❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 23 January 2026Main stream

Republikat tona të papërfunduara

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 January 2026 at 15:50


Republikanizmi ekonomik na tregon se si mund të arrijmë lirinë autentike: qytetarët kanë nevojë për fuqi ekonomike, ashtu si për fuqi politike.

Nga: Sean Irvingis / aeon.co
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

NĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n demokratike, qytetarĂ«t pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« ndjenjĂ« nĂ« rritje tĂ« pafuqisĂ«. QeveritĂ« ngrihen dhe bien, por fuqia pĂ«r tĂ« formĂ«suar jetĂ«n e pĂ«rditshme tani rrjedh diku tjetĂ«r - pĂ«rmes tregjeve, korporatave dhe sistemeve tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« paprekshme nga mbikĂ«qyrja demokratike. NjĂ« sondazh ndĂ«rkombĂ«tar i kohĂ«ve tĂ« fundit zbuloi se, nĂ« pothuajse çdo vend tĂ« madh, shumica e njerĂ«zve besojnĂ« se ekonomia Ă«shtĂ« manipuluar pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar tĂ« pasurit dhe tĂ« fuqishmit; shumĂ« vetĂ« thonĂ« se shoqĂ«ritĂ« e tyre janĂ« “tĂ« thyera”. PakĂ«naqĂ«sia ka nxitur njĂ« kthesĂ« drejt politikave autoritare tĂ« cilat premtojnĂ« kontroll, ndĂ«rkohĂ« qĂ« forcojnĂ« forma tĂ« reja tĂ« sundimit oligarkik. NjĂ« arsye pse autoritarĂ«t po fitojnĂ« mund tĂ« jetĂ« pĂ«r shkak se liberalĂ«t dhe progresistĂ«t kanĂ« njĂ« shqetĂ«sim tĂ« madh me pushtetin.

Gjithmonë në histori ekziston rasti kur shumëçka rreth momentit të tanishëm është e paprecedentë, dhe asnjë perspektivë e vetme nuk është e plotë, por nuk kemi pse të shkojmë shumë larg në histori për të gjetur një politikë shumë popullore dhe të fuqishme të organizuar rreth një ideali të lirisë që i bëri njerëzit kundërshtarë të ashpër të pafuqisë politike dhe ekonomike. Republikanizmi ekonomik ishte një nga traditat e mëdha të mendimit perëndimor të shekullit XIX dhe u pëlqeu atyre që ndiheshin të paaftë për të ndikuar në botën përreth tyre.

MarrĂ«dhĂ«nia midis lirisĂ« dhe pushtetit Ă«shtĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« traditĂ«s republikane. PĂ«r shekuj me radhĂ«, mendimtarĂ«t republikanĂ« argumentuan se liria kĂ«rkonte institucione tĂ« afta pĂ«r tĂ« frenuar pushtetin arbitrar. Diskurset [Discorsi, 1531] i NiccolĂČ Machiavellit pohonte se vetĂ«m njĂ« popull qĂ« Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« kontrollojĂ« elitat mund tĂ« mbetet i lirĂ«. Okeana [Oceana,1656] i James Harringtonit, shkruar gjatĂ« republikĂ«s sĂ« shkurtĂ«r tĂ« AnglisĂ«, ndihmoi nĂ« artikulimin e lidhjes midis pavarĂ«sisĂ« dhe pronĂ«sisĂ«. NĂ« revolucionet amerikane dhe franceze, idetĂ« republikane u bĂ«nĂ« parime qĂ« formuan shtetin: Kontrata Sociale [Du contrat social, 1762] e Jean-Jacques RousseausĂ« i radikalizoi kĂ«rkesat pĂ«r sovranitet pĂ«r popullin, ndĂ«rsa John Adamsi, Thomas Jeffersoni dhe autorĂ«t e ShĂ«nimeve Federaliste [Federalist Papers, 1787-88] argumentuan se vetĂ«m kontrollet dhe balancat kushtetuese mund ta siguronin lirinĂ«.

Në shekullin XIX, republikanizmi ekonomik i zbatoi këto shqetësime të vjetra në ekonomitë e reja industriale të Perëndimit. Idealet e tij formësuan disa nga konfliktet më të rëndësishme politike dhe shoqërore të epokës: duke nxitur sindikalistët britanikë të luftonin për kontrata kolektive dhe orë më të shkurtra pune, duke nxitur revolucionet e vitit 1848, dhe duke shtyrë para - më vonë gjatë shekullit - reformën agrare dhe përpjekjet kundër monopoleve.

