Nga Agatha Christie duke larë enët tek kirurgu i kancerit i frymëzuar në teatër, një tru që “po sorollatet” papritmas duket se arrin të lidhë pikët.

Nga Gaby Hinsliff*

Nëse vërtet dëshiron të zgjidhësh një problem, provo të mos bësh asgjë për të. Palos disa rroba. Përziej një rizoto. Dil për vrap, shiko një film, përpiqu të argëtosh foshnjën e dikujt tjetër: çfarëdo që përfshin sorollatje të lehtë në diçka që nuk kërkon shumë, por që të mban gjithsesi pak të angazhuar — diçka që absolutisht nuk mund të quhet punë, por që nuk është as krejtësisht vegjetative. Mund të mos jetë hack-u i produktivitetit që çdo ambicioz do të donte të dëgjonte, por është befasuese sa shpesh një periudhë bredhjeje pa qëllim e çliron një tru njerëzor të mbingarkuar për të bërë atë lloj kërcimi anësor mendor që i vë gjithçka në vend. Dhe nuk po e them këtë vetëm për të justifikuar një Ditë Viti të Ri të kaluar i shtrirë në divan, me dhimbje koke nga alkooli, duke përpirë copat e fundit të djathit të Krishtlindjes.

Për kirurgun e shquar të kancerit, Michael Baum, ishte një mbrëmje pushimi me gruan e tij në teatër që e lejoi të lidhte papritur fijet. Pasi pa një skenë në dramën Arcadia të Tom Stoppard-it, ku një personazh i shpjegon tjetrit teorinë e kaosit, Baum pati momentin e tij personal “eureka”: po sikur ky koncept matematikor, i përdorur për të përshkruar sisteme komplekse që duken të çrregullta por që kanë një model të fshehur themelor, të mund të shpjegonte edhe mënyrën ndryshe të pakuptueshme se si rritet dhe përhapet kanceri? Rezultati i atij mendimi të vetëm, ndërsa perdja u ngrit për pushimin, ishte një risi në kimioterapi dhe një rritje e kënaqshme e normave të mbijetesës.

Edhe pse historia e shkencës është plot me zbulime aksidentale të bëra duke ndjekur diçka krejt tjetër, ajo që përshkruante Baum tingëllon më shumë si një lloj joefikasiteti madhështor: një fitore e lindur nga të diturit saktësisht kur të ndalosh së provuari. Historia doli në dritë vetëm pas vdekjes së Stoppard-it, kur Baum u ndje i shtyrë t’i shkruante Times-it se dramaturgu nuk mund ta kishte ditur se sa jetë kishte shpëtuar pa dashje. Por, me gjithë respektin për fuqinë e dramës, ndoshta nuk ishte aq shumë shfaqja ajo që i shpëtoi, sa leja që i dha një mjeku për t’u shkëputur dhe për t’u çlodhur.

Në fund të fundit, ajo lloj sorollatjeje që e çliron mendjen nuk ka pse të jetë veçanërisht e sofistikuar. Thuhet se Arkimedi pati zbulimin e tij ndërsa rrinte shtrirë në vaskë, duke parë ujin e zhvendosur që derdhej jashtë. Agatha Christie i mendonte intrigat e romaneve të saj kriminale ndërsa lante enët, duke argumentuar se “puna thjesht mekanike ndihmon rrjedhën e ideve, dhe sa e këndshme është ta gjesh detyrën shtëpiake të përfunduar pa asnjë kujtim real se e ke bërë”. Edhe unë kam mësuar me kalimin e viteve se, kur ngec në një shkrim që nuk po merr formë, mënyra më e shpejtë për ta rregulluar nuk është ta godas me këmbëngulje për orë të tëra, por (më fal, shef) të mbyll laptopin dhe të bëj diçka krejt tjetër për pak kohë. Disi, gjatë shëtitjes së qenit rreth bllokut apo duke grumbulluar me nerva enët në lavastovilje, gjërat, më shpesh sesa jo, rregullohen vetë. Sekreti është ta ndash mendjen e zënë të ndërgjegjshme nga një pjesë më e thellë nënndërgjegjshme e trurit, e cila mund të vazhdojë të përpunojë gjërat edhe kur nuk të duket sikur po mendon fare. Është ndryshe nga puna e vetëdijshme, por edhe shumë ndryshe nga dembelizmi: nëse ka një paralel më të afërt, ai është me ëndërrimin dhe mënyrën se si ai i lejon mendjes të rishikojë “videokasetën” mendore të ditës dhe t’u japë kuptim gjërave që nuk arritët t’i përpunonit në moment. Dhe, ashtu si me gjumin, sa më i zënë të jesh, aq më shumë ka gjasa të kesh nevojë për të.

Së fundmi dëgjova një ish-ndihmës të Downing Street-it të sugjeronte, gjysmë me shaka, se qeveritë duhet të adoptojnë atë që universitetet e quajnë javë leximi (ose, më saktë, atë që do të ishte një javë leximi po të mos e trajtonin studentët kryesisht si një mundësi për të shkuar në shtëpi dhe për të larë rrobat). Ajo që ai kishte parasysh ishte një pushim, mjaftueshëm i gjatë për të bërë pak mendim të vërtetë, nga vrapimi i vazhdueshëm për të kapur zemërimin e radhës që po ushqen ciklin e lajmeve në rrjetet sociale. Nëse qeveria e Keir Starmer-it kritikohet shpesh se i mungon një vizion i madh ose një prapavijë intelektuale, pjesërisht kjo është me siguri sepse askush në këtë administratë të goditur nuk ka kurrë kohë ta zhvillojë një të tillë: të reflektojë se çfarë ka funksionuar e çfarë jo, të bëjë lidhjet më pak të dukshme dhe të lejojë që disa ide origjinale të dalin në sipërfaqe.

Sigurisht, nuk ka asnjë shans që një qeveri kaq jopopullore të guxojë të thotë se po merr kohë për të menduar thellë, nga frika e reagimit të pashmangshëm publik kundër asaj që do të perceptohej si përtaci ose pompozitet i padurueshëm. Megjithatë, ironia është se shumë prej nesh ndoshta po e dëshirojnë fshehurazi diçka të ngjashme. Sipas një ankete të fundit të TUC-it, më shumë se gjysma e punëtorëve britanikë thonë se puna e tyre është bërë më intensive vitet e fundit: gratë kanë më shumë gjasa të ndihen të shtrënguara në mënyrë të pakëndshme, çka mund të pasqyrojë faktin se ato kanë më shumë gjasa të punojnë në sektorin publik, si shëndetësia dhe arsimi, ku rritja e ngarkesës së punës dhe tkurrja e stafit, e kombinuar me objektivat qeveritare të produktivitetit, e kanë shtrydhur sistematikisht çdo hapësirë të lirë nga dita e punës. Për shumë prej nesh, intensiteti i punës do të thotë të mos kesh kohë të mendosh qartë gjatë ditës dhe të kthehesh në shtëpi aq i lodhur sa të mos bësh gjë tjetër veçse të biesh dhe të lëvizësh pa fund në ekran. Ajo që humbet është lloji i kohës së lirë që i lejon një mendjeje të çlodhur, por ende intelektualisht kureshtare, të rrëshqasë në mënyrë të dobishme anash.

Paradoksalisht, është teknologjia ajo që mund të ofrojë edhe shansin më të mirë për ta rimarrë një pjesë të saj. Ndërsa AI fillon të marrë përsipër gjithnjë e më shumë detyra rutinë në punë, punëdhënësit do të përballen me një zgjedhje se si ta përdorin kohën njerëzore të kursyer. Ata mund ta shfrytëzojnë thjesht mundësinë për t’i bërë njerëzit të tepërt dhe për të maksimizuar fitimet në afat të shkurtër, ose mund të rrezikojnë një rrugë më të gjatë drejt fitimeve të ardhshme të produktivitetit duke ua kthyer një pjesë të asaj kohe punonjësve të tyre — jo si koha e pafund e lirë me pagesë e fantazisë kejnsiane, por për të bërë atë lloj mendimi origjinal e krijues ose trajnimi që modelet e mëdha gjuhësore ende nuk mund ta zëvendësojnë. (Një model i qartë është rregulli 20% i Google-it për të nxitur inovacionin në vitet 2000, sipas të cilit programuesve u ofrohej një ditë në javë për të luajtur me projekte anësore gjatë orarit të kompanisë: arsyeja tregtare ishte se, edhe pse shumica nuk do të çonin askund, do të kishte mjaft ide origjinale për të justifikuar kohën që dukej e humbur.)

Shumë utopike? Ndoshta. Por për momentin, ka mënyra më të këqija për t’u futur me kujdes në janar sesa të kujtosh se koha e kaluar duke bërë atë që duket si “asgjë” mund të jetë kohë e kaluar duke arritur më shumë nga sa e kupton. Gëzuar Vitin e Ri.

*Gaby Hinsliff është kolumniste për The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Përgatiti: Leonard Veizi

Në atë univers ku moda shpesh matet me shkëlqimin kalimtar të trendeve, ai guxoi të shihte përtej sipërfaqes. Nuk po qepte thjesht aksesorë; por po hartonte një alkimi të re, ku zanati antik italian shkrihej me një vizion botëror për ta kthyer luksin në një gjuhë universale….

…Guço Guçi e kuptoi herët se luksi i vërtetë nuk bërtiste, por pëshpëriste përmes cilësisë. Duke marrë frymëzimin nga vitet e rinisë në Londër, ku vëzhgonte elitën botërore, ai u kthye në rrënjët e tij toskane për të bërë diçka të paprecedentë: ndërtimin e një ure midis traditës fisnike të punës së dorës dhe kërkesave të një bote që po modernizohej me shpejtësi. Në duart e tij, mjetet e thjeshta të një zanatçiu u kthyen në penela të një artisti. Çdo qoshe e punishtes së tij në Firence gumëzhinte nga ambicia për të krijuar diçka që nuk vjetrohej kurrë. Nga përdorimi gjenial i materialeve alternative e deri te simboli i famshëm i dyfishtë “G”, ai krijoi një kod estetik që tejkaloi kufijtë e Italisë. Emri i tij sot qëndron si një busull për këdo që beson se mjeshtëria është shpirti i vërtetë i bukurisë, duke e bërë figurën e tij të paharrueshme në analet e historisë së stilit.

Vizioni dhe geni i biznesit

Guçi dallonte për mprehtësinë e tij të rrallë. Ai kuptoi se luksi nuk qëndronte vetëm tek çmimi, por tek kombinimi i përsosur i mjeshtërisë së dorës me një vizion të qartë tregtar.

Besnik ndaj cilësisë absolute, çdo produkt Guçi reflektonte përkushtimin e tij ndaj detajeve dhe perfeksionit.

 Ai shndërroi një punishte lokale në një simbol të stilit, duke krijuar standardin e elegancës botërore që vazhdon të ndikojë industrinë e modës.

Shtylla e familjes dhe trashëgimia

Përtej botës së shkëlqimit të modës, Guçi ishte një familjar i përkushtuar. Jeta e tij private ishte e lidhur ngushtë me bashkëshorten e tij, Aida Kalvelli, me të cilën ndërtoi një familje të madhe prej gjashtë fëmijësh.

Pasioni dhe vizioni i tij për punën u trashëguan te djemtë e tij – Vasko, Aldo, Ugo dhe Rodolfo – të cilët nuk ishin thjesht pasardhës, por arkitektët që e morën vizionin e babait dhe e shndërruan shtëpinë Guçi nga një biznes familjar në një perandori globale. Ky bashkëpunim baba-bij shënoi fillimin e asaj që sot njihet si epoka e “Luksit Italian”.

Vitet e fundit dhe mesazhi i përjetshëm

Në fund të rrugëtimit të tij, Guçi zgjodhi qetësinë e fshatit anglez. Ai u tërhoq në Rusper, Uest Saseks, duke kërkuar një jetë më private dhe reflektive.

U nda nga jeta në 2 janar të vitit 1953, në moshën 71-vjeçare. Por edhe pse u largua fizikisht nga skena publike, ai la pas një emër të pavdekshëm. Prej asaj kohe, emri Guçi nuk përfaqëson vetëm një markë, por një histori suksesi ku puna e palodhur takon ëndrrën e madhe.

Trashëgimia e tij vazhdon të jetojë sot: sa herë që shohim logon e famshme, ne shohim reflektimin e një njeriu që besoi se cilësia është kujtimi që mbetet gjatë, pasi çmimi harrohet.

Për mijëvjeçarë me radhë, Hëna ishte një simbol i të paarritshmes, një hyjni e largët që mund të admirohej vetëm me sy të lirë ose të përshkruhej me penel mbi kanavacë. Megjithatë, më 2 janar 1839, kjo distancë mistike u thye. Në një laborator në Paris, Louis Daguerre arriti të bënte atë që deri atëherë konsiderohej magji: ai e detyroi dritën e pasqyruar të Hënës të linte gjurmën e saj të përhershme mbi një pllakë metalike. Ky nuk ishte thjesht një eksperiment kimik; ishte certifikata e lindjes së Astrofotografisë.

