temperatura rreth zeros apo nën zero. Ishte vjeshtë e vonshme. Pasi bleva disa ushqime në një dyqan të stacionit, vazhdova rrugën përgjatë lumit Reuss.

Promenada buzë lumit, shtëpitë në anën përballë, diga e vogël dhe natyrisht ura e famshme Kapellbrücke ia marrin njëra-tjetrës bukurinë. Ura u ndërtua në shekullin e 15-të si pjesë e fortifikimeve të qytetit. Një pjesë e madhe e saj u shkatërrua nga një zjarr në vitin 1993, por u rindërtua brenda tetë muajsh.

Nga larg shihej hoteli “Schweizerhof”, i cili më kujtoi një kohë të shkuar, para dy dekadave. Atëbotë qeveria zvicerane organizonte në këtë hotel takime mes politikanëve të Kosovës, të shqiptarëve të Maqedonisë dhe politikanëve serbë. Ishte një iniciativë e mbështetur nga një organizatë amerikane, ndërsa Zvicra e financonte. Politikanë të ndryshëm vinin këtu, kalonin mirë në hotelin e jashtëzakonshëm, edhe pse rezultate konkrete nuk dukeshin askund. Megjithatë, ishte një periudhë kur politikanë shqiptarë dhe serbë rrinin së bashku në një hapësirë të përbashkët, 4-5 vite pas luftës së Kosovës dhe 2-3 vite pas luftës në Maqedoni.

Më kujtohet njëri nga këshilltarët e kryeministrit të atëhershëm serb, Vojisllav Koshtunica, i cili e pyeti Arben Xhaferin:

“Zotëri Xhaferi, jeni mysliman apo katolik?”

Kjo pyetje tregonte dijen e kufizuar që një pjesë e elitave serbe kanë për shqiptarët - si për identitetin e tyre etnik ashtu dhe fetar. Në Prizren apo Gjakovë ndoshta mund të kishte njëfarë kuptimi të pyesje dikë nëse je katolik a mysliman, por për dikë nga Tetova ishte pyetje absurde. Shkuam te bari i hoteli me Arben Xhaferin dhe ia plasëm një të qeshure mbi këshilltarin injorant të Koshtunicës. “Nesër me siguri do të më pyes se pse di serbisht kaq mirë”, tha Arbën Xhaferi me ironi.

Në një nga ato samite shqiptaro-serbe në Luzern, ku merrnin pjesë edhe politikanë zviceranë si ministri i jashtëm Joseph Deiss, u shfaq edhe kryeministri i Shqipërisë së atëhershme, Fatos Nano. Ishte i shoqëruar nga bashkëshortja e tij, Xhoana, me të cilën sapo ishte martuar. Për një moment, vëmendja e politikanëve ballkanikë u zhvendos krejtësisht nga çështjet politike; të gjithë u mblodhën rreth tavolinës ku u ul Nano me gruan, sepse dëshironin “ta shihnin nusen”.

Kaq sa i përket parave të taksapaguesve zviceranë të investuara për pajtimin shqiptaro-serb.

Pas këtyre mendimeve mëngjesore, vazhdova ecjen nëpër disa fshatra zvicerane. Terreni ishte i rrafshët, i këndshëm. Kalova pranë aeroportit ushtarak në Emmen, afër Luzernit, dhe më tej drejt qytezës së bukur Rothenburg, me shtëpitë e saj të vjetra, sheshe të rregulluara, rrugë të pastra dhe restorante me emra kafshësh: Luani, Demi, Kaprolli, e kështu me radhë. Vazhdova deri në Sempach, një vend me rëndësi të madhe historike, sepse këtu është zhvilluar një betejë shumë e rëndësishme në vitin e largët 1386, tre vite para Betejës në Gazimestan.

Beteja e Sempachut (9 korrik 1386) ishte një përleshje vendimtare midis Habsburgëve dhe Konfederatës së Zvicrës në rritje e konsolidim e sipër. Duka Leopoldi i III-të kërkonte të forconte kontrollin e tij mbi territoret midis Tirolit dhe tokave pranë Alpeve, por u përball me rezistencën e Luzernit dhe kantoneve aleate. Kur ushtria habsburgase marshoi drejt Sempachut, zviceranët u organizuan shpejt nën drejtimin e Petermann von Gundoldingen dhe arritën një fitore të qartë. Rrjedha e saktë e betejës mbetet e paqartë, pasi burimet primare janë të pakta; më vonë u krijua legjenda e Arnold Winkelriedit, i cili thuhet se u sakrifikua vullnetarisht dhe ndikoi në fitoren e zviceranëve.

Humbjet habsburgase ishin të rënda, përfshirë vdekjen e Leopoldit të III-të dhe shumë fisnikëve. Fitoret e Konfederatës së Zvicrës dobësuan ndikimin habsburgas dhe i lejuan qyteteve si Luzern, Bern dhe Solothurn të zgjerojnë territorin. Kujtimi i betejës mbetet i gjallë në Zvicër, një kishëz e ndërtuar pas përleshjes ende është atraksion jo vetëm turistik.

Rreth orës dy pasdite, në bregun e liqenit të Sempachut, u përballa me dilemën nëse duhet të ndalem këtu, të marrë autobusin dhe të kthehem në shtëpi. Ose të vazhdoj. Vendosa të eci deri në fund të shtegut të ditës, i cili filloi në Luzern dhe mbaron në Sursee - gjithsej 30 kilometra. Po, 30 kilometra!

Teksa e diktoj këtë tekst, jam afër Sursees, që do të thotë se pothuajse i kam përfunduar 30 kilometrat e parapara. Rruga ishte shumë e bukur, sidomos pjesa nga Sempach deri në Sursee, që kalon pranë liqenit, ku shihen shpendë të ndryshëm që pluskojnë në ujë ose fluturojnë mbi ujë.

Ecje të tilla të gjata, 7-8 orëshe, janë një mundësi e mirë për t’i telefonuar miqve të ndryshëm. Edhe sot i “shqetësova” disa nga rrethi im - për biseda të rëndësishme e të parëndësishme, thjeshtë për llafe (jo të kota).

Ndonjëherë, në raste të tilla, dëgjoj edhe libra. Në këtë udhëtim dëgjova një libër për pasionin që shkrimtari gjerman Thomas Mann kishte për detin. Është e pabesueshme sa shumë libra janë botuar në dekadat e fundit për familjen Mann. Gazeta gjermane “Die Zeit” madje e ka quajtur “familje mbretërore gjermane”. Britanikët kanë familjen e tyre mbretërore, Windsorët; gjermanët, pasi nuk kanë mbret, kanë familjen Mann - aristokratë nga rrethina e Hamburgut dhe me biografi jashtëzakonisht interesante, shkrimtarë të mëdhenj, figura tragjike që bëjnë vetëvrasje, homoseksualë (të hapur apo të fshehur, si Thomas Manni, patriarku i familjes). “Ne jemi një bashkësi e nderuar, por secili ka një dërrasë mangu”, vuri re Thomas Mann që në vitin 1942.