PĂ«r tĂ« pasur kuptim termi "republikanizĂ«m ekonomik", ndihmon tĂ« dimĂ« se si historia e gjatĂ« e teorisĂ« politike republikane e sheh pushtetin. Kjo kthehet prapa nĂ« botĂ«n e GreqisĂ« dhe RomĂ«s klasike, dhe nuk ka qenĂ« gjithmonĂ« domosdo kundĂ«r monarkisĂ«. Angazhimi i saj mĂ« i thellĂ« Ă«shtĂ« ndaj njĂ« shoqĂ«rie tĂ« organizuar si njĂ« res publica - njĂ« gjĂ« publike - nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« pushteti tĂ« rregullohet ashtu qĂ« tĂ« sigurojĂ« lirinĂ« e qytetarĂ«ve tĂ« saj. Siç kanĂ« treguar studiuesit si Quentin Skinner, Philip Pettit dhe tĂ« tjerĂ«, liria republikane kuptohet mĂ« mirĂ« si mungesĂ« e dominimit. NjĂ« person nuk Ă«shtĂ« i lirĂ« sa herĂ« qĂ« jeton nĂ« mĂ«shirĂ«n e vullnetit tĂ« dikujt tjetĂ«r pa njĂ« mjet efektiv pĂ«r t’i bĂ«rĂ« ballĂ«. Ajo qĂ« komprometon lirinĂ« dhe çon nĂ« mungesĂ« lirie, besojnĂ« republikanĂ«t, nuk Ă«shtĂ« ndĂ«rhyrja e drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« veprimet e njĂ« personi, por ekspozimi ndaj pushtetit arbitrar: njĂ« skllav me njĂ« padron dashamirĂ«s nuk mbetet i lirĂ«.

Për republikanët, vetëqeverisja është e domosdoshme për lirinë. Vetëm kur njerëzit e zakonshëm kanë rol domethënës në qeverisje, ata nuk varen më thjesht nga vullneti i mirë i të tjerëve. Vetëqeverisja i shndërron individët nga subjekte të dominimit të dikujt tjetër në bashkautorë të botës së përbashkët.

Republikanët klasikë dhe të epokës së hershme moderne e përshkruanin dominimin në terma të imperium dhe dominium. Imperiumi ishte pushteti publik arbitrar, aftësia e mbretërve, ministrave, guvernatorëve për të komanduar pa pëlqimin e popullit. Dominiumi, pushteti privat arbitrar, ishte autoriteti që pronarët, burrat, etërit, zotërinjtë dhe më vonë punëdhënësit ushtronin mbi ata që vareshin prej tyre. Në mënyrë domethënëse, siç vëren teoricienia politike Camila Vergara te Korrupsioni sistematik [Systemic Corruption, 2020], republikanët e hershëm modernë ishin shpeshherë mbrojtës elitarë të lirisë në shtet, por edhe të hierarkisë në shoqëri.

Pronaret e tokave, tregtarĂ«t dhe pronarĂ«t e skllevĂ«rve kĂ«rkonin kufizime mbi autoritetin mbretĂ«ror, ndĂ«rkohĂ« qĂ« mbronin dominimin e tyre privat. Liria e tyre mbĂ«shtetej mbi mungesĂ«n e lirisĂ« sĂ« tĂ« tjerĂ«ve. PĂ«r kĂ«ta burra tĂ« fuqishĂ«m, prona - veçanĂ«risht toka dhe me tĂ« kontrolli mbi ata qĂ« punonin nĂ« tĂ« - ishte ajo qĂ« u jepte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r autoritet politik. Ajo siguronte pavarĂ«sinĂ« e tyre, sinjalizonte se ata mund tĂ« qeverisnin “me pĂ«rgjegjĂ«si” dhe garantonte se vetĂ« ata nuk do t’i nĂ«nshtroheshin pushtetit publik arbitrar. Sipas tĂ« njĂ«jtĂ«s logjikĂ«, atyre pa pronĂ« u mohoheshin tĂ« drejtat politike.

Për dallim, republikanët e popullit këmbëngulnin që procesi politik duhet të ishte i hapur për ata pa prona, megjithëse zakonisht përjashtonin gratë dhe njerëzit indigjenë dhe të skllavëruar. Nga shekulli XVII e tutje, grupe të tilla, si levelerët, jakobinët dhe kartistët e hershëm, kërkuan të zgjeronin republikën kushtetuese. Megjithatë, ata e lanë rendin shoqëror dhe ekonomik kryesisht të paprekur. Megjithatë, parimi i lirisë që republikanët kushtetues përmendnin përmbante një logjikë më të thellë sesa shumëkush e kuptonin.

RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX kuptuan lidhjen e gjatĂ« tĂ« traditĂ«s mes pushtetit ekonomik dhe atij politik. NĂ« mĂ«nyrĂ« radikale, ata kĂ«rkuan t’i universalizonin tĂ« dy ato. Duke paraqitur argumentin pozitiv pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, ata e zgjeruan kritikĂ«n republikane tĂ« dominimit, duke e shtrirĂ« atĂ« nga sfera kushtetuese nĂ« atĂ« ekonomike.

Nëse ajo që e bën një person jo të lirë është varësia nga vullneti i dikujt tjetër, atëherë varësia private është, argumentonin ata, po aq korrozive sa varësia publike. Një punëtor që mund të pushohet nga puna sipas tekave, një qiramarrës pa siguri, një debitor i lidhur me një kreditor - secili jeton nën një strukturë nënshtrimi të ngjashme me atë të një subjekti ndaj princit. Objekti i dyshimit republikan nuk ishte më vetëm mbreti, ministri apo ushtria në gatishmëri. Në shoqëritë e reja industriale të Perëndimit, ai ishte gjithashtu pronari i fabrikës, menaxheri, monopolisti, kreditori dhe pronari i tokave të shumta. Ushtrimi arbitrar i pushtetit ekonomik ishte, për republikanët ekonomikë, pa asnjë dyshim një formë dominimi.

Një republikë e realizuar plotësisht kërkonte çmontimin e pushtetit arbitrar ekonomik dhe ndërtimin e institucioneve përmes të cilave njerëzit mund të qeverisnin jetën e tyre ekonomike. Megjithatë, republikanët ekonomikë nuk kërkonin shpëtimin në një shtet gjithëpushtetshëm; ata e shihnin despotizmin publik me të njëjtin dyshim që kishin ndaj autoritetit privat.

Përderisa ndryshonin pikëpamjet e tyre nëse konkurrenca e tregut mund të siguronte më së miri vetëqeverisjen, ata ishin të një mendjeje për çështjen qendrore: vetëqeverisja popullore ekonomike kërkonte liri si nga imperiumi, ashtu edhe nga dominiumi. Edhe pse historianët kanë vërejtur fijet republikane brenda socializmit të shekullit XIX, ata nuk i kanë njohur këta autorë si pjesëmarrës në një bisedë të vetme njëqindvjeçare me autorë pro-konkurrencës të përqendruar në problemin e përbashkët të kufizimit të pushtetit arbitrar në të dyja format e tij - publike dhe private.

Shprehia e mĂ«vonshme e shekullit XX pĂ«r tĂ« paraqitur politikĂ«n nĂ« terma tĂ« “shtetit” kundrejt “tregut”, e ka turbulluar kĂ«tĂ« trashĂ«gimi. PavarĂ«sisht mosmarrĂ«veshjeve tĂ« tyre, republikanĂ«t ekonomikĂ« pĂ«rbĂ«nin njĂ« traditĂ« tĂ« vetme tĂ« bashkuar nga njĂ« projekt i pĂ«rbashkĂ«t: shpĂ«rndarja e pushtetit pĂ«r qĂ«llime tĂ« popullit dhe krijimi i institucioneve ekonomike tĂ« afta pĂ«r tĂ« mbajtur vetĂ«qeverisjen.

Këtë mund ta shohim në veprën e vetëm disa prej tyre: Thomas Hodgskin (1787-1869), John Francis Bray (1809-1897), Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), Jeanne Deroin (1805-1894), Henry George (1839-1897) dhe Henry Hyndman (1842-1921).

Ish-oficeri i MarinĂ«s MbretĂ«rore, Thomas Hodgskin, ishte ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« identifikoi se kishte dalĂ« nĂ« pah njĂ« klasĂ« e re sunduese. NjĂ« figurĂ« kyçe nĂ« themelimin e [revistĂ«s] Mechanic’s Magazine nĂ« vitin 1823, si dhe tĂ« instituteve tĂ« para pĂ«r mekanikĂ«t - bastione tĂ« vetedukimit tĂ« klasĂ«s punĂ«tore - ai deklaroi se “kapitalistĂ«t” kishin zĂ«vendĂ«suar aristokracinĂ« e lashtĂ«. Lufta pĂ«r liri, argumentonte ai, nuk ishte mĂ« kundĂ«r mbretĂ«rve apo fisnikĂ«ve, por kundĂ«r punĂ«dhĂ«nĂ«sve qĂ« pretendonin tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« komanduar punĂ«n.