Procesi i Daguerreotipit: Kimia pas Mrekullisë

Për të kuptuar vështirësinë e kësaj arritjeje, duhet parë teknologjia e kohës. Procesi i Daguerre-it përfshinte:

-Një pllakë bakri e veshur me argjend lëmohej deri në shkëlqim pasqyre.

-Pllaka ekspozohej ndaj avujve të jodit për të krijuar një shtresë të hollë jodur argjendi, i cili ishte i ndjeshëm ndaj dritës.

-Këtu qëndronte sfida më e madhe. Për shkak se ndjeshmëria ndaj dritës ishte shumë e ulët, Hëna duhej të “fotografohej” për minuta të tëra.

Sfida e “Objektivit në Lëvizje”

Problemi kryesor i Daguerre-it nuk ishte vetëm drita e dobët, por astronomia. Toka rrotullohet dhe Hëna lëviz në qiell. Gjatë minutave të ekspozimit, Hëna lëvizte mjaftueshëm sa për të krijuar një imazh të turbullt ose një vizë drite në vend të një rrethi. Edhe pse fotografia e tij e parë ishte teknikisht një “njollë e bardhë” e shpërndarë, ajo ishte prova e parë që tregonte se sipërfaqja e një bote tjetër mund të regjistrohej pa ndërhyrjen e dorës së njeriut.

Nga Diorama te Kozmosi

Para se të merrej me Hënën, Daguerre ishte mjeshtër i Dioramës. Ai krijonte skena gjigante ku përdorte ndryshimet e dritës për të simuluar kalimin nga dita në natë. Ky obsesion me dritën dhe iluzionin e realitetit e shtyhu atë drejt bashkëpunimit me Nicéphore Niépce (i cili bëri foton e parë në histori në 1826). Pas vdekjes së Niépce, Daguerre e përsosi procesin, duke e bërë atë praktik për përdorim të gjerë.

Trashëgimia dhe Hapi i Radhës

Vetëm një vit më vonë, në 1840, frymëzuar nga suksesi i Daguerre-it, John William Draper në Nju Jork do të realizonte daguerreotipin e parë me detaje të qarta të kratereve hënore.

Megjithatë, ishte tentativa e parë e Daguerre-it ajo që theu barrierën psikologjike. Ai i tregoi botës se shkenca e fizikës (optika) dhe ajo e kimisë mund të bashkoheshin për të eksploruar universin.

Përfundim

Sot, kur shohim fotografitë me rezolucion të lartë nga teleskopi James Webb, ne shohim pasardhësit e largët të asaj pllake të vogël prej argjendi. Louis Daguerre nuk na dha thjesht një imazh të Hënës; ai na dha sytë e rinj me të cilët njerëzimi do të vëzhgonte që atëherë e tutje pafundësinë e hapësirës.

Përgatiti: L.Veizi

“Nëse Manhattan-i është mushkëria që merr frymë me shpejtësi, Shën Patriku është rrahja e ngadaltë e zemrës që të kujton se njeriu ka nevojë edhe për ndalesa, jo vetëm për nxitim.”

Nga Leonard Veizi

Në zemër të Manhattanit, mes të zhurmës, trafikut dhe dritave që kurrë nuk shuhen, e mes ndërtesave që prekin retë, qëndron Katedralja e Shën Patrikut, si një kështjellë shpirtërore që i bën ballë kohës, ndryshimeve dhe zhurmës që rrethon Qendrën e Qytetit, a si një ishull paqeje, shpirtërore dhe historie. E vendosur në Avenunë e Pestë, midis Rrugëve 50 dhe 51, përballë Qendrës Rockefeller, katedralja qëndron si dëshmi e qëndresës, besimit dhe identitetit të emigrantëve irlandezë që e themeluan dhe si qendra shpirtërore e katolikëve të metropolit…

…Si një turist tranzitor a udhëtar i humbur në vorbullën e “Fifth Avenue”, mjafton të kapërcesh pragun e këtyre portave të rënda prej bronzi për të ndjerë sesi pesha e qytetit zhduket, duke u zëvendësuar nga një heshtje monumentale që të bën të harrosh se jashtë njerëzit nxitojnë drejt të ardhmes.  Për udhëtarin që vjen nga rrugët e mbushura me xham dhe çelik, takimi me gurin e ftohtë dhe vjetërinë e katedrales është një goditje e ëmbël për shqisat: Zhurma e sirenave dhe takat që përplasen mbi asfalt zëvendësohen papritur nga jehona e lehtë e hapave mbi mermer dhe pëshpërimat që humbasin në lartësinë e qemerëve. Sytë nuk ngopen duke ndjekur vijat neogotike që ngjiten drejt tavanit, ndërsa drita që depërton përmes xhameve të ngjyrosura (stained glass) vizaton mbi dysheme një hartë ngjyrash, që duket sikur lidh tokën e zhurmshme me qetësinë e qiellit. Brenda këtyre mureve, koha nuk matet me orët e shpejta të Wall Street-it, por me qirinjë që digjen ngadalë, duke i ofruar çdo turisti një moment reflektimi, pavarësisht besimit që ai mbart.

Historia

Ndërtimi i katedrales, – mes viteve 1842-1864. – ishte ide e Arkiveshkvit John Hughes, i njohur si “Dageri i Nju Jorkut”—një figurë që pa te kisha jo thjesht vendin e lutjes, por edhe simbolin e qëndresës, identitetit dhe besimit të emigrantëve irlandezë që po vendoseshin në Nju Jork. Guri i parë u vendos më 15 gusht 1858, me qëllimin që kisha e re të ishte më e madhe, më e lartë dhe më madhështore se kishat që kishin katolikët gjeri atëherë.

Arkitektura

Projektuesi i katedrales, James Renwick Jr., ishte i frymëzuar nga katedralet gotike evropiane, si Këlni, Amiens, dhe Reims. Ndërtesa u realizua në stil neogotik, me:

-Harkada me majë, që i japin lartësi dhe hijeshi.

-Harkore fluturues, që përforcojnë muret dhe lejojnë që dritaret të zgjerohen.

-Dritare me qelq me njolla, që pikturojnë dritën natyrore me ngjyrat e shenjtorëve, skenave biblike, dhe figurave kishtare.

-Dy kulla 100 metra të larta, që qëndrojnë si dy majat që lartojnë katedralen nga mesi i lagjes Manhattan.

Katedralja mund të mbajë rreth 2,400 persona, duke qenë një nga katedralet më të mëdha katolike në SHBA.

Materiali

Katedralja u ndërtua nga mermari i Tuckahoe (Nju Jork) dhe Massachusetts, që i jep ndërtesës një ngjyrë të bardhë që ndryshon me dritën, nga perla e ftohtë në agim, te e arta nën rrezet e perëndimit. Brenda, katedrale ka:

-Një nef që arrin 60 metra gjatësi, me kolona që duken si trungje të larta që mbajnë qemerin.

-Një altar që qëndron nën një baldekin gotik, i gdhendur me detaje të imta.

-Një organo gjigande, që përdor rreth 9,000 tuba dhe që lëshon tinguj që jehojnë nga qemeret e larta. I prodhuar nga organi G.W. Kimball (dhe i rinovuar nga firma e njohur Aeolian-Skinner), organoa përdoren si për meshë, ashtu edhe për koncertet që organizohen brenda katedrales. Tingulli i organos, që jehojë nën qemeret gotike, i jep liturgjive një solemnitet unik, që prek thellë shpirtin e besimtarit.

Atmosfera

Sapo hyn brenda, zhurma e Qendrës Rockefeller dhe e Avenysë së Pestë venitet, sikur katedralja formon një flluskë paqeje. Drita që depërton nga dritaret me mozaikë multngjyrëshe krijon një atmosferë thuajse mistike, që i fton besimtarët dhe vizitorët të reflektojnë, të luten, dhe të gjejnë qetësi. Por Katedralja e Shën Patrikut nuk shquhet vetëm për arkitekturën e saj madhështore, por edhe për veprat e artit që stolisin brendësinë e saj, që nga skulpturat, pikturat, dritaret me njolla, e deri te orenditë liturgjike.

Dritaret me ngjyra

Një nga elementët më tërheqës që syri pikas sapo hyn brenda katedrales, janë dritaret me qelq me njolla, që lartësohen përgjatë mureve. Ato u realizuan nga punishte të njohura evropiane, si Charlyier & Lorin nga Chartres (Francë) dhe Nicholas & Co. nga Birmingham (Angli). Dritaret paraqesin skena nga Bibla, jetët e shenjtorëve, dhe simbolet e krishterimit, që, nën dritën që depërton nga jashtë, i japin katedrales një atmosferë shpirtërore, gati mistike. Këto dritareve i japin brendësisë një atmosferë evropiane mes rrokaqiejve amerikanë.

Skulpturat

Brenda katedrales gjenden një sërë skulpturash të shenjtorëve, që qëndrojnë si roje shpirtërore. Një nga më të shquarat është statuja e Zonjës Mari, e vendosur pranë Altarit të Zonjës, që paraqet Virgjërën me Krishtin Fëmijë, gdhendur me mjeshtëri nga mermeri i bardhë. Një tjetër skulpturë që tërheq vëmendjen është përmendorja e Shën Patrikut, shenjtit mbrojtës të Irlandezëve, që qëndron pranë hyrjes, duke bekuar besimtarët që hyjnë.

Pikturat dhe relievet

Në brendësi, katedralja ka edhe piktura që zbukurojnë muret e kapelave anësore. Disa syresh paraqesin skena nga jeta e Krishtit, nga Lindja, Kryqëzimi, Ringjallja, dhe Ngjitja. Relievet — gdhendje që dalin nga guri — zbukurojnë altaret, katedrën dhe portat, duke pasuruar narrativën biblike që përshkon gjithë ndërtesën.

Altari i lartë

Një nga pikat qendrore që tërheq vëmendjen sapo hyn, është Altari i Madh, i gdhendur në mermer italian. Mbi të lartësohet një baldekin gotik, që i jep vendit të shenjtë lartësinë dhe solemnitetin që i takon. Ky baldekin, i zbukuruar me gdhendje të imta, figura shenjtorësh dhe majëzat karakteristike gotike, formon një kornizë madhështore që rrethon Sakramentin e Shenjtë.

Kapela e Zonjës

Pas Altarit të Lartë, qëndron Kapela e Zonjës, kushtuar Virgjërës Mari. Kjo kapelë, që u shtua nga 1901-1906, përbën një nga perlat e katedrales. E zbukuruar me dritare me njolla që paraqesin skena nga jeta e Zonjës, me skulpturën që qëndron mbi altar, dhe me gdhendje që pasqyrojnë delikatesën, pastërtinë dhe rolin ndërmjetës të Shën Mërisë, kapela shërben si vend për lutje, reflektim, dhe paqe.

Roli sot

Sot katedralja përdoret për mesha, pagëzime, dasma, dhe ceremoni mortore, por edhe si destinacion turistik, që tërheq rreth 5 milionë vizitorë nga e gjithë bota çdo vit. Ajo qëndron si një nga simbolet më të qëndrueshme të Nju Jorkut, që pasqyron si besimin, ashtu edhe multiculturalizmin, që e karakterizon këtë metropol.

Katedralja e Shën Patrikut qëndron si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës kishtare neogotike në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfaqëson një urë mes të shkuarës dhe të ardhmes, mes traditës dhe modernitetit, mes besimit dhe jetës urbane që vrapon pa pushim rrotull saj.

Shën Tereza e Kalkutës

Brenda Katedrales Shën Patriku, ekziston edhe një aneks i veçantë kushtuar Nënës Terezë – Shën Terezës së Kalkutës – figurës që me veprën e saj humanitare u shndërrua në ikonë të dhembshurisë dhe shërbimit ndaj të varfërve.

Nënë Tereza e vizitoi Katedralen Shën Patriku disa herë, veçanërisht gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork. Ajo u prit nga klerikët, besimtarët dhe nga kardinalë që shërbenin atje, si shenjë respekti dhe nderimi për veprën e saj. Pas shenjtërimit të Nënës Terezë, katedralja vendosi t’i kushtonte asaj një vend të veçantë, që besimtarët të luteshin, të reflektonin dhe të nderonin figurën e shenjtores.

Aneksi i Nënës Terezë qëndron në njërën nga kapelat anësore. Aty gjendet:

Një portret i Nënës Terezë, që e paraqet me rrojen e saj karakteristike të bardhë me vija blu.

Një relike (një copë e veshjes që përdorte, p.sh. një pjesë e sarit) që i lejon besimtarët të kenë një kontakt fizik me shenjtoren.

Një pllakë përkujtimore, që shënon qëndrimin e saj, shërbimin dhe shenjtërimin nga Kisha Katolike.

Aneksi i Nënës Terezë ka një atmosferë paqeje, përulësie dhe reflektimi, që qëndron si një oaz shpirtëror brenda lëvizjes dhe zhurmës që rrethon katedralen.

Njerëzit që vijnë — besimtarë, turistë, kalimtarë — qëndrojnë para portretit, luten, ndezin qirinj dhe gjejnë atje qetësinë që kërkojnë.

Nënë Tereza, si figurë që gëzonte respekt universal, e ka vizituar Katedralen e Shën Patrikut (St. Patrick’s Cathedral) disa herë gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork.