Përveç Thomas Mannit, edhe vëllai i tij, Heinrich Mann, ishte shkrimtar shumë i rëndësishëm. Është interesant fakti që Heinrich Mann dhe Albert Einstein kanë botuar së bashku një letër proteste në “New York Times”, pas vrasjes së albanologut Millan Shufllaj në Zagreb, më 1931, nga shërbimi sekret i Jugosllavisë së atëhershme.

Arrita të dëgjoj rreth 20-30 faqet e para të librit (ndërkohë edhe ky libër është lexuar). Është i mbushur me detaje të jetës së Mannit, të cilat pastaj i gjen të reflektuara në romanet e tij. Të gjitha këto biseda, telefonata, libra - nuk kanë lidhje me politikën ditore. Në fakt, dëgjimi i një libri të mirë, larg politikës, është një formë arratie nga çmenduria e politikës botërore, ku çdo ditë pritet të vendoset fati i Ukrainës, e cila po përballet me një ultimatum të ri për të dorëzuar dinjtetin dhe territorin.

Libri për Thomas Mannin që po dëgjoja përshkruan sesi familja Mann udhëtonte me tren nga Müncheni drejt Detit të Veriut. Buzë detit, Mann mban për dore vajzën Elisabeth dhe njërin nga tre djemtë e tij; vëmendje i kushton sidomos Elisabethës, e cila bën vazhdimisht pyetje, ndërsa Thomas Mann i përgjigjet me një elegancë të mrekullueshme e plot mirëkuptim.

Pastaj në radion publike gjermane dëgjova një kronikë interesante nga Singapori, ku qyteti planifikon të mbjellë mbi një milion pemë për të përballuar temperaturat gjithnjë e më të larta si pasojë e ndryshimeve klimatike. Dhe mendova: sa pemë janë mbjellë në Prishtinë në 25 vitet e fundit? Ndërsa llogaris ndërtimet e shumta, betonizimin, kaosin, rritjen e popullsisë, papastërtinë, kolonat e makinave që vijnë çdo ditë nga rrethina në kryeqytet, e kupton se qyteti ka ndryshuar shumë. Por si ka ndryshuar?

Kur largohem nga Prishtina, më pëlqen të udhëtoj me autobus; më duket si një ekspeditë sociale. Zakonisht, sheh studentë, të moshuar dhe ndonjë nënë me fëmijën e saj që kthehet nga ndonjë kontroll mjekësor në Prishtinë.

Gjendja në autobusë ka ndryshuar, kjo është përshtypja ime aspak reprezentative. Para 10 vitesh, autobusët të “terrorizonin” me muzikë të viteve 90-të - një përzierje tallavash, vajtimesh pseudo-patriotike dhe arabeskash të zhurmshme. Tani nuk ndodh më. Arsyeja është e qartë: të gjithë kanë telefona dhe kufje. Secili dëgjon çfarë të dojë - muzikë, podcast, libra. Me sa duket, edhe kompanitë e transportit e kanë kuptuar këtë. Nuk më ka rastisur prej vitesh të hip në autobus që lëshon muzikë nga ata televizorët e vegjël mbi kokën e shoferit. Por kjo mund të jetë, siç e thashë, një përshtypje imja. (8 orë janë të gjata, mendon njeriu për shumë gjëra, edhe për autobusët e Kosovës).

Në Sursee treni i orës 17:12 u nis në 17:12. /Telegrafi/

Mjafton një rezil, një pseudogazetar, një mikrofon dhe - abrakadabra - u bëre ekspert i historisë së Shqipërisë, ekspert i kores së tokës së Sazanit, ekspert i ranishtës së Zvërnecit dhe, natyrisht, edhe ekspert i Izraelit dhe Palestinës. Kjo nuk ka të bëjë aspak me lirinë e fjalës. Nuk ka të bëjë me gazetarinë. Kjo është një murtajë mediale. Dhe, si e tillë, duhet të luftohet.

Në vitin 1923 kryeministër i Shqipërisë ishte Ahmet Zogu. Atëbotë vendi po kalonte nëpër një fazë jostabiliteti politik, varfëria ishte e madhe, uria po ashtu. Më 1924 antropologu zviceran Eugène Pittard organizoi furnizimin e Shqipërisë me drithë për t’u ndihmuar njerëzve të mbijetonin. Më 1921 Eugène Pittard kishte propozuar themelimin e Kryqit të Kuq Shqiptar, pasi kishte parë mjerimin e refugjatëve nga Kosova dhe Maqedonia e sotme në territorin e Shqipërisë.

Në njërin nga këto vite të tmerrshme, pikërisht më 1923, sipas një rezili nga Shqipëria që fliste para ca ditësh në një emision të një televizioni kosovar, qenka bërë një plan që tokat shqiptare t’i marrë Izraeli, edhe më keq: t’i pushtojë. Jo vetëm Sazanin e Zvërnecin, por edhe Myzeqenë. Rezili nga Shqipëria tha pak a shumë këtë: «E kam në telefon planin, po deshët ua tregoj». Pastaj llomotiti diçka mbi konsullatën shqiptare në Vjenë, e cila në vitet 1930-të e paskësh denoncuar këtë plan. Në vitin 2026, sipas rezilit nga Shqipëria, maskarai Edi Rama paskësh bërë marrëveshje me Izraelin që ky projekt të realizohet. «E dimë ne planin e tyre», tha rezili, «vijnë ata, na thonë se duan të na marrin…». Rezili vazhdoi me ton kërcënues duke thënë se «na ka borxh Izraeli, se në Shqipëri nuk u vra asnjë izraelit gjatë Luftës së Dytë».

Dreqi e marrtë: si është e mundur që një personi të tillë, pra një rezili nga Shqipëria, i cili mund të ishte edhe nga Kosova, t’i jepet një hapësirë e tillë mediale? Si është e mundur të gënjehet kaq shumë, faqe botës, pa asnjë pasojë? Nuk ka pasur marrëveshje mes Shqipërisë dhe Izraelit më 1923, sepse Izraeli është themeluar më 1948. Në vitet 1930-të shoqatat hebraike në Europën Perëndimore, të tmerruara nga planet e nazistëve gjermanë për t’i dëbuar hebrenjtë nga shtëpitë e tyre në Gjermani e gjetiu në Europë, përmendën edhe Shqipërinë si vend ku mund të strehohej një pjesë e të përndjekurve hebrenj. Konsulli shqiptar në Vjenë, Kol Rrota, e njoftoi Ministrinë e Jashtme në Tiranë për këto diskutime dhe sugjeroi që hebrenjtë të mos pranohen. Rrota shkruan me gjuhën e antisemitëve të kohës dhe ofendon popullin e tij duke e quajtur «prej natyre antisemit» (një rrenë që do të demantohej në vitet në vijim me shpëtimin e qindra hebrenjve në Kosovë e Shqipëri).