Hodgskini, një dishepull i Adam Smithit, ishte në shumë aspekte një libertarian anti-establishment i tregut. Konkurrenca e vërtetë - e lirë nga monopoli dhe privilegji - do të mundësonte, besonte ai, që punëtorët të bashkëpunonin si prodhues të pavarur. Një ekonomi e lirë, e strukturuar siç duhet, do të ngjante më shumë me një rrjet asociacionesh vetëqeverisëse sesa me një hierarki padronësh dhe shërbëtorësh. Vizioni i tij frymëzoi lëvizjen e hershme kooperative dhe zejtarët radikalë që shihnin themelin e qytetarisë te vetë prodhimi.

John Francis Bray, me shumĂ« gjasĂ«, hasi idetĂ« e Hodgskinit nĂ« ShoqatĂ«n e Burrave PunĂ«torĂ« tĂ« Lidsit, ku ai mbajti njĂ« kurs leksionesh. I lindur nĂ« Shtetet e Bashkuara, Bray ishte shtypshkrues autodidakt dhe mĂ« vonĂ« fermer; ai propozoi njĂ« “RepublikĂ« tĂ« PunĂ«s”, njĂ« federatĂ« punishtesh kooperative tĂ« lidhura pĂ«rmes kĂ«shillave lokalĂ«. Çdo punĂ«tor do tĂ« zotĂ«ronte pronĂ« personale, por do tĂ« bashkonte burimet nĂ« shoqĂ«ri me kapital tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, duke koordinuar prodhimin dhe shkĂ«mbimin pĂ«rmes planifikimit demokratik.

Modeli i Brayt e hodhi poshtë si konkurrencën kapitaliste, ashtu edhe kontrollin burokratik. Koordinimi ekonomik, besonte ai, duhet të ishte një akt qytetarie - njerëzit, duke qeverisur së bashku jetën e tyre të përbashkët. Planifikimi ekonomik nuk ishte teknokratik, por republikan: ishte proces përmes të cilit një popull i lirë mund të merrte vendime kolektive për të ardhmen e tyre materiale. Kur u kthye në ShBA, Bray mbeti një figurë e rëndësishme brenda republikanizmit ekonomik. Ai ishte nënkryetar i Ligës Amerikane për Reformën e Punës; kur u bashkua me Urdhrin e Kalorësve të Punës, në Pontiak - pranë të cilit banoi - e quajtën asamblenë me emrin e tij. Në fund të jetës, ai ishte gjithashtu i lidhur me Partinë Populiste.

Trazirat e vitit 1848 nĂ« FrancĂ« i çuan idetĂ« e republikanizmit ekonomik nga teoria radikale nĂ« politikĂ«n e hapur. Anarkisti, shtypshkruesi dhe filozofi Pierre-Joseph Proudhon argumentonte se ishte bosh revolucion politik pa atĂ« ekonomik. Teksa fillimisht u frymĂ«zua nga propozimet e Brayt pĂ«r Certifikatat e PunĂ«s dhe shkĂ«mbim e barabartĂ«, Proudhoni shpejt i tejkaloi ato. NĂ« vitin 1848, ai propozoi njĂ« BankĂ« tĂ« Popullit qĂ« do tĂ« siguronte kredi pa interes pĂ«r shoqatat e punĂ«torĂ«ve, duke mundĂ«suar pronĂ«sinĂ« dhe kontrollin kolektiv tĂ« prodhimit. QĂ«llimi i tij, siç e tha vetĂ«, ishte tĂ« “republikanizonte monedhĂ«n”, qĂ« financa vetĂ« tĂ« bĂ«hej njĂ« instrument i vetĂ«qeverisjes ekonomike dhe jo i dominimit privat.

MegjithĂ«se jetĂ«shkurtĂ«r, ky eksperiment me kredi tĂ« ndĂ«rsjellĂ« shĂ«noi kontributin mĂ« origjinal tĂ« Proudhonit nĂ« republikanizmin ekonomik. Ai e zgjeroi parimin e vetĂ«qeverisjes nĂ« sferĂ«n monetare, duke kĂ«mbĂ«ngulur qĂ« kredia, ashtu si vetĂ« republika, duhet t’i pĂ«rkasĂ« tĂ« gjithĂ«ve dhe tĂ« qeveriset nga ata qĂ« ajo i obligon. Ideja mbijetoi pĂ«rtej institucionit, duke ndikuar te bankat e mĂ«vonshme kooperative dhe tĂ« ndĂ«rsjella, si dhe nĂ« bindjen mĂ« tĂ« gjerĂ« se liria kĂ«rkon jo vetĂ«m tĂ« drejta politike, por edhe sovranitet ekonomik.

