❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 28 January 2026Main stream

Skandali seksual i viteve 1970 që çoi në një gjyq dramatik

✇Telegrafi
By: Agron Shala
28 January 2026 at 15:25


Nga: Greg McKevitt / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NjĂ« marrĂ«dhĂ«nie e paligjshme homoseksuale, njĂ« komplot i dĂ«shtuar dhe njĂ« qen i vrarĂ« ishin nĂ« zemĂ«r tĂ« asaj qĂ« shtypi britanik e quajti "gjyqi i shekullit". NĂ« qendĂ«r ishte Jeremy Thorpe: udhĂ«heqĂ«s i PartisĂ« Liberale, njĂ« shtyllĂ« e shtetit dhe politikani i parĂ« britanik qĂ« u gjykua pĂ«r komplot dhe nxitje pĂ«r vrasje. Historia doli nĂ« dritĂ« mĂ« 29 janar 1976, kur gjatĂ« njĂ« seance gjyqĂ«sore, ish-i dashuri i tij Norman Scott bĂ«rtiti: “Po ndiqem gjithĂ« kohĂ«s prej njerĂ«zve pĂ«r shkak tĂ« marrĂ«dhĂ«nies sime seksuale me Jeremy Thorpein”. Dyshja u portretizua nĂ« dramĂ«n e BBC-sĂ« tĂ« vitit 2018, NjĂ« skandal shumĂ« anglez [A Very English Scandal] nga Hugh Grant (nĂ« rolin e Thorpeit) dhe Ben Whishaw (nĂ« rolin e Scottit). Zbulimi bombastik i Scotti ishte akti i parĂ« i njĂ« drame ligjore, mĂ« tĂ« çuditshme sesa trillimi, detajet e sĂ« cilĂ«s do tĂ« bĂ«heshin gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« habitshme.

Lexo po ashtu: Skandali seksual i viteve '60 që tronditi politikën britanike

Thorpe ishte shkolluar në Kolegjin elitist Eton, ku u kishte thënë miqve se dy ëndrrat e tij më të mëdha në jetë ishin të bëhej kryeministër dhe të martohej me princeshën Margaret. Për një adoleshent të privilegjuar dhe me lidhje të fuqishme, asnjëra nga këto fantazi nuk dukej shumë e paarritshme. Më vonë, si student juridiku në Universitetin e Oksfordit, ai la përshtypje si për veshjet ekstravagante në stilin e Epokës Eduardiane, ashtu edhe për talentin si debatues karizmatik. Pas diplomimit, u bë avokat dhe prezantues televiziv, por ambicia e tij politike vazhdoi të ziente. Si imitues i lindur dhe njeri me prirje skenike, në vitin 1959 u zgjodh deputet liberal në moshën 30-vjeçare.

- YouTube

Me këtë pedigre, ai dukej i destinuar për majat e politikës, por pas fasadës publike ishte fshehtas homoseksual, në një kohë kur homoseksualiteti mashkullor ishte i paligjshëm. Përveç dënimeve të rënda ligjore para se ligji të ndryshonte në vitin 1967, dëshpërimi moral i shoqërisë i linte ata, që bënin jetë të fshehtë, të cenueshëm ndaj shantazhit. Për një aspirant për kryeministër, pasojat e një ekspozimi do të ishin shkatërrimtare. Por, Thorpe e donte rrezikun dhe kishte një sërë marrëdhëniesh të shkurtra dhe të rastësishme. Në verën e vitit 1961, ai u njoh me një model të ri me origjinë të thjeshtë, të cilin nuk do të mund ta linte mënjanë.

Duke u kthyer pas nĂ« vitin 1977, Norman Scott i tregoi BBC‑sĂ« se si u takuan pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, “fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« mbi njĂ« derĂ« stalle”. NĂ« atĂ« kohĂ«, Scotti pĂ«rdorte emrin Norman Josiffe dhe ishte i punĂ«suar pĂ«r t’u kujdesur pĂ«r kuajt e njĂ« kalorĂ«si profesionist. Ai tha se Thorpe “dukej si njĂ« njeri i ngrohtĂ«â€ dhe ata filluan tĂ« takoheshin rregullisht. Me Scottin gjithmonĂ« pa para dhe qĂ« luftonte me probleme tĂ« shĂ«ndetit mendor, ata formonin njĂ« çift tĂ« çuditshĂ«m. Kur Scotti u arrestua pĂ«r dyshime pĂ«r vjedhje nĂ« dyqan, Thorpe foli nĂ« mbrojtje tĂ« tij para detektivĂ«ve. Ai i dha Scottit qasje nĂ« llogaritĂ« nĂ« dyqanet luksoze tĂ« rrobave nĂ« LondĂ«r dhe e prezantoi me miqtĂ« e tij tĂ« pasur. NdĂ«rsa Thorpe e kishte hedhur poshtĂ« çdo korrespondencĂ« mes tyre, letrat e tij tĂ« pĂ«rzemĂ«rta, por komprometuese, u ruajtĂ«n me kujdes dhe u mbajtĂ«n si prova nga Scotti.

PĂ«r ironi, Scotti gjithnjĂ« e mĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m ishte ai qĂ« i dha fund marrĂ«dhĂ«nies. Ai tha: “I thashĂ« kĂ«tij miku tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t se do ta ndaloja gjithĂ« kĂ«tĂ« punĂ«. Nuk e dija si, por ishte tepĂ«r pĂ«r mua. Nuk mund ta pĂ«rballoja. Do ta shkatĂ«rroja atĂ« dhe veten time”. I vetĂ«m dhe pranĂ« dĂ«shpĂ«rimit, ai filloi tĂ« fliste hapur pĂ«r vrasjen e Thorpeit dhe mĂ« pas pĂ«r vetĂ«vrasjen e tij. NjĂ« mik i shqetĂ«suar kontaktoi policinĂ«. NĂ« intervistat me policĂ«t, Scotti e inkriminoi veten duke pranuar se kishte qenĂ« nĂ« njĂ« marrĂ«dhĂ«nie me Thorpein. Jo vetĂ«m kaq, por ai kishte edhe gjurmĂ« tĂ« shkruara pĂ«r ta vĂ«rtetuar. Por, kush do ta besonte kĂ«tĂ« njeri nĂ« dukje tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m qĂ« bĂ«nte kĂ«to pretendime tĂ« çuditshme pĂ«r njĂ« figurĂ« kaq tĂ« shquar?

Skandale seksi dhe spiunazhi

Doli se shĂ«rbimet e sigurisĂ« tashmĂ« kishin dosje konfidenciale qĂ« pĂ«rshkruanin jetĂ«n private tĂ« komprometuar tĂ« Thorpeit, por asnjĂ« nga akuzat nuk u hetua zyrtarisht. NĂ« njĂ« dokumentar radiofonik tĂ« vitit 2014, reporteri i çështjeve aktuale tĂ« BBC‑sĂ«, Tom Mangold, vuri nĂ« dukje se, mĂ« shumĂ« se njĂ« mbulesĂ«, gjithĂ« mosveprimi ishte “i bazuar nĂ« mirĂ«kuptime tĂ« heshtura dhe supozime tĂ« nĂ«nkuptuara tĂ« qenĂ«sishme nĂ« shoqĂ«rinĂ« britanike” tĂ« asaj kohe. NĂ« fillim tĂ« viteve ’60 tĂ« shekullit XX, Britania po tronditej nga njĂ« seri skandalesh seksi dhe spiunazhi. Kishte tashmĂ« rastin e John Vassallit, njĂ« nĂ«punĂ«s civil homoseksual qĂ« kishte nxjerrĂ« sekrete shtetĂ«rore britanike te sovjetikĂ«t nĂ«n kĂ«rcĂ«nimin e shantazhit. MenjĂ«herĂ« pas kĂ«saj erdhi afera e ministrit tĂ« LuftĂ«s, John Profumo - me Christine Keelerin, njĂ« modele e re qĂ« kishte njĂ«kohĂ«sisht lidhje me njĂ« spiun rus. GjĂ«ja e fundit qĂ« establishmenti britanik dĂ«shironte ishte njĂ« tjetĂ«r skandal, kĂ«tĂ« herĂ« qĂ« pĂ«rfshinte njĂ« yll parlamentar nĂ« ngritje.

Scotti nuk u dekurajua nga ky bllokim institucional dhe i shkroi nĂ«nĂ«s sĂ« Thorpeit. “Mendova se ajo dinte pĂ«r marrĂ«dhĂ«nien tonĂ«â€, kĂ«mbĂ«nguli mĂ« vonĂ« Scotti pĂ«r BBC‑nĂ«. Edhe pse nuk ishte njĂ« letĂ«r shantazhi, ajo pĂ«rmbante nĂ«nkuptime qĂ« e tmerruan Thorpein kur ai e mori letrĂ«n pa u dorĂ«zuar. Letra ishte provĂ« se Scotti po kalonte nga njĂ« bezdisje nĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim. Thorpe u rrĂ«fye te miku dhe kolegu i tij deputet liberal, Peter Bessell, i cili pranoi tĂ« takonte Scottin dhe “tĂ« pĂ«rpiqej t’i zgjidhte vĂ«shtirĂ«sitĂ« e tij”. NĂ« vitin 1967, pas vetĂ«m tetĂ« vjetĂ«sh nĂ« Parlament, Thorpe u bĂ« udhĂ«heqĂ«s i partisĂ«, duke premtuar ta kthente PartinĂ« Liberale nĂ« njĂ« forcĂ« radikale dhe novatore. U bĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme se kurrĂ« tĂ« sigurohej qĂ« Scotti tĂ« heshtte. Besselli organizoi t’i paguhej njĂ« pagesĂ« e vogĂ«l javore dhe u pĂ«rpoq t’i gjente njĂ« punĂ«. Por, Scotti nuk u kĂ«naq.

Jeremy Thorpe(Getty Images)

TĂ« dy burrat kishin jetĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara personale. Thorpe u martua me Caroline Allpassin nĂ« vitin 1968 dhe patĂ«n njĂ« djalĂ«. Ajo u vra nĂ« njĂ« aksident automobilistik pak pas zgjedhjeve tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« vitit 1970. NĂ« vitin 1973, ai u martua me Marion Steinin, e njohur edhe si Kontesha e Hervudit, njĂ« pianiste koncertesh, me origjinĂ« austriake, e cila do t’i qĂ«ndronte besnike deri nĂ« fund. Scotti u martua me Sue Myersin nĂ« vitin 1969; ata patĂ«n njĂ« djalĂ«, por u ndanĂ« shpejt mĂ« pas.

Teksa Thorpe vazhdonte tĂ« lulĂ«zonte nĂ« karrierĂ«n e tij publike, mĂ« shumĂ« se 10 vjet pas lidhjes sĂ« tyre Scotti vazhdonte tĂ« bluante mendime dhe tĂ« shqetĂ«sonte kĂ«do qĂ« ishte gati tĂ« dĂ«gjonte historinĂ« e tij. Akuzat pĂ«rfundimisht arritĂ«n nĂ« zyrĂ«n e deputetit liberal, Emlyn Hooson, i cili, ndryshe nga Besselli, u shqetĂ«sua sa pĂ«r tĂ« informuar kolegĂ«t e lartĂ«. NjĂ« hetim i brendshĂ«m partiak pĂ«rfundoi se çështja kundĂ«r Thorpeit nuk ishte e dĂ«shmuar. NĂ« prag tĂ« zgjedhjeve tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« shkurtit 1974, njĂ« bashkĂ«punĂ«tor i Thorpeit i pagoi Scottit 2 500 paundĂ« pĂ«r t’i dorĂ«zuar ato letra bezdisĂ«se qĂ« pĂ«rmbanin kaq shumĂ« prova fajĂ«suese. Ato zgjedhje do tĂ« ishin kulmi i karrierĂ«s politike tĂ« Thorpeit. Partia e tij fitoi mjaft vende sa pĂ«r njĂ« moment dukej se ai mund tĂ« bĂ«hej ministĂ«r nĂ« njĂ« qeveri koalicioni - por, marrĂ«veshja nuk u arrit.

- YouTube

Një komplot i kurdisur

Ato pëshpëritje për Thorpein nuk u zhdukën. Nëse ideja lindi nga bisedat e kota mes Thorpeit dhe miqve të tij apo nga një diskutim më ogurzi, u përgatit një komplot, të paktën për ta frikësuar Scottin. Bashkëpunëtorët e Thorpeit kontaktuan Andrew Newtonin, një pilot aeroplani me sjellje të dyshimta dhe një vrasës joprofesional me pagesë. Newtoni u miqësua me Scottin në tetor 1975 duke pretenduar se ishte detektiv privat i punësuar për ta mbrojtur nga dikush që planifikonte ta vriste. Ai e bindi Scottin që besonte të bënte një udhëtim natën për në fshat. Newtoni mori me vete një armë, ndërsa Scotti qenushen e tij të quajtur Rinka.

Kur ndaluan nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« izoluar rruge, qeni u hodh jashtĂ« makinĂ«s. Scotti tha nĂ« vitin 1977: “Ajo po lehte dhe kĂ«rcente. Dhe, pastaj ai thjesht e qĂ«lloi. Dhe, unĂ«, pastaj ... u pĂ«rpoqa ta sillja sĂ«rish nĂ« jetĂ«. U pĂ«rkula dhe ai tha: ‘Tani Ă«shtĂ« radha jote’”. Scotti e shikoi me mosbesim teksa Newtoni qĂ«ndronte duke u dridhur para dritave tĂ« makinĂ«s me armĂ«n nĂ« duar. “E drejtoi kah unĂ« ... dhe papritmas kuptova se do tĂ« mĂ« qĂ«llonte edhe mua”, tha Scotti. Por, arma u bllokua dhe Scotti mbijetoi pĂ«r ta treguar historinĂ«. Newtoni pĂ«rfundoi duke u dĂ«nuar me dy vjet burg. NĂ« gjyqin e tij, ai pretendoi se Scotti e kishte shantazhuar me njĂ« fotografi nudo.

Tre muaj pas kĂ«saj pĂ«rvoje tmerruese, Scotti u paraqit nĂ« gjykatĂ« pĂ«r njĂ« akuzĂ« tĂ« vogĂ«l mashtrimi me ndihmat sociale. Aty, mĂ« 29 janar 1976, ai bĂ«rtiti pĂ«r “marrĂ«dhĂ«nien time seksuale me Jeremy Thorpein”. PĂ«r shkak se Scotti e bĂ«ri pretendimin e tij nĂ« njĂ« seancĂ« tĂ« hapur gjyqĂ«sore, gazetarĂ«t ishin tĂ« mbrojtur nga ligjet pĂ«r shpifje dhe ishin tĂ« lirĂ« tĂ« raportonin akuzĂ«n e tij. Afera Thorpe mĂ« nĂ« fund hyri nĂ« domenin publik.

- YouTube

Thorpe bĂ«ri njĂ« mohim tĂ« menjĂ«hershĂ«m, por nĂ« maj gjĂ«rat u pĂ«rkeqĂ«suan kur Peter Bessell, miku i tij dikur besnik nĂ« PartinĂ« Liberale, vendosi tĂ« tregonte gjithçka. “U zhvendosĂ«m nga njĂ« zonĂ« e mbulimit tĂ« jetĂ«s private tĂ« dikujt, nĂ« njĂ« zonĂ« ku tani po mbulohej njĂ« tentativĂ« vrasjeje”, i tha mĂ« vonĂ« Besselli emisionit Panorama tĂ« BBC‑sĂ«. NdĂ«rsa historia doli jashtĂ« kontrollit tĂ« tij, Thorpe pranoi t’i lejonte Sunday Times-it tĂ« botonte njĂ« letĂ«r tĂ« pĂ«rzemĂ«rt qĂ« ai i kishte shkruar Scottit nĂ« vitin 1962. Edhe pse qĂ«ndrimet mĂ« liberale shoqĂ«rore tĂ« njĂ« dekade tjetĂ«r mund t’i kishin lejuar Thorpeit tĂ« vazhdonte luftĂ«n, ai vendosi tĂ« jepte dorĂ«heqjen si udhĂ«heqĂ«s partie.

Historia mori njĂ« kthesĂ« tjetĂ«r nĂ« tetor 1977, kur London Evening News publikoi titullin sensacional: “U punĂ«sova pĂ«r tĂ« vrarĂ« Scottin”. Sapo kishte dalĂ« nga burgu, Newtoni hoqi dorĂ« nga mbrojtja e tij pĂ«r shantazh dhe tani pretendonte se ishte paguar me 5 000 paundĂ« si pjesĂ« e asaj qĂ« gazeta e pĂ«rshkroi si njĂ« “komplot ogurzi qĂ« pĂ«rfshinte njĂ« mbĂ«shtetĂ«s tĂ« shquar liberal”. NĂ«ntĂ« muaj tĂ« tjerĂ« hetimesh policore çuan nĂ« akuzimin e Thorpeit dhe tre bashkĂ«punĂ«torĂ«ve pĂ«r komplot pĂ«r tĂ« vrarĂ« Scottin. Shtypi e quajti “gjyqi i shekullit”. Me kĂ«rkesĂ« tĂ« Thorpeit, ai u shty pĂ«r tetĂ« ditĂ« qĂ« ai tĂ« mund tĂ« luftonte pĂ«r vendin e tij parlamentar nĂ« zgjedhjet e pĂ«rgjithshme tĂ« majit 1979. Ai huqi keq.

NĂ« fund tĂ« gjyqit, gjyqtari mbajti atĂ« qĂ« Tom Mangold i Panorama‑s sĂ« BBC‑sĂ« e pĂ«rshkroi si “njĂ« nga fjalimet mĂ« tronditĂ«se dhe tĂ« njĂ«anshme pĂ«rmbledhĂ«se drejtuar njĂ« jurie”. GjykatĂ«si Cantley tha se, pĂ«r shkak se tre dĂ«shmitarĂ«t kryesorĂ« tĂ« akuzĂ«s kishin arritur marrĂ«veshje fitimprurĂ«se pĂ«r tĂ« shitur historitĂ« e tyre nĂ« shtyp pas dĂ«nimit, dĂ«shmitĂ« e tyre ishin komprometuar. Besselli, tha gjyqtari, ishte “njĂ« hipokrit”, ndĂ«rsa Newtoni ishte “njĂ« kloun, dĂ«shmitar i rremĂ« dhe pothuajse me siguri njĂ« mashtrues”. Sa pĂ«r Scottin, ai u pĂ«rshkrua si “kriminel, mashtrues, shpĂ«rdorues, ankues dhe parazit”.

Norman Scott në maj 1979(Getty Images)

NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, Thorpe u pĂ«rshkrua si “njĂ« figurĂ« kombĂ«tare me njĂ« dosje shumĂ« tĂ« shquar publike”. NĂ« pĂ«rmbledhjen e tij, e pĂ«rqeshur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paharrueshme nga komediani Peter Cook, gjyqtari i udhĂ«zoi anĂ«tarĂ«t e jurisĂ« se, nĂ«se ka ndonjĂ« dyshim tĂ« arsyeshĂ«m qĂ« Thorpe kishte planifikuar tĂ« vriste Scottin, ata duhej ta shpallnin tĂ« pafajshĂ«m. Vendimi ishte: i pafajshĂ«m. Duke folur mĂ« vonĂ«, me bashkĂ«shorten e tij tĂ« patundur Marion qĂ« i rrinte pranĂ«, Thorpe tha: “GjithmonĂ« kam kĂ«mbĂ«ngulur se isha i pafajshĂ«m pĂ«r akuzat e ngritura ndaj meje, dhe verdiktin e jurisĂ«, pas njĂ« hetimi tĂ« gjatĂ« dhe tĂ« kujdesshĂ«m prej tyre, e konsideroj plotĂ«sisht tĂ« drejtĂ« dhe njĂ« shfajĂ«sim tĂ« plotĂ«â€.

Pas gjyqit, Scotti u tĂ«rhoq nga vĂ«mendja publike. NĂ« vitin 2022, nĂ« moshĂ«n 82‑vjeçare, ai botoi autobiografinĂ« e tij tĂ« titulluar NjĂ« ikonĂ« aksidentale [An Accidental Icon]. Sa pĂ«r Thorpein, ai u tĂ«rhoq nga jeta publike duke ruajtur pafajĂ«sinĂ« e tij deri nĂ« fund. Ai vdiq nĂ« vitin 2014. NĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r Guardian-in nĂ« vitin 2008, Thorpe reflektoi mbi aferĂ«n: “NĂ«se do tĂ« ndodhte tani, mendoj se ... publiku do tĂ« ishte mĂ« i mirĂ«kuptueshĂ«m. AtĂ«herĂ« ata ishin shumĂ« tĂ« shqetĂ«suar nga kjo. Ajo cenonte sistemin e tyre tĂ« vlerave”. /Telegrafi/

DUKE MËSUAR FLUTURIMIN

✇Telegrafi
By: Agron Shala
28 January 2026 at 12:26


Nga David Gilmour (albumi “A Momentary Lapse of Reason”, Pink Floyd, 1987)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Në largësi, një rrip zie
ShtrirĂ« deri nĂ« pikĂ«n qĂ« s’ka kthim
Një fluturim fantazie në një fushë të rrahur nga era
Fillikat vetëm, teksa mendtë më ikin
Joshja fatale më mban të kurthuar
Si mund të shpëtoj nga kjo tërheqje e papërballueshme?