Sipas historianes zvicerane Franziska Zaugg, e cila sapo ka botuar një libër me vlerë mbi shpëtimin e hebrenjve nga shqiptarët, rrjeti qendror i këtij aksioni humanitar ishte Kosova. Kjo mund të mos u pëlqejë historianëve të shkollës komuniste në Tiranë dhe ithtarëve të tyre, të cilët historinë e shohin me shabllonin bardh e zi.

Sa i përket konsullit Kol Rrota: ai shërbente në Vjenë, një qytet ku nazizmi në vitet 1930-të gëzonte përkrahje të madhe, ndoshta edhe më shumë se në Gjermani, me përjashtim të kryeqytetit të lëvizjes naziste, Münchenit. Pas Luftës së Dytë Botërore shumica e austriakëve u rritën me gënjeshtrën se ishin viktimat e para të Adolf Hitlerit; në të vërtetë ishin duartrokitës të tij të zellshëm dhe shërbëtorë në krime - deri në Ballkan. Miti se Austria ishte viktima e parë e Hitlerit është rrëzuar ndërkohë falë qasjes kritike ndaj historisë nga ana e vetë austriakëve.

Është e qartë se një konsull si Kol Rrota nuk ka pasur asnjë mundësi dhe asnjë kompetencë të vendoste për pranimin e refugjatëve hebrenj. Për këtë do të vendoste qeveria mbretërore në Tiranë dhe Mbreti Zog. Ata nuk e ndoqën më tej këtë çështje, por as hebrenjtë nuk insistuan aq, sepse te shumica mbizotëroi dëshira e kthimit në truallin e zanafillës.

Në vitin 2026 këto fakte nuk merren fare parasysh në moçalin medial shqiptar. Mjafton një rezil, një pseudogazetar, një mikrofon dhe - abrakadabra - u bëre ekspert i historisë së Shqipërisë, ekspert i kores së tokës së Sazanit, ekspert i ranishtës së Zvërnecit dhe, natyrisht, edhe ekspert i Izraelit dhe Palestinës. Kjo nuk ka të bëjë aspak me lirinë e fjalës. Nuk ka të bëjë me gazetarinë. Kjo është një murtajë mediale. Dhe, si e tillë, duhet të luftohet - edhe kur është fenomen periferik.

Videoja me rezilin nga Shqipëria që flet gjepura në televizionin e Kosovës është pëlqyer gati 8 mijë herë, ndërsa është klikuar 231 mijë herë dhe është shpërndarë mbi 1100 herë. Gazetari (ose, më mirë të themi, pseudogazetari) i ka krijuar atij këtë mundësi. Nuk i ka bërë asnjë pyetje kritike. E ka lënë të flasë, të shpifë, të mashtrojë, të manipulojë faktet historike.

Shqiptarët kanë qindra arsye për të protestuar kundër qeverisë më të korruptuar që nga rënia e komunizmit në Shqipëri, por nuk duhet të tolerohen në hapësirën publike dhe në botën digjitale huliganë të etur për protagonizëm. Kundër kësaj zgjebe nën petkun e gazetarisë duhet të protestojnë shoqatat e gazetarëve, sepse detyrë e tyre është të mbrojnë etikën e profesionit dhe jo vetëm të kakarisin nëpër zyra ambasadash sa për të siguruar ndonjë fond.

Fenomeni i vënies në dyshim në mënyrë sistematike të të vërtetave objektive dhe të verifikuara nga profesionistët ka pasoja të rënda për çdo shoqëri, e sidomos për ato shoqëri ku kompetenca mediale e publikut nuk është shumë e zhvilluar. Në shoqëri të tilla shfaqen rezilë të llojllojshëm dhe minimin e besimit në të vërtetën e shndërrojnë në biznes. Kësisoj delegjitimohet jo vetëm e vërteta, por edhe çdo qenësi publike.

Në ambiente të tilla, faktet s’kanë ndikim; ato shërbejnë vetëm për përdredhjen e emocioneve, për të prodhuar «të vërtetat e ndjera» - këto janë rrena. Rrenat e epokës postfaktike! Agjitacioni i vazhdueshëm kundër çdo zëri racional dhe përdorimi i qëllimshëm i ideologjive konspirative synon ta bëjë të pamundur pajtimin publik për gjërat që shihen me sy dhe janë të pamohueshme. Kështu polarizohet shoqëria.

Përgjegjësia e mediave qëndron në ruajtjen konsekuente të gazetarisë cilësore, në mënyrë që rrjetet manipuluese dhe ndikimet e qëllimshme të zbulohen plotësisht. Ndarja e shoqërisë në grupe që besojnë verbërisht dhe në të tjera që e refuzojnë në mënyrë radikale edhe provën e qartë, e shkatërron kuptimin e përbashkët të realitetit që është i domosdoshëm për çdo demokraci.

Kur gënjeshtra sistematike dhe mohimi i fakteve normalizohen, zhduket baza e përbashkët për diskursin politik dhe kompromisin. Pastaj i hapet udhë defunksionalizimit të sferës publike dhe të institucioneve demokratike. /Telegrafi/

Shënime nga ecjet në Zvicër (3).

1.

Njerëzit e parë që bien në sy pak pas stacionit të trenit në Nesslau në trevën e Toggenburg në Zvicrën lindore - janë ushtarë. Duket se ruajnë një objekt. Shtegu, i cili do të marrë fund në fshatin Wildhaus pas gati 8 orë ecjeje (!) dhe 20 kilometra të kalura, fillon e vazhdon pranë lumit të bukur Thur. Pas pak shfaqet një ujëvarë dhe uji shfrytëzohet për një punë të mençur: për prodhimin e energjisë elektrike.

Fshati tjetër quhet Stein dhe shtrihet mes trevës së Alpsteinit, vargmaleve Churfirsten dhe malit Speer. Më 1905 këtu u hap një fabrikë e skive dhe rajoni u bë i njohur me skiatorë. Bujqësia, zejtaria dhe turizmi janë degët më të rëndësishme të ekonomisë. Kështu, fshat pas fshati, i afrohem alpeve të Säntis dhe pjesës veriore të Toggenburgut të epërm. Një pjesë e madhe e terrenit këtu është e bllokuar nga ushtria, e cila ushtron me lloj-lloj armësh, prej mortajave deri te mitralozët. Dy ushtarë thonë: “Mos e lësho rrugën, përndryshe s’ka problem. Mos u shqetëso nga ushtima e armëve”. Ok.

Të shtënat e pandërprera krijojnë një atmosferë lufte (ose së paku simulim lufte). Pas një ore ecjeje, edhe kjo përvojë merr fund dhe fshati Wildhaus nuk duket aq larg. Në orën 16:34 autobusi dykatësh i postës zvicerane startoi drejt Nesslaut, aty ku kisha zbritur në mëngjes.