Feministja dhe socialistja Jeanne Deroin, një rrobaqepëse, mësuese dhe gazetare, e çoi republikanizmin në një drejtim të ri. Edhe pse e frymëzuar nga Proudhoni, ajo hasi vetëm përçmimin e tij; këmbëngulja e saj për barazi gjinore dhe kandidimi i saj në vitin 1849 për Asamblenë Legjislative e ofenduan mizogjininë e tij të thellë. Autoritetet e shpallën të pavlefshëm kandidaturën e saj, por deri atëherë ajo veçse kishte dhënë kontributin e saj më të rëndësishëm intelektual në republikanizmin ekonomik.

Shoqata VĂ«llazĂ«rore dhe Solidare e tĂ« Gjitha Shoqatave e Deroinit, parashikonte njĂ« bashkĂ«si proto-sindikaliste qĂ« bashkonte prodhuesit dhe konsumatorĂ«t nĂ« njĂ« federatĂ« tĂ« vetme demokratike. Çdo anĂ«tar, shkruante ajo, “duke votuar pĂ«r buxhetin e saj ... do tĂ« sanksiononte veprimet e Komisionit Qendror dhe do tĂ« shenjtĂ«ronte parimin e sovranitetit tĂ« popullit”. Liria, kĂ«mbĂ«ngulte ajo, kĂ«rkon pĂ«rfshirjen e tĂ« gjithĂ«ve qĂ« kontribuonin nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore; grave, fĂ«mijĂ«ve, tĂ« sĂ«murĂ«ve dhe tĂ« moshuarve, si edhe tĂ« punĂ«torĂ«ve industrialĂ«. Demokracia ekonomike nuk ishte vetĂ«m çështje e prodhimit, por e pjesĂ«marrjes universale: njĂ« republikĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n tĂ« varurit dhe tĂ« pĂ«rjashtuarit njiheshin si qytetarĂ« tĂ« tĂ«rĂ«sisĂ« shoqĂ«rore. E internuar nĂ« LondĂ«r pas reagimit bonapartist, Deroini krijoi njĂ« urĂ« lidhĂ«se mes revolucionarĂ«ve tĂ« vitit 1848 dhe lĂ«vizjeve socialiste e feministe qĂ« po shfaqeshin nĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« shekullit XIX.

NjĂ« brez i tretĂ« i republikanizmit ekonomik u shfaq nĂ« veprĂ«n e reformatorit amerikan Henry George. Duke shkruar nĂ« mesin e pabarazive tĂ« EpokĂ«s sĂ« ArtĂ«, George ringjalli lidhjen republikane midis pronĂ«s dhe pushtetit. Libri i tij, Progresi dhe varfĂ«ria [Progress and Poverty, 1879], u shit nĂ« miliona kopje, duke e bĂ«rĂ« atĂ« ekonomistin mĂ« tĂ« lexuar tĂ« shekullit XIX. Si shtypshkrues autodidakt qĂ« u bĂ« gazetar, ai argumentonte se monopoli privat mbi tokĂ«n ishte rrĂ«nja e dominimit shoqĂ«ror. “TĂ« thuash se toka e njĂ« vendi do tĂ« zotĂ«rohet nga njĂ« klasĂ« e vogĂ«l”, paralajmĂ«ronte ai, â€œĂ«shtĂ« tĂ« thuash se ajo klasĂ« do ta sundojĂ« atĂ«; ... republikanizmi Ă«shtĂ« i pamundur”. Ai propozoi njĂ« taksĂ« tĂ« vetme mbi vlerat e tokĂ«s sĂ« pamerituar pĂ«r t’ia rikthyer komunitetit qiratĂ« nĂ« natyrĂ«, duke pajtuar pronĂ«n publike me atĂ« private, bashkĂ«punimin me konkurrencĂ«n. IndividĂ«t mund tĂ« zotĂ«ronin tokĂ«, por rritja e vlerĂ«s sĂ« saj, krijuar nga aktiviteti kolektiv, do tĂ« rikuperohej pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t duke shpĂ«rndarĂ« pushtetin ashtu qĂ« asnjĂ« klasĂ« tĂ« mos mund tĂ« sundonte njĂ« tjetĂ«r. Edhe pse George i pĂ«rkrahte ndĂ«rmarrjet kooperative, ai besonte se ato mund tĂ« lulĂ«zonin vetĂ«m nĂ« njĂ« rend tĂ« drejtĂ« konkurrues.