1976 – Vizita e parë

Nënë Tereza ishte ftuar nga autoritetet kishtare të Nju Jorkut dhe nga Kardinali Terence Cooke, që në atë kohë ishte Arqipeshk i Nju Jorkut. Gjatë qëndrimit të saj, ajo mori pjesë në meshën që u kremtua nga Kardinali Cooke në katedrale. Njerëzit u mblodhën nga të gjitha anët e qytetit për të parë nga afër murgeshën që ishte shndërruar në simbol të dhembshurisë.

1985 – Ceremonia e nderit nga Presidenti Ronald Reagan

Nënë Tereza u nderua nga Presidenti Ronald Reagan me Medaljen Presidenciale të Lirisë (Presidential Medal of Freedom), si shenjë vlerësimi për shërbimin që i bënte njerëzve më të varfër. Gjatë qëndrimit të saj, Nju Jorku organizoi edhe një meshë falënderimi në katedrale, ku morën pjesë autoritete kishtare, politike, si edhe qindra besimtarë. Nënë Tereza, me thjeshtësinë që e karakterizonte, u lut që dashuria dhe shërbimi të mbizotëronin kudo.

1997 – Vizita e fundit

Pak para vdekjes, Nënë Tereza u kthye sërish në Nju Jork dhe kaloi nga katedralja. Edhe pse ishte e dobët fizikisht, prania e saj u prit me nderim nga besimtarët. Ajo u ndal për t’u lutur, për të bekuar turmat që ishin mbledhur, dhe për të lënë mesazhin që dashuria, shërbimi dhe dhembshuria qëndrojnë përtej të gjitha ndasive. Kjo ishte edhe lamtumira e saj me katedralen, vend që e nderoi si shenjtore që ishte. Në Katedralen e Shën Patrikut, Nënë Tereza gjeti gjithmonë një shtëpi shpirtërore, ku mesha, lutjet dhe prania e saj u bënë pjesë e historisë kishtare të Nju Jorkut. Ajo qëndroi si një urë mes të varfërve dhe të pasurve, mes besimtarëve dhe jobesimtarëve, duke treguar që dashuria dhe shërbimi i të dobëtit qëndrojnë në zemër të mesazhit të Krishtit.

 

 

 

Arrestimi i Peter Sutcliffe më 2 janar 1981 shënoi fundin e një prej kapitujve më të errët në historinë kriminale britanike. Por ndryshe nga pritshmëritë e publikut, kapja e vrasësit serial të njohur si “Yorkshire Ripper” nuk erdhi si rezultat i një zbulimi të jashtëzakonshëm hetimor, por si pasojë e një kontrolli rutinë policor — fakt që nxori në pah dështime serioze të sistemit hetimor të kohës.

Arrestimi i rastësishëm në Sheffield

Sutcliffe u ndalua nga oficeri Robert Hydes në një zonë të Sheffield-it. Edhe pse ai kishte qenë më parë në radarët e policisë dhe ishte marrë në pyetje nëntë herë, ndalimi ndodhi për arsye krejtësisht të zakonshme: automjeti i tij kishte targa të rreme dhe ai shoqërohej nga një punonjëse seksi, gjë që ngriti dyshime të menjëhershme.

Pas ndalimit, gjatë qëndrimit në komisariat, Sutcliffe kërkoi të përdorte tualetin, ku fshehu disa sende që u zbuluan më vonë nga policia. Ky episod vulosi dyshimet dhe çoi drejt zbardhjes së një serie krimesh që kishin terrorizuar veriun e Anglisë për gati pesë vjet.

Terrori pesëvjeçar dhe profilizimi i gabuar

Midis viteve 1975 dhe 1980, vrasjet e lidhura me “Yorkshire Ripper” krijuan një gjendje frike të përhershme në qytete si Leeds dhe Bradford. Autoritetet u përqendruan për një kohë të gjatë në idenë se viktimat ishin ekskluzivisht punonjëse seksi — një supozim që rezultoi i gabuar dhe kontribuoi në uljen e vigjilencës për raste të tjera.

Ky paragjykim hetimor jo vetëm që kufizoi fushën e kërkimeve, por edhe vonoi identifikimin e autorit të vërtetë, duke pasur pasoja tragjike.

Dështimet e hetimit: kur informacioni u bë barrë

Rasti i “Yorkshire Ripper” mbetet një shembull klasik i kolapsit të menaxhimit të informacionit në epokën para-digjitale. Policia grumbulloi mbi pesë milionë fletë pune, aq sa godina e qendrës hetimore në Wakefield u përforcua me trarë çeliku për të mbajtur peshën e dokumenteve.

Hetimi u devijua për rreth 18 muaj nga rasti i ashtuquajtur “Wearside Jack” — një person që dërgoi letra dhe regjistrime zanore duke pretenduar se ishte vrasësi. Policia u përqendrua te persona me një theks të caktuar rajonal, ndërsa Sutcliffe, me theks tipik të Yorkshire-it, mbeti jashtë fokusit kryesor.

Gjyqi dhe verdikti

Gjatë gjyqit në maj të vitit 1981, Sutcliffe pretendoi se kishte vepruar nën ndikimin e “zërave hyjnorë”. Mbrojtja kërkoi që ai të shpallej i papërgjegjshëm penalisht për shkak të skizofrenisë paranojake.

Juria e hodhi poshtë këtë pretendim dhe e shpalli fajtor për vrasje me paramendim. Ai u dënua me burgim të përjetshëm, me një minimum prej 30 vitesh, dënim që më vonë u shndërrua në burgim të përjetshëm absolut.

Reforma në policinë britanike 

Pas këtij rasti, u hartua “Raporti Byford”, i cili kritikoi ashpër mënyrën e funksionimit të policisë. Si pasojë, u ndërmorën reforma të rëndësishme:

-u krijua sistemi kompjuterik HOLMES për menaxhimin e hetimeve të mëdha;

-u përmirësuan procedurat e marrjes në pyetje dhe trajtimit të provave;

-u eliminua gjuha paragjykuese ndaj viktimave në raportet zyrtare.

Epilogu

 Peter Sutcliffe vdiq në burg në nëntor 2020, në moshën 74-vjeçare, duke mbyllur përfundimisht një nga kapitujt më të errët në historinë e drejtësisë penale britanike.

Përgatiti: L.Veizi

Njoftimi për People: “Do të vazhdojmë të jemi prindërit më të mirë për djalin tonë”

Mel Gibson dhe Rosalind Ross i kanë dhënë fund lidhjes së tyre pas nëntë vitesh së bashku, sipas një deklarate të përbashkët të publikuar në revistën People. Ndarja, e cila ka ndodhur në heshtje më shumë se një vit më parë, është menaxhuar larg vëmendjes mediatike, në përputhje me dëshirën e çiftit për privatësi.

Fituesi i çmimit Oscar, 69 vjeç (që mbush 70 më 3 janar 2026), dhe skenaristja 35-vjeçare kanë theksuar se, pavarësisht përfundimit të marrëdhënies romantike, prioriteti i tyre mbetet rritja e përbashkët e djalit të tyre, Lars.

“Ndërsa është e trishtueshme të mbyllim këtë kapitull të jetës sonë, ne jemi bekuar me një djalë të mrekullueshëm dhe do të vazhdojmë të jemi prindërit më të mirë që mund të jemi,” thuhet në deklaratën e tyre.

Çifti u njoh në vitin 2014 përmes miqve të përbashkët dhe lidhja e tyre u komentua shpesh për diferencën e madhe në moshë, një temë e zakonshme në marrëdhëniet e figurave publike në Hollywood. Megjithatë, Gibson dhe Ross zgjodhën të mos e ekspozonin jetën e tyre private, duke u shfaqur rrallë së bashku në evente publike dhe duke shmangur deklaratat sensacionale.

Në vitin 2017 ata u bënë prindër të Larsit, një moment që përkoi me një kulm profesional për Gibsonin, i cili u nominua për Oscar për Regjisorin më të Mirë me filmin Hacksaw Ridge. Vetë aktori e kishte përshkruar atë periudhë si një ndërthurje të rrallë emocionesh personale dhe profesionale.

Nga pikëpamja më e gjerë, kjo ndarje pasqyron një prirje gjithnjë e më të dukshme mes çifteve të famshëm: ndarjen e jetës sentimentale nga përgjegjësitë prindërore. Deklarata e përbashkët synon të shmangë konfliktet publike dhe të vendosë theksin te bashkëprindërimi, një model që po promovohet gjithnjë e më shumë në diskursin publik.

Mel Gibson, i njohur për role ikonike në Lethal Weapon dhe Braveheart – film që i solli dy çmime Oscar – si dhe për regjinë e The Passion of the Christ, aktualisht është i angazhuar në xhirimet e vazhdimit The Resurrection of the Christ, i planifikuar të dalë në kinema të Premten e Madhe të vitit 2027.

Aktori ka gjithsej nëntë fëmijë: shtatë nga martesa e tij e gjatë me Robyn Moore, një vajzë, Lucia, nga lidhja me pianisten Oksana Grigorieva, dhe Lars me Rosalind Ross. Ky fakt e bën edhe më të rëndësishëm theksin që Gibson dhe Ross i vendosin rolit të tyre si prindër, duke sugjeruar se stabiliteti familjar mbetet prioritet, pavarësisht ndryshimeve në jetën personale.

Nga El Salvadori në Rusi, Islandë dhe Siri, gratë po kundërshtojnë ngritjen e forcave regresive. Le ta mbështesim luftën e tyre 

Nga Rahila Gupta*

Në vitin 2025, bota që ishte hapur nga gratë shpesh është dukur sikur po mbyllet. Forcat që qëndrojnë pas tërheqjes së të drejtës së abortit në SHBA-në e Donald Trump po përpiqen të bëjnë të njëjtën gjë edhe në Mbretërinë e Bashkuar. Në Afganistan, talebanët kanë intensifikuar sulmet ndaj grave dhe vajzave. Dhuna seksuale është e përhapur në Haiti dhe në Republikën Demokratike të Kongos. Në Meksikë, madje as presidentja nuk është e sigurt nga sulmi seksual. Duket sikur po ndodh një “rigjallërim” i çoroditur i patriarkatit.

Do të të falej po të mendoje se, në mbarë botën, të drejtat e grave po betonizohen. Por gjatë hulumtimit për librin tonë Planet Patriarchy, Beatrix Campbell dhe unë pamë rezistencën e grave të shpërthente si filiza të gjelbër që çajnë përmes çarjeve. Në El Salvador, gratë mund të dënohen me 30–50 vjet burg për aborte spontane që interpretohen si aborte të qëllimshme. Megjithatë, feministet kanë arritur të lirojnë të gjitha 72 gratë që ishin burgosur për këtë, duke përdorur strategji novatore penale dhe ligjore. Në Rusi, feministet kanë filluar të mbajnë shirita blu dhe të verdhë, ngjyrat e flamurit ukrainas, për të shprehur solidaritetin e tyre kundër luftës.

Historia që vjen nga Islanda është edhe më shpresëdhënëse, pasi rrëzon supozimet tona për kushtet në të cilat lulëzon feminizmi. Pozicioni i lavdëruar i vendit në krye të renditjes së Forumit Ekonomik Botëror për barazinë gjinore u arrit kryesisht nën qeveri konservatore gjatë 50 viteve të fundit, ndërsa qeveritë socialdemokrate ishin në pushtet vetëm për pesë vjet. Prania e grave në sindikata ka qenë pjesërisht përgjegjëse për këto arritje – më shumë se 90% e fuqisë punëtore është e sindikalizuar, rreth gjysma e anëtarëve janë gra dhe ka një numër gjithnjë në rritje grash në role drejtuese.

Greva e grave në Islandë në vitin 1975, në të cilën morën pjesë 90% e grave të vendit, e paralizoi vendin për një ditë të tërë, duke frymëzuar gra në mbarë botën të vepronin njësoj dhe duke treguar se sa e domosdoshme është puna e paguar dhe e papaguar e grave. Vitin pasues, Islanda miratoi një ligj që garantonte barazinë gjinore. Këtë vit, rreth 50,000 njerëz morën pjesë në përkujtimet e 50-vjetorit të grevës, sepse edhe Islanda ka ndier valët globale të mizogjinisë që përplasen në brigjet e saj.

Ka shumë për të mësuar dhe zbatuar nga politikat e Islandës për lejen prindërore dhe pagën e barabartë. Punëdhënësit janë të detyruar të dëshmojnë se zbatojnë politikën e pagës së barabartë për punë me vlerë të barabartë. Ndërsa shumë është arritur, shumë mbetet ende për t’u bërë: pagat për orë janë pothuajse të barabarta, por të ardhurat gjatë gjithë jetës zbulojnë pabarazi të pagave të shkaktuara nga “dënimi” i amësisë dhe nga ndarja e pabarabartë e punës, kohës dhe pushtetit. Shkallët e dhunës seksuale ndaj grave mbeten gjithashtu të larta.