Disa të dhëna për rajonin: Kantoni i St. Gallen shtrihet në një sipërfaqe prej 2052 km² dhe ka 504’686 banorë. 30,6 për qind e territorit është e mbuluar nga pyjet. Kantoni ka 95 liqene. Ky rajon karakterizohet nga maja mbresëlënëse malore si Ringelspitz, që arrin lartësinë 3247 metra, dhe Säntis me 2502 metra. Në këtë zonë është i pranishëm gjeli i egër, një shpend i rrallë që mund të rritet deri në një metër gjatësi dhe trembet lehtë. Mbarë kantoni ka 4394 kilometra shtigje për ecje. Këtë rrjet e mirëmban shoqata St. Galler Wanderwege me ndihmën e 150 vullnetarëve të përkushtuar. Çdo vit, ata investojnë energji të konsiderueshme duke zëvendësuar rreth 200 tabela orientuese dhe duke përdorur deri në 100 kilogramë bojë për të rifreskuar markimet që udhëzojnë alpinistët.

2.

Ecja e radhës mund të përmblidhet me këtë titull: mund të ishte në Toscanë, por është afër Zürichut. Andelfingeni është një fshat tipik zviceran. Kur them tipik, nënkuptoj: i bukur. Shumë i bukur! Këtu është ruajtur tradita, gjë që vërehet në arkitekturën e zonës - dominojnë shtëpitë e vjetra, të cilat janë habitshëm të mirëmbajtura. Por në Andelfingen ka depërtuar me kujdes e vëmendje edhe moderniteti.

Lumi Thur i shton hijeshinë fshatit, i cili mund të quhet edhe qytezë. Ura prej druri mbi këtë lumë dëshmon për historinë e gjatë të banimit të Andelfingenit si një pikë kalimi, pikë doganore dhe si qendër rajonale.

Kur nisesh pak pas orës 09:00 nga Andelfingeni drejt Eglisaut, një tjetër fshat i hijshëm, destinacioni duket i largët. Ndonëse terreni është i rrafshët, duhen përshkuar mbi 20 kilometra në këmbë. Megjithatë, kjo rrugë nuk është sfidë, por kënaqësi. Natyra të kujton vende-vende Toscanën e famshme të Italisë: ara të punuara me kujdes, livadhe me një gjelbërim shpërthyes, rrugë fushore që duken të pafundme dhe lisa të gjatë që ngjasojnë me plepat (ndoshta edhe janë të tillë).

Më tej, lumi Thur bashkohet me lumin e Rajnës (Rhein), i cili vjen nga Ujëvara e Rajnës - ujëvara më e fuqishme në Europë dhe një atraksion i madh turistik.

Tani ecja vazhdon përgjatë Rajnës deri në Eglisau, i cili shtrihet mes vreshtave dhe lumit. Ndoshta ky fshat është edhe më i bukur se Andelfingeni. Muzeu i Eglisaut gjendet në një ndërtesë me vlerë të lartë historike. Në këtë shtëpi vreshtarësh të vitit 1670, janë ekspozuar në tre kate dëshmi të historisë së qytezës, administrimit, lundrimit dhe peshkimit.

Në një dhomë të veçantë prezantohet historia e ndërtimit: modele të ndryshme, piktura, gravura, plane dhe fotografi dokumentojnë qartë zhvillimin arkitekturor.

Guvernatori i fundit i Eglisaut, Salomon Landolt, përfaqësohet përmes disa guasheve, akuareleve dhe një pikture në vaj. Në katin nën çati, peshkimi i salmonit, dikur një veprimtari mjaft e rëndësishme, përbën pikën qendrore të koleksionit. Metodat e ndryshme të peshkimit paraqiten përmes pajisjeve, modeleve dhe një videoje. (Rreth 20 kilometra, 5 orë ecje).

Shënime nga ecjet në Zvicër (2).

Madhështia e tij, Liqeni i Luzernit në gjermanisht quhet Vierwaldstättersee (që i bie Liqeni i Katër Kantoneve Pyjore): këtu, sipas legjendës, është zemra e Zvicrës. Mite, histori, legjenda, dokumente me rëndësi - në këtë zonë gjenden.

Ditë më parë ecja në këtë trevë filloi në fshatin Flüelen, buzë liqenit, dhe vazhdoi buzë liqenit deri në katundin Morschach, ku njerëzit e shtynin kohën me verë të bardhë, birrë e pije të tjera në pritje të ndeshjes së futbollit mes Zvicrës dhe Katarit.

Shtegu mund të zgjatet e shkurtohet sipas dëshirës, sot i kalova nja 15 kilometra, për 4 orë. Panorama është mahnitëse, shtegu i rregulluar me kujdes, me banka për pushim, aty-këtu me shkallë prej druri.

Këndejpari, në qytezën e Schwyzit, gjendet muzeu Bundesbriefmuseum, ku ruhet karta origjinale e pavarësisë; ajo daton nga viti 1291, kur përfaqësues të tri kantoneve (Uri, Schwyz, Unterwalden) i dhanë besën njëri-tjetrit për të qëndruar bashkë dhe të lirë përgjithmonë.

Nga Vevey në Villeneuve: Magjia e Liqenit të Gjenevës, shkrimtari Lord Byron, piktori Oskar Kokoschka dhe lidhjet shqiptare

Pas nja dy orë ecjeje shfaqet fshati i bukur Sisikon, ndërsa përballë, matanë liqenit, është livadhi Rütli, bari më i shenjtë i Zvicrës - në atë livadh ishte dhënë besa për të hedhur themelet e Zvicrës më 1291.

Në gjermanisht emri zyrtar i Zvicrës është Schweizerische Eidgenossenschaft - në shqip mund të përkthehet si Besëlidhja Zvicerane.

Tre kilometra para Sisikonit ofrohet një rast për t’u futur thellë në historinë e vendit. Aty gjendet Tellskapelle, Kishëza e Wilhelm Tellit, heroit nacional zviceran, për të cilin nuk ka dëshmi se ka ekzistuar. Por për çka ekziston letërsia?

Klasiku gjerman Friedrich Schiller e ka përjetësuar Tellin në një dramë. Katër murale të Tellskapelle shpjegojnë historinë zanafillore të Zvicrës. Telli refuzoi t’i përulej kapelës së guvernatorit austriak Gessler (murali i parë), i cili, si ndëshkim, e detyroi atë të qëllonte me shigjetë një mollë mbi kokën e djalit të tij (murali i dytë).

Telli bëri një gjuajtje të përsosur, por pranoi se shigjetën e dytë e kishte ruajtur për të vrarë tiranin nëse djalit do t’i ndodhte gjë. Sundimtari i huaj, Gessleri, urdhëroi arrestimin e Tellit.