Idetë e Georgeit e shndërruan atë një figurë botërisht të njohur të reformës dhe dy herë kandidat për kryetar bashkie të qytetit të Nju-Jorkut, ku ai bëri fushatë për reformën e tokës dhe ringjalljen demokratike. Edhe pse i mundur, lëvizja e tij ndihmoi në frymëzimin e Epokës Progresive. Trashëgimitë e saj më konkrete, edhe pse të paplota, mund të gjenden në Singapor dhe në Hong-Kong, ku kapja publike e qirave të tokës financon strehimin dhe infrastrukturën. Sot, mes krizave në rritje të strehimit dhe thirrjeve të ripërtërira për taksa mbi pasurinë dhe fitimet e papritura, vepra e tij ka një interesim të ri.

Kriza e TokĂ«s nĂ« IrlandĂ« ishte vendimtare pĂ«r zhvillimin intelektual tĂ« Georgeit, dhe idetĂ« e tij u pĂ«rhapĂ«n nĂ« tĂ« gjithĂ« PerandorinĂ« Britanike. NdĂ«r mĂ« tĂ« ndikuarit ishte Henry Hyndman, themeluesi i FederatĂ«s Socialdemokrate tĂ« BritanisĂ« (SDF) dhe njĂ« nga tĂ« parĂ«t qĂ« pĂ«rktheu marksizmin nĂ« debatin politik anglez. Hyndmani e cilĂ«soi Georgein si njĂ« shpirt binjak, dhe tĂ« dy bashkĂ«punuan pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« shkurtĂ«r mbi çështjen e nacionalizimit tĂ« tokĂ«s pĂ«rpara se tĂ« ndanin rrugĂ«t. Socializmi i Hyndmanit ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« republikan. “NjĂ« republikĂ« e madhe demokratike angleze”, shkroi ai mĂ« 1884, “ka qenĂ« gjithmonĂ« Ă«ndrra mĂ« fisnike e racĂ«s sonĂ« ... Arritja e njĂ« republike tĂ« tillĂ« Ă«shtĂ« çështja pĂ«r tĂ« cilĂ«n ne socialistĂ«t agjitojmĂ« sot”.

Për Hyndmanin, planifikimi i centralizuar shtetëror nuk ishte zëvendësim për fuqinë e popullit. Socializmi, ashtu siç e konceptonte ai, kërkonte decentralizimin e autoritetit politik dhe ekonomik. Fabrikat, këshillat dhe shoqatat lokale duhej të qeveriseshin nga ata që punonin brenda tyre; barazia pa vetëqeverisje, paralajmëronte ai, do të riprodhonte thjesht nënshtrimin. Përmes SDF-së, Hyndmani ndihmoi në institucionalizimin e një socializmi republikan që e shndërroi vetë ekonominë në një hapësirë të qytetarisë. Ndikimi i tij arriti deri te Komiteti për Përfaqësimin e Punës, nga ku doli Partia Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar.

Në të gjithë Britaninë, Francën dhe ShBA-në, këta mendimtarë formuan atë që tani mund të shihet si traditë koherente republikane, edhe pse e ndarë nga brenda. Ndonëse ndryshonin nëse konkurrenca e tregut mund të shërbente si kontekst për lirinë, ata kishin bindjen e përbashkët se varësia ekonomike, qoftë ndaj një shefi apo një burokrati, ishte e patolerueshme. Secili ndërtoi mbi njohjen e tjetrit, duke çuar përpara problemin e përbashkët të republikanizmit ekonomik: si të kufizohet si imperiumi ashtu edhe dominiumi dhe të vendoset sundimi i popullit.

Në shekullin XX, gjuha e pushtetit e republikanizmit ekonomik u zhvendos nga fjalorë të rinj politikë. E majta socialdemokrate, si trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e traditës republikane, e zëvendësoi angazhimin e saj ndaj lirisë dhe vetëqeverisjes me ndjekjen e barazisë. Duke vepruar kështu, ajo filloi të besonte se liria mund të sigurohej përmes agjencisë të shtetit dhe ekspertëve të tij; një ambicie në kundërshtim me idealin republikan të fuqisë së popullit.