Përparimi më frymëzues në të drejtat e grave – në fakt, një revolucion i grave – po ndodh në vendin më të pamendueshëm. I goditur nga lufta me forca islamiste autoritare që nga viti 2012, Administrata Autonome Demokratike e Sirisë Veriore dhe Lindore (e njohur gjerësisht si Rojava) tani zë pothuajse një të tretën e Sirisë. Shumë nga paragjykimet e mia u shkatërruan kur vizitova Rojavën: lufta është momenti klasik kur të gjitha të drejtat pezullohen ose gërryhen. Kush mendon për rëndësinë e barazisë gjinore, për përfshirjen racore apo për demokracinë e drejtpërdrejtë gjatë luftës? A nuk kishte dështuar pranvera arabe? Por po të mos ishte pranvera arabe, nuk do të kishte pasur një vakum pushteti në verilindje, që u dha mundësi kurdëve të realizonin një revolucion pa gjak kundër presidentit Bashar al-Assad, i cili ishte i zënë me shtypjen e rebelimit në Sirinë jugore. Gjakderdhja do të vinte më vonë, në vitin 2014, kur Shteti Islamik sulmoi, pjesërisht për të pushtuar territor dhe pjesërisht për të forcuar eksperimentin e vet me një formë mesjetare të patriarkatit, një pasqyrë e errët e lirive të grave në Rojava.

Rojava është një eksperiment i demokracisë së drejtpërdrejtë nga baza. Komunat e lagjeve me deri në 300 banorë zgjedhin një burrë dhe një grua sipas rregullit të bashkëkryesimit për t’i përfaqësuar në këshillin e qytetit, i cili nga ana e tij zgjedh anëtarë në nivelin urban, dhe kështu me radhë deri sa përfaqësohen në këshillin popullor pothuajse kombëtar. Komuna zgjedh anëtarë të komiteteve të specializuara si shëndetësia, arsimi, shërbimet ose zgjidhja e konflikteve, me përfaqësim të barabartë të burrave dhe grave dhe të udhëhequra nga bashkëkryetarë. Paralelisht me këtë strukturë, gjeta një strukturë vetëm për gratë me komitetet e veta dhe me të drejtën e vetos ndaj çdo politike që ndikon në të drejtat e grave.

Gratë e Rojavës i kanë lidhur ngjyrat e tyre me sekularizmin, duke njohur ndikimin shkatërrues të fesë mbi liritë e grave. Ato kanë shpërbërë këshillat e sheriatit (ndryshe nga Mbretëria e Bashkuar), kanë ndaluar martesat e fëmijëve, poligaminë dhe pajën, kanë kriminalizuar vrasjet për “nder”, kanë futur martesat civile dhe u kanë dhënë grave të drejta të barabarta për trashëgiminë dhe kujdestarinë e fëmijëve të tyre, pavarësisht statusit martesor.

Ajo botë tjetër që ne e dëshirojmë është këtu. Por po bombardohet nga Turqia – së cilës Mbretëria e Bashkuar i shet armë – e kërcënuar nga një shoqëri vërtet demokratike në pragun e saj. Rojava është gjithashtu në rrezik nga impulsi centralizues i udhëheqësit të ri të Sirisë, Ahmed al-Sharaa, qeveria e bazuar në sheriat e të cilit do të shënonte fundin e barazisë. Mbijetesa e Rojavës, qoftë edhe si ide, varet nga gratë në mbarë botën që të krijojnë asamble grash në çdo hapësirë qytetare që kanë në dispozicion, për të ndërtuar fuqinë e tyre demokratike dhe për t’u bërë një forcë ndryshimi. Duhet të bëjmë gjithçka që mundemi për ta stabilizuar këtë flakë të dridhshme, e cila mund të ndriçojë rrugën drejt së ardhmes sonë.

*Rahila Gupta është aktiviste feministe antiraciste dhe bashkautore, së bashku me Beatrix Campbell, e librit Planet Patriarchy

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Antonio Ranieri ishte një shkrimtar dhe politikan italian, një mik i ngushtë i poetit Giacomo Leopardi, të cilin e takoi në Firence në vitin 1828. Ata jetuan në Romë për dy vjet dhe, nga viti 1833, në Napoli. Për mikun e tij të dashur, poeti shkroi: “Një shok i jetës sime”. Ranieri luajti një rol kyç në varrimin e Leopardit, duke ndërhyrë për t’u siguruar që trupi i tij të mos hidhej në një varr masiv.

Antonio Ranieri ishte një patriot, shkrimtar dhe politikan italian. Ai ishte një mik i ngushtë i poetit Giacomo Leopardi, të cilin e takoi në Firence në qershor 1828. Ata jetuan në Romë për dy vjet dhe, nga viti 1833, në Napoli, deri në vdekjen e Leopardit. Ranieri i shpëtoi eshtrat nga varri masiv. Për të, poeti i famshëm italian shkroi: ” Një mik i imi  , ose më saktë, një shok i jetës sime, Antonio Ranieri,  një i ri i cili, nëse jeton dhe nëse njerëzit nuk ia dalin t’i bëjnë të padobishme dhuratat që natyra i ka dhuruar, së shpejti do të jetë mjaftueshëm i rëndësishëm vetëm nga emri i tij .” Më 7 dhe 8 janar, një miniserial kushtuar historisë së poetit, i quajtur Leopardi – Poeti i Infinitit , do të transmetohet në Rai 1 , me Leonardo Maltese dhe Cristiano Caccamo në rolin e dy miqve.

Kush ishte Antonio Ranieri, veprat dhe karriera e tij politike?

Antonio Ranieri ishte një shkrimtar, politikan dhe profesor filozofie italian në Universitetin e Napolit. Ai mbahet mend gjithashtu për marrëdhënien e tij të ngushtë me Giacomo Leopardi-n dhe shërbeu disa herë si anëtar i Parlamentit dhe Senator i Mbretërisë së Italisë. Për shkak të ideve të tij, ai u paralajmërua nga policia Burbone dhe u end nëpër disa vende të huaja. Me t’u kthyer në Itali, ai u vendos në Firence, ku u miqësua me poetin. Ai shkroi disa vepra letrare, të tilla si romani Ginevra o L’orfanella della Nunziata ( Gjeneva ose Jetimi i Nunziatës ), në të cilin ai ekspozoi abuzimet e rënda të kryera në atë jetimore, duke ngjallur kështu urrejtjen e policisë. Pas revolucionit të vitit 1848, ai u zgjodh në Parlamentin Napolitan. Në 1861, ai u zgjodh në Parlamentin e Mbretërisë së Italisë. Në 1882, ai u emërua Senator i Mbretërisë.

Si u takua me Giacomo Leopardin

Antonio Ranieri u takua me Leopardin në Firence në qershor të vitit 1828, pasi poeti ishte nga Recanati, dhe që nga ai moment të dy u bënë të pandashëm, deri në vdekjen e poetit. Mendimi i studiuesve të Leopardit për Ranierin është i ndarë: nga njëra anë, ka nga ata që e kritikojnë atë për botimin e veprës Sette anni di società con Giacomo Leopardi në vitin 1880 , një vetë-apologji në të cilën Ranieri, i shqetësuar për vdekjen e motrës së tij Paolina, përshkroi përpjekjet që të dy do të kishin duruar për t’u kujdesur për Leopardin mosmirënjohës. Nga ana tjetër, ka nga ata që e admirojnë atë për ndihmën që i dha deri në fund dhe, mbi të gjitha, për atë që bëri edhe pas vdekjes së tij. Ranieri, në fakt, i shpëtoi eshtrat e tij nga varri i përbashkët dhe i ruajti dorëshkrimet e tij, duke redaktuar dy vëllimet e para të Veprave të tij dhe duke punuar pa u lodhur për t’u siguruar që botuesi dhe censura të respektonin dëshirat e fundit të Leopardit.

Fasada e Casa Leopardi në Recanati

Vetë Leopardi la një gjykim për Ranierin në Pensiero IV, në të cilin e përcaktoi atë: ” Një mik i imi, ose më saktë një shok në jetën time , Antonio Ranieri, një i ri i cili, nëse jeton dhe nëse njerëzit nuk ia dalin t’i bëjnë të padobishme dhuratat që natyra i ka dhënë, së shpejti do të shënohet mjaftueshëm vetëm nga emri i tij .”

Roli i Antonio Ranierit në varrimin e Leopardit në Napoli

Leopardi vdiq në Napoli më 14 qershor 1837, gjatë një epidemie kolere. Antonio Ranieri ndërhyri për t’u siguruar që trupi i tij të mos hidhej në një varr masiv. Çështja që lidhet me varrimin e tij është shumë e diskutueshme : që nga viti 1939, eshtrat e Leopardit janë vendosur në parkun Vergiliano dhe Pedigrotta, por Ranieri tregoi se, falë ndërhyrjes së tij, eshtrat e Leopardit u varrosën në kriptën e kishës së San Vitale ” në rrugën për në Pozzuoli “. Më pas, me shpenzimet e tij, në vitin 1844 varri u zhvendos në kishë dhe u transformua në një varr muri, me një mbigraf të shkruar nga personi që Leopardi e konsideronte një nga më të dashurit e tij, shkrimtari Pietro Giordani , të vendosur në gurin e varrit . Antonio Ranieri dha dëshmi të dorës së parë për këtë çështje në librin e tij Shtatë Vjet Shoqëri me Giacomo Leopardi-n. Këto janë fjalët e tij:

Trupi u shpëtua nga kaosi i varrezave kolerike. U vendos në një arkivol prej arre të plumbuar dhe u vendos me devotshmëri në një varr klerikal poshtë altarit në të djathtë të kishës periferike të San Vitale. Më pas, jo më pak me devotshmëri, u transferua në kohën e duhur në hollin e së njëjtës kishë, ku u vendos guri që shohim sot.

Burimi :fanpage.it

Nga Leonard Veizi

Ndërrimi i viteve sjell gjithmonë të njëjtën magji, por shpesh edhe të njëjtën hipokrizi kolektive. Mbrëmja e 31 dhjetorit dhe dita e 1 janarit mbushen me fjalë të mëdha: urime për shëndet, mirëqenie, begati e rehatllëk mes shqiptarësh. Gotat ngrihen njëra pas tjetrës, mbushen plot e përplot, derdhen nga tepria e dëshirave të mira. “Bereqet”, thonë disa, “qoftë vit i mbarë”, shtojnë të tjerët. Për disa orë duket sikur gjithçka është falur, harruar dhe sikur shqiptari ka gjetur më në fund paqen me veten dhe fqinjin.

Por kjo gjendje nuk zgjat shumë. Është një armëpushim i rremë, një pauzë artificiale në teatrin e jetës sonë të vrazhdë.

Më 2 janar, urimet treten si avull mbi kafenë e hidhur të mëngjesit. Fjalët e ëmbla zëvendësohen nga kujtesa e thartë e borxheve, e hatërmbetjeve dhe e llogarive të pambyllura. Fillojnë zënkat e vjetra, të cilat nuk ishin zgjidhur, por thjesht ishin fshehur pas gjelit të detit dhe fishekzjarrëve. “Do m’i japësh ato lekët që të dhashë borxh… apo t’i marr ndryshe?” – ky është refreni që thyen heshtjen e festës.

Nëse në 31 të është thënë për bakllavanë: Ta hani gëzuar… në datën 2, pa kaluar aq 48 orë, të vjen urimi i radhës: Të ngectë në fyt, jarebi. E njëjta vlen edhe për gjelin e detit. Dhe nuk po flasim këtu për salcën e kosit.

Kërcënimet nuk janë më shaka, dhe shpesh mjafton një fjalë e tepërt, një shikim i vëngërt apo një bori makine në trafik, që situata të përshkallëzohet. Aty ku duhej të kishte mirëkuptim, shfaqet dhuna; aty ku flitej për dashuri, lind armiqësia. Kjo ndodh sepse ne, si shoqëri, kemi investuar më shumë te ritualet e jashtme sesa te reforma e brendshme. Festojmë ndryshimin e numrit të vitit, por refuzojmë të ndryshojmë numrin e gabimeve tona.

Ironia është therëse: “Gëzuar Vitin e Ri, vëlla”, thuhej pak ditë më parë me dorën në zemër. Po ku vajti ajo dashuri për njëri-tjetrin? Ku përfunduan urimet për prosperitet dhe paqe? A ishin vetëm fjalë për të mbushur gotën dhe çastin?

Duket se urimet tona janë si ato fishekzjarrët: bëjnë shumë zhurmë, ndriçojnë për pak sekonda dhe pastaj lënë pas vetëm erë baruti dhe hiri në tokë.

Argumenti i dhimbshëm këtu është se ne përdorim festën si një “lavatriçe” morale. Mendojmë se duke uruar mirësi, po shlyejmë mëkatet e egoizmit të vitit që shkoi. Por mirësia nuk është një akt kalendarik, është një qëndrim etik. Nëse urimi yt nuk e mban dot peshën e 2 janarit, atëherë ai nuk ka qenë urim, por thjesht zhurmë akustike.

Në fund mbetet vetëm një shprehje e thatë, e thënë më shumë nga zakoni sesa nga zemra: “Mos pafsh kurrë keq…” Dhe që të nesërmen ia pret: “Vdeksh, inshallah!” Ky kontrast ekstrem tregon një krizë të thellë karakteri. Kalojmë nga euforia e bekimit te dëshira për asgjësimin e tjetrit brenda 24 orëve.