S’mĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet
Gjuhëlidhur dhe i ngatërruar, thjesht një tokësor që nuk përshtatem
Akulli mbin në majat e krahëve të mi
Paralajmërime të shpërfillura, mendova se i kisha menduar që të gjitha
Asnjë navigator nuk mund ta gjejë rrugën time për në shtëpi
Pa barrë, bosh dhe i mpirë

Një shpirt i trazuar që mëson të fluturojë
I gozhduar në tokë, por i përcaktuar të provojë
S’mĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet
Gjuhëlidhur dhe i ngatërruar, thjesht një tokësor që nuk përshtatem

Mbi planet me një krah dhe një lutje
Aura ime e ndotur, një vijë tymi në qiellin shterpë
Përmes reve, shoh hijen time të fluturojë
Nga cepi i syrit që më loton
Një ëndërr e paprekur nga drita e mëngjesit
Mund ta çajë këtë shpirt tejpërtej çatisë së natës

S’ka ndjesi qĂ« krahasohet me kĂ«tĂ«
Pezullim i jetës, një gjendje lumturie
S’mĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet
Gjuhëlidhur dhe i ngatërruar, thjesht një tokësor që nuk përshtatem

________

Lexo po ashtu:
- Momenti i realizimit të një prej kopertinave më unike në historinë e rockut
- Rrëfimi për Hipgnosis

- YouTube www.youtube.com

- YouTube

Bisedat e mia me Azem Shkrelin në vitin 1972

✇Telegrafi
By: Agron Shala
28 January 2026 at 12:14


Nga: Ismail Kadare

Nga të rrallët njerëz në botë, që e pata si vëlla. Kemi qenë miq një kohë tepër të gjatë, qysh nga viti 1972. E mbaj mend mirë këtë sepse isha për herën e parë në Kosovë dhe deri pak para vdekjes së tij, një kohë gati tridhjetëvjeçare, mund të them se ka qenë, ka qëlluar të jetë miku im më i ngushtë nga shkrimtarët e Kosovës. Azem Shkreli, mik i dashur, mik i vërtetë, mik nga ana njerëzore dhe nga idetë, gjithashtu. Kemi bërë biseda të pafundme bashkë, kemi biseduar, mund të them çdo gjë me të.

Pikërisht kujtimi im i parë, sepse shpeshherë kujtimet e para janë më të paharrueshmet, është ai kur kam ardhur në Kosovë vetëm në vitin 1972, me rastin e vënies, mesa më kujtohet, në skenë të dramës Gjenerali i ushtrisë së vdekur, që e organizonte Azemi. Isha, si të thuash, mysafiri i tij, si institucion, por u bëra për shembull, mysafiri i tij njerëzor në radhë të parë. Dhe, kujtimi im i parë ishte se kam qëndruar gati një javë në Kosovë dhe çdo ditë, pothuajse çdo ditë dilnim bashkë të dy, vetëm me makinën e tij dhe ajo ka qenë një mrekulli mund të them, jashtë çdo protokolli, jashtë çdo syri të jashtëm, jashtë çdo përgjimi ... se kishte përgjim, dihet, edhe në Shqipëri, edhe në Kosovë në atë kohë, dhe çdo ditë kalonim orë të tëra. Dhe, unë e kam parë të gjithë Kosovën me sytë e mi, sigurisht, por edhe me sytë e tij, se ishte ai që ma tregonte, por që ai ishte si shkrirje, një infuzion. Dhe, kemi biseduar, natyrisht të gjitha, nga më të çuditshmet, më delikatet. Kjo është edhe karakteristikë e këtij kujtimi.

Lexo po ashtu: Dritëro Agolli dhe takimi me Azem Shkrelin në Kosovë

DitĂ«n, e dytĂ« ose tĂ« tretĂ«, maksimumi, mĂ« kujtohet se midis nesh u bĂ« biseda mĂ« delikate e asaj kohe, biseda mĂ« tabu, mĂ« e ndaluar nĂ« botĂ«, qĂ« ishte: çështja e lirisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ«. Sepse, sigurisht, nĂ« fillim u bĂ« biseda e natyrshme, qĂ« do tĂ« bisedonim pĂ«r mungesĂ«n e lirisĂ« nĂ« KosovĂ« dhe çfarĂ« po bĂ«hej pĂ«r t’u kapĂ«rcyer disi-disi ajo barbari e deriatĂ«hershme me aktivitete kulturore ose afrim kulturor me kulturĂ«n shqiptare. Por, ne kaluam pastaj nĂ« temĂ«n qĂ« ishte mĂ« delikatja, pra mĂ« tabu nga tĂ« gjitha - mungesa e lirisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, gjĂ« qĂ« nuk flitej nĂ« atĂ« kohĂ« dhe ishte e kuptueshme tĂ« mos flitej midis shqiptarĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe tĂ« KosovĂ«s, sepse kĂ«tu ishte njĂ« mungesĂ« lirie, e ndryshme nga mungesa juaj (nĂ« KosovĂ«). Mungonte, pra, liria, por nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. Liria Ă«shtĂ« njĂ«, por ajo mund tĂ« mungojĂ« nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. Mungesa juaj nuk ngjante me mungesĂ«n tonĂ«, ishte tjetĂ«r gjĂ«. Ne, pra, e kapĂ«rcyem kĂ«tĂ« gjĂ« dhe folĂ«m, folĂ«m gjerĂ«sisht, unĂ« i shpjegova se si, gjithashtu nĂ« ShqipĂ«ri ka njĂ« mungesĂ« lirie, qĂ« Ă«shtĂ« po aq tragjike sa mungesa nĂ« KosovĂ«, por e njĂ« sensi tjetĂ«r, e njĂ« drejtimi tjetĂ«r. Prandaj, biseda jonĂ« kishte, do tĂ« thosha njĂ« karakter disi misterioz, nĂ« kĂ«tĂ« kuptim, qĂ« as unĂ«, as ai dhe as njeri nĂ« botĂ« nuk mund ta gjente atĂ« enigmĂ« se çfarĂ« ka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t kjo mungesĂ«. Se, diku, nĂ« njĂ« zonĂ« tjetĂ«r tĂ« largĂ«t, ajo kishte diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, liria ka diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. PsenĂ« nuk mund ta gjenim ne, as unĂ«, as ai dhe asnjĂ« njeri nĂ« botĂ«, sepse asnjĂ« njeri nĂ« botĂ« nĂ« vitin 1972 nuk kish parashikuar qĂ« njĂ« ditĂ« komunizmi do tĂ« binte.

Pra, ne e pĂ«rfytyronim jetĂ«n tonĂ«, jetĂ«n e ShqipĂ«risĂ«, jetĂ«n e KosovĂ«s. Ne, si tĂ« thuash, gjithfarĂ« gjĂ«rash mund tĂ« mbĂ«rrinim, por jo atĂ« kryesoren - rĂ«nien e komunizmit, ku ishte edhe misteri, ku ishte edhe enigma, ku ishte edhe kyçi qĂ« nuk lejonte lirinĂ« e njĂ«rit dhe tĂ« tjetrit. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ«, pra, edhe pĂ«rdora fjalĂ«n misteri, sepse kĂ«tĂ« gjĂ« qĂ« rrinte nĂ« mjegull e fshehur, kĂ«tĂ« s’e kuptonte, nuk mund ta gjente asnjĂ«ri. KĂ«tĂ« nuk e dinin as organizmat e zbulimit mĂ« tĂ« sofistikuar perĂ«ndimor. Nuk kanĂ« parashikuar qĂ« komunizmi do tĂ« binte nĂ« atĂ« kohĂ«, kurrsesi. Prandaj, kjo ishte shumĂ« interesante qĂ« ne, si tĂ« thuash, flisnim pĂ«r diçka tjetĂ«r, gĂ«zonim veten tonĂ« nĂ« afrimin e lirisĂ« sĂ« KosovĂ«s e tĂ« ShqipĂ«risĂ«, çka ishte, si tĂ« thuash, njĂ« ushqim zĂ«vendĂ«sues pĂ«r lirinĂ«, nuk ishte liria e vĂ«rtetĂ«, por ishte njĂ« lloj i tretĂ«, si tĂ« thuash, qĂ« i ngjante lirisĂ«, por nuk ishte ajo. Prandaj, thashĂ«, po kthehem, pĂ«rdora fjalĂ«n misteri dhe enigma, kjo ishte. Dhe, kjo ishte, do tĂ« thotĂ«, biseda jonĂ« e pafundme, tĂ« pafundme me ato mijĂ«ra kilometra qĂ« kemi bĂ«rĂ« bashkĂ« nĂ«pĂ«r KosovĂ« dhe u pasuruam nga kjo gjĂ«. MĂ« vonĂ« kur jemi takuar, kur ra komunizmi, e kemi kujtuar atĂ« kohĂ«, por s’kishim faj, s’mund tĂ« na shkonte nĂ« mend, askujt nuk i kishte shkuar qĂ« do tĂ« binte komunizmi dhe atje ishte zgjidhja. Pa rĂ«nĂ« komunizmi, s’kishte liri as pĂ«r KosovĂ«n, as pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, me sa duket.

Jam takuar disa herë me të. Jemi takuar në Paris. Jam takuar në Gjermani. Kemi shkuar te shtëpia e tij. Atëherë kemi qenë bashkë me bashkëshortet tona.

Në Kosovë, prapë, pas këtij takimi kam shkuar herën e fundit gjatë kohës së robërisë. Ka qenë viti 1980, fundi i vitit ose në prag të ngjarjeve. Ishte edhe ai një kujtim shumë i bukur dhe Azemi gjithmonë ishte i pranishëm. Jemi takuar në Shqipëri, ka ardhur disa herë. Domethënë, kam takime të shumta me të, të shumta. Gjithmonë takoheshim me të njëjtën dëshirë, me të njëjtën kënaqësi, me të njëjtin kuriozitet. Dhe ishte gjithmonë ai që ishte, i pandryshueshëm dhe marrëdhënia midis nesh ishte e pandryshueshme, gjithmonë e thellë, e sinqertë, interesante, plot pasuri intelektuale ...

Le të jetë Venezuela më në fund e lirë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
28 January 2026 at 10:49


Nga: John Davenport / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ndër veprimet më tronditëse të presidentit Donald Trump në politikën e jashtme, qëndrimi i tij ndaj Venezuelës duhet të marrë shumë më tepër vëmendje nga publiku amerikan. Kjo sepse, nga të gjitha krimet e Trumpit, mbështetja e tij e drejtpërdrejtë për tiraninë në Venezuelë është padyshim më e rënda.

Nuk po i referohem vendimeve të Trumpit dhe sekretarit të tij të Shtetit, Marco Rubio, për të hequr me forcë presidentin de facto të Venezuelës, Nicolås Maduro (Maduro i humbi të dy zgjedhjet e fundit, por qëndroi në pushtet përmes shtypjes së kundërshtarëve politikë). Kishte plot arsye për ta larguar Maduron, edhe pse kjo duhej bërë nga liderët e Amerikës Latine - ashtu siç kam argumentuar më parë.

Problemi gjigant është se Trumpi dhe Rubio na kanë lidhur me Delcy Rodríguezin, presidenten e përkohshme të Venezuelës, e cila drejton të njëjtën klikë tërësisht të korruptuar të narko-ushtrisë që ka zhdukur dhe torturuar mijëra venezuelas të pafajshëm për më shumë se 15 vjet, duke i nënshtruar shumë prej tyre ndaj dhunës seksuale, duke shkatërruar plotësisht ekonominë e këtij vendi dikur të pasur dhe duke detyruar pothuajse tetë milionë venezuelas të ikin.

VetĂ« RodrĂ­guezi dyshohet nga Administrata Amerikane pĂ«r Zbatimin e Ligjit mbi DrogĂ«n (DEA) pĂ«r trafik droge dhe kontrabandĂ« me ar, si dhe pĂ«r pastrim parash. Ajo ka qenĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore e mafies qĂ« ka manipuluar zgjedhjet nĂ« VenezuelĂ«, ka terrorizuar popullin dhe ka shkatĂ«rruar institucionet demokratike. Siç vuri nĂ« dukje Qendra Presidenciale “George W. Bush”, RodrĂ­guez ka shtuar mĂ« tej shtypjen ndaj gazetarĂ«ve tĂ« pavarur pas inaugurimit tĂ« saj. VĂ«llai i Delcyt, Jorge RodrĂ­guez, drejton gjithashtu parlamentin e rremĂ« qĂ« Maduro e vuri nĂ« pushtet me forcĂ« pasi legjislatura e zgjedhur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ligjshme e hodhi poshtĂ« Maduron dhe shpalli Juan GuaidĂłn president tĂ« pĂ«rkohshĂ«m nĂ« dhjetor 2018 - nĂ« njĂ« plan tĂ« miratuar nga sekretari i atĂ«hershĂ«m i Shtetit, Mike Pompeo, gjatĂ« mandatit tĂ« parĂ« tĂ« Trumpit.

Rodríguezi dhe vëllai i saj përfaqësojnë të njëjtin regjim totalitar që drejtonte Maduro - tirania të cilën vetë ambasadori i OKB-së i emëruar nga Trumpi, Mike Waltz, e dënoi për krime kundër njerëzimit. Në vend që ta çlirojmë Venezuelën nga vampirët që pinë gjakun e popullit, jemi bashkuar me të njëjtin rrjet kriminal që është ngushtësisht i lidhur me Vladimir Putinin, ia ka borxh Kinës 30 miliardë dollarë dhe mbrohet nga forcat speciale të tiranisë kubane, 32 prej të cilëve u vranë gjatë bastisjes amerikane për të kapur Maduron.

Dhe, për aq kohë sa makineria paramilitare e terrorit e Rodríguezit kontrollon Venezuelën, pak refugjatë venezuelas do të kthehen në shtëpi; përkundrazi, më shumë do të largohen. Meqë nuk ka trupa amerikane në Venezuelë, sipas administratës, Rodríguezi ka duart e lira.

AtĂ«herĂ«, pse po e mbĂ«shtet qeveria jonĂ« RodrĂ­guezin, nĂ« vend qĂ« tĂ« kalojĂ« kontrollin te fituesit e vĂ«rtetĂ« tĂ« zgjedhjeve tĂ« fundit nĂ« VenezuelĂ«, pra reformatorĂ«t demokratĂ« Edmundo GonzĂĄlez, MarĂ­a Corina Machado dhe partia e tyre? Ndoshta pjesĂ«risht sepse Trumpi ndihet i fyer - siç ka thĂ«nĂ« shpesh - qĂ« Machado mori Çmimin Nobel pĂ«r Paqe, tĂ« cilin mendon se duhej ta kishte marrĂ« ai vetĂ« (pavarĂ«sisht retorikĂ«s kĂ«rcĂ«nuese ndaj GrenlandĂ«s dhe refuzimit pĂ«r tĂ« ndihmuar UkrainĂ«n kundĂ«r luftĂ«s agresive tĂ« Putinit).

Në dëshpërimin për të ndihmuar popullin e saj të vuajtur, Machado së fundmi ia dhuroi Trumpit medaljen e saj të Nobelit, para se të nxirrej fshehurazi nga një hyrje e pasme.

Por, ka arsye shumë më të errëta për mbështetjen e Trumpit ndaj Rodríguezit. Së pari, ajo organizoi një donacion prej 500 mijë dollarësh për ngjarjen e inaugurimit të tij në vitin 2025. Dhe, siç zbuloi një hetim i Associated Press-it, ajo ka punuar prej vitesh për të krijuar aleatë të ngushtë brenda korporatave amerikane të naftës.

NĂ« njĂ« pĂ«rpjekje tĂ« mjerĂ« pĂ«r tĂ« justifikuar kĂ«tĂ« pamje tĂ« neveritshme, Trumpi ka pohuar se vendosja nĂ« pushtet e Machados do tĂ« privonte ushtrinĂ« venezuelase nga kontrolli, duke pĂ«rsĂ«ritur gabimin qĂ« bĂ«ri ShBA-ja nĂ« Irak nĂ« vitin 2003 duke larguar gjithĂ« forcat e Saddam Husseinit nga detyra. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« marrĂ«zi e vĂ«rtetĂ«. Pastrimi i shtĂ«pisĂ« nĂ« VenezuelĂ« do tĂ« kĂ«rkojĂ« spastrimin e oficerĂ«ve tĂ« lartĂ«, jo tĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« punĂ«suarve tĂ« shtetit. “Stabiliteti” nĂ« VenezuelĂ« nuk kĂ«rkon dhe as nuk justifikon njĂ« regjim totalitar qĂ« sundon pĂ«rmes rrugaçëve me bluza tĂ« zeza nĂ« rrugĂ«t e Karakasit.

George W. Bush bëri disa gabime të mëdha në Irak, pa dyshim. Por, ka një gabim shumë më të rëndë që Bushi nuk do ta kishte ëndërruar kurrë të bënte - të vendoste një nga bijtë apo besnikët gjakatarë të Saddamit në krye të Irakut ndërkohë që ne korrnim naftën. Jam i sigurt se Bushi do të ishte shkarkuar nëse do ta kishte bërë një gjë të tillë. Megjithatë, kur Trumpi bën ekuivalentin sot, kjo nuk i shqetëson aspak liderët skllevër republikanë të Kongresit.

Imagjinoni si duket për të gjithë në Amerikën Latine që Shtetet e Bashkuara vendosin dhe mbështesin një diktator të ri ushtarak si kukullën tonë - të njëjtin krim që e bëri qeverinë tonë të urryer në të gjithë rajonin për pjesën më të madhe të shekullit XX. Kjo është mënyra më e sigurt për të detyruar kombet demokratike që duhet të jenë aleatët tanë, të hidhen në krahët e Rusisë dhe Kinës. Amerikanët mendonin se e kishin refuzuar këtë makth imperialist më shumë se gjysmë shekulli më parë.

Një padrejtësi e tillë kërkon me të vërtetë protestat më të forta dhe mosbindjen më paqësore civile. Amerikanët e Jugut do të kishin plotësisht të drejtë të vendosnin një bojkot total tregtar ndaj Shteteve të Bashkuara derisa kjo të korrigjohet.

KĂ«tĂ« vit, amerikanĂ«t do tĂ« festojnĂ« 250-vjetorin e DeklaratĂ«s sĂ« PavarĂ«sisĂ«. NĂ«se Trumpi dhe Rubio me tĂ« vĂ«rtetĂ« kujdesen pĂ«r parimet e kĂ«saj deklarate, atĂ«herĂ« duhet t’ia lejojnĂ« Machados dhe partisĂ« sĂ« saj tĂ« bashkuar tĂ« marrin kontrollin nĂ« VenezuelĂ«. Ajo Ă«shtĂ« Thomas Jeffersoni i popullit tĂ« saj. Shtetet e Bashkuara mund tĂ« mbajnĂ« nĂ«n kontroll forcat venezuelase qĂ« i kundĂ«rvihen Machados, ndĂ«rsa ajo reformon ushtrinĂ«, rindĂ«rton infrastrukturĂ«n dhe rikthen integritetin e institucioneve publike tĂ« vendit tĂ« saj.

Dhe, e gjithë nafta në botë nuk vlen për një ditë tjetër të diktaturës ushtarake në Venezuelë. /Telegrafi/

Gjeopolitika sipas shqiptarit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
28 January 2026 at 10:19


Brenton Kotorri

NĂ« mjedisin tonĂ« publik, ku fjala shpesh humbet peshĂ«n e saj nĂ«n breshĂ«rinĂ« e opinioneve tĂ« pafiltruara, gjeopolitika Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« lloj “toke tĂ« askujt”, ku secili mund tĂ« ngulĂ« flamurin e tij tĂ« kompetencĂ«s pa pasur nevojĂ« pĂ«r pasaportĂ« intelektuale. VĂ«rehet njĂ« dukuri shqetĂ«suese: transformimi i analizĂ«s strategjike nĂ« njĂ« bisedĂ« rĂ«ndomtĂ« kafeneje, ku fatet e kombeve trajtohen me tĂ« njĂ«jtĂ«n lehtĂ«si si rezultatet e ndeshjeve tĂ« futbollit. Ky fenomen nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« shenjĂ« e pasionit pĂ«r ngjarjet globale, por njĂ« simptomĂ« e njĂ« krize mĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« mendimit kritik dhe rreptĂ«sisĂ« metodologjike. Shqiptari i sotĂ«m, i gjendur nĂ« udhĂ«kryqin e informacioneve fragmentare, shpesh zgjedh ose rrugĂ«n e analizĂ«s sipĂ«rfaqĂ«sore e cila nuk i shĂ«rben asnjĂ« kauze pĂ«rveçse dĂ«shirĂ«s pĂ«r tĂ« mbizotĂ«ruar nĂ« debatin e radhĂ«s nĂ« klubin e lagjes ose duke u kredhur nĂ« strehĂ«n e errĂ«t tĂ« konspiracionit, qĂ« nĂ« thelb nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« shprehje e pafuqisĂ« intelektuale pĂ«r tĂ« rrokur kompleksitetin e realitetit.

Për të kuptuar pse diskursi shqiptar mbi gjeopolitikën është i mangët, duhet së pari të definojmë se çfarë përfaqëson gjeopolitika si një disiplinë e mirëfilltë studimi. Ajo nuk është një koleksion thashethemesh mbi preferencat e liderëve botërorë, por një shkencë që studion ndërveprimin kompleks midis hapësirës gjeografike dhe proceseve politike. Gjeopolitika operon mbi premisën se gjeografia është një faktor konstant që dikton, kufizon dhe mundëson veprimet e shteteve në arenën ndërkombëtare. Ajo është studimi i fuqisë në raport me hapësirën, duke përfshirë këtu elementet fizike si topografia, klima, dhe burimet natyrore, por edhe elementet njerëzore si demografia dhe organizimi politik.