Shumica e vizionit socialdemokrat u realizua pas vitit 1945: shteti i mirëqenies, arsimi publik, sistemet shëndetësore kombëtare dhe sindikatat e fuqishme. Rezultati ishte një përparim i rëndësishëm material për njerëzit punëtorë. Megjithatë, teksa standardet e jetesës u rritën, u refuzua ideali republikan i fuqisë ekonomike popullore. Qytetarët fituan siguri, por jo agjenci; strukturat që sillnin begatinë shpesh thellonin ndjenjën e tyre të pafuqisë.

Deri nĂ« vitet ’70 tĂ« shekullit XX, tensioni midis pĂ«rmirĂ«simit material dhe pafuqisĂ« shoqĂ«rore ishte bĂ«rĂ« i pamundur pĂ«r t’u injoruar. Frustrimet e pĂ«rmbajtura prej kohĂ«sh nga rritja, pĂ«lcitĂ«n nĂ« hapĂ«sirĂ«n publike nĂ« mes tĂ« deindustrializimit dhe stagnimit. LĂ«vizjet pĂ«r vetĂ«menaxhim tĂ« punĂ«torĂ«ve, bashkĂ«vendosje dhe pronĂ«si kooperative, ringjallĂ«n pĂ«r pak kohĂ« frymĂ«n republikane. MegjithatĂ«, me partitĂ« socialdemokrate jo tĂ« gatshme pĂ«r tĂ« rikthyer radikalizmin e tyre themelues, e djathta politike pĂ«rvetĂ«soi gjuhĂ«n e autonomisĂ« pĂ«r vete duke e rindĂ«rtuar kĂ«rkesĂ«n pĂ«r pushtet popullor si gjuhĂ« tĂ« individualizmit popullor. Ishte ky transformim qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r neoliberalizmin dhe shpĂ«rbĂ«rjen e gjatĂ« tĂ« arritjeve tĂ« socialdemokracisĂ«.

Kufizimi i shqetësimeve republikane në sferën politike ka qenë gjithmonë një zgjedhje politike, e tillë që u imponua dhe u mirëmbajt nga elitat ekonomike. Rezultati është ndjenja e përhapur e pafuqisë që karakterizon politikën tonë aktuale dhe kthesën autoritare që ka prodhuar ajo.

Si pasojë, kjo mungesë e vetëqeverisjes ekonomike jo vetëm që ushqen pakënaqësinë; ajo gjithashtu mundëson konsolidimin e formave të reja të sundimit arbitrar. Nga ana publike, shtetet e sigurisë që zgjerojnë kompetencat dhe burokracitë e pakontrolluara ushtrojnë pushtet me pak kufizime demokratike. Nga ana private, hiqen mbrojtjet në vendin e punës, përhapet pasiguria e ekonomisë së punëve të përkohshme dhe platformat dixhitale manipulojnë miliona njerëz përmes algoritmeve të paqarta. Gjithnjë e më shumë, këto forma publike dhe private të dominimit nuk qëndrojnë më të ndara, por veprojnë në aleancë - një bashkim i imperiumit dhe dominiumit.

Nuk ka qenë kurrë më urgjent parimi që udhëhiqte republikanët ekonomikë të shekullit XIX - bindja se liria kërkon pushtet mbi kushtet e jetës. Republikat tona kushtetuese mund të mbijetojnë vetëm nëse plotësohen nga republikanizmi ekonomik. Ashtu siç na mëson tradita, vetëm pushteti ekonomik mund të sigurojë pushtetin politik.

Si mund të duket kjo në shekullin XXI? Këtu mund të përmendim vetëm disa veçori kryesore:

Vetëqeverisja ekonomike do të kërkonte:

- Ndërmarrje demokratike, ku punëtorët dhe komunitetet kanë të përbashkët pronësinë dhe marrjen e vendimeve.

- Financë publike dhe kooperative, duke e trajtuar kredinë si burim qytetar dhe jo si një monopol privat.

- Infrastruktura transparente dixhitale, të qeverisura si shërbime publike dhe të hapura për mbikëqyrje demokratike.

Asnjë nga këto nuk mund të arrihet me një hap të vetëm. Por, çdo reformë që na afron drejt kontrollit të përbashkët mbi strukturat themelore të jetës ekonomike, është një hap drejt lirisë.

