Login
Rendi i ri botëror/ Si po e rishkruan Trump librin e rregullave mbi të cilin u ndërtua Perëndimi
Nga TRT World –
Në Forumin Ekonomik Botëror në Davos këtë muaj, ankthi doli nga korridoret dhe pushtoi skenën kryesore, i mprehur nga veprimet dhe retorika e ShBA-së.
“Parimi i sovranitetit është i cenueshëm,” tha për TRT World Paul M. Collins Jr, profesor i Studimeve Ligjore dhe Shkencave Politike në Universitetin e Massachusetts Amherst.
“Amerika po lëviz drejt një qasjeje ku ‘i forti ka të drejtë’, duke kërcënuar edhe aleatët e saj në NATO.”
Këto fjalë erdhën herët në një javë të mbushur me ndërhyrjet e njëpasnjëshme të Presidentit të ShBA, Donald
Disa ditë më parë, Trump urdhëroi ShBA-në të tërhiqej nga 66 organizata, konventa dhe traktate ndërkombëtare, duke argumentuar se ato binin ndesh me interesat e vendit. Ky vendim përfshiu organizmat e klimës, duke përfshirë Konventën Kuadër të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike dhe Panelin Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike, së bashku me dhjetëra grupe të lidhura me OKB-në dhe jashtë saj, që punojnë në çështje që variojnë nga energjia e rinovueshme te kundërterrorizmi.
Valët e tronditjes u ndjenë shpejt në Evropë dhe më gjerë
Bashkimi Evropian përshpejtoi atë që zyrtarët e përshkruajnë si “nëna e të gjitha marrëveshjeve tregtare” me Indinë pas dy dekadash bisedimesh, një lëvizje që shihet gjerësisht si përgjigje ndaj kthimit të Uashingtonit nga brenda.
Marrëveshja, e njoftuar në Nju Delhi të martën, midis dy prej tregjeve më të mëdha në botë, vjen ndërsa Uashingtoni shënjestron si fuqinë aziatike, ashtu edhe bllokun e BE-së me tarifa të larta importi. ShBA-ja ka vendosur tarifa prej 50% mbi mallrat indiane, duke përfshirë një penalitet prej 25%, për shkak të blerjes së vazhdueshme të naftës nga Rusia prej Delhit. Kërcënimet e Trumpit për tarifat mbi Grenlandën tronditën BE-në, pavarësisht tërheqjes së tyre më vonë. Ekspertët sugjerojnë se kjo ekspozoi cenueshmërinë e BE-së.
Deklaratat nga udhëheqësit e Indisë dhe BE-së theksuan peizazhin më të gjerë gjeopolitik që rrethon marrëveshjen, e cila pritet të finalizohet më vonë në vitin 2026.
“Kjo është historia e dy gjigantëve, ekonomisë së dytë dhe të katërt më të madhe në botë. Dy gjigantë që zgjodhën partneritetin në një formë ku të dyja palët fitojnë. Një mesazh i fortë se bashkëpunimi është përgjigjja më e mirë ndaj sfidave globale,” tha Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen.
Kryeministri indian Narendra Modi e quajti marrëveshjen “marrëveshjen më të madhe të tregtisë së lirë në histori“.
“Rendi global është në trazira të mëdha sot,” tha Modi, duke shtuar, “në një kontekst të tillë, partneriteti midis Indisë dhe BE-së do të forcojë stabilitetin në sistemin ndërkombëtar.”
Marrëveshja BE-Indi vjen pasi Brukseli nënshkroi një pakt madhor me bllokun Mercosur të Amerikës së Jugut dhe përfundoi marrëveshjet me Indonezinë, Meksikën dhe Zvicrën, ndërsa kërkon të mbrohet (hedge) kundër një ShBA-je më unilaterale.
Shpërbërja e rendit global
Rrëmuja e vazhdueshme ka bërë që zyrtarët evropianë dhe kanadezë të vënë në dyshim hapur nëse rendi i pas Luftës së Dytë Botërore, i udhëhequr nga ShBA-ja, mbi të cilën ata ishin mbështetur, po shpërbëhej në diçka më transaksionale.
Ky shqetësim u shpreh më qartë nga Kryeministri i Kanadasë, Mark Carney, i cili paralajmëroi në Davos se arkitektura e ndërtuar pas Luftës së Dytë Botërore po prishej në mënyra që i linin vendet e përmasave të mesme rishtazi të ekspozuara.