Gjeopolitika lindi nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ« dhe fillim tĂ« shekullit tĂ« 20-tĂ« si njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« racionalizuar strategjitĂ« e fuqive tĂ« mĂ«dha nĂ« njĂ« botĂ« qĂ« po bĂ«hej gjithnjĂ« e mĂ« e vogĂ«l pĂ«r shkak tĂ« zhvillimeve teknologjike. Ajo e sheh botĂ«n si njĂ« sistem tĂ« mbyllur, ku çdo ndryshim nĂ« ekuilibrin e fuqisĂ« nĂ« njĂ« rajon ka pasoja tĂ« pashmangshme nĂ« tĂ« gjithĂ« sistemin. Kjo disiplinĂ« nuk merret me “atĂ« qĂ« duhet tĂ« jetĂ«â€, por me “atĂ« qĂ« Ă«shtĂ«â€, duke u mbĂ«shtetur nĂ« njĂ« realizĂ«m tĂ« ftohtĂ« qĂ« shpesh injoron emocionet apo preferencat ideologjike.

Studimi disiplinor i gjeopolitikĂ«s na ndihmon tĂ« lexojmĂ« marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rkombĂ«tare jo si njĂ« varg ngjarjeve rastĂ«sore, por si njĂ« shah strategjik ku lĂ«vizjet janĂ« shpesh tĂ« paracaktuara nga nevojat gjeografike. Pa njĂ« kuadĂ«r teorik, ngjarjet globale duken si njĂ« kaos i pakuptueshĂ«m, i cili nxit kĂ«rkimin pĂ«r shpjegime tĂ« thjeshtĂ«zuara ose konspirative. Analiza shkencore na lejon tĂ« kuptojmĂ« “pse-nĂ«â€ pas veprimeve tĂ« shteteve, duke i parĂ« ato si aktorĂ« racionalĂ« qĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« maksimizojnĂ« sigurinĂ« dhe mbijetesĂ«n e tyre nĂ« njĂ« mjedis anarkik.

Disiplina gjeopolitike na pajis me mjetet për të identifikuar tendencat afatgjata, duke i ndarë ato nga zhurma e lajmeve të përditshme. Ajo na mëson se ndryshimet në teknologji. si kalimi nga qymyri tek nafta, apo nga hekurudha te fluturimet hapësinore, rikonfigurojnë vlerën e hapësirave gjeografike, por nuk e eliminojnë rëndësinë e tyre. Ky lexim i disiplinuar është e vetmja rrugë për të evituar diletantizmin që karakterizon diskutimet publike në Shqipëri.

Shqiptari i pakualifikuar qĂ« merr pĂ«rsipĂ«r tĂ« bĂ«jĂ« gjeopolitikĂ« shpesh bie viktimĂ« e asaj qĂ« mund tĂ« quhet “narcisizmi i periferisĂ«â€. Duke mos pasur mjetet intelektuale pĂ«r tĂ« analizuar dinamikat globale, ai tenton tĂ« projektojĂ« frikĂ«rat, dĂ«shirat dhe paragjykimet e tij mbi skenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. Ky diletantizĂ«m shfaqet nĂ« dy forma kryesore: sipĂ«rfaqĂ«sia bisedore dhe konspiracioni.

MĂ« shqetĂ«suesja Ă«shtĂ« qĂ« ky pakualifikim intelektual shfaqet dendur nĂ« televizione javĂ« pas jave. Madje duke kaluar nga pretendimi pĂ«r analizĂ« nĂ« pretendimin pĂ«r shpjegime definitive pĂ«rmes konspiracionit. Konspiracioni shĂ«rben si njĂ« “fast-food” intelektual pĂ«r ata qĂ« flasin nĂ« televizion por nuk kanĂ« durimin apo kapacitetin pĂ«r tĂ« studiuar kompleksitetin. Konspiracioni ofron shpjegime tĂ« thjeshta pĂ«r probleme tĂ« vĂ«shtira, duke ia faturuar çdo dĂ«shtim apo ngjarje planeve sekrete tĂ« grupeve tĂ« padukshme. Kjo nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« shprehje e pafuqisĂ« intelektuale; Ă«shtĂ« kapitullimi i arsyes. Kur njĂ« shqiptar nĂ« televizion, njĂ«soj si nĂ« kafene, thotĂ« “gjithçka Ă«shtĂ« e vendosur nga ata tĂ« mĂ«dhenjtĂ«â€, ai nĂ« fakt po pranon paaftĂ«sinĂ« e tij pĂ«r tĂ« kuptuar mekanizmat realĂ« tĂ« fuqisĂ« dhe po kĂ«rkon njĂ« justifikim pĂ«r pasivitetin e tij.

NĂ«se ndokush, edhe pse mund tĂ« mos ketĂ« studiuar, gjeopolitikĂ«, histori e diplomaci, do tĂ« donte ta njihte disiplinĂ«n seriozisht, si njĂ« mjet qĂ« ndihmon nĂ« zbĂ«rthimin e ngjarjeve globale sot, duhet t’i futet leximeve. Nuk mund tĂ« flasĂ«sh pĂ«r gjeopolitikĂ« pa njohur debatin mes fuqisĂ« tokĂ«sore dhe asaj detare, apo pa kuptuar sfidat moderne tĂ« sigurisĂ« nĂ« EvropĂ«. Halford Mackinder, Alfred Thayer Mahan apo Carlo Jean pĂ«rbĂ«jnĂ« ABC-nĂ« e njohjes sĂ« disiplinĂ«s.

Analiza e gjeopolitikĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« disiplinĂ« qĂ« kĂ«rkon punĂ« tĂ« vazhdueshme studimore. Prandaj, televizionet duhet t’i thonĂ« “ndal” atyre qĂ« ndjekin lajmet dhe parashikojnĂ« se kur do zbresin alienĂ«t qĂ« tĂ« ndalojnĂ« luftĂ«rat.

Yesterday — 27 January 2026Main stream

VITI I MBARË

✇Telegrafi
By: Agron Shala
27 January 2026 at 12:30


Poezi nga: Moshe Vegh
PĂ«rktheu: Mimoza Erebara

ÇfarĂ« do tĂ« kĂ«rkoj nĂ« Vitin e Ri:

Lutem të mos ketë njerëz të uritur në qytet
që kur të dalin në televizion,
të mos ndjehen të ofenduar nga akti i dhurimit;

Kërkoj që të gjithë të kenë rroba për të veshur;
Kërkoj një vend për qetësinë e shpirtit
Dhe për këtë na duhet kombi
ku të lutemi çdo ditë:
Stop urrejtjes!
Stop diskriminimit!

Do kërkoj në çdo cep të vendit
ortodoksë, arabë,
sa majtas, sa djathtas,
etiopianë, ashkenazi,
këdo që përshëndet lindjen e diellit në këtë tokë
Dhe do lutem, përsëri do lutem
që të gjithë ne të jemi vëllezër.

Kërkoj që të jemi një komb i vetëm, solid
me të gjitha anët e tij!
Qoftë i pranueshëm ndryshimi!
Amen!

Do të kërkoj paqe
Mes nesh,
Mes meje dhe vetes,
Mes nesh dhe fqinjëve tanë,
Se vetëm kështu
Raketat nuk do qëllojnë më
Dhe fëmijët nuk do të kenë më frikë
Dhe as civilët, dhe as ushtarët nuk do të vrasin më!
Dhe kështu, pranë teje do jem edhe unë,
që kërkoj kaq pak nga ty ...

Lërini maskat këtë vit njerëz!
Le të dalim, të qeshim e të flasim
Me njëri-tjetrin të gjithë bashkë,
Në një!

TikTok ka pronarë të rinj - ja çfarë duhet të bëjnë për të mbrojtur fëmijët

✇Telegrafi
By: Agron Shala
27 January 2026 at 11:59


Nga: Rikki Schlott / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

TikTok tani Ă«shtĂ« nĂ« pronĂ«si tĂ« shumicĂ«s sĂ« aksionerĂ«ve qĂ« nuk janĂ« kinezĂ« dhe ka njĂ« bord drejtues me shumicĂ« amerikane - dhe tani Ă«shtĂ« koha qĂ« ata t’u tregojnĂ« prindĂ«rve se janĂ« tĂ« zotĂ«t, duke ofruar mĂ« shumĂ« transparencĂ« dhe mbrojtje mĂ« tĂ« forta pĂ«r tĂ« miturit.

Aplikacioni është pjesë e pandashme e jetës së adoleshentëve amerikanë, por mënyra se si funksionon dhe kush e kontrollon ende mbetet një mister. Aksionerët e rinj të TikTok-ut - Oracle, Silver Lake dhe MGX tani zotërojnë nga 15 përqind secili, ndërsa kompania kineze ByteDance mban vetëm 19.9 përqind - duhet të kërkojnë që fëmijët të mbrohen nga algoritmet tepër të personalizuara dhe që llogaritë e tyre të jenë të mbrojtura me siguri maksimale.

Rreziku është i madh. Dyqind milionë amerikanë janë në TikTok, sipas kompanisë, dhe 63 përqind e adoleshentëve amerikanë e përdornin platformën që nga viti 2024.

Para sĂ« gjithash, adoleshentĂ«t nuk duhet tĂ« ekspozohen ndaj algoritmeve tepĂ«r tĂ« personalizuara nĂ« faqen e tyre “PĂ«r Ty” [For You Page]. ËshtĂ« shumĂ« e lehtĂ« tĂ« biesh nĂ« situatĂ« tĂ« pakĂ«ndshme nĂ« rrjetet sociale; mjafton njĂ« shfletim i paktĂ« i pĂ«rmbajtjes politike apo pĂ«r dietat. Pa e kuptuar, je i zhytur nĂ« ideologji ekstreme ose bĂ«hesh i fiksuar pas peshĂ«s trupore.

Kur je nën moshën 18 vjeç, ende je duke formuar identitetin dhe bindjet e tua. Gjëja e fundit që të duhet është një përforcim i vazhdueshëm me ide të caktuara nga një algoritëm i përshtatur që ta ngushton botën përreth pasigurive apo prirjeve tua politike.

Për hir të së vërtetës, TikTok-u lejon vetëm përdoruesit mbi 13 vjeç, dhe ndër vite ka prezantuar një sërë kontrollesh prindërore - përfshirë kufizime kohe, filtra për përditësimin e përmbajtjes dhe kontrolle për komentet dhe mesazhet. Gjithashtu, përmbajtja e postuar nga personat nën 16 vjeç nuk u rekomandohet të huajve. Megjithatë, ata munden dhe duhet të bëjnë më shumë.

Të rriturit e panjohur nuk duhet të kenë mundësi të shohin asgjë që poston një i mitur nën 18 vjeç - sidomos nëse algoritmi disi dyshon që ata mund të pëlqejnë përmbajtje të një fëmije të mitur.

Llogaritë e adoleshentëve janë automatikisht private, por mund të bëhen publike me një ndryshim të thjeshtë në faqe. Nuk ka asnjë arsye pse një i mitur duhet të ketë llogari publike.

Aktualisht ka një kufi kohe prej 60 minutash për adoleshentët, por ai mund të çaktivizohet lehtësisht. Kjo nuk duhet të ndodhë.

Madje, mund të merret në konsideratë edhe shkurtimi i këtij kufiri kohor. Raportohet se të rinjtë në Kinë janë të kufizuar në vetëm 40 minuta në ditë në Douyin - versioni i TikTok-ut për Kinën.

Dy vjet më parë, TikTok-u u kritikua kur u zbulua se Douyin-i kishte disa mbrojtje për të miturit kinezë - përfshirë kufizime më të rrepta dhe promovim të përmbajtjes edukative dhe sociale - ndërsa adoleshentët amerikanë përballeshin me një lloj të Perëndimit të Egër.

Versioni i TikTok-ut që është i qasshëm në ShBA ka marrë me të drejtë kritika duke qenë bastion i videove seksuale, informacioneve të dëmshme për shëndetin mendor, madje edhe përmbajtjeve që lidhen me çrregullimet e të ngrënit.

“Skinnytok” ishte njĂ« kĂ«nd i veçantĂ« i aplikacionit, para se tĂ« vihej nĂ« shĂ«njestĂ«r. Para disa vitesh, FDA-ja [Administrata e Ushqimit dhe Barnave] u detyrua t’u kĂ«rkonte pĂ«rdoruesve tĂ« TikTok-ut tĂ« ndalonin sĂ« gatuari mish pule me [ilaçin] NyQuil, pasi u bĂ« trend nĂ« rrjetet sociale. Madje, pati raportime se fĂ«mijĂ« tĂ« vegjĂ«l kishin fituar nga aplikacioni reagime tĂ« ngjashme me sindromĂ«n e Turetit [Tourette].

Sigurisht, jo për gjithçka fajësohet TikTok-u. Fëmijët ndonjëherë janë të pamend dhe kjo vërtet është lojë me çekan [Whac-A-Mole] për të shtypur trendin e rrezikshëm të fundit ose zhargonin e algoritmeve për terma të ndaluar, por versioni kinez i aplikacionit bëri më shumë për ta kontrolluar situatën dhe për të mbrojtur fëmijët.

TikTok-u ka funksionuar për vite me radhë në një shtet që është një armik i huaj, duke nxitur shqetësime se Kina kishte qasje te sytë, veshët dhe zemra e fëmijëve tanë përmes ekraneve të tyre. Shpresoj që tani ky shqetësim mund të zbutet.

NjĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«s i SipĂ«rmarrjes sĂ« PĂ«rbashkĂ«t TikTok-USDS [ShĂ«rbimi Dixhital i Shteteve tĂ« Bashkuara] i tha “The Post”-it se ata do tĂ« “vazhdojnĂ« ta bĂ«jnĂ« prioritet kryesor sigurinĂ« e adoleshentĂ«ve”, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se kanĂ« mĂ« shumĂ« se 50 veçori tĂ« paracaktuara sigurie.

“Duke ditur qĂ« çdo adoleshent dhe çdo familje Ă«shtĂ« ndryshe, ne gjithashtu vazhdojmĂ« tĂ« ofrojmĂ« mjete tĂ« lehta sigurie dhe privatĂ«sie, pĂ«r t’u pĂ«rdorur, qĂ« ndihmojnĂ« prindĂ«rit tĂ« pĂ«rshtatin pĂ«rvojĂ«n pĂ«r adoleshentĂ«t e tyre”, shtuan ata.

Nuk janë vetëm fëmijët dhe prindërit ata që meritojnë më shumë përgjigje. Tani që TikTok-u po hap një faqe të re dhe po lejon amerikanët të bëhen pjesë e radhëve të tij, ka ardhur koha që TikTok-u të jetë në anën e transparencës - në çdo aspekt.

Le të mësojnë të gjithë përdoruesit se çfarë të dhënash mblidhen për ta dhe si funksionojnë algoritmet. Me gjithë të metat e X-it, Elon Musku kishte të drejtë kur e bëri algoritmin me kod të hapur.

Jo më paqartësi rreth privatësisë. Jo më dyshime për ndalesa të fshehta, jo më dyshime se në peshore është gishti i një qeverie apo një grup me interesa të veçanta.

Për hir të fëmijëve, adoleshentëve, prindërve, amerikanëve dhe madje edhe joamerikanëve, kjo udhëheqje e re duhet të marrë në konsideratë mirëpritjen e një raporti të pavarur transparence.

Tregojuni përdoruesve atë që duhet të dinë. Jini të ndershëm. Dhe, nëse disa gjëra janë të shëmtuara, tregoni se çfarë do të ndryshojë. Transparenca është mënyra e vetme se si kompanitë e mëdha të teknologjisë [Big Tech] mund të rifitojë besimin e një publiku skeptik. /Telegrafi/

Before yesterdayMain stream

Përfshirja politike dhe barazia gjinore e grave dhe vajzave nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian në Kosovë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
26 January 2026 at 15:34


Shpresa Agushi, drejtore ekzekutive në RROGRAEK

Pabarazia gjinore dhe mungesa e përfshirjes adekuate në të gjithë spektrin e jetës shoqërore për vajzat dhe gratë e komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian, vazhdojnë të mbeten sfiduese dhe përbëjnë çështje për të cilat ende duhet të punohet vazhdimisht. Situata e pasluftës dhe mundësitë e krijuara për këto komunitete nga faktorët ndërkombëtarë, me qëllim që edhe ato të kenë partitë e tyre politike, u realizuan fillimisht me nga një parti dhe më pas me krijimin e disa partive politike nga vetë komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.

Organizata RROGRAEK, së bashku me organizata të tjera të grave rome, ashkalinje dhe egjiptiane, arritën të jenë pjesë e takimeve dhe proceseve të dokumentimit të organizuara nga shumë OJQ-ve të grave, lokale, qeveritare dhe ndërkombëtare, të cilat synonin që përqindja e përfshirjes së grave dhe vajzave të respektohej në çdo parti politike, përfshirë edhe partitë e këtyre komuniteteve.

Megjithatë, partitë e këtyre komuniteteve, në vitet e para të krijimit, e respektuan përqindjen gjinore duke siguruar që çdo i treti kandidat në listat zgjedhore të ishte vajzë apo grua. Si çdo fillim, edhe vajzat dhe gratë nga këto tri komunitete kishin mungesë njohurish dhe përgatitjeje adekuate për të qenë pjesë aktive e proceseve zgjedhore dhe për të shërbyer si zëri përfaqësues i grave dhe vajzave nga komunitetet e tyre. Programet partiake përmbanin vetëm përshkrime të shkurtra për përfshirjen e grave dhe vajzave, ose kjo çështje ishte pothuajse e paadresuar, gjë që ndikonte që këto vajza dhe gra të mos kishin qartësi mbi rolin dhe përgjegjësitë e tyre ndaj vetes dhe ndaj grave dhe vajzave të tjera në komunitet.

Në anën tjetër, udhëheqja e partive dominohej nga burrat, si liderë dhe përgjegjës kryesorë, në përputhje me mendësinë patriarkale, sipas së cilës gratë dhe vajzat konsideroheshin të paafta për këto role. Ato vazhdonin të ballafaqoheshin me presion familjar dhe komunitar, ku si vajza dhe gra pritej të dëgjonin dhe të respektonin vendimet e anëtarëve të familjes, të cilët vendosnin për jetën e tyre në të gjitha fushat, si dhe të përgatiteshin për rolin tradicional të kujdesit për shtëpinë dhe familjen.

Organizata RROGRAEK, e regjistruar pas luftës dhe e fokusuar në të drejtat e grave dhe vajzave si dhe në barazinë gjinore, vazhdoi punën e saj duke ngritur zërin për pozitën dhe të drejtat e grave dhe vajzave përmes avokimit në institucionet lokale, qeveritare dhe ndërkombëtare, si dhe përmes aktiviteteve të projekteve të zbatuara në komunitete. Pozita e vajzave dhe grave filloi gradualisht të ndryshonte dhe të përmirësohej përmes rritjes së nivelit të arsimimit dhe krijimit të një numri më të madh të grave dhe vajzave aktiviste në organizata të ndryshme dhe brenda vetë komuniteteve.

Herë pas here, u realizuan aktivitete për ngritjen e kapaciteteve të partive politike përmes organizatave ndërkombëtare, por përfshirja e grave dhe vajzave mbeti shumë e ulët. Në të njëjtën kohë, fondet e kufizuara që kishin partitë për fushatat zgjedhore lokale dhe qendrore, ndikuan negativisht në prezantimin e punës dhe angazhimit të tyre politik në të ardhmen.

Organizata RROGRAEK dhe organizatat e tjera tĂ« kĂ«tyre komuniteteve nuk arritĂ«n tĂ« siguronin pĂ«rkrahje tĂ« mjaftueshme pĂ«r projekte qĂ« synonin ngritjen e kapaciteteve tĂ« grave dhe vajzave pĂ«r t’u bĂ«rĂ« kandidate profesionale dhe pĂ«r tĂ« prezantuar punĂ«n e tyre nĂ« parti dhe para komuniteteve pĂ«rkatĂ«se. E gjithĂ« kjo ndikoi qĂ« gratĂ« dhe vajzat nga kĂ«to komunitete tĂ« jenĂ« shumĂ« pak tĂ« votuara dhe tĂ« zgjedhura si kĂ«shilltare komunale apo deputete nĂ« Kuvendin e KosovĂ«s.

Gjatë kësaj periudhe, në Kuvend kishte vetëm një deputete nga komuniteti ashkali me mandat katërvjeçar dhe një zëvendësministre me mandat të papërfunduar, për shkak se u largua nga pozita nga partia e saj. Ndërsa, në nivel komunal, sipas njohurive ekzistuese, kanë qenë vetëm tri këshilltare komunale në komuna të ndryshme, të cilat u angazhuan për përmirësimin dhe ndryshimin e pozitës së komuniteteve që përfaqësonin.

Megjithatë, numri i vogël i këshilltareve komunale dhe mungesa e koalicioneve me parti të tjera shpeshherë e bënin të pamundur sigurimin e përkrahjes së nevojshme për avancimin e të drejtave dhe pozitës së komuniteteve në komunat ku ato vepronin.

Vitet e fundit, partitĂ« e kĂ«tyre komuniteteve kanĂ« reflektuar ndryshime, duke pĂ«rfshirĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«rmbajtje pĂ«r mbĂ«shtetjen e grave dhe vajzave nĂ« programet e tyre politike dhe duke rritur numrin e grave dhe vajzave anĂ«tare. MegjithatĂ«, partitĂ« vazhdojnĂ« tĂ« udhĂ«hiqen kryesisht nga burra; fushatat politike organizohen nga burra; deputetĂ«t dhe zĂ«vendĂ«sministrat janĂ« kryesisht burra, ndĂ«rsa ngritja e kapaciteteve tĂ« grave dhe vajzave pĂ«r t’u bĂ«rĂ« lidere dhe udhĂ«heqĂ«se politike mbetet njĂ« sfidĂ« e madhe.