Ndërsa po e bartnin me një varkë mbi liqen, shpërtheu një stuhi dhe rojet ia dhanë drejtimin e varkës Tellit, i cili ishte lundrues me përvojë.

Telli përfitoi nga rasti, kërceu mbi një shkëmb dhe iku, por më parë ia dha një shkelm varkës, duke i lënë ata që e arrestuan në mes të stuhisë liqenore (murali i tretë).

Në muralin e katërt shihet livadhi Rütli. Telli nuk e la me kaq pasi shpëtoi. Ai i zuri pritë Gesslerit në një rrugicë të ngushtë malore dhe e vrau me shigjetë.

Më 2024 regjisori nga Irlanda e Veriut, Nick Hamm, solli në kinema filmin „Wilhelm Tell“, një version i hollivudianizuar i mitit zviceran. Edhe në film Telli e qëllon mollën me shigjetë. Por para se të bëjë këtë akt heroik, ai, sipas regjisorit, ka një të kaluar si pjesëmarrës në kryqëzata.

Është i martuar me një myslimane (arabe), të cilën e ka shpëtuar bashkë me djalin e saj. Pas kthimit në Zvicër djali pagëzohet me emrin Walter.

Tani ndokush mund të pyesë: e si kanë qenë reagimet në Zvicër? A pati një fushatë zemërimi? A pati mallkime ndaj regjisorit, i cili heroin nacional zviceran e martoi me një arabe? A pati fushatë linçuese? Përgjigjjja: jo, asgjë nga këto. Arti është art. Dhe arti ka të drejtë të merret me interpretime dhe me provokime.

Nuk besoj që një regjisor i huaj apo edhe shqiptar do të shpëtonte lehtë nga mllefi kolektiv patriotik shqiptar sikur të bënte një film për Skënderbeun, i cili është i martuar me një afrikane, të birin e së cilës heroi kombëtar shqiptar e birëson. /Telegrafi/

Shënime nga ecjet në Zvicër (1).

Kurrë s’është e tepërt të lavdërohet transporti publik i Zvicrës. Kushton një dreq e gjysmë, por kushtet e udhëtimit i afrohen parajsës. Brenda tri orëve, nganjëherë më pak se tri orë duhen për të shkuar nga një cep tjetër i Zvicrës në cepin tjetër.

Për shembull nga Zürichu në Vevey, në Zvicrën franceze, buzë Liqenit të Gjenevës. Nga këtu një shteg të shpie bregut të liqenit deri në fshatin Villeneuve. (Rreth 14 kilometra, ecje me nge, nja 4 orë).

Vevey arriti kulmin e zhvillimit dhe popullaritetit gjatë Belle Époque në fund të shekullit të 19-të. Hotelet madhështore, promenada buzë liqenit, palmat dhe lulet bien menjëherë në sy, edhe sot. Klima këtu është jashtëzakonisht e butë, pothuaj mesdhetare. Këtu është selia e koncernit botëror të artikujeve ushqimorë Nestlé.

Vevey është shumë krenar për lidhjen me aktorin e famshëm Charlie Chaplin, i cili jetoi këtu nga viti 1952 deri në vdekjen e tij në 1977. Një muze dhe një përmendore pranë liqenit janë dëshmi e pranisë së Chaplinit. Gjatë një udhëtimi në Londër në vitin 1952, Chaplin mësoi se atij i ishte mohuar kthimi në SHBA.

Drejtori i FBI-së, J. Edgar Hoover, e kishte vendosur atë, një britanik që kishte lavdëruar angazhimin e Rusisë kundër Hitlerit, në listën e tij të komunistëve. Në atë kohë senatori amerikan Joseph McCarthy zhvillonte një gjueti shtrigash kundër artistëve që i konsideronte të majtë. Chaplin vendosi të shpërngulej në Zvicër me gruan e tij Oona. Në Vevey ky çift jetoi me tetë fëmijët e tyre të përbashkët.

Në këtë pjesë të rivierës së liqenit të Gjenevës kanë jetuar e lënë gjurmë edhe artistë të tjerë. Në Montreux vizitorët i përshëndet një përmendore e këngëtarit të famshëm Freddie Mercury (1946-1991). “Nëse dëshiron paqe mendore, eja në Montreux”, është një porosi e tij.

Mercury jo vetëm që jetoi këtu, por gjithashtu regjistroi gjashtë nga albumet e tij me grupin Queen, përfshirë “Made in Heaven”. Statuja u ngrit në kujtim të tij në vitin 1996. Ajo është lehtësisht e dallueshme nga lulet që adhuruesit e tij ende vendosin aty.

Më 1961 në Montreux erdhi Vlladimir Nabokovi, shkrimtari i njohur rus, autor i romanit “Lolita”. Nabokovi nuk erdhi nga Bashkimi Sovjetik, por nga SHBA-të, ku kishte ligjëruar 20 vjet dhe kishte fituar mjaft para me romanin e tij “Lolita”, saqë mund t’ia lejonte vetes një jetë në Montreux.

Para tij rajonin e Liqenit të Gjenevës e kishin vizituar shkrimtarë të famshëm rusë si Nikollai Gogol, Fjodor Dostojevski dhe Lev Tolstoi. Nabokovi e adhuronte luksin. Vitet e tij në rivierën zvicerane i kaloi në një suitë në “Hotel Montreux Palace”. Në kohën e lirë zinte flutura.

Kompozitori rus Igor Stravinski erdhi pranë liqenit të Gjenevës për arsye shëndetësore. Ai kompozoi këtu disa nga kryeveprat e tij, dhe sot auditori në Qendrën e Kongreseve në Montreaux mban emrin e tij.

Shkrimtari dhe gazetari anglez Graham Greene erdhi në këtë pjesë të Zvicrës në vitin 1953 për të vizituar Charlie Chaplinin në Corsier-sur-Vevey, e më vonë vajzën e tij në Chaulin-sur-Montreux. Më 1990, pak para vdekjes, Graham Greene u shpërngul përfundimisht në Corseaux afër Vevey.

Ky tekst nuk duhet të përfundojë pa dy detaje që lidhen me shqiptarët. Rrugës nga Vevey në Villeneuve, afër Montreux, gjendet Kalaja Chillon, e vendosur në bregun e liqenit. Ajo është monumenti më i vizituar në Zvicër.

Një pjesë të madhe të famës së saj ajo ia detyron poemës së Lord Byronit “I burgosuri i Chillonit”. Po, bëhet fjalë për atë Byronin e famshëm nga Anglia që ka bredhur edhe viseve shqiptare, ka shkruar poezi e poema, ka pozuar me veshje kombëtare shqiptare dhe e ka vizituar Ali Pashë Tepelenën.

Në Vevey, Montreux dhe Villeneuve ka jetuar edhe piktori i madh austriak Oskar Kokoschka (1886-1980). Ai kishte lidhje me avangardën artistike të Berlinit para se të bëhej figurë qendrore e ekspresionizmit.