Pa ndryshuar sjelljen e përditshme, pa u ulur në biseda reale për problemet tona dhe pa pasur guximin të jemi të sinqertë edhe kur nuk ka festë, urimet e Vitit të Ri mbeten veç një maskaradë festive. Ato shuhen sapo fillon viti i vërtetë, ai vit ku jeta matet me vepra, jo me dolli.

1 janar 1999, një nga projektet më ambicioze ekonomike dhe politike të Bashkimit Europian u konkretizua me hyrjen në fuqi të monedhës së përbashkët, Euro, në 12 shtete themeluese të BE-së. Kjo datë shënoi fillimin e një epoke të re integrimi ekonomik dhe monetar në Europë, duke synuar stabilitet financiar, lehtësimin e tregtisë ndërkufitare dhe forcimin e rolit ndërkombëtar të bashkësisë europiane.

Monedha Euro u përdor fillimisht vetëm për transaksione elektronike, transferime bankare dhe tregti financiare, ndërsa kartëmonedhat dhe monedhat fizike do të hynin në qarkullim më vonë, në janar 2002. Në vitet e pasuara, me zgjerimin e Bashkimit Europian, Euro u bë gradualisht monedha zyrtare e shumicës së shteteve anëtare, duke konsoliduar statusin e saj si një nga valutë më të fuqishme botërore. Përjashtime nga kjo rregullore mbetën Britania e Madhe dhe Danimarka, të cilat ruajtën monedhat kombëtare për arsye politike dhe ekonomike.

Megjithatë, pas vitit 2010, Euro përjetoi një periudhë të vështirë. Kriza e borxheve sovrane në zonën euro, e nisur nga vendet si Greqia, Portugalia dhe Irlanda, solli një renie të ndjeshme të vlerës së saj në raport me dollarin amerikan. Kjo ulje e vlerës së monedhës europiane ndikoi drejtpërdrejt në ngadalësimin e ekonomisë së BE-së, duke reduktuar fuqinë blerëse, duke rritur pasigurinë në tregjet financiare dhe duke theksuar sfidat e bashkëpunimit ekonomik midis vendeve me ekonomi të ndryshme brenda zonës së Euro-s.

Pavarësisht këtyre vështirësive, hyrja e Euro-s mbetet një nga arritjet më të rëndësishme të integrimit europian, një simbol i bashkëpunimit dhe i ambicies për të krijuar një treg të përbashkët financiar që shtrihet përtej kufijve kombëtarë dhe që e vendos Europën si një aktor kyç në ekonominë globale.

Nëse dëshiron, mund të bëj edhe një version me një përshkrim më dramatik dhe narrativ të impaktit të Euro-s, duke treguar reagimet e qytetarëve dhe ekonomistëve në vitet e para të qarkullimit të saj. Dëshiron ta bëj këtë?

Në vitin 1959 merr fund me sukses Revolucioni Komunist Kubanez, një proces i gjatë dhe i dhunshëm që zgjati rreth gjashtë vjet dhe që ndryshoi rrënjësisht historinë politike të Kubës dhe ekuilibrat gjeopolitikë të hemisferës perëndimore. Revolucioni u udhëhoq nga Fidel Kastro, i mbështetur nga bashkëpunëtorët e tij më të afërt, ndër ta figura tashmë legjendare e Ernesto “Che” Guevara, si dhe Camilo Cienfuegos dhe drejtues të tjerë guerilas.

Kryengritja nisi pas grushtit të shtetit të Fulgencio Batistës në vitin 1952, i cili përmbysi rendin kushtetues dhe vendosi një regjim autoritar, të lidhur ngushtë me interesat ekonomike amerikane. Kuba e asaj kohe karakterizohej nga pabarazi ekstreme sociale, korrupsion i përhapur, represion politik dhe varësi e thellë ekonomike nga Shtetet e Bashkuara. Në këtë kontekst, revolucioni u perceptua nga një pjesë e madhe e popullsisë si shpresë për drejtësi shoqërore dhe sovranitet kombëtar.

Pas dështimit fillestar të sulmit ndaj kazermës Moncada në vitin 1953 dhe periudhës së burgimit, Fidel Kastro u rikthye në Kubë në vitin 1956 me jahtin Granma, duke nisur luftën guerilase nga malet e Sierra Maestra. Aty u formua bërthama e forcave revolucionare, të njohura si Barbudos (mjekroshët) – emër që u bë simbol i qëndresës, thjeshtësisë dhe luftës kundër pushtetit të korruptuar.

Gjatë muajve të fundit të vitit 1958, luftimet u intensifikuan ndjeshëm. Guerilasit, ndonëse numerikisht më të paktë, përfituan nga mbështetja popullore, nga morali i lartë dhe nga dobësimi i ushtrisë së Batistës, e cila ishte e demoralizuar dhe e përçarë. Fitorja në beteja kyçe dhe marshimi drejt qyteteve kryesore e çoi revolucionin në fazën vendimtare.

Më 1 janar 1959, forcat revolucionare hynë në Havanë, duke marrë nën kontroll kryeqytetin pa rezistencë të organizuar. Regjimi i Batistës u shemb përfundimisht dhe vetë diktatori u arratis nga vendi, duke kërkuar strehim jashtë Kubës, çka shënoi fundin e epokës së tij pro-amerikane.

Pas fitores, Fidel Kastro u shpall udhëheqësi i Kubës revolucionare, duke konsoliduar shpejt pushtetin politik dhe duke e orientuar vendin drejt modelit komunist. Brenda pak vitesh u ndërmorën reforma të thella: shtetëzimi i industrive dhe tokave, reforma agrare, shfuqizimi i elitave tradicionale dhe afrimi strategjik me Bashkimin Sovjetik. Revolucioni Kubanez u shndërrua jo vetëm në një realitet politik kombëtar, por edhe në një simbol ndërkombëtar të rezistencës anti-imperialiste, duke e vendosur Kubën në qendër të përplasjes globale të Luftës së Ftohtë.

Kështu, viti 1959 mbetet një pikë kthese historike: fundi i një regjimi dhe lindja e një shteti revolucionar që do të ndikonte për dekada jo vetëm fatin e Kubës, por edhe historinë politike të botës.

Arsyeja kryesore për këtë zgjedhje është privatësia: “Këtu nuk fotografohen fëmijët.”

Ylli i Hollivudit, George Clooney, ka fituar shtetësinë franceze, së bashku me gruan e tij, Amal Alamuddin Clooney, dhe dy fëmijët e tyre.

Publikimi në gazetën zyrtare franceze konfirmon, si vë në dukje AFP, një qëllim që Clooney kishte lënë të kuptohej në fillim të dhjetorit, kur vlerësoi ligjet franceze të privatësisë, të cilat mbrojnë familjen e tij nga paparacët. “E dua kulturën franceze, gjuhën tuaj—even pas 400 ditësh mësimi ende po përpiqem,” tha aktori 64-vjeçar për radion RTL në atë kohë, në anglisht. “Këtu nuk fotografohen fëmijët. Nuk ka paparacë të fshehur tek portat e shkollës. Kjo është gjëja më e rëndësishme për ne,” shtoi ai.

Clooney tani ka shtetësi të dyfishtë, amerikane dhe franceze, dhe ka një lidhje të thellë me Evropën që daton para martesës së tij në vitin 2014 me Amal, një avokate britaniko-libaneze për të drejtat e njeriut, që flet rrjedhshëm frëngjisht. Clooney zotëron një pronë në Itali, në liqenin Como, të cilën e bleu në vitin 2002, dhe ai dhe Amal kanë blerë një shtëpi historike në Angli. Prona e tyre në jug të Francës, një ish-pronë vere e quajtur Domaine du Canadel, pranë fshatit Brignoles, u ble në vitin 2021. Ata gjithashtu zotërojnë një apartament në New York dhe një pronë në Kentucky, por thuhet se kanë shitur shtëpi në Los Angeles dhe Meksikë gjatë dekadës së fundit.

Çifti ka binjakë tetëvjeçarë. Clooney i tha RTL se, pavarësisht udhëtimeve të vazhdueshme me avion të familjes, shtëpia e tyre franceze “është vendi ku ndihemi më të lumtur.” Clooney është gjithashtu regjisor dhe producent dhe ka fituar dy çmime Oscar: një për Aktorin më të Mirë Mbështetës për filmin Syriana (2006) dhe një tjetër si producent për Argo (2012). Përveç pagave të tij nga filmat, ai ka fituar miliona dollarë nga reklamat, përfshirë Nespresso, dhe ka përfituar shumë nga shitja e aksioneve në një markë tekstili.

Nga Leonard Veizi

Në supermarkatën e lagjes njerëzit po “vriteshin” për të siguruar asortimentet e fundit që i duheshin tavolinës së Vitit të Ri. Në korridoret e ngushtë që ndanin raftet, gra e burra pa përjashtim ulnin kokën poshtë e nxirrnin b…thët lart, me qëllim që të njiheshin më nga afër me çmimet: a ishin të vërteta ofertat apo tregtarët ua futnin, si gjithmonë. Pak më tutje kasiereve po u merreshin mend nga radhët e gjata dhe ushqimet që kalonin me shpejtësi në sistemin dixhital të pagesave.

-Po ia japim shpirtin shejtanit…

-E drejtë moj motër…

Jashtë, vargu i makinave nuk kishte të mbaruar. Ndërsa unë sapo isha futur me duar në xhepa tek supermarkata që e kam vetëm 100 metra larg shtëpisë. Një nga menaxherët po bënte ç’ishte e mundur që të shpejtonte punët tek blloku i “prodhimeve të mishit”, ky çdonjëri prej atyre që ishin vënë në radhë bënin vazhdimisht porosi për: mish viçi, derri, kotoleta, mish lepuri…

Mbreti i tavolinës së Vitit të Ri është gjeli i detit, i pjekur me kujdes aq sa mund të ngopesh vetëm duke e parë me sy e të mos hash asnjë kafshatë për tre ditë me radhë. Ai mund të kushtojë sa të dojë, çmimi nuk negociohet. Më poshtë piramida e menusë përmban gjithfarë gatimesh të tjera, ca me receta orienti e ca të tjera janë implementuar nga perëndimi.

-Epo një bark kemi, ç’i duam gjithë këto gjellë.

-E…e… ashtu thua ti… Po edhe Viti i Ri një herë vjen. Se viti tjetër mbase s’na gjen.

-U t’u thaftë goja.

Udhëtova në kohë. Vetëm për pak sekonda. Në vitin 1985 njerëzia zinte radhën tek ushqimorja. Ç’është e vërteta pa u grindur aspak, në respekt të njëri-tjetrit. Burrat në të djathtë, gratë në të mëngjër. Të gjithë me nga një letër bakalli me vete ku kërkesat ishin uniformë:

-2 vaj kikiriku, 1 pako makarona, 1 oriz, 1 sheqer, sapun rrobash, 3 kallëpe…

Iku ajo kohë.

Sot jemi 40 vite më pas, dhe e rëndësishme është që duke kujtuar të kaluarën e varfër ta mbushim tavolinën sa të mos mbajë më.

Kasierja kalon me shpejtësi mallrat e paketuara.

-4 djathëra të tymosur, lëngje frutash, një koli pije të gazuara, 4 kuti birra, 2 bikerina me vezë…

Hedh sytë vërdallë i habitur, edhe pse të njëjtën pamje kam vite që e përjetoj.

-Ore mos ka plasur gjë lufta? Me të dëgjuar e kam, baxhanaku me tha: ata rusët rrezik t’a  shpërthejnë kufirin…

-Jo or jo, ç’thua! Kemi festë ore festë.

-Po ca si shumë, apo keni ftuar në tryezë ndonjë togë ushtarësh. Se ata kur bien në të ngrënë janë si puna e karkalecit në bujqësi…

-Në datën dy janë mbaruar të gjitha.

Ke të drejtë: ha e dh…

-Ju bëftë mirë.

I shoh me zili njerëzit që dalin nga supermarkata me nga 3-4 qese 20-lekëshe të mbushura aq sa mund t’u çahen e t’u bien të gjitha të blerat në rrugë. Mua më duhet të humbas nja 15 kile nga pesha reale. Ç’t’i bëj forcës së zakonit se edhe natën e ndërrimit të viteve do ta shtyja me përshesh kosi.

Nuk besoja se isha bërë ziliqar i pandreqshëm. Isha thjesht një vëzhgues i tamaqarllëkut.

Dal nga supermarkata me duart bosh. As që mendohej se mund të mbaroja punë aty. Mendova të drejtohesha te dyqani poshtë shtëpisë. Një paketë cigare dhe dy brisqe roje ishte gjithë-gjithë shpenzimi im i rastit.

Sa dal nga dera, ndeshem me një pamje “madhështore”. Mali me mbeturina nëpër kazanë dukej si një vepër abstrakte e ndonjë artisti të ri të arteve vizuale. Nxjerr celularin dhe e shkrep për një foto. Punëtorët e pastrimit nuk i shkarkojnë dot. Makina e plehrave është mbushur ding. Duhet bërë një rrugë e dytë.

