Arktiku po kthehet në një nga skenat më të nxehta të politikës botërore. Në qendër të vëmendjes është Groenlanda, ishulli i mbuluar nga akulli, i varur politikisht nga Danimarka, por me autonomi të gjerë dhe me ambicie të forta për vetëvendosje në të ardhmen.
Tensionet janë thelluar pasi presidenti amerikan Donald Trump ka rikonfirmuar publikisht se Shtetet e Bashkuara “kanë nevojë për Groenlandën për arsye sigurie kombëtare”, duke hapur jo vetëm debate diplomatike, por edhe shqetësime për një konfigurim të ri gjeopolitik në Arktik.
Groenlanda shtrihet në një nga pikat më strategjike të globit, përgjatë rrugës më të shkurtër midis Evropës dhe Amerikës së Veriut, në afërsi të korridoreve detare dhe ajrore që përdoren për lëvizjen e nëndetëseve dhe avionëve ushtarakë.
Për këtë arsye, prej dekadash ajo është kyçe për sistemet e vëzhgimit të NATO-s dhe për paralajmërimet e hershme raketore.
Në kryeqytetin Nuuk, mesazhi politik është i prerë dhe drejtpërdrejtë, Groenlanda nuk është objekt tregtimi.
“Groenlanda kurrë nuk do të bëhet pjesë e Amerikës. Duam respekt, duam partneritet të fortë, duam tregti dhe bashkëpunim për sigurinë, por mbi bazën e respektit të ndërsjellë. Ne nuk jemi për shitje dhe kurrë nuk do të bëhemi amerikanë”, u shpreh kryeministri i Groenlandës.
Deklaratat e tij erdhën pas retorikës së presidentit amerikan, i cili e ka quajtur ishullin “strategjikisht të domosdoshëm”. Trump ka theksuar se rajoni i Arktikut po shndërrohet në arenë aktiviteti të shtuar të flotave ruse dhe kineze, dhe se Danimarka nuk do të ketë mundësi ta mbrojë e vetme Groenlandën.
“Na duhet Groenlanda nga këndvështrimi i sigurisë kombëtare. Është jashtëzakonisht strategjike. Tani rreth saj shihen anije ruse dhe kineze. Ne kemi nevojë për Groenlandën për siguri kombëtare, dhe Danimarka nuk do të jetë në gjendje ta përballojë vetë këtë”, ka shprehur Trump.
Në terren, SHBA mbajnë tashmë një prani të rëndësishme ushtarake në bazën ajrore Pituffik në veri të Groenlandës, e cila është pjesë e sistemit të paralajmërimit të NATO-s në Arktik. Marrëveshja ushtarake midis Danimarkës dhe SHBA-ve daton që nga viti 1951 dhe lejon ngritjen e bazave amerikane në ishull.
Ekspertët danezë thonë se shqetësimi kryesor amerikan lidhet me dy elemente, mbulimin radaro-ajror ndaj avionëve rusë dhe gjurmimin e nëndetëseve në të ashtuquajturin “korridori GIUK” Groenlandë, Islandë, Britani.
“Këtu flitet për radarë, për mbulimin ajror dhe për gjurmimin e nëndetëseve ruse. Të dy këto detyra janë shumë të kushtueshme dhe kërkojnë investime të mëdha. Pikërisht ndaj, SHBA kërkojnë që Danimarka të bëjë më shumë në Groenlandë”, tha Mikkel Runge Olesen.
Danimarka ka reaguar duke rritur fondet për sigurinë në Arktik, mes tyre 42 miliardë korona vetëm në vitin 2025. Por politikanë të Kopenhagës theksojnë se çdo skenar presioni ushtarak do të trondiste aleancat perëndimore.
Kryeministrja daneze, Mette Frederiksen, paralajmëroi se një veprim i njëanshëm ushtarak amerikan kundër territorit danez do të vinte në pikëpyetje vetë NATO-n.
“Presidenti amerikan duhet të merret seriozisht kur thotë se dëshiron Groenlandën. Por dua ta them qartë se nëse Shtetet e Bashkuara zgjedhin të sulmojnë ushtarakisht një vend tjetër të NATO-s, atëherë gjithçka ndalet, përfshirë edhe vetë NATO-n dhe sigurinë që ajo ka garantuar prej Luftës së Dytë Botërore”, tha kryeministrja e Danimarkës.
Edhe vendet evropiane kanë reaguar. Ministri i jashtëm gjerman tha se e ardhmja e Groenlandës varet vetëm nga populli i saj dhe Mbretëria e Danimarkës, në respekt të plotë të parimeve të sovranitetit dhe paprekshmërisë së kufijve. Qëndrim të ngjashëm mbajti edhe Kanadaja, e cila e sheh Arktikun si zonë strategjike të NATO-s ku kërkohen investime të reja.
Por pse Groenlanda është kaq e rëndësishme?
Përveç pozicionit ushtarak, ishulli është i pasur me burime natyrore, minerale të rralla, naftë dhe gaz. Megjithatë, terreni i ashpër, klimë e ftohtë dhe kostoja e lartë e shfrytëzimit e bëjnë procesin ekonomikisht problematik. Shumë kompani ndërkombëtare janë të rezervuara për të investuar. Kjo është arsyeja pse, rezultatet konkrete deri tani janë të kufizuara.
Në planin e brendshëm politik, Groenlanda gëzon autonomi të gjerë që prej vitit 2009. Sipas sondazheve, shumica e banorëve e mbështesin idenë e pavarësisë, por paralelisht kanë shqetësime për ekonominë.
Sot rreth gjysmës së buxhetit publik financohet nga subvencionet daneze, ndërsa eksportet bazohen pothuajse tërësisht te peshkimi.
Shumë groenlandezë paralajmërojnë se pavarësia e nxituar mund ta bëjë ishullin të varur nga një fuqi tjetër, veçanërisht nga SHBA, nëse nuk garantohet stabilitet ekonomik.
Analistët ndërkombëtarë vlerësojnë se ideja e “blerjes së Groenlandës” bie ndesh me të drejtën ndërkombëtare dhe me parimin e vetëvendosjes. Çdo ndryshim i statusit kërkon referendum në ishull dhe marrëveshje politike midis parlamentit të Groenlandës dhe atij të Danimarkës.
Ndërkohë, Uashingtoni ka emëruar një të dërguar të posaçëm për Groenlandën, duke sinjalizuar se interesi amerikan është afatgjatë.
Në thelb, çështja e Groenlandës tejkalon kufijtë e një debati territorial. Arktiku po hap rrugë të reja detare për shkak të shkrirjes së akujve, po shndërrohet në zonë të re ushtarake dhe ekonomike dhe po rrit interesin e fuqive të mëdha botërore.