Kokoschka u vendos në vitin 1953 në Villa Delphin në Villeneuve dhe jetoi aty me gruan e tij Olda deri kur vdiq më 1980 në spitalin e Montreux. Më 1939 Kokoschka takoi në Londër piktorin shqiptar Çatin Saraçi.

Ata u bënë miq të mëdhenj, ndanë një studio në Kensington në Stratford Road, punuan së bashku. Oskar Kokoschka ishte adhurues i punës së Çatin Saraçii, i cili ishte lindur në Shkodër. Dëshmi e miqësisë së tyre është edhe një portret i Saraçit i punuar nga Kokoschka. /Telegrafi/

Pse 28 qershori i vitit 1989 tregon shumë për historinë e Kosovës?

1. Para 28 qershorit ishte 26 qershori. I vitit 1989. Atë ditë, në revistën gjermane “Der Spiegel”, doli një intervistë me kritikun letrar nga Kosova, Ibrahim Rugova. Ishte intervista e parë e tij në shtypin perëndimor. Në faqet 159 dhe 160, lideri i ardhshëm historik i Kosovës, me një akribi bindëse, renditi faktet historike, rreziqet që kanoseshin nga shovinizmi në rritje brenda shoqërisë serbe dhe e përfundoi intervistën me një paralajmërim profetik: “Nëse Serbia vazhdon të përpiqet të shtypë identitetin tonë kombëtar, atëherë do të ketë një kryengritje”.

2. Më 28 qershor 1989, në Gazimestan aterroi me helikopter Sllobodan Millosheviqi. Propaganda serbe tha se aty ishin tubuar 2 milionë serbë për të (për)kujtuar Betejën e Fushë Kosovës kundër osmanëve, të zhvilluar 600 vjet më parë. Agjencia e lajmeve Reuters e vlerësoi në 600 mijë numrin e pjesëmarrësve. Burime të tjera pretendojnë se atë ditë në Kosovë u mblodhën 1 milion serbë e serbe. Ata erdhën me trena, me autobusë, me vetura private. Ceremonia nisi me muzikë klasike të Beethovenit, me një kor prej 100 popash dhe me himnin shtetëror. Porosia më brutale nga fjalimi i Millosheviqit ishte kjo: “Gjashtë shekuj më vonë, sot, sërish jemi në beteja dhe para betejave. Ato nuk janë të armatosura, megjithëse as të tilla ende nuk përjashtohen”.

I çmenduri ishte i sinqertë: i paralajmëroi luftërat kundër popujve të tjerë, luftërat për Serbinë e Madhe. Mbarë udhëheqja serbe e jugosllave ishte e pranishme në Gazimestan. Kryeministri jugosllav Ante Markoviq, një ekonomist i përkrahur nga Perëndimit, por pa mbështetje nga liderët komunistë, kryetari i Kryesisë së Jugosllavisë, Janez Dërnovshek, një slloven që më parë kishte bërë karrierë si diplomat jugosllav, mes tjerash në Kajro të Egjiptit, ministri i Mbrojtjes Velko Kadijeviq, një nga figurat më proruse në udhëheqjen e kohës, ministri i Punëve të Brendshme Petar Graçanin, ministri i Jashtëm Budimir Lonçar, i cili në një intervistë për gazetën franceze “Le Monde” gënjeu se shqiptarët janë ardhacakë në Kosovë.

Morën pjesë edhe përfaqësues diplomatikë të rreth 50 vendeve, të akredituar në Jugosllavi. Interesante ishte se kush nuk mori pjesë në këtë orgji nacionaliste serbe: anëtari kroat i Kryesisë jugosllave, Stipe Shuvar, ambasadorët e pothuajse të gjitha vendeve perëndimore, mes tyre edhe ambasadori amerikan Warren Zimmermann - për këtë ai u ndëshkua nga Millosheviqi, i cili refuzoi ta pranonte në audiencë për nëntë muaj.

3. Shënimi i 600-vjetorit të Betejës së Kosovës ishte më shumë një rast për të mobilizuar nacionalizmin serb me mite e legjenda. “Disa javë më parë në Serbi trazimi kombëtar ndihej në çdo hap. Eshtrat e knezit serb Lazar, i cili mbeti i vrarë në Betejën e Kosovës, shëtiteshin nëpër ish-Jugosllavi dhe shërbenin si vende pelegrinazhi. Në Gazimestan, ikonat e Jezu Krishtit, Car Llazarit dhe Sllobodan Millosheviqit shiteshin bashkë”, shkruan historiani britanik Noel Malcolm në librin e tij mbi historinë e Bosnjës. Sa dhe çka dihet për Betejën e Kosovës të vitit 1389?

Ka aq pak burime primare, saqë është e dyshimtë nëse Beteja e Kosovës është zhvilluar fare. Këto fjalë i ka thënë Sima Cirkoviqi, një nga historianët e paktë serbë që janë përpjekur të mbajnë pak distancë profesionale ndaj Betejës së Kosovës. Si në pothuajse asnjë betejë tjetër, te Beteja e Kosovës vërehet fuqia shkatërruese e kujtesës. Ajo përdoret e keqpërdoret nga ideologët serbë për t’u viktimizuar si popull, për ta shfrytëzuar si beton për forcimin e nacionalizmit dhe hegjemonizmit, si dhe për të treguar gjoja superioritet ndaj popujve të tjerë.

Për këtë nuk zgjidhen mjete manipulimi. Çka “dihet” për Betejën e Kosovës është kryesisht prodhim i propagandës së shekullit të 19-të, kur shumë popuj përjetuan zgjimin e tyre kombëtar. Në shekullin e 20-të – me përjashtim të periudhës së sundimit të Josip Broz Titos – miti i Betejës së Kosovës u përdor nga Beogradi për të legjitimuar pushtimet, vrasjet masive, gjenocidin në Srebrenicë dhe krimet gjithandej në Ballkan. Nga ky këndvështrim, miti serb i Fushë Kosovës është i rëndësishëm, por jo për nga vlerat, por për nga fuqia e tij destruktive.

4. Për fatin e Ballkanit më e rëndësishme dhe më vendimtare është Beteja e Dytë e Kosovës e vitit 1448. Asaj i priu hungarezi Janosh Huniadi. Një koalicion katolik kundër një koalicioni islamik. Beteja përfundoi me disfatën e Huniadit. Kjo betejë, shkruan historiani zviceran Oliver Jens Schmitt, e vulosi fatin e Ballkanit, jo ajo e vitit 1389. Ka supozime, por s’ka dëshmi të bindshme që Skënderbeu ka marrë pjesë në Betejën e Kosovës të vitit 1448. E dëshmuar, ndërkaq, është se komandantët serbë nuk morën pjesë në luftën e vitit 1448. Ata tashmë ishin shndërruar në vasalë të Perandorisë Osmane, duke i ndihmuar sulltanët të pushtonin Ballkanin.