“Po, po”, – thashë me vete, – “para se të fillosh nga shpenzimet duhet të dish sa mbeturina do të bësh”.

Tek e fundit nuk duhet vrarë shume mendja. Është Bashkia që merret me atë punë.

Një ditë më parë kishim bërë një xhiro familjare nga një qendër tregëtare në të dalë të qytetit. Atje situata ishte edhe më e rëndë. Por gjithsesi, mendova se njerëzit u furnizuan me ç’deshën, dhe data 31 me mëngjes i takon gatimit. Por jo. Paska familje që nuk janë ngopur ende. Shpenzime të tjera.

Thonë qën ë raste festash, në tregun shqiptar nuk ulen bën vaki të ulen çmimet. Ato rriten… kacafiu. Por çudi, blerës ka sa të duash.

-Ah, paratë, gjenden ato, gjenden.

Epo, parja e zeze për ditë të bardhë… dometh%në e kthyem së prapthi

Futem te dyqani poshtë shtëpisë. Fillova të përshëndetesha me gjitonët. Dialogu mes tyre vazhdonte:

-…se ja duhen fruta nga të stinës, por dhe ca brokoli për një supë, ca rukola për sallatë, ndonjë shegë t’ua hedhësh ca kokrra sipër… nuk duhet harruar dhe avokado.

Hë t’u harroftë emri, jarebi.

-Po kishim lënë pa marrë dhe majonezën për sallatën ruse. Edhe ca açeto për sallatën shef…

-Domethënë.

-Domethënë duhen bërë të gjitha. Të na gjejë Viti i Ri me pjatat plot.

-Mirë e ke.

-Po ti…?

-Ja do marr cigare.

-Çfarë thua ore. O Bike, po jepi cigare “shefit” se do iki.

Futem të marr cigaret jashtë radhe falë bujarisë së gjitonëve.

–Petë sfoliate ka? – thirri një grua në moshë që nga pragu i derës. – I kam rënë lagjes vërdallë e s’po gjej. Tani m’u tek për një byrek

-U mbaruan, – ngriti supet dyqanxhiu.

“Ç’bëhet kështu, – thashë me vete. – Kështu siç e kanë zënë në datë 3 njerëzit do shkojnë në punë, jo të çlodhur nga ditët e pushimit, por të lodhur nga të ngrënët dhe ende pa u dalë dehja nga alkooli”.

Të paktën shyqyr që na u hoqën fishekzjarrët nga këmbët, se na merruan kalamajtë.

Mora cigaret dhe u ula të pija një kafe. Nuk isha i lodhur. Më merreshin mend… e më vinte për të vjellë.

Last Updated on 31/12/2025 by Leonard

Përgatiti: Leonard Veizi

“Kur një pemë e madhe rrëzohet në pyll, heshtja që pason është më e rëndë se zhurma e rënies. Viti 2025 nuk ishte thjesht një rrotullim i radhës i akrepave mbi kalendar; ai ishte një rrebesh që këputi vargun e fundit të artë të një gjenerate që na mësoi si të ëndërrojmë. Sot, skena shqiptare ngjan me një teatër pas shfaqjes: dritat janë fikur, karriget janë bosh, dhe në ajër ka mbetur vetëm pluhuri i yjeve që u shuan.”..

…Viti 2025 do të gdhendet në analet e historisë sonë si “Viti i Humbjeve të Mëdha”. Brenda pak muajsh, Shqipëria u përball me një zbrazëti që nuk mund të mbushet me asgjë tjetër veçse me kujtimin e tyre. Nuk ikën thjesht njerëz; ikën epoka, u mbyllën arkiva të gjallë të kulturës dhe u shuan zëra që kishin shoqëruar gëzimet dhe dhimbjet tona për më shumë se gjysmë shekulli.

Prilli

Më 3 prill, pikërisht kur pranvera po çelte, u mbyll përgjithmonë sytë Margarita Xhepa. Në moshën 93-vjeçare, vetëm një ditë pas ditëlindjes, iku ajo që ishte “Zonja e Madhe” e Teatrit Kombëtar.

Margarita nuk ishte thjesht një aktore; ajo ishte modeli i fisnikërisë shqiptare në skenë. Me mbi 150 role, ajo i dha fytyrë vuajtjes, dashurisë dhe qëndresës së gruas shqiptare. Ikja e saj shënon fundin e epokës së artë të aktrimit klasik, ku fjala shqipe kishte peshën e gurit dhe tingullin e kristalit.

Maji

Maji solli dy goditje të njëpasnjëshme që prekën mendjen dhe imazhin tonë kombëtar.

-Artan Lame (23 Maj): Historiani që e ktheu trashëgiminë në kauzë. Lame nuk ishte thjesht një zyrtar apo publicist; ai ishte “shqetësimi” ynë i bukur për çdo gur, dekoratë apo dokument që rrezikonte harresën. Mungesa e tij lë një boshllëk në debatin mbi atë se kush jemi dhe çfarë duhet të ruajmë.

-Piro Milkani (24 Maj): Kolosi i objektivit. Si regjisor dhe kineast, Milkani ishte njeriu që i dha dritë filmit shqiptar. Nga “Tana” te “Trishtimi i zonjës Shnajder”, ai diti të kapte shpirtin njerëzor mes ideologjisë dhe artit të pastër. Me të, kinemaja jonë humbi një nga arkitektët e saj kryesorë.

Qershori  

Vera nuk solli dritë, por hije të reja.

Leka Bungo (11 Qershor): Regjisori që diti të bashkonte humorin me dramën, skenën me ekranin. Bungo ishte mjeshtri i komunikimit me masat, njeriu që e njihte pulsionin e publikut dhe që la pas një stil të pangatërrueshëm regjisorial.

Korriku

Violeta Sekuj (23 Korrik): Në moshën 94-vjeçare, Sekuj iku si një zonjë e vërtetë e skenës. Ajo përfaqësonte atë brez aktorësh që e shihnin teatrin si tempull, ku disiplina dhe talenti shkriheshin në një.

Gushti

Naun Shundi (28 Gusht): Aktori dhe dramaturgu që luftoi deri në fund me një dinjitet të jashtëzakonshëm. Shundi ishte një artist i gjithanshëm; ai shkroi, drejtoi dhe interpretoi, duke sjellë në skenë një ndjeshmëri moderne që do t’i mungojë shumë teatrit bashkëkohor.

Artur Zheji: Gazetari që e ktheu analizën në filozofi. Zheji nuk ishte thjesht një zë në media; ai ishte një mendimtar poliedrik që nxiste debatin dhe nuk kënaqej kurrë me sipërfaqësoren. Me ikjen e tij, ekrani shqiptar humbi një nga oratorët e tij më të spikatur.

Shtatori

Ky muaj ishte ndoshta më i rëndi, duke marrë me vete tre emra që përcaktuan kufijtë e artit shqiptar.

Dhimitër Anagnosti (1 Shtator): Mjeshtri i madh i dritëhijeve. Regjisori i “Lulëkuqeve mbi mure” dhe “Përrallë nga e kaluara” ishte poeti i imazhit. Filmat e tij nuk janë thjesht kinema; janë piktura lëvizëse që kanë edukuar shijen estetike të gjithë kombit.

Enver Petrovci (22 Shtator): Figura që bashkoi Prishtinën me Tiranën. Petrovci ishte aktori i përmasave ballkanike dhe evropiane, një rebel i bukur i skenës që frymëzoi breza të tërë studentësh.

 

Luiza Çako (29 Shtator): Sopranoja që i dha zë shpirtit shqiptar në skenat lirike. Një humbje e madhe për muzikën klasike, duke lënë pas një heshtje ku dikur dridhej një zë hyjnor.

Nëntori

Viti u mbyll me një notë të lartë dhimbjeje dhe pabesueshmërie.

–Shpat Kasapi (26 Nëntor): Ndarja nga jeta në moshën 40-vjeçare ishte një goditje për të gjithë. Ai përfaqësonte energjinë e muzikës pop dhe dashurinë e një brezi të ri që u rrit me këngët e tij. Ikja e tij e parakohshme na kujtoi se sa e brishtë është jeta, edhe kur ajo shkëlqen nën dritat e prozhektorëve.

Epilog

Viti 2025 ikën duke na lënë pas një hartë të grisur kulturore. Trashëgimia e tyre është tashmë pasuri e përbashkët — një testament i shkruar me celuloid, me nota muzikore, me fjalë të peshuara dhe me emocione që nuk do të vdesin kurrë.

Viti 2006 mbetet i veçantë në kalendarin shqiptar dhe botëror për shkak të një ngjarjeje të rrallë: Festa e Vitit të Ri dhe Bajrami i Vogël (Eid al-Fitr) ranë të njëjtën ditë, më 1 janar. Ky rast i përputhjes së dy festave, një simbolikë e përzierjes së traditës perëndimore dhe asaj islame, nuk ndodh shpesh, pasi sistemi gregorian dhe ai islamik bazohen në llogaritje të ndryshme kalendarike.

Bajrami i Vogël shënon përfundimin e muajit të shenjtë të Ramazanit dhe është një festë me karakter familjar, ku besimtarët myslimanë kryejnë lutje të veçanta, vizitojnë të afërmit, japin sadaka dhe shijojnë ushqime tradicionale. Ndërsa Viti i Ri, një festë globale e kalendarit gregorian, simbolizon një fillim të ri dhe kremtohet me festa, fishekzjarre, muzikë dhe aktivitetet sociale.

Në Shqipëri, kjo përputhje festash krijoi një atmosferë unike: familje dhe komunitete të ndryshme gëzuan bashkërisht dy tradita, duke bashkuar rituale fetare dhe gëzime qytetare. Shumë qytete, përfshirë Tiranën, Durrësin dhe Shkodrën, shfaqën një kombinim të festimeve: lutje dhe vizita familjare në mëngjes, ndjekur nga fishekzjarre dhe festime publike në mbrëmje. Media shqiptare theksoi veçantinë e ngjarjes, duke e cilësuar një rast simbolik të dialogut ndërfetar dhe bashkëjetesës kulturore.

Kjo përputhje e rrallë e dy festave nuk ishte vetëm një kuriozitet kalendarik, por gjithashtu një shenjë e harmonisë midis traditave dhe kulturave të ndryshme që bashkëjetojnë në Shqipëri dhe më gjerë.

Përgatiti: Leonard Veizi

Në vitin 1972, Lufta e Vietnamit kishte hyrë në fazën e saj më të lodhshme dhe kontradiktore. Për Shtetet e Bashkuara, konflikti ishte bërë politikisht i papërballueshëm: mijëra ushtarë amerikanë kishin humbur jetën, shoqëria amerikane ishte thellësisht e përçarë nga protestat kundër luftës dhe besimi në fitoren ushtarake po shuhej. Presidenti Richard Nixon kishte premtuar një “paqe me nder”, por negociatat në Paris mes SHBA-së, Vietnamit të Veriut, Vietnamit të Jugut dhe Viet Kongut kishin ngecur në mosbesim dhe kalkulime strategjike.

Ofensiva e Pashkëve

Në pranverën e vitit 1972, Vietnami i Veriut nisi të ashtuquajturën Ofensivë e Pashkëve, një sulm të gjerë konvencional kundër forcave të Vietnamit të Jugut. Kjo ofensivë e vuri në vështirësi serioze Saigonin dhe rrezikoi gjithë strategjinë amerikane të “vietnamizimit” – kalimin gradual të barrës ushtarake nga trupat amerikane te ushtria e Vietnamit të Jugut. Përballë këtij zhvillimi, administrata Nixon vendosi të rikthejë presionin maksimal ushtarak.

Në maj 1972, SHBA-ja nisi Operation Linebacker I, duke rifilluar bombardimet sistematike ndaj objektivave strategjike në Vietnamin e Veriut dhe duke minuar portin e Haiphongut, arterien kryesore të furnizimit të Hanoit nga Bashkimi Sovjetik dhe Kina. Këto sulme synonin të ndërprisnin linjat logjistike, të dobësonin kapacitetin ushtarak të Veriut dhe ta detyronin udhëheqjen komuniste të rikthehej seriozisht në tryezën e negociatave.

Refuzimi i kushteve amerikane

Megjithatë, deri në fund të vitit, bisedimet sërish u bllokuan. Hanoi refuzonte kushtet amerikane, ndërsa Nixon, i saporizgjedhur për një mandat të dytë në nëntor 1972, vendosi të përdorë mjetin më ekstrem të presionit ajror. Kështu lindi Operation Linebacker II, i njohur edhe si “Bombardimi i Krishtlindjeve”.

Nga 18 deri më 29 dhjetor 1972, për 11 ditë rresht, bombarduesit strategjikë amerikanë B-52 ndërmorën një fushatë masive ajrore mbi Hanoi dhe Haiphong. Ishte një nga bombardimet më intensive të historisë moderne: qindra avionë fluturonin çdo natë, duke hedhur mijëra tonë bomba mbi objekte ushtarake, depo furnizimi, hekurudha, centrale energjetike dhe sisteme mbrojtëse ajrore. Qytetet e Vietnamit të Veriut u tronditën nga shpërthime të pandërprera, ndërsa mbrojtja ajrore vietnameze rrëzoi disa bombardues amerikanë, duke e bërë operacionin jashtëzakonisht të rrezikshëm dhe të kushtueshëm.