Shpresa mbetet që organizatat e këtyre komuniteteve, në bashkëpunim me institucionet dhe partitë politike, të arrijnë të avokojnë dhe të ngritin kapacitetet e grave dhe vajzave, në mënyrë që në të ardhmen e afërt të kemi edhe kryetare partish politike, ministre, zëvendësministre, këshilltare komunale dhe deputete nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.

Për ta arritur këtë qëllim, është jashtëzakonisht e rëndësishme që organizatat e grave të komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian të kenë përkrahje të vazhdueshme për projekte nga donatorët komunalë, qeveritarë dhe ndërkombëtarë, si dhe të forcohet bashkëpunimi i tyre me partitë politike.

(Ky shkrim Ă«shtĂ« hartuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« projektit “Ajo UdhĂ«heq: Luftimi i GjuhĂ«s sĂ« Urrejtjes dhe Promovimi i Grave nĂ« UdhĂ«heqjen Lokale”, qĂ« implementohet nga Demokraci pĂ«r zhvillim (D4D) dhe mbĂ«shtetet nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« KosovĂ«. PĂ«rmbajtja pasqyron mendimet dhe qĂ«ndrimet e autores dhe nuk pĂ«rfaqĂ«son domosdoshmĂ«risht qĂ«ndrimet e organizatĂ«s/donatorit)

Evropa është në një pikë kthese: Elitat e ndrojtura të BE-së duhet të marrin mësime nga "Leopardi"

✇Telegrafi
By: Agron Shala
26 January 2026 at 09:45


Nga: Joseph de Weck, bashkëpunëtor në Institutin për Kërkime të Politikës së Jashtme / The Guardian
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Sapo kemi kaluar çerekun e këtij shekulli, Evropa duket të jetë në një pikë kthese. Për dekada me radhë, pjesa e saj në PBB-në globale ka qenë në rënie dhe ndikimi i saj gjeopolitik është gërryer. Në një moment të caktuar, rënia relative mund të kthehet në rënie absolute. Ky moment mund të jetë duke u afruar.

ShBA-ja, Rusia dhe Kina janĂ« haptazi tĂ« angazhuara nĂ« njĂ« “pĂ«rleshje pĂ«r EvropĂ«n”. Moska kĂ«rkon tĂ« rikthejĂ« hegjemoninĂ« nĂ« Lindje. Pekini dĂ«shiron industrinĂ« e EvropĂ«s; Uashingtoni kĂ«rkon bindje - dhe GrenlandĂ«n. GjermanĂ«t janĂ« tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r tĂ« ardhmen. Franca e çorientuar nuk mund tĂ« rregullojĂ« buxhetin e vet. I dĂ«shpĂ«ruar pĂ«r rritje, Brukseli po çmonton legjislacionin pĂ«r klimĂ«n qĂ« kishte miratuar vetĂ«m disa vite mĂ« parĂ«, ndĂ«rsa bĂ«n gjithçka pĂ«r t’ia bĂ«rĂ« qejfin Donald Trumpit. KanĂ« mbetur pak gjĂ«ra nga dinjiteti evropian - njĂ« ndjenjĂ« deklasimi ka filluar tĂ« mbizotĂ«rojĂ«.

Ndoshta kjo është arsyeja pse përshtatja e fundit në Netflix e kryeveprës së vitit 1958 nga Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Leopardi [Il Gattopardo], po ka jehonë te publiku në gjithë kontinentin. Romani epik i Lampedusas përshkruan rënien e një familjeje aristokrate siciliane në shekullin XIX - dhe, kryesorja, mendësinë e elitave që ndiejnë se bota e tyre po merr fund, por janë të gatshëm të bëjnë kompromise dhe do të bëjnë pothuajse gjithçka për të zgjatur pushtetin e tyre edhe pak.

Klasa politike e EvropĂ«s, e pezulluar mes dhimbjes dhe vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ«, ka filluar tĂ« ngjasojĂ« me atĂ« aristokraci dhe Ă«shtĂ« dorĂ«zuar ndaj njĂ« strategjie tĂ« rĂ«nies sĂ« menaxhuar. MegjithatĂ«, “pĂ«rderisa ka vdekje, ka shpresĂ«â€, shkruan Lampedusa, Evropa nuk Ă«shtĂ« patjetĂ«r e humbur - nĂ«se udhĂ«heqĂ«sit e saj nxjerrin mĂ«simet e duhura nga Leopardi.

Ta lexosh Leopardin është kënaqësi; ta shohësh përshtatjen e Luchino Viscontit nga viti 1963 është domosdoshmëri; të ndalesh te seria e Netflix-it me ritëm të ngadaltë është kohë e kaluar mirë. Për lexuesin e ngarkuar, ja përmbledhja: ngjarja e vendosur gjatë bashkimit italian, Leopardi ndjek princin e Salinës, një aristokrat sicilian në moshë të shtyrë që jeton rehat nga pronat e tij të mëdha. Por, rreth tij bota po ndryshon. Fshatarët synojnë të bëhen më shumë sesa punëtorë në tokat e princit. Pushteti aristokratik po i lë vend borgjezisë me kunja.

Me mendje tĂ« kthjellĂ«t, princi e kupton mirĂ« se mĂ«nyra e tij e jetesĂ«s po vdes. Pasuria dhe privilegjet e tij po veniten. “Gjithçka duhet tĂ« ndryshojĂ« qĂ« gjithçka tĂ« mbetet njĂ«soj”, deklaron nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« famshme nipi i princit, Tankredi, duke e nxitur xhaxhain e tij tĂ« rreshtohet me rendin e ri ekonomik dhe politik. Por, nĂ«se qĂ«ndrimi nĂ« majĂ« kĂ«rkon tĂ« heqĂ«sh dorĂ« nga vlerat dhe traditat, a Ă«shtĂ« kjo vĂ«rtet fitore?

Princi krenar tërhiqet nga dinjiteti i rezistencës, por nuk mund të shpëtojë nga logjika e dorëzimit pragmatik në shpresën për të vonuar rënien e familjes së tij. Duke lexuar Leopardin sot, është e vështirë të mos shohësh Evropën në princin melankolik të Salinës.

Si princi, shumë evropianë kanë pasur jetë relativisht të begatshme. Dhe, si aristokratët e një epoke të kaluar, shumica e evropianëve janë të bindur për superioritetin e modelit të tyre - një rend demokratik, një kapitalizëm i zbutur, një kulturë e rafinuar - duke injoruar faktin se kjo pasuri mbështetet gjithashtu në shfrytëzimin e të tjerëve.

EvropianĂ«t gjithashtu ndiejnĂ« se historia po lĂ«viz kundĂ«r tyre. NĂ« vend, politika Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« garĂ« e nostalgjive. E djathta populiste Ă«ndĂ«rron njĂ« tĂ« kaluar tĂ« imagjinuar nacionaliste, ndĂ«rsa qendra politike evropiane sillet si vetĂ« princi i SalinĂ«s - duke u pĂ«rpjekur ta zgjasĂ« tĂ« tashmen pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshtatjeje taktike: mĂ« shumĂ« borxh kĂ«tu, shkurtime tĂ« mirĂ«qenies atje, çrregullim dhe, mbi tĂ« gjitha, dorĂ«zim ndaj mbretit Trump i cili tallet me udhĂ«heqĂ«sit e BE-sĂ« nĂ« rrjetet sociale dhe i fyen haptazi ata si “tĂ« dobĂ«t”.

Sigurisht, kjo politikë mes përmes ngatërresave ka virtytet e veta. Rënia e menaxhuar është më e mirë sesa arroganca që ndiqet nga kolapsi. Por, ka një alternativë si ndaj mohimit ashtu edhe ndaj nënshtrimit.

Pyetja thelbĂ«sore pas aforizmĂ«s sĂ« Tankredit Ă«shtĂ« kjo: nĂ«se pĂ«rshtatesh qĂ« “gjithçka tĂ« mbetet njĂ«soj”, çfarĂ« po pĂ«rpiqesh realisht tĂ« ruash?

Princi nuk ka një përgjigje bindëse. Ai përpiqet të ruajë një rend nga i cili përfiton vetëm ai. Evropianët, për dallim, kanë plot aleatë - nëse zgjedhin të mbrojnë parimet si demokracia, sundimi i ligjit, aparati shtetëror nga i cili nuk kemi pse të frikësohemi dhe parimi i sovranitetit territorial. Siç pamë javën e kaluar, dha rezultat rezistenca përballë Trumpit për tarifat me të cilat ai kërcënoi mbi Grenlandën. E bashkuar, Evropa nuk është aspak e dobët.

Dhe, Evropa mund ta ruajë këtë ndjenjë qëllimi nëse përqendrohet tek ambicia për të ndërtuar një ekonomi që është si e suksesshme ashtu edhe që u lejon njerëzve të kenë jetë me kuptim. Nuk është dekadencë të përpiqesh të përparosh një rend që thekson nevojat njerëzore mbi interesat e kapitalit. Ndryshe nga bota e princit, mënyra evropiane e jetesës nuk është e dënuar - jo sepse, së paku, evropianët nuk duan të shohin kontinentin të bëhet ajo që është Sicilia për Italinë te Leopardi: një periferi e sunduar nga të tjerët.

Evropianët ende po shfaqin shenja rezistence: verën e kaluar, tregojnë sondazhet, 76 përqind e qytetarëve evropianë refuzuan marrëveshjen poshtëruese tregtare me Trumpin, ndërsa 81% duan që BE-ja të ndërtojë një politikë të përbashkët të mbrojtjes dhe sigurisë. Me 74 përqind, miratimi ndaj BE-së nuk ka qenë kurrë më i lartë. Dhe, ndërsa lufta e Rusisë hyn në vitin e pestë, opinioni publik evropian ka mbetur i përkushtuar ndaj Ukrainës.

Po, Evropa do tĂ« duhet tĂ« ndryshojĂ« thellĂ«sisht nĂ«se dĂ«shiron tĂ« mbrojĂ« atĂ« qĂ« ka vĂ«rtet rĂ«ndĂ«si. Ruajtja e aftĂ«sisĂ« sĂ« EvropĂ«s pĂ«r tĂ« zgjedhur tĂ« ardhmen e vet kĂ«rkon njĂ« BE mĂ« tĂ« fortĂ«, mĂ« demokratike. NĂ« Davos, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, bĂ«ri thirrje pĂ«r tĂ« lĂ«nĂ« pas “nostalgjinĂ«â€ nĂ« emĂ«r tĂ« ndĂ«rtimit tĂ« njĂ« Evrope tĂ« re tĂ« pavarur. Çdo poshtĂ«rim nga Trumpi, Xi Jinping dhe Vladimir Putini i bĂ«n evropianĂ«t mĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«ndrim.

Pra, pyetja e vërtetë është nëse udhëheqësit tanë janë gati të nxisin ndryshimin apo thjesht ta përballojnë atë në mënyrë pasive. Apo nëse, si princi, ata tërhiqen nga lufta, duke shpresuar vetëm të gjejnë rehati deri në fundin e tyre. Fundja, kjo është shprehja më aristokratike dhe më e papërgjegjshme nga të gjitha: aprÚs moi, le déluge [pas meje, përmbytja]. /Telegrafi/

NJË TJETËR FILM

✇Telegrafi
By: Agron Shala
26 January 2026 at 09:18


Nga: David Gilmour (albumi “A Momentary Lapse of Reason”, Pink Floyd, 1987)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Një tingull, një tingull i vetëm
Një puthje, një puthje e vetme
Një fytyrë matanë xhamit të dritares
Qysh erdhi puna deri këtu?
Një burrë që iku, një fëmijë që qau
Një vajzë që dëgjoi, një zë që gënjeu
Dielli që digjej all
Vegimi i një shtrati bosh

Përdorimi i forcës, ai ishte shumë i fortë
Ajo shpejt do të nënshtrohet, është lodhur
Marshi i fatit, vullneti i thyer
Dikush rri shumë i qetë
Ai ka qeshur dhe ka qarë
Ai ka luftuar dhe ka vdekur
Ai është njësoj si gjithë të tjerët
As më i keqi, as më i miri

Dhe prapë kjo murmuritje e pambarimtë
Kjo llomotitje që duroj
Dete fytyrash, sytë përpjetë
Ekrani bosh, shikimi bosh
Një burrë me të zeza mbi një kalë të bardhë si bora
Një jetë pa kuptim që përfundoi rrugëtimin
Sytë e ënjtur, lotët që ende rrjedhin
Teksa ai zhduket në perëndimin e diellit

- YouTube youtu.be

Republikat tona të papërfunduara

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 January 2026 at 15:50


Republikanizmi ekonomik na tregon se si mund të arrijmë lirinë autentike: qytetarët kanë nevojë për fuqi ekonomike, ashtu si për fuqi politike.

Nga: Sean Irvingis / aeon.co
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

NĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n demokratike, qytetarĂ«t pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« ndjenjĂ« nĂ« rritje tĂ« pafuqisĂ«. QeveritĂ« ngrihen dhe bien, por fuqia pĂ«r tĂ« formĂ«suar jetĂ«n e pĂ«rditshme tani rrjedh diku tjetĂ«r - pĂ«rmes tregjeve, korporatave dhe sistemeve tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« paprekshme nga mbikĂ«qyrja demokratike. NjĂ« sondazh ndĂ«rkombĂ«tar i kohĂ«ve tĂ« fundit zbuloi se, nĂ« pothuajse çdo vend tĂ« madh, shumica e njerĂ«zve besojnĂ« se ekonomia Ă«shtĂ« manipuluar pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar tĂ« pasurit dhe tĂ« fuqishmit; shumĂ« vetĂ« thonĂ« se shoqĂ«ritĂ« e tyre janĂ« “tĂ« thyera”. PakĂ«naqĂ«sia ka nxitur njĂ« kthesĂ« drejt politikave autoritare tĂ« cilat premtojnĂ« kontroll, ndĂ«rkohĂ« qĂ« forcojnĂ« forma tĂ« reja tĂ« sundimit oligarkik. NjĂ« arsye pse autoritarĂ«t po fitojnĂ« mund tĂ« jetĂ« pĂ«r shkak se liberalĂ«t dhe progresistĂ«t kanĂ« njĂ« shqetĂ«sim tĂ« madh me pushtetin.

Gjithmonë në histori ekziston rasti kur shumëçka rreth momentit të tanishëm është e paprecedentë, dhe asnjë perspektivë e vetme nuk është e plotë, por nuk kemi pse të shkojmë shumë larg në histori për të gjetur një politikë shumë popullore dhe të fuqishme të organizuar rreth një ideali të lirisë që i bëri njerëzit kundërshtarë të ashpër të pafuqisë politike dhe ekonomike. Republikanizmi ekonomik ishte një nga traditat e mëdha të mendimit perëndimor të shekullit XIX dhe u pëlqeu atyre që ndiheshin të paaftë për të ndikuar në botën përreth tyre.

MarrĂ«dhĂ«nia midis lirisĂ« dhe pushtetit Ă«shtĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« traditĂ«s republikane. PĂ«r shekuj me radhĂ«, mendimtarĂ«t republikanĂ« argumentuan se liria kĂ«rkonte institucione tĂ« afta pĂ«r tĂ« frenuar pushtetin arbitrar. Diskurset [Discorsi, 1531] i NiccolĂČ Machiavellit pohonte se vetĂ«m njĂ« popull qĂ« Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« kontrollojĂ« elitat mund tĂ« mbetet i lirĂ«. Okeana [Oceana,1656] i James Harringtonit, shkruar gjatĂ« republikĂ«s sĂ« shkurtĂ«r tĂ« AnglisĂ«, ndihmoi nĂ« artikulimin e lidhjes midis pavarĂ«sisĂ« dhe pronĂ«sisĂ«. NĂ« revolucionet amerikane dhe franceze, idetĂ« republikane u bĂ«nĂ« parime qĂ« formuan shtetin: Kontrata Sociale [Du contrat social, 1762] e Jean-Jacques RousseausĂ« i radikalizoi kĂ«rkesat pĂ«r sovranitet pĂ«r popullin, ndĂ«rsa John Adamsi, Thomas Jeffersoni dhe autorĂ«t e ShĂ«nimeve Federaliste [Federalist Papers, 1787-88] argumentuan se vetĂ«m kontrollet dhe balancat kushtetuese mund ta siguronin lirinĂ«.

Në shekullin XIX, republikanizmi ekonomik i zbatoi këto shqetësime të vjetra në ekonomitë e reja industriale të Perëndimit. Idealet e tij formësuan disa nga konfliktet më të rëndësishme politike dhe shoqërore të epokës: duke nxitur sindikalistët britanikë të luftonin për kontrata kolektive dhe orë më të shkurtra pune, duke nxitur revolucionet e vitit 1848, dhe duke shtyrë para - më vonë gjatë shekullit - reformën agrare dhe përpjekjet kundër monopoleve.

PĂ«r tĂ« pasur kuptim termi "republikanizĂ«m ekonomik", ndihmon tĂ« dimĂ« se si historia e gjatĂ« e teorisĂ« politike republikane e sheh pushtetin. Kjo kthehet prapa nĂ« botĂ«n e GreqisĂ« dhe RomĂ«s klasike, dhe nuk ka qenĂ« gjithmonĂ« domosdo kundĂ«r monarkisĂ«. Angazhimi i saj mĂ« i thellĂ« Ă«shtĂ« ndaj njĂ« shoqĂ«rie tĂ« organizuar si njĂ« res publica - njĂ« gjĂ« publike - nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« pushteti tĂ« rregullohet ashtu qĂ« tĂ« sigurojĂ« lirinĂ« e qytetarĂ«ve tĂ« saj. Siç kanĂ« treguar studiuesit si Quentin Skinner, Philip Pettit dhe tĂ« tjerĂ«, liria republikane kuptohet mĂ« mirĂ« si mungesĂ« e dominimit. NjĂ« person nuk Ă«shtĂ« i lirĂ« sa herĂ« qĂ« jeton nĂ« mĂ«shirĂ«n e vullnetit tĂ« dikujt tjetĂ«r pa njĂ« mjet efektiv pĂ«r t’i bĂ«rĂ« ballĂ«. Ajo qĂ« komprometon lirinĂ« dhe çon nĂ« mungesĂ« lirie, besojnĂ« republikanĂ«t, nuk Ă«shtĂ« ndĂ«rhyrja e drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« veprimet e njĂ« personi, por ekspozimi ndaj pushtetit arbitrar: njĂ« skllav me njĂ« padron dashamirĂ«s nuk mbetet i lirĂ«.

Për republikanët, vetëqeverisja është e domosdoshme për lirinë. Vetëm kur njerëzit e zakonshëm kanë rol domethënës në qeverisje, ata nuk varen më thjesht nga vullneti i mirë i të tjerëve. Vetëqeverisja i shndërron individët nga subjekte të dominimit të dikujt tjetër në bashkautorë të botës së përbashkët.

Republikanët klasikë dhe të epokës së hershme moderne e përshkruanin dominimin në terma të imperium dhe dominium. Imperiumi ishte pushteti publik arbitrar, aftësia e mbretërve, ministrave, guvernatorëve për të komanduar pa pëlqimin e popullit. Dominiumi, pushteti privat arbitrar, ishte autoriteti që pronarët, burrat, etërit, zotërinjtë dhe më vonë punëdhënësit ushtronin mbi ata që vareshin prej tyre. Në mënyrë domethënëse, siç vëren teoricienia politike Camila Vergara te Korrupsioni sistematik [Systemic Corruption, 2020], republikanët e hershëm modernë ishin shpeshherë mbrojtës elitarë të lirisë në shtet, por edhe të hierarkisë në shoqëri.

Pronaret e tokave, tregtarĂ«t dhe pronarĂ«t e skllevĂ«rve kĂ«rkonin kufizime mbi autoritetin mbretĂ«ror, ndĂ«rkohĂ« qĂ« mbronin dominimin e tyre privat. Liria e tyre mbĂ«shtetej mbi mungesĂ«n e lirisĂ« sĂ« tĂ« tjerĂ«ve. PĂ«r kĂ«ta burra tĂ« fuqishĂ«m, prona - veçanĂ«risht toka dhe me tĂ« kontrolli mbi ata qĂ« punonin nĂ« tĂ« - ishte ajo qĂ« u jepte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r autoritet politik. Ajo siguronte pavarĂ«sinĂ« e tyre, sinjalizonte se ata mund tĂ« qeverisnin “me pĂ«rgjegjĂ«si” dhe garantonte se vetĂ« ata nuk do t’i nĂ«nshtroheshin pushtetit publik arbitrar. Sipas tĂ« njĂ«jtĂ«s logjikĂ«, atyre pa pronĂ« u mohoheshin tĂ« drejtat politike.

Për dallim, republikanët e popullit këmbëngulnin që procesi politik duhet të ishte i hapur për ata pa prona, megjithëse zakonisht përjashtonin gratë dhe njerëzit indigjenë dhe të skllavëruar. Nga shekulli XVII e tutje, grupe të tilla, si levelerët, jakobinët dhe kartistët e hershëm, kërkuan të zgjeronin republikën kushtetuese. Megjithatë, ata e lanë rendin shoqëror dhe ekonomik kryesisht të paprekur. Megjithatë, parimi i lirisë që republikanët kushtetues përmendnin përmbante një logjikë më të thellë sesa shumëkush e kuptonin.

RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX kuptuan lidhjen e gjatĂ« tĂ« traditĂ«s mes pushtetit ekonomik dhe atij politik. NĂ« mĂ«nyrĂ« radikale, ata kĂ«rkuan t’i universalizonin tĂ« dy ato. Duke paraqitur argumentin pozitiv pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, ata e zgjeruan kritikĂ«n republikane tĂ« dominimit, duke e shtrirĂ« atĂ« nga sfera kushtetuese nĂ« atĂ« ekonomike.