Që nga shekulli i 19-të, ideologët nacionalë serbë e mashtrojnë botën perëndimore se në Fushë Kosovë e kanë mbrojtur krishterimin dhe Perëndimin. E kundërta është e vërtetë, sidomos sa i përket betejës së vitit 1448. Për ta diskredituar Huniadin, në epikën popullore serbe pretendohet se Huniadi vonë ka arritur në Kosovë (“Kasno Janko na Kosovo stiže”), pra kur erdhi më 1448 tashmë ishte vonë. Gjithsesi, vonë për serbët, të cilët tashmë ishin aranzhuar me rolin e vasalëve të sulltanëve. Konstrukti mitik i Betejës së Kosovës së vitit 1389 e shpalosi krejt fuqinë e mobilizimit politik për aventura të përgjakshme më 28 qershor 1989.

5. Më 26 qershor 1989, Ibrahim Rugova paralajmëroi Perëndimin mbi rrezikun e gjakderdhjes në Ballkan si pasojë e kërcënimeve të nacionalizmit serb. Ditën tjetër, më 27 qershor, ministrat e Jashtëm të Hungarisë dhe Austrisë – Gyula Horn dhe Alois Mock – u takuan afër pikës kufitare Sopron dhe Klingebach dhe prenë simbolikisht telat me gjemba të kufirit midis dy vendeve. Fotografia e tyre hyri në histori si moment i heqjes së Perdes së Hekurt.

6. Revista e pavarur serbe “Vreme”, para disa vitesh, pati botuar një kronologji të ngjarjeve që shënuan vitin 1989 në Jugosllavi. Më 28 shkurt, në Beograd u mbajt një tubim i madh, gjatë të cilit turma kërkoi arrestimin e liderit të atëhershëm partiak të Kosovës, Azem Vllasi. Sllobodan Millosheviqi tha se do të ketë arrestime. Dhe kjo ndodhi. Vllasi u arrestua dhe u nxor para gjyqit në Mitrovicë, ku u zhvillua një proces i montuar politik. Millosheviqi propozoi një hua popullore për rilindjen ekonomike të Serbisë. Nga Italia në Cetinje u transferuan mbetjet mortore të mbretit Nikolla dhe mbretëreshës Milena.

“Vreme” përmend edhe rastin e Boris Muzheviqit, anëtar i Kryesisë së Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë nga Sllovenia. Muzheviq u keqtrajtua nga polici serb Petko Gavriq për shkak se gjoja s’ishte ndalur me urdhër të policisë dhe s’kishte leje për drejtimin e automjetit. Duhet plotësuar këtu këtë ngjarje me informata shtesë: Gavriq nuk pati asnjë pasojë, ndërsa Muzheviq hyri në historinë sllovene si “i rrahuri i parë” - një shenjë e qartë e eskalimit të situatës nga nacionalizmi serb në rritje. Fakti që një funksionar i lartë slloven i federatës mund të goditej nga një polic serb pa pasoja tregonte se as pozita e lartë nuk të mbronte dhe se institucionet federale kishin filluar të shpërbëheshin. Muzheviq, përkthyes në sllovenisht i teksteve të filozofit marksist italian Antonio Gramsci, vdiq në tetor të vitit të kaluar.

Një ndër episodet më tragjikomike të vitit 1989 ishte “treni i vëllazërim-bashkimit” nga Sllovenia në Serbi. Ndërsa udhëheqja serbe e tensiononte situatën me mitingje nacionaliste anekënd Jugosllavisë, politikani komunist slloven Jozhe Smole organizoi një udhëtim me tren nga Sllovenia në Serbi me qëllim të qetësimit të gjandjes. Në Beograd, Smole vallëzoi me politikanen serbe Radmila Angjellkoviq. Në mediat e kohës ajo, për shkak të stilit të vallëzimit, u quajt “Rada Llambada”. Smole, po aq sa komunist, ishte edhe realist. Trenin e vitit 1989 e përshkroi kështu: “Tren i vëllazërimit po, tren i bashkimit – jo. Jemi tepër të ndryshëm për të qenë bashkë”.

7. Më 1989 vdiq Danilo Kish, njëri nga kritikët më të ashpër të nacionalizmit serb, i cili ishte shpërngulur në Francë. Atëbotë përmendej si kandidat për Çmimin Nobel për Letërsi. (Përkthyes i veprave të tij në shqip ishte edhe Jusuf Gërvalla). Kish u lind më 1935 në Suboticë; babai ishte hebre hungarez, nëna malazeze. Kish i shpëtoi Holokaustit pasi prindërit e pagëzuan si të krishter në vitin 1939. I ati i tij u ekzekutua në kampin e Auschwitzit. Së bashku me të ëmën dhe të motrën, Kish u vendos në Mal të Zi në vitin 1947 me ndihmën e Kryqit të Kuq.

Pas luftës, Kish studioi letërsi në Beograd (1954-1958) dhe filloi të punonte si përkthyes nga hungarishtja, frëngjishtja dhe rusishtja. Në të njëjtën kohë, ai publikoi poezi, ese dhe tregime të shumta, si dhe romane e vëllime me tregime që nga viti 1962. Romani i tij “Një varr për Boris Davidoviqin”, i botuar në vitin 1976, ndikoi që të shihej me sy të keq nga regjimi. Ishte po ashtu në shënjestër të elitës nacionaliste letrare dhe politike serbe.

Më 1989 basketbollisti Vlade Divac nënshkroi kontratë trevjeçare me Lakers. Në Beograd erdhën për vizitë delegacione nga Afrika, Azia e Amerika Latine për samitin e radhës të Lëvizjes së të Painkuadruarve. Lideri i Libisë Muamar al-Gadafi i dhuroi një deve Kopshtit Zoologjik të Beogradit. Ishte ndër ngjarjet e pakta humoristike të atij viti. /Telegrafi/

1. Ingeborg Bachmann (1926-1973) është ndoshta autorja më interesante e hapësirës gjermanishtfolëse, së paku e shekullit të 20-të.

2. Ajo ishte e bindur se për zjarrin mund të shkruash vetëm nëse e ke djegur dorën.

3. Profecia e saj është trishtuese: ajo vdiq nga zjarri në banesën e saj. Rrethanat, edhe sot, janë të errëta, të mistershme.

4. Ingeborg Bachmann ishte bija e një nazisti nga Klagenfurti i Austrisë. Pas Luftës së Dytë provoi dhe përjetoi të pamundshmen: u dashurua me Paul Celanin, poet hebre nga Ukraina, autor i poezisë frikshëm madhështore “Fuga e vdekjes”. Celan vdiq duke u hedhur në lumin e Seines (Paris). Bachmann i shkroi Celanit: “Është një dashuri e bukur kjo të cilën e jetoj bashkë me ty, dhe vetëm sepse kam frikë se mos them shumë, nuk them se ajo është më e bukura”.