“Më lejoni të jem i drejtpërdrejtë. Ne jemi në mes të një shkëputjeje, jo të një tranzicioni,” u tha ai delegatëve në qytetin zviceran, duke paralajmëruar: “Fuqitë e mesme duhet të veprojnë së bashku, sepse nëse nuk jemi në tryezë, jemi në menu”.
Presidenti francez Emmanuel Macron pasqyroi të njëjtën diagnozë, duke përshkruar një moment të çekuilibrit historik në siguri dhe ekonomi.
“Është… një zhvendosje drejt një bote pa rregulla, ku ligji ndërkombëtar nëpërkëmbet dhe ku ligji i vetëm që duket se ka rëndësi është ai i më të fortit,” tha Macron, duke shtuar se ajo që ai i quajti “ambicie imperiale” po rishfaqeshin.
Në të njëjtin takim, presidenti i Ganës u tha delegatëve se në rendin global në zhvillim, Afrika synon të jetë në tryezë.
John Dramani Mahama tha se rendi multilateral dhe sistemi i bazuar në rregulla mund të jenë nën kërcënim, por argumentoi se një “Koalicion i të Vullnetshmëve” i ri mund të krijohet bazuar në një vizion të përbashkët dhe respekt të ndërsjellë.
Në mënyrë domethënëse, përgjigjja evropiane nuk përfundoi në Davos. Të martën, kryeministrja e Danimarkës u shpreh më troç.
“Një nga gjërat që mund të nxirret nga ngjarjet e javëve të fundit është se rendi i vjetër botëror nuk ekziston më,” argumentoi Mette Frederiksen, duke shtuar: “Nuk e di nëse ai do të kthehet, por me gjasë jo.”
Trump, nga ana e tij, ka ofruar një kornizë shumë të ndryshme.
Pasi fillimisht kërkoi kontrollin ose pronësinë amerikane të territorit Arktik, Trump ndryshoi kurs dhe njoftoi një “kornizë të një marrëveshjeje të ardhshme” për Grenlandën, duke përfshirë NATO-n dhe Danimarkën, që do t’i jepte Shteteve të Bashkuara qasje të plotë ushtarake.
Midis zyrtarëve evropianë, lehtësimi u shoqërua me pakënaqësi ndaj vetë presionit.
“Shtetet më të dobëta subjekt i cënimeve”
Joshua Busby, studiues i shquar në Qendrën Strauss dhe anëtar jorezident në Këshillin e Çikagos për Çështjet Globale, shpjegoi për TRT World tensionet mbi sovranitetin në marrëdhëniet me shtetet më të fuqishme.
“Sovraniteti ka qenë gjithmonë, siç sugjeroi Stephen Krasner (shkencëtar politik i njohur amerikan), një formë e ‘hipokrizisë së organizuar’ ku shtetet më të dobëta janë subjekt i cenimeve të sovranitetit nga shtetet e fuqishme.”
Kjo hendek midis parimit dhe fuqisë po ndikon tani në zgjedhjet strategjike.
“Në rastin e Evropës, ata janë më të cenueshëm ndaj agresionit rus dhe janë gjithnjë e më shumë të varur nga ShBA-ja për gazin natyror të lëngshëm. Ata gjithashtu mund ta shohin Kinën si një partner më mikpritës për investime si pasojë e rreziqeve të detyrimit nga ShBA-ja dhe Rusia,” shtoi Busby.
Divizionet ishin të spikatura mbi “Bordin e Ri të Paqes”, i zbuluar në Davos dhe i mbështetur nga vende të shumta.
Vende të shumta që kërkojnë reforma në OKB dhe që kanë paralajmëruar se rendi aktual botëror i shfrytëzon ato, kanë treguar interes të konsiderueshëm për Bordin e Paqes, i cili, sipas Trump, përfundimisht do të ndihmojë në zgjidhjen e konflikteve përtej Gazës.
Javën e kaluar, Türkiye, Arabia Saudite, Egjipti, Jordania, Indonezia, Pakistani, Katari, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe të tjerë pranuan ftesat për t’u bashkuar me Bordin e Paqes për Gazën.
Presidenti Recep Tayyip Erdoğan ndau më vonë vizionin e vendit të tij, duke thënë se Turqia do të bëhet një nga polet qendrore në rendin botëror të riformësuar.