Nëse ajo që e bën një person jo të lirë është varësia nga vullneti i dikujt tjetër, atëherë varësia private është, argumentonin ata, po aq korrozive sa varësia publike. Një punëtor që mund të pushohet nga puna sipas tekave, një qiramarrës pa siguri, një debitor i lidhur me një kreditor - secili jeton nën një strukturë nënshtrimi të ngjashme me atë të një subjekti ndaj princit. Objekti i dyshimit republikan nuk ishte më vetëm mbreti, ministri apo ushtria në gatishmëri. Në shoqëritë e reja industriale të Perëndimit, ai ishte gjithashtu pronari i fabrikës, menaxheri, monopolisti, kreditori dhe pronari i tokave të shumta. Ushtrimi arbitrar i pushtetit ekonomik ishte, për republikanët ekonomikë, pa asnjë dyshim një formë dominimi.

Një republikë e realizuar plotësisht kërkonte çmontimin e pushtetit arbitrar ekonomik dhe ndërtimin e institucioneve përmes të cilave njerëzit mund të qeverisnin jetën e tyre ekonomike. Megjithatë, republikanët ekonomikë nuk kërkonin shpëtimin në një shtet gjithëpushtetshëm; ata e shihnin despotizmin publik me të njëjtin dyshim që kishin ndaj autoritetit privat.

Përderisa ndryshonin pikëpamjet e tyre nëse konkurrenca e tregut mund të siguronte më së miri vetëqeverisjen, ata ishin të një mendjeje për çështjen qendrore: vetëqeverisja popullore ekonomike kërkonte liri si nga imperiumi, ashtu edhe nga dominiumi. Edhe pse historianët kanë vërejtur fijet republikane brenda socializmit të shekullit XIX, ata nuk i kanë njohur këta autorë si pjesëmarrës në një bisedë të vetme njëqindvjeçare me autorë pro-konkurrencës të përqendruar në problemin e përbashkët të kufizimit të pushtetit arbitrar në të dyja format e tij - publike dhe private.

Shprehia e mĂ«vonshme e shekullit XX pĂ«r tĂ« paraqitur politikĂ«n nĂ« terma tĂ« “shtetit” kundrejt “tregut”, e ka turbulluar kĂ«tĂ« trashĂ«gimi. PavarĂ«sisht mosmarrĂ«veshjeve tĂ« tyre, republikanĂ«t ekonomikĂ« pĂ«rbĂ«nin njĂ« traditĂ« tĂ« vetme tĂ« bashkuar nga njĂ« projekt i pĂ«rbashkĂ«t: shpĂ«rndarja e pushtetit pĂ«r qĂ«llime tĂ« popullit dhe krijimi i institucioneve ekonomike tĂ« afta pĂ«r tĂ« mbajtur vetĂ«qeverisjen.

Këtë mund ta shohim në veprën e vetëm disa prej tyre: Thomas Hodgskin (1787-1869), John Francis Bray (1809-1897), Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), Jeanne Deroin (1805-1894), Henry George (1839-1897) dhe Henry Hyndman (1842-1921).

Ish-oficeri i MarinĂ«s MbretĂ«rore, Thomas Hodgskin, ishte ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« identifikoi se kishte dalĂ« nĂ« pah njĂ« klasĂ« e re sunduese. NjĂ« figurĂ« kyçe nĂ« themelimin e [revistĂ«s] Mechanic’s Magazine nĂ« vitin 1823, si dhe tĂ« instituteve tĂ« para pĂ«r mekanikĂ«t - bastione tĂ« vetedukimit tĂ« klasĂ«s punĂ«tore - ai deklaroi se “kapitalistĂ«t” kishin zĂ«vendĂ«suar aristokracinĂ« e lashtĂ«. Lufta pĂ«r liri, argumentonte ai, nuk ishte mĂ« kundĂ«r mbretĂ«rve apo fisnikĂ«ve, por kundĂ«r punĂ«dhĂ«nĂ«sve qĂ« pretendonin tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« komanduar punĂ«n.

Hodgskini, një dishepull i Adam Smithit, ishte në shumë aspekte një libertarian anti-establishment i tregut. Konkurrenca e vërtetë - e lirë nga monopoli dhe privilegji - do të mundësonte, besonte ai, që punëtorët të bashkëpunonin si prodhues të pavarur. Një ekonomi e lirë, e strukturuar siç duhet, do të ngjante më shumë me një rrjet asociacionesh vetëqeverisëse sesa me një hierarki padronësh dhe shërbëtorësh. Vizioni i tij frymëzoi lëvizjen e hershme kooperative dhe zejtarët radikalë që shihnin themelin e qytetarisë te vetë prodhimi.

John Francis Bray, me shumĂ« gjasĂ«, hasi idetĂ« e Hodgskinit nĂ« ShoqatĂ«n e Burrave PunĂ«torĂ« tĂ« Lidsit, ku ai mbajti njĂ« kurs leksionesh. I lindur nĂ« Shtetet e Bashkuara, Bray ishte shtypshkrues autodidakt dhe mĂ« vonĂ« fermer; ai propozoi njĂ« “RepublikĂ« tĂ« PunĂ«s”, njĂ« federatĂ« punishtesh kooperative tĂ« lidhura pĂ«rmes kĂ«shillave lokalĂ«. Çdo punĂ«tor do tĂ« zotĂ«ronte pronĂ« personale, por do tĂ« bashkonte burimet nĂ« shoqĂ«ri me kapital tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, duke koordinuar prodhimin dhe shkĂ«mbimin pĂ«rmes planifikimit demokratik.

Modeli i Brayt e hodhi poshtë si konkurrencën kapitaliste, ashtu edhe kontrollin burokratik. Koordinimi ekonomik, besonte ai, duhet të ishte një akt qytetarie - njerëzit, duke qeverisur së bashku jetën e tyre të përbashkët. Planifikimi ekonomik nuk ishte teknokratik, por republikan: ishte proces përmes të cilit një popull i lirë mund të merrte vendime kolektive për të ardhmen e tyre materiale. Kur u kthye në ShBA, Bray mbeti një figurë e rëndësishme brenda republikanizmit ekonomik. Ai ishte nënkryetar i Ligës Amerikane për Reformën e Punës; kur u bashkua me Urdhrin e Kalorësve të Punës, në Pontiak - pranë të cilit banoi - e quajtën asamblenë me emrin e tij. Në fund të jetës, ai ishte gjithashtu i lidhur me Partinë Populiste.

Trazirat e vitit 1848 nĂ« FrancĂ« i çuan idetĂ« e republikanizmit ekonomik nga teoria radikale nĂ« politikĂ«n e hapur. Anarkisti, shtypshkruesi dhe filozofi Pierre-Joseph Proudhon argumentonte se ishte bosh revolucion politik pa atĂ« ekonomik. Teksa fillimisht u frymĂ«zua nga propozimet e Brayt pĂ«r Certifikatat e PunĂ«s dhe shkĂ«mbim e barabartĂ«, Proudhoni shpejt i tejkaloi ato. NĂ« vitin 1848, ai propozoi njĂ« BankĂ« tĂ« Popullit qĂ« do tĂ« siguronte kredi pa interes pĂ«r shoqatat e punĂ«torĂ«ve, duke mundĂ«suar pronĂ«sinĂ« dhe kontrollin kolektiv tĂ« prodhimit. QĂ«llimi i tij, siç e tha vetĂ«, ishte tĂ« “republikanizonte monedhĂ«n”, qĂ« financa vetĂ« tĂ« bĂ«hej njĂ« instrument i vetĂ«qeverisjes ekonomike dhe jo i dominimit privat.

MegjithĂ«se jetĂ«shkurtĂ«r, ky eksperiment me kredi tĂ« ndĂ«rsjellĂ« shĂ«noi kontributin mĂ« origjinal tĂ« Proudhonit nĂ« republikanizmin ekonomik. Ai e zgjeroi parimin e vetĂ«qeverisjes nĂ« sferĂ«n monetare, duke kĂ«mbĂ«ngulur qĂ« kredia, ashtu si vetĂ« republika, duhet t’i pĂ«rkasĂ« tĂ« gjithĂ«ve dhe tĂ« qeveriset nga ata qĂ« ajo i obligon. Ideja mbijetoi pĂ«rtej institucionit, duke ndikuar te bankat e mĂ«vonshme kooperative dhe tĂ« ndĂ«rsjella, si dhe nĂ« bindjen mĂ« tĂ« gjerĂ« se liria kĂ«rkon jo vetĂ«m tĂ« drejta politike, por edhe sovranitet ekonomik.

Feministja dhe socialistja Jeanne Deroin, një rrobaqepëse, mësuese dhe gazetare, e çoi republikanizmin në një drejtim të ri. Edhe pse e frymëzuar nga Proudhoni, ajo hasi vetëm përçmimin e tij; këmbëngulja e saj për barazi gjinore dhe kandidimi i saj në vitin 1849 për Asamblenë Legjislative e ofenduan mizogjininë e tij të thellë. Autoritetet e shpallën të pavlefshëm kandidaturën e saj, por deri atëherë ajo veçse kishte dhënë kontributin e saj më të rëndësishëm intelektual në republikanizmin ekonomik.

Shoqata VĂ«llazĂ«rore dhe Solidare e tĂ« Gjitha Shoqatave e Deroinit, parashikonte njĂ« bashkĂ«si proto-sindikaliste qĂ« bashkonte prodhuesit dhe konsumatorĂ«t nĂ« njĂ« federatĂ« tĂ« vetme demokratike. Çdo anĂ«tar, shkruante ajo, “duke votuar pĂ«r buxhetin e saj ... do tĂ« sanksiononte veprimet e Komisionit Qendror dhe do tĂ« shenjtĂ«ronte parimin e sovranitetit tĂ« popullit”. Liria, kĂ«mbĂ«ngulte ajo, kĂ«rkon pĂ«rfshirjen e tĂ« gjithĂ«ve qĂ« kontribuonin nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore; grave, fĂ«mijĂ«ve, tĂ« sĂ«murĂ«ve dhe tĂ« moshuarve, si edhe tĂ« punĂ«torĂ«ve industrialĂ«. Demokracia ekonomike nuk ishte vetĂ«m çështje e prodhimit, por e pjesĂ«marrjes universale: njĂ« republikĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n tĂ« varurit dhe tĂ« pĂ«rjashtuarit njiheshin si qytetarĂ« tĂ« tĂ«rĂ«sisĂ« shoqĂ«rore. E internuar nĂ« LondĂ«r pas reagimit bonapartist, Deroini krijoi njĂ« urĂ« lidhĂ«se mes revolucionarĂ«ve tĂ« vitit 1848 dhe lĂ«vizjeve socialiste e feministe qĂ« po shfaqeshin nĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« shekullit XIX.

NjĂ« brez i tretĂ« i republikanizmit ekonomik u shfaq nĂ« veprĂ«n e reformatorit amerikan Henry George. Duke shkruar nĂ« mesin e pabarazive tĂ« EpokĂ«s sĂ« ArtĂ«, George ringjalli lidhjen republikane midis pronĂ«s dhe pushtetit. Libri i tij, Progresi dhe varfĂ«ria [Progress and Poverty, 1879], u shit nĂ« miliona kopje, duke e bĂ«rĂ« atĂ« ekonomistin mĂ« tĂ« lexuar tĂ« shekullit XIX. Si shtypshkrues autodidakt qĂ« u bĂ« gazetar, ai argumentonte se monopoli privat mbi tokĂ«n ishte rrĂ«nja e dominimit shoqĂ«ror. “TĂ« thuash se toka e njĂ« vendi do tĂ« zotĂ«rohet nga njĂ« klasĂ« e vogĂ«l”, paralajmĂ«ronte ai, â€œĂ«shtĂ« tĂ« thuash se ajo klasĂ« do ta sundojĂ« atĂ«; ... republikanizmi Ă«shtĂ« i pamundur”. Ai propozoi njĂ« taksĂ« tĂ« vetme mbi vlerat e tokĂ«s sĂ« pamerituar pĂ«r t’ia rikthyer komunitetit qiratĂ« nĂ« natyrĂ«, duke pajtuar pronĂ«n publike me atĂ« private, bashkĂ«punimin me konkurrencĂ«n. IndividĂ«t mund tĂ« zotĂ«ronin tokĂ«, por rritja e vlerĂ«s sĂ« saj, krijuar nga aktiviteti kolektiv, do tĂ« rikuperohej pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t duke shpĂ«rndarĂ« pushtetin ashtu qĂ« asnjĂ« klasĂ« tĂ« mos mund tĂ« sundonte njĂ« tjetĂ«r. Edhe pse George i pĂ«rkrahte ndĂ«rmarrjet kooperative, ai besonte se ato mund tĂ« lulĂ«zonin vetĂ«m nĂ« njĂ« rend tĂ« drejtĂ« konkurrues.

Idetë e Georgeit e shndërruan atë një figurë botërisht të njohur të reformës dhe dy herë kandidat për kryetar bashkie të qytetit të Nju-Jorkut, ku ai bëri fushatë për reformën e tokës dhe ringjalljen demokratike. Edhe pse i mundur, lëvizja e tij ndihmoi në frymëzimin e Epokës Progresive. Trashëgimitë e saj më konkrete, edhe pse të paplota, mund të gjenden në Singapor dhe në Hong-Kong, ku kapja publike e qirave të tokës financon strehimin dhe infrastrukturën. Sot, mes krizave në rritje të strehimit dhe thirrjeve të ripërtërira për taksa mbi pasurinë dhe fitimet e papritura, vepra e tij ka një interesim të ri.

Kriza e TokĂ«s nĂ« IrlandĂ« ishte vendimtare pĂ«r zhvillimin intelektual tĂ« Georgeit, dhe idetĂ« e tij u pĂ«rhapĂ«n nĂ« tĂ« gjithĂ« PerandorinĂ« Britanike. NdĂ«r mĂ« tĂ« ndikuarit ishte Henry Hyndman, themeluesi i FederatĂ«s Socialdemokrate tĂ« BritanisĂ« (SDF) dhe njĂ« nga tĂ« parĂ«t qĂ« pĂ«rktheu marksizmin nĂ« debatin politik anglez. Hyndmani e cilĂ«soi Georgein si njĂ« shpirt binjak, dhe tĂ« dy bashkĂ«punuan pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« shkurtĂ«r mbi çështjen e nacionalizimit tĂ« tokĂ«s pĂ«rpara se tĂ« ndanin rrugĂ«t. Socializmi i Hyndmanit ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« republikan. “NjĂ« republikĂ« e madhe demokratike angleze”, shkroi ai mĂ« 1884, “ka qenĂ« gjithmonĂ« Ă«ndrra mĂ« fisnike e racĂ«s sonĂ« ... Arritja e njĂ« republike tĂ« tillĂ« Ă«shtĂ« çështja pĂ«r tĂ« cilĂ«n ne socialistĂ«t agjitojmĂ« sot”.

Për Hyndmanin, planifikimi i centralizuar shtetëror nuk ishte zëvendësim për fuqinë e popullit. Socializmi, ashtu siç e konceptonte ai, kërkonte decentralizimin e autoritetit politik dhe ekonomik. Fabrikat, këshillat dhe shoqatat lokale duhej të qeveriseshin nga ata që punonin brenda tyre; barazia pa vetëqeverisje, paralajmëronte ai, do të riprodhonte thjesht nënshtrimin. Përmes SDF-së, Hyndmani ndihmoi në institucionalizimin e një socializmi republikan që e shndërroi vetë ekonominë në një hapësirë të qytetarisë. Ndikimi i tij arriti deri te Komiteti për Përfaqësimin e Punës, nga ku doli Partia Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar.

Në të gjithë Britaninë, Francën dhe ShBA-në, këta mendimtarë formuan atë që tani mund të shihet si traditë koherente republikane, edhe pse e ndarë nga brenda. Ndonëse ndryshonin nëse konkurrenca e tregut mund të shërbente si kontekst për lirinë, ata kishin bindjen e përbashkët se varësia ekonomike, qoftë ndaj një shefi apo një burokrati, ishte e patolerueshme. Secili ndërtoi mbi njohjen e tjetrit, duke çuar përpara problemin e përbashkët të republikanizmit ekonomik: si të kufizohet si imperiumi ashtu edhe dominiumi dhe të vendoset sundimi i popullit.

Në shekullin XX, gjuha e pushtetit e republikanizmit ekonomik u zhvendos nga fjalorë të rinj politikë. E majta socialdemokrate, si trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e traditës republikane, e zëvendësoi angazhimin e saj ndaj lirisë dhe vetëqeverisjes me ndjekjen e barazisë. Duke vepruar kështu, ajo filloi të besonte se liria mund të sigurohej përmes agjencisë të shtetit dhe ekspertëve të tij; një ambicie në kundërshtim me idealin republikan të fuqisë së popullit.

Shumica e vizionit socialdemokrat u realizua pas vitit 1945: shteti i mirëqenies, arsimi publik, sistemet shëndetësore kombëtare dhe sindikatat e fuqishme. Rezultati ishte një përparim i rëndësishëm material për njerëzit punëtorë. Megjithatë, teksa standardet e jetesës u rritën, u refuzua ideali republikan i fuqisë ekonomike popullore. Qytetarët fituan siguri, por jo agjenci; strukturat që sillnin begatinë shpesh thellonin ndjenjën e tyre të pafuqisë.

Deri nĂ« vitet ’70 tĂ« shekullit XX, tensioni midis pĂ«rmirĂ«simit material dhe pafuqisĂ« shoqĂ«rore ishte bĂ«rĂ« i pamundur pĂ«r t’u injoruar. Frustrimet e pĂ«rmbajtura prej kohĂ«sh nga rritja, pĂ«lcitĂ«n nĂ« hapĂ«sirĂ«n publike nĂ« mes tĂ« deindustrializimit dhe stagnimit. LĂ«vizjet pĂ«r vetĂ«menaxhim tĂ« punĂ«torĂ«ve, bashkĂ«vendosje dhe pronĂ«si kooperative, ringjallĂ«n pĂ«r pak kohĂ« frymĂ«n republikane. MegjithatĂ«, me partitĂ« socialdemokrate jo tĂ« gatshme pĂ«r tĂ« rikthyer radikalizmin e tyre themelues, e djathta politike pĂ«rvetĂ«soi gjuhĂ«n e autonomisĂ« pĂ«r vete duke e rindĂ«rtuar kĂ«rkesĂ«n pĂ«r pushtet popullor si gjuhĂ« tĂ« individualizmit popullor. Ishte ky transformim qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r neoliberalizmin dhe shpĂ«rbĂ«rjen e gjatĂ« tĂ« arritjeve tĂ« socialdemokracisĂ«.

Kufizimi i shqetësimeve republikane në sferën politike ka qenë gjithmonë një zgjedhje politike, e tillë që u imponua dhe u mirëmbajt nga elitat ekonomike. Rezultati është ndjenja e përhapur e pafuqisë që karakterizon politikën tonë aktuale dhe kthesën autoritare që ka prodhuar ajo.

Si pasojë, kjo mungesë e vetëqeverisjes ekonomike jo vetëm që ushqen pakënaqësinë; ajo gjithashtu mundëson konsolidimin e formave të reja të sundimit arbitrar. Nga ana publike, shtetet e sigurisë që zgjerojnë kompetencat dhe burokracitë e pakontrolluara ushtrojnë pushtet me pak kufizime demokratike. Nga ana private, hiqen mbrojtjet në vendin e punës, përhapet pasiguria e ekonomisë së punëve të përkohshme dhe platformat dixhitale manipulojnë miliona njerëz përmes algoritmeve të paqarta. Gjithnjë e më shumë, këto forma publike dhe private të dominimit nuk qëndrojnë më të ndara, por veprojnë në aleancë - një bashkim i imperiumit dhe dominiumit.

Nuk ka qenë kurrë më urgjent parimi që udhëhiqte republikanët ekonomikë të shekullit XIX - bindja se liria kërkon pushtet mbi kushtet e jetës. Republikat tona kushtetuese mund të mbijetojnë vetëm nëse plotësohen nga republikanizmi ekonomik. Ashtu siç na mëson tradita, vetëm pushteti ekonomik mund të sigurojë pushtetin politik.

Si mund të duket kjo në shekullin XXI? Këtu mund të përmendim vetëm disa veçori kryesore:

Vetëqeverisja ekonomike do të kërkonte:

- Ndërmarrje demokratike, ku punëtorët dhe komunitetet kanë të përbashkët pronësinë dhe marrjen e vendimeve.

- Financë publike dhe kooperative, duke e trajtuar kredinë si burim qytetar dhe jo si një monopol privat.

- Infrastruktura transparente dixhitale, të qeverisura si shërbime publike dhe të hapura për mbikëqyrje demokratike.

Asnjë nga këto nuk mund të arrihet me një hap të vetëm. Por, çdo reformë që na afron drejt kontrollit të përbashkët mbi strukturat themelore të jetës ekonomike, është një hap drejt lirisë.