5.“Të gjithë burrat janë të sëmurë.” Ingeborg Bachmann besonte se fashizmi fillon te raporti mes dy njerëzve.

6. Megjithatë, edhe pa burra s’bën, siç e tregojnë lidhjet e saj spektakulare. Bachmann tërhiqte shikimet e tyre. Nganjëherë i testonte burrat. Sapo i shihte tre burra, bënte sikur i ra diçka nga çanta në tokë. Dhe vështronte se si atyre tre burrave u bashkohej edhe një i katërt për t’ia dhënë gjësendin që i kishte rënë në tokë.

7. Ingeborg Bachmann ishte feministe pa e cilësuar veten të tillë.

8. Ajo shkroi për (pa)mundësitë e dashurisë. Lidhja e saj katërvjeçare me shkrimtarin zviceran Max Frisch nxit debate edhe sot. Ekzistojnë dy tabore: adhuruesit e Ingeborg Bachmannit dhe mbrojtësit e Max Frischit. Adhurueset e Bachmannit e urrejnë Max Frischin; në sytë e tyre ai është “reklamaxhi” që sheh vetëm veten, “terrorist i normalitetit” ose “pashërueshëm i shëndoshë” - këto janë disa nga etiketat që i ngjiten atij.

9. Në banesën e përbashkët afër Zürichut, Bachmann gjeti ditarin e Max Frischit, nga përmbajtja e të cilit u ndie e lënduar. Bëri atë që bëjnë njerëzit në afekt: e asgjësoi. Kështu nisi larja e hesapeve mes tyre.

10. Bachmann shkroi romanin “Malina” (1971), një histori dashurie tragjike. Max Frisch shkroi romanin “Le të themi se quhem Gantenbein” (1964). Në të dy veprat rrjedhin përvoja nga lidhja e tyre. Bachmann shkruan: “Do të vijë një ditë kur njerëzit do të rizbulojnë savana dhe stepa, do të shpërndahen jashtë dhe do t’i japin fund skllavërisë së tyre, kafshët do t’u afrohen njerëzve nën diellin e lartë, atyre që janë të lirë, dhe do të jetojnë në harmoni (...)”. Frisch shkruan: “Çdo njeri shpik herët a vonë një histori që e merr për jetën e tij [...] ose një varg të tërë historish”.

11. Bachmann pinte duhan. Ishte modë e kohës, ishte edhe akt rezistence ndaj burrave (burrat dhe duhani, një histori më vete). Njëqind Gitane në ditë. Markë franceze, duhan i zi korb; tymi i tij ua zverdhte gishtat e dorës si këmbët e sokolit.

12. Të dhëna biografike. Ingeborg Bachmann u lind në vitin 1926 në Klagenfurt, një qytet afër kufirit me Slloveninë. Studioi filozofinë, gjermanistikën dhe psikologjinë në tri qytete austriake: Innsbruck, Graz dhe Vjenë. Në punimin e doktoratës u mor me filozofin Martin Heidegger. Pasi botoi poezitë e para në shtypin e kohës, filloi të punojë për radiostacionin e ushtrisë amerikane në Vjenë, “Rot-Weiss-Rot”, ku u mor kryesisht me përpunime radiofonike të dramave bashkëkohore anglo-amerikane dhe franceze. Në vitin 1953 u shpërblye me Çmimin e Grupit 47 për vëllimin e saj të parë me poezi - “Die gestundete Zeit” (“Koha e shtyrë”).

13. Bachmann shkruan: “Rininë e kalova në Kärnten, në jug, pranë kufirit, në një luginë që ka dy emra - një gjerman dhe një slloven. Shtëpia ku paraardhësit e mi banuan brez pas brezi - austriakë dhe vendas sllovenë - mban edhe sot një emër që tingëllon i huaj. Kështu, pranë kufirit ndodhet sërish kufiri: kufiri i gjuhës - dhe unë ndihesha në shtëpi si andej, ashtu edhe këndej, me historitë e shpirtrave të mirë dhe të këqij të dy e tre vendeve; sepse matanë maleve, pas një ore rrugë, shtrihet Italia. Besoj se ngushtica e kësaj lugine dhe vetëdija e të qenmit afër kufirit kanë ndikuar që të kem mall për vende të largëta. Kur mbaroi lufta, u largova dhe mbërrita me padurim e pritshmëri në Vjenë, që kishte qenë e paarritshme në imagjinatën time. Ajo u bë sërish një atdhe në kufi: midis Lindjes dhe Perëndimit, midis një të kaluare të madhe dhe një të ardhmeje të errët. Dhe, nëse më vonë kam shkuar edhe në Paris e Londër, në Gjermani dhe Itali, kjo thotë pak, sepse në kujtesën time rruga nga lugina drejt Vjenës do të mbetet gjithmonë rruga më e gjatë”.

14. Në 100-vjetorin e lindjes së Ingeborg Bachmannit janë ribotuar vepra të saj. Janë botuar letërkëmbime. “Ingeborg Bachmann - dikush që dikur isha unë” titullohet portreti më i ri filmik. Po mbahen lexime, seminare, takime (për)kujtimore, janë hapur ekspozita. Romani i saj “Malina” do vihet në skenë si operë në Berlin.

Fleur Jaeggy, shkrimtare zvicerane 85-vjeçare, sapo ka botuar një rrëfim mbi miqësinë e saj me Ingeborg Bachmannin; quhet “Ditët e fundit të Ingeborgut”. Ato ishin, siç u tha, shoqe. Ishin edhe diçka më shumë? Dashuria më e madhe e jetës së tyre? Supozim. Spekulim. Në verën e vitit 1971, kur liria dukej e pakufishme, ato u nisën me një Alfa Romeo të kuq nga Roma drejt bregdetit të Toskanës. Donin të kalonin një muaj bashkë. Të izoluara nga bota. Det. Diell. Not. Jetë. Nganjëherë vinin njerëz për vizitë: shkrimtari italian Italo Calvino, shkrimtari gjerman Uwe Johnson. Dy vjet më vonë Bachmann vdes dhe për Fleur Jaeggyn fillon një fazë e gjatë pikëllimi. Mbi 50 vjet më vonë ajo vjen me këtë libër me pak fletë e me shumë domethënie.

15. Dhe, për fund, edhe kjo nga Bachmann: “Ashtu siç përpiqet shkrimtari t’i nxisë të tjerët drejt së vërtetës nëpërmjet përshkrimit, ashtu edhe të tjerët e nxisin atë, kur ia bëjnë me dije, nëpërmjet lavdërimit dhe qortimit, se kërkojnë prej tij të vërtetën dhe duan të arrijnë në atë gjendje ku u hapen sytë. E vërteta është e përballueshme për njeriun”.