Zyrtarisht, administrata amerikane deklaroi se bombardimet nuk synonin civilët, por infrastruktura urbane dhe viktimat civile ishin të pashmangshme. Pamjet e shkatërrimit dhe raportet për humbje njerëzore ngjallën reagime të forta ndërkombëtare dhe protesta të reja brenda vetë Shteteve të Bashkuara. Megjithatë, nga pikëpamja strategjike, presioni ajror dha efektin e dëshiruar.

Rinisja e bisedimeve

Në fillim të janarit 1973, Vietnami i Veriut pranoi të rikthehej në bisedimet e Parisit. Më 15 janar 1973, SHBA-ja njoftoi ndalimin e bombardimeve mbi Vietnamin e Veriut, duke shënuar fundin e fushatës Linebacker II. Vetëm pak ditë më vonë, më 27 janar, u nënshkruan Marrëveshjet e Paqes së Parisit, të cilat parashikonin armëpushim, tërheqjen e trupave amerikane dhe kthimin e të burgosurve të luftës.

Megjithëse këto marrëveshje nuk i dhanë fund luftës mes veriut dhe jugut vietnamez – e cila do të përfundonte vetëm në vitin 1975 me rënien e Saigonit – ato shënuan fundin e përfshirjes së drejtpërdrejtë ushtarake të Shteteve të Bashkuara në Vietnam. Bombardimet e vitit 1972 mbetën një simbol i kontradiktës së asaj lufte: përdorimi i forcës shkatërruese për të arritur paqen dhe një përpjekje për ta mbyllur një konflikt që kishte dalë prej kohësh jashtë kontrollit.

Në këtë kuptim, ndalimi i bombardimeve dhe rikthimi i negociatave nuk ishin thjesht një manovër ushtarake, por një pranim i heshtur se Lufta e Vietnamit nuk mund të fitohej në fushëbetejë, por vetëm të mbyllej në tryezën e diplomacisë.

Përgatiti: Leonard Veizi

Në vitin 1965, në një Filipinë ende të brishtë pas dekadave të kolonializmit amerikan dhe traumave të Luftës së Dytë Botërore, Ferdinand Edralin Markos u zgjodh President i Republikës së Filipineve. Ai u paraqit para elektoratit si një politikan energjik, i arsimuar në elitën juridike të vendit, me premtime për reformë, modernizim dhe ringritje kombëtare. Retorika e tij nacionaliste dhe imazhi i një njeriu të fortë që mund t’i jepte fund kaosit dhe varfërisë, i siguruan fitoren në zgjedhje dhe e bënë Presidentin e dhjetë të Filipineve.

Fasada e qeverisjes

Në vitet e para të mandatit të tij, Markos arriti të ruajë fasadën e një qeverisjeje demokratike. Ai investoi në projekte infrastrukturore, rrugë, ura dhe ndërtesa publike, duke krijuar iluzionin e zhvillimit të shpejtë ekonomik. Por pas kësaj pamjeje progresi fshihej një sistem gjithnjë e më i centralizuar pushteti, ku besnikëria politike dhe lidhjet familjare filluan të zëvendësonin institucionet dhe ligjin.

Në vitin 1969, Markos u rizgjodh për një mandat të dytë – hera e parë në historinë e Filipineve që një president siguronte rizgjedhjen. Zgjedhjet u shoqëruan me akuza të shumta për mashtrim elektoral dhe shpenzime marramendëse, të financuara përmes borxheve të jashtme që rënduan ekonominë kombëtare. Inflacioni u rrit, pabarazitë sociale u thelluan dhe pakënaqësia popullore filloi të shpërthejë në protesta studentore dhe trazira urbane.

Duke e përdorur këtë klimë pasigurie si justifikim, më 21 shtator 1972, Ferdinand Markos shpalli ligjin ushtarak (martial law), duke pretenduar se vendi kërcënohej nga rebelë komunistë dhe kaos civil. Me këtë akt, ai pezulloi kushtetutën, shpërndau parlamentin, mbylli mediat e pavarura dhe arrestoi mijëra kundërshtarë politikë, intelektualë, gazetarë dhe aktivistë të shoqërisë civile. Filipinet hynë zyrtarisht në një epokë diktature.

Ndërtimi i një regjimi

Nën parullën e “Shoqërisë së Re” (New Society), Markos ndërtoi një regjim autoritar të bazuar në kultin e personalitetit, frikë dhe dhunë sistematike. Forcat e sigurisë u bënë instrument i represionit, ndërsa raportet e organizatave ndërkombëtare dokumentuan tortura, zhdukje me forcë dhe vrasje jashtëgjyqësore. Demokracia u zëvendësua nga sundimi i një njeriu të vetëm dhe i rrethit të tij të ngushtë.

Paralelisht me represionin politik, regjimi i Markos-it u shqua për një korrupsion të përmasave epike. Ai dhe bashkëshortja e tij, Imelda Marcos, u akuzuan për grabitjen e miliarda dollarëve nga fondet shtetërore. Imelda u bë simbol i ekstravagancës së regjimit, me pallate luksoze, festa madhështore dhe një koleksion legjendar këpucësh, ndërkohë që shumica e popullsisë filipinase jetonte në varfëri të thellë.

Megjithëse ligji ushtarak u hoq zyrtarisht në vitin 1981, pushteti i Markos-it mbeti i paprekur, i mbështetur nga aparati represiv dhe manipulimi elektoral. Por në mesin e viteve ’80, kriza ekonomike, vrasja e liderit opozitar Benigno “Ninoy” Aquino Jr. dhe presioni i rritur ndërkombëtar e dobësuan rëndë regjimin.

Rrëzimi nga pushteti

Në vitin 1986, pas zgjedhjeve të kontestuara dhe shpërthimit të Revolucionit Paqësor të “People Power”, Ferdinand Markos u rrëzua nga pushteti dhe u detyrua të arratisej në Havai, ku vdiq tre vjet më vonë. Rënia e tij shënoi fundin e një prej regjimeve më të errëta në historinë e Filipineve, por trashëgimia e korrupsionit, dhunës dhe plagëve shoqërore vazhdon të ndikojë vendin edhe sot.

Kështu, zgjedhja e vitit 1965, e nisur si një proces demokratik, u shndërrua gradualisht në një paralajmërim historik se si pushteti i pakontrolluar mund të rrëshqasë nga premtimi i rendit dhe zhvillimit në tirani, frikë dhe grabitje sistematike të një kombi të tërë.

-Sopranoja lirimke u nda nga jeta në Tiranë më 30 dhjetor 1947, në moshën 37-vjeçare-

Nga Leonard Veizi

Tellall Trifoni bërtiste sa mundej nëpër kasabanë e Lushnjes, që askush të mos mbetej pa shkuar te rrepet e Çarshisë, ku dy hanemet e ardhura nga Tirana,-  njëra që do të këndonte e tjetra që do të lozte me hope aman-aman në një saze sa një hambar, – do të kënaqin miletin me këngët e tyre. “Veç atë këngën “Zare trëndafile ç’ma bëre me hile”, a më qafsh po nuk e kënduat”, ishte kërkesa e vetme e tellall Trifonit, drejtuar këngëtares me diplomë nga Franca dhe pianistes që kishte studjuar në Austri, të cilat kishin lënë rrugët e asfaltuara të Evropës për t’u zhytur në baltrat e kënetës ku mushkonjat anafele dhe ato të llojit koleks bënin kërdinë…

…Ajo që e ka gdhendur portretin e saj në mendjen e çdo shqiptari, duke i bashkangjitur dhe interpretimin e mahnitshëm të këngës qytetare, i atribuohet filmit “Koncert në Vitin 1936, të regjisorit Saimir Kumbaro e me skenar të Kiço Blushit, subjekti i marrë nga tregimi “Baltrave te Myzeqese” shkruar nga Dhimiter Shuteriqi. Në rolin e Donika Prokopit, që supozohet të jetë këngëtarja e famshme lirike Tefta Tashko, luan Manushaqe Qinami, ndërsa shoqëruesja e saj në piano Eleni Jankollari e luajtur nga Margarita Xhepa supozohet të jetë pianistja Lola Aleksi, që në atë kohë jepte mësim në Institutin “Nënë Mbretëreshë”. E ndërkohë ky ishte veç një film artistik me episode nga jeta e këngëtares së shquar lirike, ndërkohë që shtypi i viteve ’30 të shekullit të kaluar, kishte shkriuar se Tefta Tashko ishte talent i lindur, apo, kishte lindur me “zërin e saj ëngjëllor”.

Cilësitë

Tanimë ajo është kthyer në një legjendë. Cilësitë vokale të saj ishin të jashtëzakonshme. Zëri i saj ishte spektakolar e me një ngjyrë të çuditshme, nga specialistët është cilësuar herë “i çiltër dhe e ëmbël” dhe herë “timbrim i kulluar si uji që zbret nga mali”. Gjithçka përpunohej mes kordave të saj merrte një shtrirje diapazonale prej dy oktavash e gjysmë. Ndërsa ngjyresa dhe vibrimet, së bashku me nivelin profesional, i krijonin mundësi sopranos shqiptare të interpretonte pa vështirësi çdo lloj pjese, nga ato popullore të përpunuara e deri tek ariet më të vështira nga opera klasike.

Jetëshkrimi

Në jetëshkrimin e saj zyrtar thuhet se Tefta Tashko Koço u lind në Egjipt më 2 nëntor 1910. Ajo ishte dhe mbetet një këngëtare e shquar lirike në interpretimin e këngës popullore qytetare mbarëshqiptare dhe Artiste e Popullit e Shqipërisë.

Tefta Tashko ishte vajza e patriotit të shquar shqiptar nga Frashëri i Përmetit, Thanas Tashkos i cili prej vitit 1910 qe vendosur familjarisht në Egjipt. Me vdekjen e babait më 1915, familja kthehet në Korçë në vitin 1921. Këtu janë aktivizimet e para të Teftës si këngëtare. Data 26 qershor 1926 njihet si dajla e saj e parë në publik me një koncert.

Në shtator të vitit 1927, Tefta Tashko me gjithë familjen vendosen në Monpelie, Francë, ku ajo filloi edhe studimet muzikore, për t’i vazhduar ato me sukses në Konservatorin Superior të Parisit.

Në vitin 1930, bën inçizimet e para muzikore pranë shoqërisë diskografike “Pathe”-Paris, si pjesëmarrëse në grupin e këngëtarit të shquar të polifonisë himariote Neço Mukon.

Me përfundimin e studimeve, Tefta kthehet në atdhe ku më 26 nëntor 1935 shënohet edhe koncerti i saj i parë si këngëtare profesioniste në Shqipëri, koncerte të cilat ajo i dha në shumicën e qyteteve shqiptare. Pikërisht në këto vite, Tefta futi në programet e saj krahas arieve lirike të autorëve të shquar botërorë si Moxart, Guno, Shubert, Verdi, Donixeti, Pergolezi, Belini, Puçini, Rosini, etj, dhe këngët popullore shqiptare, si pjesë integrale e kulturës muzikore popullore shqiptare.

Janë 89 këngë popullore të të gjithë qyteteve të Shqipërisë që Tefta i kishte në repertor dhe 36 prej tyre ajo i regjistroi në pllaka gramafoni në vitet 1930, 1937 dhe 1942 në Paris, Francë dhe Milano, Itali. Ndër to po përmend: “Zare trëndafile”, “Të dua, moj goc’ e vogël”, “Bilbil çapkëni”, “Qante lulja lulen”, “Kenke nur i bukurisë”, “As aman, moj lule” etj.

Njihet tanimë faktet se Tefta Tashko i ka mbledhur një shumicë këngësh drejtpërdrejt nga goja e muzikantëvë popullore të vendit tonë. Një gjë të tillë e provon edhe pjesmarrja e saj, së bashku me këngëtaren tjetër të shquar Marie Kraja në festivalin e folklorit të mbajtur në Firence, Itali më 30 Maj 1939 krahas këngëtarëve dhe muziktarëve të njohur popullorë të atyre viteve.

Në listën e gjatë të këngëve të kënduara nga Tefta do të bashkangjisnim edhe këngët popullore të përpunura nga kompozitori Kristo Kono me poezi të Lasgush Poradecit si p.sh “Kroi i fshatit tonë”, apo “Kur më vjen burri nga stani”.

Në vitin 1945, Tefta këndon në operën e Beogradit me shumë sukses rolin e Mimisë nga opera “Bohemë” e Puçinit dhe atë të Rozinës nga opera “Berberi i Seviljes” e Rosinit. Shtyp vendas e cilësoi si një këngëtare e rangut të lartë.

Në fund

Tefta Tashko u martua me Kristaq Koçon. Çifti pati një djalë; Eno Koçon, një dirigjenit i suksesshëm më pas. Me hapjen e shkollës së parë muzikore në Shqipëri në vitin 1946 Tefta Tashko nisi të japë nësime në degën e kantos. Por një sëmundje e rëndë i ndërpreu aktivitetin. Vitin e fundit të jetës ka qënë vazhdimisht nën ndikimin e kësaj sëmundje.