PĂ«r tĂ« pĂ«rmbysur oligarkinĂ« dhe pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar autoritarizmin, duhet ndĂ«rtimi i njĂ« rendi tĂ« ri ekonomik demokratik. RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX mund tĂ« na udhĂ«heqin, por detyra sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« ringjallim programin e tyre; Ă«shtĂ« tĂ« hartojmĂ« njĂ« republikanizĂ«m ekonomik tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r epokĂ«n tonĂ«. NĂ« mĂ«nyrĂ« kritike, duhet tĂ« hedhim poshtĂ« ndarjen binare “shtet” dhe “treg” dhe tĂ« gjejmĂ« kombinime tĂ« konkurrencĂ«s dhe koordinimit qĂ« funksionojnĂ« pĂ«r ne. NjĂ« projekt i tillĂ« ofron njĂ« rrugĂ« drejt pushtetit tĂ« vĂ«rtetĂ« popullor dhe lirisĂ« reale individuale. Ne duhet ta pĂ«rfundojmĂ« projektin republikan. /Telegrafi/

Nëse leximi i librave ka marrë fund, le të ringjallim poemën epike gojore

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 January 2026 at 13:33


Nga: Daisy Dunn / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« njĂ« moment gjatĂ« 20 vjetĂ«ve tĂ« fundit, harruam pĂ«r çfarĂ« shĂ«rbejnĂ« librat. Shiko nga njĂ«ra anĂ« dhe do t’i hasĂ«sh tĂ« shndĂ«rruar nĂ« objekt fetishist, ku dizajnet me ngjyra gjallĂ«rojnĂ« dhomat gri, kopertinat zbukurojnĂ« çantat dhe fotot e tyre postohen me krenari nĂ« internet para se tĂ« jenĂ« hapur. Shiko nga ana tjetĂ«r dhe do tĂ« mĂ«sosh se shfletimi i kĂ«tyre fotove (dhe pĂ«rmbajtjeve tĂ« tjera) nĂ« rrjetet sociale tejkalon leximin dhe çdo hobi tjetĂ«r mes tĂ« rriturve, ndĂ«rsa vetĂ«m 33 pĂ«r qind e fĂ«mijĂ«ve mbi tetĂ« vjeç kĂ«naqen duke lexuar pĂ«r qejf.

Lexo po ashtu nga Daisy Dunn:
- ÇfarĂ« mendonin pĂ«r seksin, gratĂ« e antikitetit?
- A ka ekzistuar Lufta e Trojës?
- Perandoria e lashtë që krijoi botën moderne!
- Paqja e Romës si një aheng i tmerrit
- Guri i Rozetës: Deshifruesit e vërtetë të kodeve të lashtësisë

Qartësisht kemi një problem. Ashtu si me shumë gjëra në shoqërinë moderne - dyqanet, kutitë postare, kishat - i nderojmë librat dhe duam që të vazhdojnë të ekzistojnë, por nuk arrijmë të gjejmë kohën apo energjinë për to.

Nëse pasojat për inteligjencën dhe mirëqenien tonë janë të rënda, ato për vendin mund të jenë edhe më keq. Këtë muaj, Bridget Phillipson, ministrja e Arsimit, paralajmëroi se rënia e leximit është aq serioze saqë përbën kërcënim për sigurinë kombëtare. Thuhet se, pa ekspozim të shpeshtë ndaj tekstit të shkruar, jemi në rrezik të bëhemi pre e dezinformatave të përhapura nga Rusia dhe nga vendet e tjera.

Si autore që siguron jetesën nga shkrimi i librave, jam natyrisht e angazhuar në fushatën Viti Kombëtar i Leximit dhe çdo përpjekje tjetër për të ringjallur përdorimin e duhur të librave të vërtetë. Por, si klasiciste, kam edhe një pyetje. A mund të kompensohet deri-diku rënia e shkrim-leximit nga rritja e komunikimit gojor? Me këtë nënkuptoj: a mund të jetë rritja e podkasteve dhe komenteve që kemi parë vitet e fundit një pararojë e një epoke të re - edhe pse ndryshe - të kulturës së lartë, si ajo që solli në jetë Iliadën dhe Odisenë e Homerit?

Këto poema epike ishin produkt i një epoke analfabete. Të kompozuara në Greqi rreth shekullit të tetë para Krishtit, përpara shpikjes së shkrimit të gjatë, ato u ruajtën përmes interpretimit dhe kujtesës për qindra vjet. Janë, ndër të tjera, dëshmi e aftësive të mendjes dhe kujtesës njerëzore. Kjo aftësi nuk vdiq me antikitetin. Edhe në shekullin XX, udhëtari dhe shkrimtari Paddy Leigh Fermor hasi njerëz në Kretën rurale që mund të recitonin mijëra vargje poezie përmendësh.

Nëse nuk mund ta kthejmë rrjedhën përfundimisht drejt leximit, atëherë është teorikisht në fuqinë tonë të punojmë mbi dashurinë e rizbuluar për fjalën e folur dhe ta përqafojmë letërsinë në mënyrën e grekëve. Pengesat kryesore për këtë tregojnë se mungesa e leximit nuk është problemi i vetëm. Së pari, dëgjimi është bërë më pasiv sesa aktiv; dhe, së dyti, mësimi përmendësh konsiderohet i papranueshëm në shkollat e sotme. Kjo është një nga arsyet pse podkastet nuk janë zëvendësim për librat. Aftësitë tona për përqendrim janë zhdukur bashkë me oreksin për të shfletuar faqet.

PĂ«rveç nĂ«se aftĂ«sia pĂ«r tĂ« memorizuar ushtrohet te fĂ«mijĂ«t, çfarĂ« shprese ka qĂ« dĂ«gjimi tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« leximin nĂ« moshĂ« madhore? Nuk mund t’i kemi tĂ« dyja: nuk ka zĂ«vendĂ«sim tĂ« leximit me dĂ«gjimin nĂ«se nuk mĂ«sojmĂ« si tĂ« dĂ«gjojmĂ«, pĂ«rndryshe dĂ«gjimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ« se lĂ«vizja e pafundme e gishtit nĂ« ekran. PĂ«rkundrazi, duhet tĂ« rizbulojmĂ« fuqitĂ« e leximit dhe tĂ« dĂ«gjimit, si dhe tĂ« pĂ«rvetĂ«simit tĂ« informacionit pĂ«rmes tĂ« dyjave. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r trurin dhe pĂ«r BritaninĂ«, por edhe pĂ«r librin - pĂ«r tĂ« cilin Ă«shtĂ« njĂ« poshtĂ«rim i madh tĂ« reduktohet nĂ« zhurmĂ« sfondi. /Telegrafi/

  • ✇
  • BREZAT  
  • ↗

BREZAT

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 January 2026 at 11:55


Poezi nga: Ana Peréz Cañamares
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

Kur po vdiste, nĂ«na ime, tha: “NĂ«nĂ«, eja tek unĂ«â€,
ndërsa më vështronte pa më parë;
I thashĂ«: “Ma, mos mĂ« ik”
duke përqafuar trupin e saj të rrëgjuar
mbështjellë me panoline që kundërmonin pudër;
Ime bijĂ« tha: “Mos qaj, ma”
dhe më ledhatonte kryet duke më ngushëlluar.

Kur më vdiq nëna, brenda pak sekondash
s’e kishim fort tĂ« qartĂ« çka na lidhte.
S’e dinim kush shkoi
dhe kush mbeti
dhe në cilin çast të jetës sonë
ishim duke jetuar
apo duke vdekur.

Historia pas skenës së fundit më madhështore në kinematografi

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 January 2026 at 13:23


Nga: Gregory Wakeman / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Kur Charlie Chaplin u pyet nga revista Life, nĂ« vitin 1966, se cilin nga filmat e tij e konsideronte mĂ« tĂ« preferuarin, ai vlerĂ«soi Dritat e qytetit [City Lights], pĂ«rpara se tĂ« minimizonte arritjet e tij me, “Mendoj se Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, i realizuar mirĂ«â€.

Që nga premiera e tij në Kinemanë e Los Anxhelosit më 30 janar 1931, adhuruesit e kinemasë dhe regjisorët kanë bërë lëvdata paksa më entuziaste për komedisë romantike pa zë, në të cilën personazhi i Vagabondit [Tramp] i Chaplinit bie në dashuri me një shitëse të verbër lulesh (Virginia Cherrill) e cila e ngatërron atë me një milioner.

Kur Instituti Britanik i Filmit [BFI] publikoi, nĂ« vitin 1952, listĂ«n e parĂ« tĂ« tij tĂ« famshme tĂ« filmave mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave, Dritat e qytetit u rendit i dyti bashkĂ« me Ethet e arit [The Gold Rush, 1925] tĂ« Chaplinit. Stanley Kubrick, Orson Welles dhe Andrei Tarkovsky e kanĂ« pĂ«rmendur si njĂ« nga filmat e tyre tĂ« preferuar, ndĂ«rsa skenaristi i NatĂ«s sĂ« gjuetarit [The Night of the Hunter], James Agee, shkroi se pĂ«rmbante “pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« aktrimit dhe momentin mĂ« tĂ« lartĂ« nĂ« filma”.

Lexo po ashtu:
- Gjeniu i harruar i muzikës: Charlie Chaplin
- Dështimi i Chaplinit në garën e "Chaplinit"
- Charlie Chaplin dhe një nga fjalimet më të fuqishme në histori
- Orson Wellesi përçmues: Laurence Olivier ishte "budalla", Spencer Tracy "i urryer", Charlie Chaplin "arrogant" ...
- Kur fillova ta doja veten
- Thënie të Chaplinit: Mund të përkulesh e të mos kapësh asgjë në tokë!
- U solla si hajvan 
 më mbetej të vuaja!

Momenti në fjalë vjen pikërisht në fund të Dritave të qytetit. Më në fund i ribashkuar me vajzën e luleve, e cila tani sheh, Vagabondi e shikon atë me dashuri, ndërsa kamera errësohet.

ËshtĂ« njĂ« skenĂ« me emocione tĂ« pastra dhe me ndjeshmĂ«ri tĂ« thjeshtĂ«, i cili pĂ«rmendet rregullisht si pĂ«rfundimi mĂ« madhĂ«shtor nĂ« historinĂ« e kinemasĂ«. NĂ« 95 vjetĂ«t qĂ« nga publikimi i Dritave tĂ« qytetit, filma tĂ« panumĂ«rt kanĂ« tentuar tĂ« imitojnĂ« artin e tij tĂ« ndjeshĂ«m dhe fuqinĂ« e interpretimit.

SkenĂ« nga filmi “Dritat e qytetit”(Alamy)

Vite të tëra të mundit dhe vuajtjeve krijuese u investuan për të realizuar sekuencën e fundit, e cila funksionon vetëm sepse akti i fundit i Dritave të qytetit e përgatit atë kaq mirë. Pasi Vagabondi mëson se vajza e luleve do të dëbohet nga apartamenti i saj, ai punon si pastrues rruge, pastaj si boksier. Më në fund merr para nga një milioner i dehur i cili e harron atë sapo kthjellet - dhe e akuzon Vagabondin për vjedhje. Pak përpara se Vagabondi të arrestohet, ai i jep vajzës paratë. Ajo arrin të paguajë qiranë dhe të takojë një mjek që mund të shërojë verbërinë e saj.

Disa muaj më vonë, kur Vagabondi lirohet nga burgu, ai zbulon se ajo tani shikon dhe drejton një dyqan të suksesshëm lulesh. Vagabondi, i sfilitur, shfaqet jashtë. Kur ajo më në fund e njeh, një shprehje e thellë dashurie shfaqet në fytyrën e saj. Ai buzëqesh, ndërsa filmi përfundon.

“Ishte aq i dĂ«lirĂ«â€

Charles Marland, autor i librit KlasikĂ«t e BFI-sĂ« [BFI Classics], kushtuar Dritave tĂ« qytetit, beson se skena e fundit Ă«shtĂ« shembulli pĂ«rfundimtar i mjeshtĂ«risĂ« sĂ« Chaplinit si regjisor. “Ai e dinte si t’i kornizonte planet pĂ«r tĂ« intensifikuar efektin emocional tĂ« skenĂ«s. Kamera ngushtohet nga njĂ« plan mesatar nĂ« njĂ« plan tĂ« afĂ«rt”, i thotĂ« ai BBC-sĂ«, pĂ«rpara se tĂ« theksojĂ« se Chaplini njĂ«herĂ« ka thĂ«nĂ« se pĂ«rdorte plane tĂ« gjata pĂ«r komedinĂ« dhe plane tĂ« afĂ«rta pĂ«r tragjedinĂ« dhe dramĂ«n. “Pastaj Ă«shtĂ« kolona zanore, e cila Ă«shtĂ« komplekse, emocionale, dhe ngjall njĂ« reagim intelektual”.

TĂ« gjitha kĂ«to nuk do tĂ« kishin asnjĂ« vlerĂ« pa interpretimet e Chaplinit dhe CherrillĂ«s, e cila nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme bĂ«ri debutimin e saj filmik me Dritat e qytetit. Pasi xhiruan disa skena tĂ« shkĂ«mbimit tĂ« fundit tĂ« tyre, Chaplini kuptoi se po e tepronin, po aktronin dhe po ndjenin sĂ« tepĂ«rmi, thotĂ« Marland. KĂ«shtu qĂ« Chaplin vendosi qĂ« Vagabondi duhej vetĂ«m ta shikonte atĂ« me mĂ« shumĂ« intensitet. Sipas Marlandit, Chaplini e pĂ«rshkroi njĂ«herĂ« xhirimin e sekuencĂ«s si “njĂ« ndjesi tĂ« bukur tĂ« mungesĂ«s sĂ« aktrimit. Si tĂ« isha jashtĂ« vetes. ÇelĂ«si ishte tĂ« isha paksa i turpĂ«ruar, i gĂ«zuar pĂ«r ta parĂ« sĂ«rish, i penduar pa u bĂ«rĂ« emocional. [Vagabondi] po e shikonte dhe po pyeste veten çfarĂ« po mendonte ajo. Ishte aq e pastĂ«r”.

SkenĂ« nga filmi “Dritat e qytetit”(Alamy)

Vite pas publikimit tĂ« Dritave tĂ« qytetit, Cherrill i tha autorit tĂ« librit Çaplini: Gjeniu i kinemasĂ« [Chaplin: Genius of the Cinema], Jeffrey Vance, se Chaplini zakonisht kishte lĂ«kurĂ« tĂ« thatĂ«, por ndjeu se pĂ«llĂ«mba e tij bĂ«hej e lagĂ«sht teksa i afroheshin performancĂ«s sĂ« kĂ«rkuar. “Ajo e dinte se po ndodhte diçka e pazakontĂ« me tĂ«â€, ka thĂ«nĂ« Vance pĂ«r BBC-nĂ«. “Se ajo po ia jepte atij atĂ« qĂ« dĂ«shironte dhe ai po reagonte ndryshe. Ai po reagonte si personazhi”.

Një arsye thelbësore pse Dritat e qytetit ka vazhduar të jehojë gjatë dekadave është vendimi i Chaplinit për të prerë skenat para se të jepte një zgjidhje përfundimtare. Romantikët do të pretendojnë se, pavarësisht pamjes së tij të vjetër dhe mungesës së parave, vajza e luleve e pranon Vagabondin pas asaj që ai bëri për të. Por, ka të tjerë që besojnë se nuk ka asnjë shans që ajo të largohet me të drejt një romanse.

“Nuk mendoj se Ă«shtĂ« romantike”, thotĂ« Vance. “E shohim sqimĂ«n e saj kur i rikthehet shikimi. Ajo shikon nĂ« pasqyrĂ«. Rregullon flokĂ«t. ZhgĂ«njehet qĂ« burri i pasur nuk Ă«shtĂ« ai. Kur e sheh pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« Vagabondin, ajo buzĂ«qesh dhe i jep para nga keqardhja”. Duke kaluar nga i gĂ«zuar, i frikĂ«suar, i turpĂ«ruar, tek i emocionuar, interpretimi i Chaplinit nĂ« ato momente pĂ«rfundimtare Ă«shtĂ« aq i shtresuar dhe i pĂ«rmbajtur saqĂ« e lĂ« te shikuesi vendimin pĂ«r atĂ« qĂ« ndodh mĂ« pas.

Thjesht më i miri?

Ka, sigurisht, shumë pretendues të tjerë rivalë për titullin e skenës të fundit më madhështore në historinë e kinemasë. Shfaqja e Statujës së Lirisë te Planeti i majmunëve [Planet of the Apes], vetëdijesimi i ngadaltë tek I diplomuari [The Graduate], ngrirja e kuadrit te Buç Kesidi dhe Sandens Kidi [Butch Cassidy and the Sundance Kid], mbyllja e derës te Kumbari [The Godfather] dhe kërkesa e Norma Desmondit për planin e saj të afërt te Bulevardi i muzgut [Sunset Boulevard] meritojnë që të gjitha të përmenden. Por, asnjëri prej tyre nuk është riprodhuar aq shpesh sa momenti përfundimtar i Dritave të qytetit.

Filma të ndryshëm si 400 goditjet [The 400 Blows], Kjo është Anglia [This Is England], Vajza e zhdukur [Gone Girl] dhe Drita e Hënës [Moonlight] i kanë borxh Chaplinit, pasi të gjithë përfundojnë me personazhe që shikojnë drejtpërdrejt kamerën. Disa filma kanë qenë më të hapur në homazhet e tyre. Menheteni [Manhattan, 1970] i Woody Allenit përfundon me personazhin e tij që buzëqesh me keqardhje ndaj të dashurës së tij të re Trejsi, pasi ajo konfirmon se do të shkojë në Londër për gjashtë muaj. Një vit më vonë, tek E premtja e gjatë [The Long Good Friday], regjisori John Mackenzie u fokusua te gangsteri i Bob Hoskins që kalon përmes një vargu emocionesh ndërsa kupton se është kapur nga atentatorët e IRA-s dhe se do të vritet.

- YouTube

Edhe fundi i filmit tĂ« Pixar-it, PĂ«rbindĂ«shat [Monsters, Inc]. i bĂ«n njĂ« nderim tĂ« animuar Dritave tĂ« qytetit. NĂ« vend qĂ« tĂ« tregojĂ« ribashkimin e Sallit me BunĂ«, pas ndarjes sĂ« dukshme kur portali drejt dhomĂ«s sĂ« saj u shkatĂ«rrua, ne vetĂ«m e shohim atĂ« duke hapur derĂ«n e saj, duke shikuar pĂ«rreth, duke dĂ«gjuar BunĂ« tĂ« thotĂ«: “Kiti” dhe duke buzĂ«qeshur.

Siç ndodh shpesh, skenat e shkurta i bĂ«jnĂ« kĂ«to momente edhe mĂ« tĂ« fuqishme. Por, gjithsesi duhen orĂ« tĂ« tĂ«ra krijimtarie, aftĂ«sie dhe talenti - si dhe mijĂ«ra, ndonjĂ«herĂ« miliona dollarĂ« - pĂ«r t’i vendosur kĂ«to skena nĂ« celuloid. Kjo ishte veçanĂ«risht e vĂ«rtetĂ« pĂ«r Dritat e qytetit. Jo vetĂ«m qĂ« ishte filmi mĂ« i kushtueshĂ«m i Chaplinit - me kosto prodhimi prej 1.5 milionĂ« dollarĂ«sh [rreth 30 milionĂ« dollarĂ« ose 25.7 milionĂ« euro sot] - por ai kaloi vite duke krijuar historinĂ«, duke e xhiruar atĂ« dhe duke shpresuar se do t’i pĂ«rmbushte pritshmĂ«ritĂ« e mĂ«dha qĂ« ndiqnin punĂ«n e tij.

Një punë dashurie

Kur kamerat filluan xhirimet e Dritave tĂ« qytetit mĂ« 27 dhjetor 1928, Chaplini ishte njeriu mĂ« i famshĂ«m nĂ« botĂ«. Ai ishte ngjitur nga varfĂ«ria e LondrĂ«s pĂ«r t’u bĂ«rĂ« multimilioner qĂ« kishte kontroll tĂ« plotĂ« krijues mbi filmat e tij. Aq shumĂ« saqĂ«, edhe pse KĂ«ngĂ«tari i xhazit [The Jazz Singer] ishte filmi i parĂ« me zĂ« - vetĂ«m 14 muaj mĂ« parĂ« - dhe Holivudi nuk ishte mĂ« i interesuar pĂ«r filmat pa zĂ«, Chaplini nguli kĂ«mbĂ« qĂ« Dritat e qytetit tĂ« mos kishte asnjĂ« linjĂ« dialogu.

“Ai ishte shumĂ« i vendosur qĂ« Vagabondi ishte krijesĂ« e filmit pa zĂ«â€, thotĂ« Vance. “Por, ai gjithashtu e dinte se kishte nevojĂ« tĂ« bĂ«nte njĂ« film tĂ« pĂ«rsosur. Ndjente se kjo ishte mĂ«nyra e vetme qĂ« njĂ« audiencĂ« tĂ« pranonte njĂ« film pa zĂ«â€. Chaplini ishte aq i pĂ«rkushtuar pĂ«r ta bĂ«rĂ« sa mĂ« tĂ« pĂ«rsosur Dritat e qytetit, saqĂ« kaloi njĂ« vit nĂ« pĂ«rgatitje pĂ«r produksion dhe xhirimet vazhduan deri nĂ« shtator tĂ« vitit 1930.

Takimi i parë i Vagabondit me vajzën e luleve, ku ajo e ngatërron atë me një milioner, e mundoi Chaplinin aq shumë saqë ende mban rekordin të Ginisit [Guinness] për numrin më të madh të xhirimeve të një skene të vetme. Ai e xhiroi sekuencën 342 herë. Përpjekjet krijuese të Chaplinit ia vlejtën. Dritat e qytetit fitoi trefishin e buxhetit të tij në të hyra dhe u prit me kritika të mira, ndërsa reputacioni i tij u rrit me kalimin e kohës.

NĂ« dekadat qĂ« pasuan, pavarĂ«sisht satirĂ«s sĂ« KohĂ«ve moderne [Modern Times], pĂ«rfundimit frymĂ«zues tĂ« Diktatorit tĂ« madh [The Great Dictator] dhe sekuencave ikonike komike tĂ« Etheve tĂ« arit, Dritat e qytetit Ă«shtĂ« vĂ«rtetuar tĂ« jetĂ« filmi mĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m dhe mĂ« i dashur i Chaplinit. “Si romanet e Dickensit dhe dramat e Shakespeareit, filmat e Chaplinit vijnĂ« e dalin nga moda”, thotĂ« Vance. “Por, bukuria e Dritave tĂ« qytetit Ă«shtĂ« nĂ« thjeshtĂ«sinĂ« e tij. Chaplini e dinte qĂ« thjeshtĂ«sia ishte shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u arritur”.