“Bota po lëviz ngadalë drejt asaj që ne kemi thënë. Vlefshmëria e kritikave tona ndaj politikës globale, të cilat i kemi bërë prej vitesh, po bëhet e dukshme sot,” tha ai.
“Një goditje e madhe”
Vërejtja e Trump për aleatët e NATO-s, duke sugjeruar se ata kishin qëndruar “paksa larg vijave të frontit” në Afganistan, shkaktoi gjithashtu zemërim në kryeqytetet evropiane.
Kryeministri britanik Keir Starmer e kritikoi ashpër Trumpin për ato që ai i quajti vërejtje “fyerëse dhe sinqerisht të tmerrshme”, në të cilat presidenti i ShBA-së hodhi dyshime nëse aleatët e NATO-s do të vinin në mbrojtje të Uashingtonit nëse do t’u kërkohej.
Trump, duke folur në Fox Network, hodhi poshtë rolin e luajtur nga forcat aleate në luftërat e udhëhequra nga ShBA-ja. Duke iu referuar trupave joamerikane, ai tha: “E dini, ata do të thonë se dërguan disa trupa në Afganistan, ose këtë e atë, dhe ashtu bënë, ata qëndruan pak mbrapa, pak larg vijave të frontit.”
Pavarësisht lavdërimeve të mëvonshme të Trumpit për trupat britanike në Afganistan, vërejtjet e tij të mëparshme kishin shkaktuar tashmë shqetësim.
“Është e vështirë të thuhet nëse kjo krisje është e përkohshme apo afatgjatë,” tha Collins nga Universiteti i Massachusetts Amherst. “Disa udhëheqës mund të besojnë se prirjet individuale të Trump e nxisin këtë. Por ai u zgjodh nga populli dhe ai udhëheq Partinë Republikane. Është e besueshme që shumë njerëz ta shohin këtë si një ndryshim strukturor në mënyrën se si Shtetet e Bashkuara i qasen punëve të jashtme.”
Për fuqitë e mesme, dilema është akute. “Fuqitë e mesme po tregohen me të drejtë të kujdesshme duke kërkuar të ndërtojnë aleanca të reja që mund ose nuk mund të përfshijnë Shtetet e Bashkuara,” shtoi Collins. “Parashikueshmëria dhe bashkëpunimi janë çelësi që sistemi të funksionojë mirë.”
Fuqia përmbi ligjin?
Analistët thonë se rekordi historik është udhëzues këtu. David N. Gibbs, profesor i historisë në Universitetin e Arizonës, tha për TRT World se tërheqja e dukshme e Trump për Grenlandën kishte bërë pak për të fshirë dëmin.
“I gjithë ky episod ka lënë një ndjenjë të hidhur midis aleatëve të Amerikës,” tha ai.
Veçanërisht, shefja e politikës së jashtme të BE-së, Kaja Kallas, e konfirmoi këtë javën e kaluar, duke argumentuar se marrëdhëniet transatlantike kanë “marrë padyshim një goditje të madhe”. Ajo vuri në dukje se ngjarjet e fundit tregojnë se marrëdhëniet BE-ShBA “nuk janë më të njëjtat që ishin.”
Gibbs shpjegoi: “Dyshoj se evropianët janë të panikuar për humbjen e mundshme të aleancës transatlantike që ata e kanë supozuar gjithmonë si të palëkundur. Tani, ata po kërkojnë alternativa të mundshme për aleancën me amerikanët, prandaj edhe përpjekjet e tyre për të krijuar lidhje diku tjetër, përfshirë Amerikën e Jugut dhe Azinë Jugore. Dyshoj se së shpejti do të vijë edhe një lidhje më e ngushtë evropiane me Kinën.”
Starmer aktualisht ndodhet në Kinë, vizita e parë nga një udhëheqës britanik në tetë vjet, në një përpjekje për të rregulluar lidhjet me ekonominë e dytë më të madhe në botë dhe për të reduktuar varësinë e saj nga ShBA-ja.
Vëzhguesit, megjithatë, paralajmërojnë kundër shikimit të këtij momenti si plotësisht të paprecedentë.
Që nga viti 1945, argumentoi Gibbs, presidentët e njëpasnjëshëm të ShBA-së janë angazhuar vazhdimisht në agresion ushtarak në kundërshtim me ligjin ndërkombëtar.
“Nga këndvështrimi i ShBA-së, ligji ndërkombëtar zbatohet vetëm për vendet e dobëta, jo për superfuqitë,” tha ai.