U nda nga jeta në Tiranë më 30 dhjetor 1947, në moshën 37-vjeçare.

Pianoja personale e Tefta Tashko tashmë është pjesë e Muzeut Historik Kombëtar, pasi ka qëndruar dhe është përdorur nga breza mësuesish dhe nxënësish të Liceut Artistik “Jordan Misja” në Tiranë. Sot ajo mban titullin e lartë: “Nderi i Kombit”.

 

Bardot e magjepsi botën për pesë dekada, por polemikat dhe voyeurizmi që e rrethuan nuk duhet të errësojnë një karrierë filmike intriguese.

Peter Bradshaw

Bardot… kishte një kohë kur emri i saj nuk mund të shqiptohej pa një puthje të nënkuptuar në rrokjen e dytë. Titullshkruesit francezë kënaqeshin duke e quajtur yllin më të dëshiruar të kinemasë botërore me inicialet e saj: “BB” – bébé, një lloj bisedimi tabloidesh çuditërisht i infantilizuar. Kur Brigitte Bardot u tërhoq nga kinemaja në mesin e viteve ’70, duke iu kushtuar kauzës së të drejtave të kafshëve dhe ndalimit të importit të fokeve të vogla, shtypi francez filloi ta quante BB-phoque, një homofon i fjalës franceze për “fokë e vogël”, me një nuancë të hidhur loje fjalësh anglofone. Por historia e dashurisë së Francës me Bardot-in do të zbehej, pavarësisht patriotizmit të saj të zjarrtë dhe admirimit për Charles de Gaulle-in (ndjenjë që ishte e ndërsjellë). Ndërsa aktivizmi i saj për kafshët, në shekullin XXI, u shndërrua në sulme kundër mishit hallall dhe më pas në denoncime të ashpra të asaj që ajo e quante “islamizimi” i Francës, marrëdhënia e saj me botën moderne u përkeqësua edhe më shumë.

Në vitet ’50, para revolucionit seksual, para Valës së Re, para feminizmit, ishte Bardot: ajo ishte seksi, ishte rinia dhe, më e rëndësishmja, Bardot ishte moderniteti. Ajo ishte forca e pashpallur e zeitgeist-it që frymëzoi “luanët e rinj” të kinemasë, si François Truffaut, kundër rendit të vjetër. Bardot ishte eksporti kulturor më sensacional i vendit; në njëfarë mënyre, ajo ishte Beatles-at e Francës: një sirenë e ekranit e çliruar, këndshëm e paturpshme, që i bënte shikuesit meshkuj amerikanë të gëlltisnin pështymën nga dëshira, në atë vend puritan ku seksi në ekran ende nuk ishte i zakonshëm dhe ku sensualiteti duhej të paraqitej i mbështjellë me komedi të ndrojtur. Bardot mund të mos i ketë pasur aftësitë komike të Marilyn Monroe-s, por ajo kishte hijeshi naive dhe karizëm të vërtetë, një butësi dhe ëmbëlsi që shpesh u anashkaluan nga orteku i kureshtjes së sëmurë dhe përçmimit seksist.

Ajo ushqeu një industri mediatike të uritur, duke u paraqitur si një “ngrënëse burrash”, me dashnorë dhe ish-bashkëshortë që përlesheshi me dëshirë për të në rrugët e Parisit përpara fotografëve. Por Bardot u çmend pjesërisht – ose pothuajse – nga kjo ndërhyrje e pamëshirshme. Ajo ishte një figurë publike, imazhi i së cilës konsumohej jo vetëm përmes filmave, por edhe kopertinave të revistave, fotove paparaci dhe artikujve triumfues të shtypit. Ndoshta vetëm Jennifer Aniston, në kohën tonë, ka përjetuar diçka të ngjashme.

Pas disa roleve si gamine, me flokë kafe të errët, Bardot bëri zbulimin e saj spektakolar në vitin 1956, në moshën 22-vjeçare, në komedinë romantike Technicolor që sot duket mjaft e hijshme, me titullin provokues …Dhe Zoti krijoi gruan. Ajo luajti një bjonde jashtëzakonisht të dëshirueshme, me ecjen e belit të hollë dhe lëvizjen provokuese të vitheve – kulmi i sensualitetit të viteve ’50. Personazhi i saj zgjonte obsesionin vetëshkatërrues të një burri më të moshuar – një motiv që do të përsëritej shpesh në filmat e Bardot-it – dhe dëshirohej nga burra më të rinj, përfshirë edhe Jean-Louis Trintignantin e ri e serioz, i destinuar të bëhej dashnori i saj në jetën reale. Filmi u drejtua nga bashkëshorti i saj i atëhershëm, Roger Vadim, një figurë pothuajse si Svengali, që kontrollonte jetën e saj personale dhe profesionale.

Bardot punoi edhe me regjisorë seriozë. Louis Malle e drejtoi në Vie Privée (Jeta private, 1961), ku ajo luan një version të vetvetes, epiqendrën e famës histerike dhe mosmiratimit voyeurist, me klone bjonde të Bardot-it nëpër rrugët e Parisit dhe me personazhin e saj që i drejtohet një fundi të tmerrshëm, në stilin e Princeshës Diana, nën dhëmbët e medias. Por fati i Bardot-it ishte që të trajtohej me patronazh nga emri më i madh i të gjithëve: Jean-Luc Godard. Në Le Mépris (Përbuzja, 1963), ajo luan Camille-n, bashkëshorten e bukur të skenaristit të munduar të luajtur nga Michel Piccoli. Lakuriqësia e Bardot-it shfaqet si mishërimi i komercializmit të shëmtuar të kinemasë, por në qasjen e Godard-it ka diçka cinike dhe mizogjene.

Një përgjigje më lozonjare dhe më ironike ndaj famës kolosale të Bardot-it erdhi nga Agnès Varda në filmin e saj të vitit 1965 Le Bonheur (Lumturia). Një marangoz dhe gruaja e tij mendojnë të shkojnë të shohin një film me Bardot-in dhe Jeanne Moreau-n (me gjasë Viva Maria!, për të cilin Bardot u nominua për BAFTA). Gruaja e pyet burrin kë preferon: Bardot apo Moreau? Me fisnikëri, ai përgjigjet se preferon atë, gruan e tij. Pastaj Varda bën një prerje të menjëhershme te dollapi i tij i punës – i mbuluar me fotografi të Bardot-it. Sigurisht që ai e preferon Bardot-in! Kush nuk e preferonte

Ndërsa vitet ’60 vazhduan, Bardot bëri shumë filma të dobët, megjithëse fansat kanë një simpati të veçantë për Shalako (1968), një western disi i çuditshëm me Sean Connery-n, parukja e të cilit thuhet se e shqetësonte Bardot-in. Më pas ajo u hodh në aktivizëm politik, një nga momentet më tipikisht franceze të historisë së pasluftës. Gjatë një pushimi skijimi në Méribel, në vitin 1965, Bardot u trondit kur Charly, një qen i racës barinj gjerman që i përkiste Alain Delon-it dhe që ajo po e mbante përkohësisht, kafshoi një skiator në këmbë: viktima ishte vetë presidenti francez Valéry Giscard d’Estaing. Ai u mahnit nga faljet e saj teatrale dhe mënyra se si ajo i lyente këmbën me pomadë – duke e kthyer atë në një aleat politik të papritur. Megjithatë, Bardot u tall për fushatat e saj për kafshët, edhe para se t’u kushtohej atyre me kohë të plotë. Shtëpia e saj në Bazoches, pranë Parisit (sot selia e Fondacionit Brigitte Bardot), ishte një vend ku kafshët lëviznin lirshëm brenda: gjashtë dhi, një duzinë mace, një lepur, 20 rosa, një gomar dhe disa dele. Era ishte e dallueshme.

Bardot realizoi disa filma të mëdhenj. La Vérité (E vërteta, 1960), me regji nga Henri-Georges Clouzot, është një dramë gjyqësore e fuqishme, ku personazhi i Bardot-it gjendet në bankën e të akuzuarve për vrasje. Nëse avokati i saj arrin të provojë se vrasja nuk ishte e paramenduar, ajo mund të shpëtojë falë klauzolës franceze të crime passionnel. Në retrospektiva shfaqet jeta e saj e mjerë si e arratisur, e fiksuar pas burrave që kishin qenë të fiksuar pas saj, gjysmë e pastrehë, duke rrëshqitur drejt prostitucionit. Personazhi i saj skandalizon gjykatën duke lexuar romanin provokues të Simone de Beauvoir-it Mandarinët (De Beauvoir ishte një admiratore e Bardot-it). Filmi është tejet mbërthyes, me një fjalim përmbyllës sfidues nga Bardot, ku ajo denoncon hipokrizinë dhe mizorinë e brezit të vjetër gjykues.

Por filmi im i preferuar është En Cas de Malheur (Në rast fatkeqësie, 1958), një melodramë kriminale e shkëlqyer, e bazuar në një thriller të Georges Simenon-it dhe e drejtuar nga Claude Autant-Lara. Bardot luan një grua të akuzuar për grabitje të dhunshme, e cila josh avokatin e saj të moshës së mesme që të sajojë prova për ta shpallur të pafajshme. Avokati luhet nga Jean Gabin, dhe mes këtyre dy ikonave të kinemasë franceze – së vjetrës dhe së resë – ka një kimi të vërtetë, elektrizuese. Skenat e tyre së bashku kanë një butësi dhe mallëngjim të rrallë, veçanërisht kur personazhi i Bardot-it beson se është i dashuruar me burrin e saj më të madh në moshë, të mirë, por cinik – një rol i madh për Gabin-in. “On est heureuse!” – shpërthen ajo drejt qiellit: Jemi të lumtur! Të shohësh Bardot-in në këtë film mjafton për të të bërë të lumtur.

Viti 1947 shënoi një nga aktet më dramatike të historisë rumune moderne. Në Evropën Lindore, Lufta e Ftohtë sapo kishte nisur të kristalizohej në kufij ideologjikë, dhe Rumania ndodhej tashmë nën hijen e rëndë të Ushtrisë së Kuqe dhe ndikimit të drejtpërdrejtë të Bashkimit Sovjetik. Në këtë klimë frike, presioni politik dhe shantazhi institucional, Mbreti Mikael I – ende i ri në moshë, por tashmë i lodhur nga pesha e historisë – u përball me një ultimatum pa kthim.

Më 30 dhjetor 1947, në pallatin mbretëror në Bukuresht, atij iu kërkua të abdikonte nga froni. Qeveria e re komuniste, e instaluar me mbështetjen vendimtare të Moskës, i paraqiti aktin e abdikimit jo si një zgjedhje, por si një detyrim brutal. Refuzimi, sipas dëshmive të mëvonshme, do të sillte pasoja të rënda: arrestime masive, gjakderdhje dhe ndëshkim të drejtpërdrejtë ndaj familjes mbretërore dhe bashkëpunëtorëve të saj. Përballë këtij shantazhi të hapur, Mbreti Michael u detyrua të nënshkruante dokumentin që i jepte fund monarkisë rumune dhe shpallte Republikën Popullore të Rumanisë.

Abdikimi nuk ishte thjesht një akt formal. Ai shënoi shkëputjen përfundimtare të Rumanisë nga rendi i saj historik dhe hyrjen e saj në bllokun sovjetik. Menjëherë pas kësaj, familja mbretërore u detyrua të largohej nga vendi, pothuajse pa asnjë pasuri personale, nën mbikëqyrjen e autoriteteve komuniste. Fillimisht ata gjetën strehë në Greqi, më pas në Britaninë e Madhe, duke jetuar një ekzil të hidhur, larg atdheut dhe fronit që kishte humbur pa luftë, por jo pa dhimbje.

Në vitet që pasuan, Mbreti Michael dhe familja e tij u vendosën përfundimisht në Zvicër. Atje, larg intrigave politike, ai jetoi një jetë modeste për një ish-monarh: punoi si pilot testues, mekanik avionësh dhe fermer, duke mbajtur mbi vete jo më kurorën, por kujtimin e një vendi të humbur. Për dekada me radhë, atij iu ndalua kthimi në Rumani, ndërsa regjimi komunist u përpoq ta fshinte figurën e tij nga historia zyrtare.

Megjithatë, historia nuk u mbyll me abdikimin. Pas rënies së komunizmit, figura e Mbretit Michael I u rikthye si simbol i një Rumanie të mohuar dhe të ndërprerë dhunshëm nga totalitarizmi. Ai vdiq në Zvicër, në vitin 2017, duke mbetur deri në fund një dëshmitar i gjallë i shekullit të ideologjive, ku mbretërit u rrëzuan jo nga populli, por nga perandoritë e frikës.

Në këtë mënyrë, abdikimi i vitit 1947 nuk mbetet thjesht një episod politik, por një dramë historike që përmbledh fatin e një vendi të tërë, të kapur mes sovranitetit të humbur dhe rendit të ri të imponuar nga Lindja.

Përgatiti: L.Veizi