Fuqia dhe poezia e Dritave tĂ« qytetit pĂ«rmblidhen mĂ« sĂ« miri nga imazhi i fundit i njĂ« Vagabondi plot shpresĂ«, qĂ« buzĂ«qesh dhe Ă«ndĂ«rron pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« ndritur, tĂ« cilĂ«n - gati 100 vjet dhe dhjetĂ«ra mijĂ«ra filma me zĂ« mĂ« pas - asnjĂ« fund tjetĂ«r nuk ka mundur ta barazojĂ«. “PĂ«r kĂ«tĂ« arsye Chaplin ishte njĂ« gjeni”, thotĂ« Vance. “PĂ«r kĂ«tĂ« arsye ai ishte klasĂ« mĂ« vete”. /Telegrafi/

Misioni i Bordit të Paqes i Trumpit është i thjeshtë - dhe kritikët vazhdojnë ta keqkuptojnë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 January 2026 at 10:06


Nga: Jonathan Schanzer, drejtor ekzekutiv në Fondacionin për Mbrojtjen e Demokracive / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Presidenti Trump po bën lëvizje të mëdha në mbarë botën. Nga kapja e diktatorit venezuelas Nicolås Maduro, te kërcënimi për pushtimin e Grenlandës, te shtytja për një armëpushim mes Ukrainës dhe Rusisë, politika e jashtme e Trumpit është e ngarkuar. Takimi vjetor i Forumit Ekonomik Botëror në Davos të Zvicrës ende po flet për këtë.

I lënë në hije nga këta tituj më të mëdhenj, jo më pak i rëndësishëm është Bordi i Paqes i sapokrijuar nga Trumpi.

Bordi është krijuar për të zbatuar planin 20-pikësh të paqes të presidentit për Rripin e Gazës të shkatërruar nga lufta, siç është miratuar fjalë për fjalë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së në nëntor.

Kritikë të rëndësishëm, përfshirë presidentin francez Emmanuel Macron, pohojnë se Trumpi - përmes këtij bordi të ri që ai mbikëqyr personalisht dhe në mënyrë të pacaktuar - po përpiqet të zëvendësojë Kombet e Bashkuara si pjesë e një reformimi më të gjerë të sistemit ndërkombëtar i cili pas Luftës së Dytë Botërore krijoi OKB-në, NATO-n dhe shumë nga organizata të tjera që sot po humbin vazhdimisht rëndësinë.

Dikush mund ta kuptojë shqetësimin e Macronit: statuti i bordit nuk përmend Gazën, por përshkruan një vizion më të gjerë për të promovuar stabilitetin dhe për të siguruar paqe në çdo zonë të kërcënuar nga konflikti. Kjo tingëllon goxha shumë si OKB.

Jo një aleancë ushtarake

Megjithatë, sipas zyrtarëve të administratës Trump, të cilët nuk folën publikisht, Bordi i Paqes nuk është konceptuar si një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj OKB-së.

Përkundrazi, duhet parë si një nga disa entitete shumëpalëshe, si G20 apo Grupi i Bankës Botërore, që mund të ndihmojnë në shtytjen e një OKB-je të lëkundur kah drejtimi i duhur.

Po ashtu nuk është një aleancë ushtarake, përderisa NATO është.

Megjithatë, disa vende janë të shqetësuara se bordi do të minojë qëllimin e NATO-s si aleancë e krijuar për të kundërshtuar ndikimin rus. Për tmerrin e aleatëve tanë të NATO-s, Trumpi ftoi liderin e fortë rus, Vladimir Putin, që të bashkohet me këtë bord të ri - së bashku me aleatin e tij, diktatorin bjellorus, Alexander Lukashenko.

Kjo vjen në një kohë kur NATO po përballet me tensione të paprecedenta mbi mosmarrëveshjen mes Uashingtonit dhe kryeqyteteve evropiane për fatin e Grenlandës dhe mbështetjen ushtarake për Ukrainën.

Muajt në vijim do të japin një ndjenjë më të qartë për drejtimin e bordit. Gaza është një sfidë e madhe. Do të ishte zgjuarsi që bordi të merret i pari me atë situatë përpara se të kalohet te konfliktet e tjera ndërkombëtare.

Administrata Trump tashmë ka ndërmarrë disa hapa fillestarë, duke formuar një nënkomitet brenda bordit i cili do të jetë përgjegjës për menaxhimin e Gazës. Figura të njohura amerikane dhe ndërkombëtare janë bashkuar (edhe pse Franca dhe Gjermania kanë refuzuar).

Një figurë palestineze tani qëndron në krye të Komitetit Kombëtar për Administrimin e Gazës. Dhe, ngadalë po ndërtohet momentumi për një Gazë pa Hamasin.

Por, detyrat kryesore të bordit - çarmatimi i terroristëve të Hamasit dhe vendosja e një Force Stabilizuese Ndërkombëtare - mbeten përpara.

Megjithatë, përfshirja e figurave që përfaqësojnë Katarin dhe Turqinë, të dyja mbështetëse të vjetra dhe të vazhdueshme të Hamasit, ngre një pyetje të pakëndshme: A do të vazhdojnë Doha dhe Ankaraja të mbështesin klientin e tyre terrorist në Gazë, apo do të punojnë me administratën Trump për të përfunduar sundimin e Hamasit në Gazë dhe për të filluar rindërtimin e Rripit?

Për të qenë të qartë, Katari dhe Turqia mbajnë përgjegjësi të konsiderueshme për sulmin brutal të 7 tetorit ndaj Izraelit dhe luftërat pasuese që kanë vazhduar për më shumë se dy vjet. Përfshirja e tyre në Bordin e Paqes duket si shpërblim për sjellje të keqe.

Pozicion ndikimi

Përderisa disa kritikë kanë pohuar se bordi është test i besnikërisë ndërkombëtare ndaj Trumpit, ky perceptim në fakt mund të rezultojë në dobi të Trumpit.

Ai duhet të kërkojë që Katari dhe Turqia të dëbojnë Hamasin nga territoret e veta dhe ta përfundojnë çdo mbështetje. Ky duhet të jetë kushti për përfshirjen e tyre të vazhdueshme.

Nëse Gaza shndërrohet në një histori suksesi, atëherë mund të imagjinohet lehtësisht që bordi të merret me sfida të tjera globale, nga lufta ruse kundër Ukrainës te kriza e tmerrshme humanitare e shkaktuar nga konflikti në Sudan.

ÇakejtĂ« nĂ« OKB po shikojnĂ« me ankth. NĂ«se Trumpi ka sukses, kjo do tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r shenjĂ« e dĂ«shtimeve tĂ« tyre. /Telegrafi/

Kalbja e trurit nga TV-ja: Arsyeja e vërtetë pse serialet televizive po bëhen pa mend

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 15:53


Nga: Louis Chilton / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

A po bĂ«het televizori mĂ« i marrĂ«? NĂ« industrinĂ« e sotme tĂ« zbavitjes, rĂ«nia e vĂ«mendjes dhe shikuesit e painteresuar po trajtohen jo si pengesa pĂ«r t’u kapĂ«rcyer, por si mundĂ«si tregu. JavĂ«n e kaluar, Ben Affleck dhe Matt Damon, duke promovuar filmin e tyre tĂ« ri nĂ« Netflix, The Rip, duket se konfirmuan atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rfolur prej kohĂ«sh pĂ«r prodhimet e Netflix-it - se krijuesve u thuhet qartĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rshtaten me tĂ« ashtuquajturit “shikues nĂ« dy ekrane” - ata tĂ« cilĂ«t e trajtojnĂ« televizorin si diçka qĂ« mund tĂ« shihet me gjysmĂ« vĂ«mendjeje, ndĂ«rsa janĂ« tĂ« zĂ«nĂ« me Instagram-in, TikTok-in apo ndonjĂ« blog tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« mbi sagĂ«n e Brooklyn Beckhamit. Damoni bĂ«ri shaka duke thĂ«nĂ« se Netflix-i i kishte thĂ«nĂ«: “Nuk do tĂ« ishte keq po tĂ« pĂ«rsĂ«risnit temĂ«n tri ose katĂ«r herĂ« nĂ« dialog, sepse njerĂ«zit janĂ« nĂ« telefon teksa shikojnĂ«â€. Ai shtoi: “Kjo me tĂ« vĂ«rtetĂ« do tĂ« fillojĂ« tĂ« shkel mbi mĂ«nyrĂ«n se si tregohen ngjarjet”. E, pra, saktĂ«sisht kĂ«shtu.

Nuk Ă«shtĂ« ndonjĂ« zbulim i madh: edhe po tĂ« mos kishit lexuar viteve tĂ« fundit shumĂ« raportime pĂ«r kufizimet kreative qĂ« u imponohen sot producentĂ«ve, kjo zakonisht Ă«shtĂ« e dukshme duke parĂ« produktin pĂ«rfundimtar. KĂ«tĂ« e ndjen edhe nĂ« serialet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« platformĂ«s, si Wednesday dhe Stranger Things, apo nĂ« adaptimin e fundit tĂ« Harlan Cobenit, Run Away. Do tĂ« ishte budallallĂ«k tĂ« mohoje qĂ« çdo pĂ«rsĂ«ritje nĂ« dialog apo çdo ekspozim i ngathĂ«t tĂ« ishte pjesĂ« e njĂ« strategjie tĂ« qĂ«llimshme - por, nĂ«se sheh mjaftueshĂ«m nga kĂ«to pĂ«rmbajtje nĂ« internet, disa modele bĂ«hen tĂ« dukshme. Dhe, zakonisht, Ă«shtĂ« mĂ« keq nĂ« TV sesa nĂ« film, sepse regjisorĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« filmave shpesh kanĂ« mĂ« shumĂ« kontroll. Problemi, sigurisht, qĂ«ndron tek ata qĂ« nuk janĂ« duke plotĂ«suar fjalĂ«kryqin e New York Times-it ndĂ«rkohĂ« qĂ« shikojnĂ« TV, por qĂ« shpresojnĂ« tĂ« ulen e tĂ« pĂ«rfshihen nĂ« njĂ« program, qoftĂ« pĂ«r vlerĂ«n artistike apo si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’u shkĂ«putur nga realiteti. PĂ«r kĂ«ta shikues, pĂ«rsĂ«ritjet e panevojshme e bĂ«jnĂ« pĂ«rvojĂ«n tĂ« mĂ«rzitshme dhe fyese.

NĂ« njĂ« farĂ« kuptimi, natyrisht, nuk ka asgjĂ« tĂ« re keqdashĂ«se rreth kĂ«tij trendi tĂ« ri. Dikur nĂ« ditĂ«t para tĂ« transmetimit nĂ« internet, para pĂ«rhapjes sĂ« seteve tĂ« DVD-sĂ«, televizioni gjithashtu duhej t’i pĂ«rshtatej njĂ« lloji tĂ« caktuar tĂ« shikuesit pasiv. Duhej, pjesĂ«risht, tĂ« merrte parasysh ata qĂ« ishin kyçur me vonesĂ«, duke humbur kĂ«shtu pjesĂ«n e parĂ« tĂ« njĂ« programi - dhe ndĂ«rprerjet pĂ«r reklama shpesh kĂ«rkonin qĂ« personazhet tĂ« pĂ«rmblidhnin ngjarjen me njĂ« kuptim tĂ« ngathĂ«t tĂ« drejtpĂ«rdrejt. Serialet mĂ« tĂ« mira tĂ« vjetra televizive nuk e shmangnin kĂ«tĂ«, por thjesht gjenin mĂ«nyra elegante, artistike, apo edhe qesharake pĂ«r tĂ« pĂ«rfshirĂ« kĂ«to dromca. Kujto, pĂ«r shembull, njĂ« episod tĂ« Simpsons qĂ« kthehet nga njĂ« ndĂ«rprerje me reklama, me Homerin qĂ« detajon saktĂ«sisht se ku janĂ« tani personazhet dhe pse, ndĂ«rsa Barti komenton: “ÇfarĂ« gjĂ«je e çuditshme pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«â€.

MegjithatĂ«, rĂ«nia e ngadaltĂ« e televizionit nĂ« marrĂ«zi shkon pĂ«rtej kĂ«saj çështjeje tĂ« vetme. Si njĂ« formĂ« arti, duket se TV‑ja po bĂ«n regres nĂ« shumĂ« fronte. PashĂ« dje njĂ« diskutim nĂ« rrjetet sociale rreth ndikimit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« The Wire - dramĂ«s gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se kriminale, tĂ« sofistikuar dhe jashtĂ«zakonisht mbresĂ«lĂ«nĂ«se tĂ« David Simonit, qĂ« ende renditet ndĂ«r veprat mĂ« tĂ« mira nĂ« ekranin e shekullit XXI. Keqkuptimi ishte se seria, pavarĂ«sisht lavdĂ«rimit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m dhe fanatik qĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ«, nĂ« fakt mbaroi duke pasur pak ndikim te TV‑ja qĂ« pasoi - nĂ«se The Wire pĂ«rdori kanavacĂ«n e pakufishme TV‑sĂ« pĂ«r tĂ« shtyrĂ« narracionin e ekranit pĂ«rtej kufijve ekzistues, atĂ«herĂ« asnjĂ« shfaqje, qĂ« atĂ«herĂ«, nuk ka synuar me tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« bĂ«jĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. Dhe, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« argumentohet se kjo nuk Ă«shtĂ« kĂ«shtu.

ËshtĂ« gjithashtu e vĂ«rtetĂ« qĂ« shfaqjet e tjera nga “epoka e artĂ«â€ e TV‑sĂ« - The Sopranos, Deadwood ose edhe Mad Men - bĂ«nin gjĂ«rat tĂ« cilat asnjĂ« gjĂ« tani nĂ« TV nuk i provon me sukses. Kishte njĂ« kompleksitet tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m nĂ« njĂ« episod tĂ« The Sopranos, te mĂ«nyra se si historitĂ« pasqyroheshin dhe thelloheshin njĂ«ra nĂ« tjetrĂ«n brenda njĂ« ore, gjĂ« qĂ« ndihej vĂ«rtet si letĂ«rsi. NĂ«se shohim programet mĂ« tĂ« mira televizive tĂ« viteve tĂ« fundit - marrim, pĂ«r shembull, Succession, njĂ« vepĂ«r jashtĂ«zakonisht e zgjuar televizive, qesharake, me aktrim tĂ« mirĂ« dhe mjeshtĂ«ror - edhe kjo nuk ka tĂ« njĂ«jtĂ«n zgjuarsi tĂ« narracionit. NĂ« thelb, historia e saj Ă«shtĂ« e drejtpĂ«rdrejt, kuptimet e saj tĂ« dukshme. Si tĂ« gjitha shfaqjet e suksesshme tani, Succession gjithashtu gjithmonĂ« mbajti njĂ« sy te rrjetet sociale. Jo patjetĂ«r te “shikuesi imagjinar me ekran tĂ« dytĂ«â€, por te tekat e vivisekcionistĂ«ve ose zetgeistĂ«ve tĂ« internetit. Shfaqjet televizive tani duhet tĂ« jenĂ« sĂ« pari dhe mbi tĂ« gjitha tĂ« pĂ«rshtatshme pĂ«r meme. Shiva (Sarah Snook) Ă«shtĂ« mbresĂ«lĂ«nĂ«se, e matur dhe jashtĂ«zakonisht e besueshme, por a nuk i rrinte mirĂ« ai kostum me pantallona? Dinamika e ndĂ«rlikuar midis Tomit dhe Gregut thotĂ« njĂ«qind gjĂ«ra tĂ« ndryshme rreth mekanizmave tĂ« pushtetit dhe klasĂ«s, por çfarĂ« nĂ«se do tĂ« ishte kondensuar nĂ« njĂ« montazh homoerotik?

Sigurisht, thesaret e “epokĂ«s sĂ« artĂ«â€ tĂ« TV‑sĂ«, ishin tĂ« tilla pĂ«r njĂ« arsye; ato ishin mĂ« tĂ« zgjuara dhe mĂ« komplekse se pothuajse gjithçka qĂ« kishte ardhur mĂ« parĂ«. Por, edhe nĂ« tĂ« kaluarĂ«n e largĂ«t, kur TV‑ja ende konsiderohej si “Kutia e idiotĂ«ve”, Ă«shtĂ« fakt se shumĂ« shfaqje televizive, nĂ« shumĂ« mĂ«nyra ishin mĂ« tĂ« zgjuara sesa ato qĂ« kemi tani. NĂ«se shikon njĂ« episod tĂ« Cheers - njĂ« sitkom jashtĂ«zakonisht popullor dhe i lehtĂ« - mund tĂ« dĂ«gjosh referenca pĂ«r regjisorĂ« tĂ« huaj filmi, pĂ«r muzikantĂ« klasikĂ«, pĂ«r romancierĂ« rusĂ«. Niveli i njohurive tĂ« supozuara atĂ«herĂ« ishte shumĂ« mĂ« i madh; tani TV‑ja rrallĂ« Ă«shtĂ« aventuresk nĂ« aludimet e veta.

NĂ« njĂ« farĂ« mase, ky nuk Ă«shtĂ« faji i TV-sĂ«, por mĂ« shumĂ« reflektim i botĂ«s ku jetojmĂ«: pĂ«rderisa monokultura jonĂ« e pĂ«rbashkĂ«t Ă«shtĂ« copĂ«tuar dhe shpĂ«rndarĂ«, thjesht nuk ekziston e njĂ«jta bankĂ« referencash pĂ«r t’u pĂ«rdorur. (Temat e njohura tĂ« diskutueshme qĂ« ekzistojnĂ«, pothuajse gjithmonĂ« i pĂ«rkasin fushave mĂ« tĂ« reja, mĂ« aktuale tĂ« kulturĂ«s: muzika pop; kinemaja.) Por, Ă«shtĂ« vetĂ«m gjysma e justifikimit - jo tĂ« gjithĂ« qĂ« shikonin Cheers pritej tĂ« dinin se kush ishte Gustav Mahleri apo Ingmar Bergmani; megjithatĂ«, shakatĂ« bĂ«heshin gjithsesi. Tani, TV‑ja Ă«shtĂ« tepĂ«r e etur pĂ«r tĂ« pasur prioritet qasjen. Krijuesit janĂ« tĂ« pĂ«rcaktuar qĂ« shikuesit tĂ« mos mbeten pas - qoftĂ« sepse ata kanĂ« njĂ« sy te telefonat e tyre, apo sepse nuk dinĂ« se kush Ă«shtĂ« Carl Jungu. Ajo qĂ« ka mbetur Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« arti qĂ« heziton tĂ« shikojĂ« jashtĂ«, njĂ« formĂ« arti qĂ« po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« i mbyllur.

NĂ« intervistĂ«n e tyre nĂ« podkastin e Joe Roganit, Afflecku dhe Damoni pĂ«rmendĂ«n njĂ« serial tjetĂ«r tĂ« Netflix‑it, Adolescence, si njĂ« “pĂ«rjashtim” nga rregulli - provĂ« se TV-ja qĂ« ka vlerĂ« ende po punon pa u komprometuar nga kĂ«rkesat sistematike. Edhe gjatĂ« vitit tĂ« kaluar, ka pasur njĂ« numĂ«r serialesh qĂ« ishin inteligjente dhe origjinale, programe tĂ« dizajnuara pĂ«r t’u parĂ« si duhet dhe me vĂ«mendje. ËshtĂ« pĂ«r ngushĂ«llim qĂ« serialet e tilla si Adolescence, apo Pluribus, apo The Chair Company, mund tĂ« gjejnĂ« audienca tĂ« konsiderueshme pa u dorĂ«zuar ndaj instinkteve mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« mentalitetit tĂ« epokĂ«s sĂ« transmetimeve nĂ« internet. Ndoshta ato janĂ« pĂ«rjashtime, por janĂ« diçka, tĂ« paktĂ«n. NĂ« fund tĂ« fundit, nuk ka ndonjĂ« pĂ«rfitim afatgjatĂ« nĂ« krijimin e TV‑sĂ« qĂ« i pĂ«lqen tĂ« painteresuarve. Televizioni, me fjalĂ« tĂ« tjera, nuk ka nevojĂ« tĂ« jetĂ« budalla - le tĂ« shpresojmĂ« se ata qĂ« janĂ« nĂ« krye janĂ« mjaftueshĂ«m tĂ« zgjuar pĂ«r ta kuptuar kĂ«tĂ«. /Telegrafi/

Kur do të mësojmë se njerëzit nuk janë aq të veçantë?

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 13:58


Mjeti i improvizuar ka shkaktuar shumë habi - por, kjo flet më shumë për njerëzit sesa për lopët.

Nga: Helen Pilcher / The Guardian (titulli: So a cow can use a stick to scratch its backside. When will we learn that humans are really not that special?)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Kam njĂ« shoqe fermere qĂ« mĂ« rrĂ«fen rregullisht histori plot ngjyra pĂ«r bagĂ«tinĂ« e saj. Si ajo hera kur njĂ« lopĂ« pĂ«r mish e quajtur Noisette pĂ«rdori gjuhĂ«n pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr kapĂ«sen e derĂ«s sĂ« stallĂ«s tĂ« saj, qĂ« tĂ« mund tĂ« vidhte copat e ushqimit nga kazani afĂ«r. Ose, hera tjetĂ«r kur bĂ«ri tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«, jo pĂ«r tĂ« dalĂ« vetĂ«, por mbase vetĂ«m pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar mĂ«njanĂ« dhe pĂ«r tĂ« parĂ« teksa shoqet e saj tĂ« liruara “bredhin dhe shkaktojnĂ« rrĂ«mujĂ«.”

Aty ku të tjerët shohin një tufë lopësh që rrinë kot, shoqja ime sheh një telenovelë - me personazhe dhe kthesa në ngjarje. Lopët, më thotë ajo, mësojnë shpejt, mërziten lehtë dhe kanë një prirje të pashtershme për marifete.

KĂ«shtu qĂ«, kur u pĂ«rhap lajmi pĂ«r njĂ« lopĂ« tĂ« quajtur Veronika qĂ« pĂ«rdor njĂ« fshesĂ« pĂ«r tĂ« kruar prapanicĂ«n, shoqja ime nuk u çudit. “Nuk mendoj se ndonjĂ« prodhues qumĂ«shti do tĂ« habitej nga kjo”, thotĂ« ajo.

Në revistën Current Biology, studiuesit e Universitetit të Mjekësisë Veterinare në Austri, përshkruajnë se si Veronika, një lopë 13-vjeçare shtëpiake zvicerane, kap fshesën me gjuhë, pastaj anon dhe e përdor për të kruar pjesët e trupit që nuk i arrin dot ndryshe. Fundi i sheshtë i fshesës përdoret për lëkurën e ndjeshme të barkut, ndërsa pjesa me fije ruhet për lëkurën më të trashë të shpinës dhe të prapanicës.

Autorët thonë se kjo është jo vetëm hera e parë që përdorimi i mjetit është dokumentuar zyrtarisht te lopët, por edhe tregues i parë që ato mund të përdorin mjetet në mënyrë të përshtatshme dhe për shumë funksione. Veronika e ngriti një fshesë të zakonshme oborri në statusin e një thike shumëfunksionale zvicerane. Duke e kontrolluar me mjeshtëri me gojë, mjeti shërbente si për barkun ashtu edhe për prapanicën.

Reagimi ishte i habitshëm, por nuk duhet të ishte. Ne vazhdimisht i nënvlerësojmë aftësitë e kafshëve jonjerëzore edhe kur provat janë kudo rreth nesh.

Përdorimi i mjetit thuhet se ndodh kur një kafshë manipulon qëllimisht një objekt për të arritur një synim të caktuar. Pra, kur qeni im kruan shpinën duke u rrotulluar në tokë të ngrirë, është gjë e këndshme - por, nuk është përdorim mjeti. Qeni lëviz. Toka jo. Kur ma sjell topin sepse do të luajmë, po, objekti manipulohet, por nuk është ai që e hedh. Në vend të kësaj, ai ka mësuar që unë do ta bëj këtë.

- Lexo po ashtu: Gruaja që ndryshoi mënyrën si i shohim shimpanzetë - dhe vetë qenien njerëzore

PĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, pĂ«rdorimi i mjeteve mendohej si sjellje unike pĂ«r njerĂ«zit. Pastaj, nĂ« vitet ’60 tĂ« shekullit XX, primatologia Jane Goodall pa njĂ« shimpanze tĂ« egĂ«r qĂ« zhvishte njĂ« degĂ«, e fuste nĂ« njĂ« grumbull termitesh dhe pastaj e tĂ«rhiqte jashtĂ« pĂ«r tĂ« ngrĂ«nĂ« insektet qĂ« kapeshin nĂ« tĂ«. QĂ« atĂ«herĂ«, janĂ« dokumentuar shumĂ« shembuj tĂ« tjerĂ« tĂ« kafshĂ«ve qĂ« pĂ«rdorin mjete. LundĂ«rzat e detit pĂ«rdorin gurĂ« si çekiç pĂ«r tĂ« shkĂ«putur molusqet nga fundi i detit dhe si kudhĂ«r pĂ«r t’i thyer guaskat. NĂ« Senegal, shimpanzetĂ« mprehin majat e degĂ«ve pĂ«r t’i pĂ«rdorur si heshta, tĂ« cilat i pĂ«rdorin pĂ«r tĂ« goditur kafshĂ«t e vogla qĂ« flenĂ«. Korbat e KaledonisĂ« sĂ« Re krijojnĂ« grepa tĂ« sofistikuar nga degĂ«t pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« larva nga trungjet.

Më pak të shkathtë, por po aq mbresëlënëse: arinjtë polarë besohet se godasin lopët e detit me gurë në kokë; oktapodët hedhin guaska te njëri-tjetri; ndërsa shqiponjat janë parë duke marrë degë të ndezura nga zjarret dhe duke i lëshuar në zona të tjera për të ndezur zjarre të reja. Më pas, sulmojnë kafshët që ikin nga flakët.

Një nga një, tiparet që dikur i konsideronim vetëm njerëzore - si përdorimi i mjeteve, komunikimi kompleks, aftësia për të numëruar dhe kultura - bien si domino.

Por, prapëseprapë, preferojmë të mbajmë gjallë iluzionin e epërsisë sonë të supozuar. Mendoj se historia e Veronikës na tregon më pak për mendjen e lopëve, dhe më shumë për mendjen e njerëzve. Jemi bërë aq të verbër sa nuk arrijmë të shohim se kafshët janë më të zgjuara dhe më të ngjashme me ne sesa i vlerësojmë. Sidoqoftë, shoqja ime fermere është vigjilente. Ajo ka kaluar vite të tëra duke punuar me kafshët dhe duke u kujdesur për to. Ka vëzhguar sjelljen e tyre dhe nuk ka dyshim se janë krijesa komplekse, me jetë të pasur të brendshme. Dhe, ka të drejtë.

Pas raportimit tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« mjetit nga shimpanzetĂ« nga Goodalli, paleoantropologu britanik Louis Leakey shkroi: “Tani duhet tĂ« riformulojmĂ« pĂ«rkufizimin e mjetit, tĂ« riformulojmĂ« pĂ«rkufizimin e njeriut, ose t’i pranojmĂ« shimpanzetĂ« si njerĂ«z”. Kam njĂ« propozim tĂ« katĂ«rt: nuk kemi pse t’i pranojmĂ« lopĂ«t si njerĂ«z - por, duhet tĂ« zbresim nga lartĂ«sia dhe tĂ« pranojmĂ« se nuk jemi edhe aq tĂ« veçantĂ«. LopĂ«t, nga ana tjetĂ«r, janĂ«. /Telegrafi/

Një libër që hap debat ...

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 13:42


PĂ«r librin “MullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteve” ...

Nga: Berat Armagedoni

Libri “MullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteve” i Hysen BeqĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« vepĂ«r provokuese, e guximshme dhe thellĂ«sisht kritike ndaj mĂ«nyrĂ«s se si dogma fetare, kur shndĂ«rrohet nĂ« instrument pushteti, rrezikon lirinĂ« individuale, rendin demokratik dhe vetĂ« qenien kulturore tĂ« shoqĂ«risĂ« sĂ« KosovĂ«s pas luftĂ«s. Autori ndĂ«rton njĂ« narrativĂ« tĂ« fortĂ« simbolike, ku feja, politika dhe frika bashkĂ«veprojnĂ« nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« publike tĂ« uzurpuar, nĂ« sallĂ«n e koncerteve, e cila shndĂ«rrohet nga vend arti e lirie nĂ« skenĂ« ideologjike.

Beqa nuk sulmon besimin si pĂ«rvojĂ« shpirtĂ«rore personale, pĂ«rkundrazi, ai e dallon qartĂ« besimin e lirĂ« nga feja e instrumentalizuar. NĂ« qendĂ«r tĂ« librit qĂ«ndron figura e “Mullah X”, njĂ« karakter alegorik qĂ« mishĂ«ron autoritetin fetar dogmatik, karizmatik dhe manipulues, pĂ«rmes tĂ« cilit autori zbĂ«rthen mekanizmat e indoktrinimit, shfrytĂ«zimit tĂ« frikĂ«s dhe deformimit tĂ« historisĂ« kombĂ«tare.

Tubimi masiv në sheshin e kryeqytetit shndërrohet në metaforë të rrezikshme të një shoqërie që, përmes heshtjes, lejon rrëshqitjen drejt ekstremizmit.

Narracioni i librit lëviz mes realizmit social dhe alegorisë filozofike, duke përfshirë edhe pasazhe metafizike ku vetë koncepti i Zotit vihet në pikëpyetje. Këto pjesë e zhvendosin veprën përtej një libri politik apo social, duke e shndërruar në një reflektim ekzistencial mbi besimin, lirinë dhe përgjegjësinë morale të individit. Gjuha e autorit është e drejtpërdrejtë, shpesh ironike, herë-herë tronditëse, por gjithmonë e qëllimshme.

“MullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteve” nuk kĂ«rkon pajtim tĂ« lehtĂ« me lexuesin. Ai kĂ«rkon guxim pĂ«r t’u lexuar dhe ndershmĂ«ri pĂ«r t’u kuptuar. ËshtĂ« njĂ« thirrje kundĂ«r heshtjes, njĂ« paralajmĂ«rim ndaj normalizimit tĂ« fanatizmit dhe njĂ« mbrojtje e fuqishme e lirisĂ« sĂ« mendimit nĂ« njĂ« shoqĂ«ri ende tĂ« brishtĂ« demokratikisht. NjĂ« libĂ«r qĂ« hap debat, qĂ« shqetĂ«son dhe mbetet gjatĂ« nĂ« mendjen e lexuesit.

Trumpi dëshiron më shumë se Grenlandën - ai e do Hënën

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 12:00


Joshja ndaj eksplorimit të hapësirës mbetet e fuqishme, veçanërisht për një president që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi pas vetes.

Nga: Philip Johnston / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Askund nĂ« TokĂ« nuk ke mĂ« shumĂ« siguri pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« perspektivĂ« ankthin modern sesa nĂ« Egjipt. Vizita ime e fundit te piramidat e GizĂ«s ishte pĂ«r t’u mahnitur si nga mrekullia e jashtĂ«zakonshme inxhinierike, ashtu edhe nga lashtĂ«sia e tyre. Ne jemi mĂ« afĂ«r nĂ« kohĂ« me KleopatrĂ«n, faraonen e fundit e cila vdiq dy mijĂ« vjet mĂ« parĂ«, sesa ajo ishte me KufunĂ«, ndĂ«rtuesin e PiramidĂ«s sĂ« Madhe - e vetmja e mbijetuar e ShtatĂ« Mrekullive tĂ« botĂ«s sĂ« lashtĂ«. PĂ«rmasat e historisĂ« qĂ« shfaqen aty janĂ« marramendĂ«se.

Kjo, padyshim, i bën të gjitha manovrat rreth kalimit të Robert Jenrickut te Reform-a, apo edhe përpjekjen e Donald Trumpit për të aneksuar Grenlandën, të duken si një gungë e vogël në rrugën e kohës. Me të vërtetë, nëse presidenti amerikan dëshiron të dijë se si duket me të vërtetë ngritja narcisiste, ai duhet të shkojë në Abu Simbel dhe të shohë statujat kolosale të Ramzesit II të gdhendura në shpatin e malit.

Ka qenĂ« njĂ« udhĂ«heqĂ«s qĂ« dinte si ta projektonte imazhin e tij dhe tĂ« manipulonte tĂ« vĂ«rtetĂ«n. GrekĂ«t e quajtĂ«n atĂ« Ozimandia, dhe nĂ« poezinĂ« e tij tĂ« madhe me tĂ« njĂ«jtin emĂ«r, Shelley tall ambiciet e tij grandioze dhe pĂ«rkohshmĂ«rinĂ« e pushtetit. Trumpi Ă«shtĂ« Ozimandia i sotĂ«m, deri te “buzĂ«rrudhur dhe ftohtas ngĂ«rdheshur”.

Udhëtimi im në tokën antike të Egjiptit përkoi me vdekjen e Erich von DÀnikenit, shkrimtarit populist që çoi para teorinë se piramidat u ndërtuan nga jashtëtokësorët. Në librin e tij Karrocat e zotave? [Chariots of the Gods?] ai sugjeroi se qytetërimi njerëzor është produkt i ndërhyrjes së qëllimshme nga jashtëtokësorët.

Teza e tij qendrore ishte se vizitorĂ«t “e hapĂ«sirĂ«s”, nĂ« kohĂ«t e lashta kishin kryer njĂ« “eksperiment shumimi” mbi banorĂ«t e TokĂ«s, “derisa mĂ« nĂ« fund ata prodhuan njĂ« krijesĂ« mjaftueshĂ«m inteligjente qĂ« t’i barteshin rregullat e shoqĂ«risĂ«â€.

Pyetja e tij “A ishte Zoti astronaut?” ushqeu dekada tĂ« tĂ«ra me teori konspirative tĂ« EpokĂ«s sĂ« Re, tĂ« pĂ«rforcuara mĂ« pas nga interneti dhe rrjetet sociale. Ai mund tĂ« ekspozohej si diletant dhe mashtrues, por librat e tij vazhduan tĂ« pranoheshin nga njĂ« audiencĂ« naive pĂ«r tĂ« cilĂ«n ishte e pamundur pĂ«r tĂ« besuar se egjiptianĂ«t e lashtĂ« ishin nĂ« gjendje tĂ« bĂ«nin monumente tĂ« tilla.

Megjithatë, ideja absurde që jashtëtokësorët që zotërojnë mjetet teknologjike për të udhëtuar nëpër kozmos do të linin pas një grumbull gurësh dhe një gjuhë misterioze si provë të pranisë së tyre, nuk dukej se i shqetësonte besimtarët. As fakti që eksplorimi hapësinor është pafundësisht më pak i mundshëm sesa mijëra egjiptianë duke përdorur litarë dhe saja për të tërhequr blloqe masive guri në pozicion në Piramidën e Madhe - pa marrë parasysh se sa e jashtëzakonshme mund të duket ajo përpjekje për ne sot.

Vetëm në fantashkencë është e mundur të udhëtosh te ylli më i afërt. Në vitin 2012, sonda hapësinore Voyager 1 u bë objekti i parë i krijuar nga njeriu që doli nga Sistemi Diellor. Ajo u nis pothuajse 50 vjet më parë; megjithatë, më 15 nëntor të këtij viti do të jetë vetëm një ditë drite larg Tokës. Ylli më i afërt me një planet në orbitë që mund të mbajë jetë është më shumë se katër vjet drite larg.

Pra, do të kalojnë mijëra vjet para se çdo qenie, që mund të ndajë këtë univers me ne, të dëgjojë tingujt e Koncertit të Dytë të Brandenburgut të Bahut ose të përpiqet të gjejë kuptimin e vizatimeve të përfshira në të ashtuquajturin Regjistri i Artë që sonda mban.

Do tĂ« kishin menduar se, pĂ«rballĂ« pamundĂ«sisĂ« sĂ« udhĂ«timeve nĂ« hapĂ«sirĂ«, ne do t’i braktisnim Ă«ndrrat tona dhe do tĂ« pranonim se nuk po shkojmĂ« askund. Mbi tĂ« gjitha, janĂ« 53 vjet nga ulja e fundit me ekuipazh nĂ« HĂ«nĂ« nga Apollo 17, njĂ« epokĂ« tĂ« cilĂ«n ne, nĂ« mĂ«nyrĂ« tepĂ«r optimiste, e pamĂ« si fillimin e EpokĂ«s HapĂ«sinore, por doli se ky ishte fundi i saj.

Por, tundimi mbetet i fuqishëm, veçanërisht për dikë që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi, pra Donald J. Trump. Para Krishtlindjes, ai lëshoi një urdhër ekzekutiv që udhëzonte NASA-n të çonte një njeri në Hënë deri në vitin 2028 - para se ai të përfundojë mandatet e tij të dytë.

GjatĂ« fundjavĂ«s, raketa e Sistemit tĂ« LĂ«shimit HapĂ«sinor (SLS) dhe kapsula hapĂ«sinore Orion u zhvendosĂ«n nga Qendra HapĂ«sinore Kenedi e NASA-s nĂ« platformĂ«n e nisjes. Ishte njĂ« kujtim i atyre ditĂ«ve tĂ« ngazĂ«llyera nĂ« fund tĂ« viteve ‘60 dhe nĂ« fillim tĂ« viteve ‘70 tĂ« shekullit XX, kur raketat e mĂ«dha Saturn ishin duke u vendosur nĂ« pozicion.

Artemisi II është planifikuar të niset muajin e ardhshëm, me katër anëtarë ekuipazhi në bord të cilët drejtohen drejt Hënës, megjithëse jo për të zbritur.

Ajo do tĂ« shĂ«rbejĂ«, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj, pĂ«r tĂ« vendosur themelet pĂ«r njĂ« ulje hĂ«nore nga astronautĂ«t me misionin Artemis III, ndoshta vitin e ardhshĂ«m. Pas kĂ«saj, tetĂ« ulje tĂ« tjera janĂ« planifikuar pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« tĂ« pĂ«rhershme nĂ« HĂ«nĂ«, pĂ«r eksperimentim shkencor dhe pĂ«r t’u pĂ«rdorur si trampolinĂ« drejt Marsit.

A ka ndonjë kuptim në këtë dhe a mund të përballohet? Qëndrueshmëria e projektit u përmirësua paksa nga zhvillimi i mjeteve të ripërdorshme që çoi Kongresin e ShBA-së, vitin e kaluar, nën Trumpin, të financojë misionet nën një Ligj të madh e të bukur [One Big Beautiful Bill Act]. Por, gjithsesi do të kushtojë me miliarda.

Dhe, megjithëse do të jetë e jashtëzakonshme të shihet një herë tjetër njeriu duke ecur në sipërfaqen e fqinjit tonë më të afërt qiellor, a mund të justifikohet me të vërtetë kjo? Duke u kthyer te programi Apollo, mund të shihet sot si një aventurë e madhe, por ishte thellësisht e papëlqyeshme mes shumë amerikanëve për shkak të kostos.

Ai u motivua po aq nga politika e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« sa edhe nga kĂ«rkimi pĂ«r pĂ«rparim shkencor. NĂ« vitin 1962, presidenti John F. Kennedy caktoi objektivin pĂ«r ta çuar njeriun nĂ« HĂ«nĂ« deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s, kryesisht pĂ«r t’i treguar Bashkimit Sovjetik se PerĂ«ndimi kapitalist mund tĂ« bĂ«nte atĂ« qĂ« shteti sklerotik komunist do ta kishte tĂ« pamundur pĂ«r ta arritur. MbĂ«shtetja e Trumpit pĂ«r Artemisin Ă«shtĂ« gjithashtu politike, pasi ai dĂ«shiron tĂ« ketĂ« avantazh ndaj KinĂ«s e cila gjithashtu po planifikon misione me ekuipazh, megjithĂ«se jo deri nĂ« vitin 2030.

Cilido qoftĂ« arsyetimi - dhe nĂ«se ndoshta do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« shpenzoheshin paratĂ« pĂ«r njĂ« kurĂ« pĂ«r Alzheimerin - dĂ«shira pĂ«r t’u çliruar nga Toka mbetet e fortĂ«. Deri mĂ« tani, nuk ka tĂ« njĂ«jtin ndjesi entuziazmi rreth Artemisit si ajo qĂ« unĂ« e kujtoj nĂ« fĂ«mijĂ« me Apollon.

Kur ajo niset muajin e ardhshĂ«m (duke supozuar se kjo ndodh, duke pasur parasysh shumĂ« defekte teknike me anijen hapĂ«sinore), presidenti Trump sigurisht do ta shfrytĂ«zojĂ« atĂ« deri nĂ« maksimum. MegjithatĂ«, a Ă«shtĂ« njĂ« trampolinĂ« drejt yjeve apo thjesht Ă«ndrra e njĂ« njeriu mendjemadh? “Shihni ç’bĂ«ra! Dhe brenga ju hĂ«ngĂ«rt”! /Telegrafi/

ERA QË DËGJON

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 10:34


Nga: David Byrne (nga albumi “Remain in Light”, Talking Heads, 1980)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Mozhiku sheh fshatin e vet
Nga një kodër pranë
Mozhiku mendon për ditët
Para se të vinin amerikanët
Ai u shërben të huajve që rriten në numër
Ai i sheh të huajt në shtëpi luksoze
Ai Ă«ndĂ«rron pĂ«r ditĂ«t qĂ« ende mund t’i kujtojĂ«

Mozhiku mban një pako
Në duart e tij që dridhen
Mozhiku dërgon pakon
Te burri amerikan
Lehtësisht, rrëshqet përgjatë rrugëve dhe rrugicave
Vjen era që i shtyn ata të ikin për strehim
Ai ndjen, se koha është me siguri tani ose kurrë më

Era në zemrën time, era në zemrën time
Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time
Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të
Dëbuar ata, dëbuar ata

Mozhiku blen pajisjet e veta
NĂ« treg
Mozhiku vendos pajisjet
Në Zonën e Tregtisë së Lirë
Ai ndjen se era ngre lart popullin e tij
Ai e thërret erën që ta udhëheqë në misionin e tij
Ai e di, që miku i tij - era - është gjithmonë aty pranë

Mozhiku nuhat erën
QĂ« vjen nga larg
Mozhiku pret lajme
Në një vend të qetë
Ai ndjen praninë e erës afër tij
Ai ndjen fuqinë e së kaluarës pas tij
Ai ka dijeninë e erës për ta udhëhequr

Era në zemrën time, era në zemrën time
Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time
Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të
Dëbuar ata, dëbuar ata

_____________

Lexo po ashtu:
- Paranoja dhe poliritmet: Këngët më të mira të grupit Talking Heads
- David Byrne dhe intervista me vetveten: Muzika është diçka fizike dhe trupi shpesh e kupton atë para koke!
- Rruga pa krye
- Jeta në kohë lufte
- “Television Man” dhe pasqyra e shĂ«mtisĂ« sonĂ«

- YouTube

❌
❌