PĂ«r tĂ« pĂ«rmbysur oligarkinĂ« dhe pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar autoritarizmin, duhet ndĂ«rtimi i njĂ« rendi tĂ« ri ekonomik demokratik. RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX mund tĂ« na udhĂ«heqin, por detyra sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« ringjallim programin e tyre; Ă«shtĂ« tĂ« hartojmĂ« njĂ« republikanizĂ«m ekonomik tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r epokĂ«n tonĂ«. NĂ« mĂ«nyrĂ« kritike, duhet tĂ« hedhim poshtĂ« ndarjen binare “shtet” dhe “treg” dhe tĂ« gjejmĂ« kombinime tĂ« konkurrencĂ«s dhe koordinimit qĂ« funksionojnĂ« pĂ«r ne. NjĂ« projekt i tillĂ« ofron njĂ« rrugĂ« drejt pushtetit tĂ« vĂ«rtetĂ« popullor dhe lirisĂ« reale individuale. Ne duhet ta pĂ«rfundojmĂ« projektin republikan. /Telegrafi/

Nëse leximi i librave ka marrë fund, le të ringjallim poemën epike gojore

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 January 2026 at 13:33


Nga: Daisy Dunn / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« njĂ« moment gjatĂ« 20 vjetĂ«ve tĂ« fundit, harruam pĂ«r çfarĂ« shĂ«rbejnĂ« librat. Shiko nga njĂ«ra anĂ« dhe do t’i hasĂ«sh tĂ« shndĂ«rruar nĂ« objekt fetishist, ku dizajnet me ngjyra gjallĂ«rojnĂ« dhomat gri, kopertinat zbukurojnĂ« çantat dhe fotot e tyre postohen me krenari nĂ« internet para se tĂ« jenĂ« hapur. Shiko nga ana tjetĂ«r dhe do tĂ« mĂ«sosh se shfletimi i kĂ«tyre fotove (dhe pĂ«rmbajtjeve tĂ« tjera) nĂ« rrjetet sociale tejkalon leximin dhe çdo hobi tjetĂ«r mes tĂ« rriturve, ndĂ«rsa vetĂ«m 33 pĂ«r qind e fĂ«mijĂ«ve mbi tetĂ« vjeç kĂ«naqen duke lexuar pĂ«r qejf.

Lexo po ashtu nga Daisy Dunn:
- ÇfarĂ« mendonin pĂ«r seksin, gratĂ« e antikitetit?
- A ka ekzistuar Lufta e Trojës?
- Perandoria e lashtë që krijoi botën moderne!
- Paqja e Romës si një aheng i tmerrit
- Guri i Rozetës: Deshifruesit e vërtetë të kodeve të lashtësisë

Qartësisht kemi një problem. Ashtu si me shumë gjëra në shoqërinë moderne - dyqanet, kutitë postare, kishat - i nderojmë librat dhe duam që të vazhdojnë të ekzistojnë, por nuk arrijmë të gjejmë kohën apo energjinë për to.

Nëse pasojat për inteligjencën dhe mirëqenien tonë janë të rënda, ato për vendin mund të jenë edhe më keq. Këtë muaj, Bridget Phillipson, ministrja e Arsimit, paralajmëroi se rënia e leximit është aq serioze saqë përbën kërcënim për sigurinë kombëtare. Thuhet se, pa ekspozim të shpeshtë ndaj tekstit të shkruar, jemi në rrezik të bëhemi pre e dezinformatave të përhapura nga Rusia dhe nga vendet e tjera.

Si autore që siguron jetesën nga shkrimi i librave, jam natyrisht e angazhuar në fushatën Viti Kombëtar i Leximit dhe çdo përpjekje tjetër për të ringjallur përdorimin e duhur të librave të vërtetë. Por, si klasiciste, kam edhe një pyetje. A mund të kompensohet deri-diku rënia e shkrim-leximit nga rritja e komunikimit gojor? Me këtë nënkuptoj: a mund të jetë rritja e podkasteve dhe komenteve që kemi parë vitet e fundit një pararojë e një epoke të re - edhe pse ndryshe - të kulturës së lartë, si ajo që solli në jetë Iliadën dhe Odisenë e Homerit?

Këto poema epike ishin produkt i një epoke analfabete. Të kompozuara në Greqi rreth shekullit të tetë para Krishtit, përpara shpikjes së shkrimit të gjatë, ato u ruajtën përmes interpretimit dhe kujtesës për qindra vjet. Janë, ndër të tjera, dëshmi e aftësive të mendjes dhe kujtesës njerëzore. Kjo aftësi nuk vdiq me antikitetin. Edhe në shekullin XX, udhëtari dhe shkrimtari Paddy Leigh Fermor hasi njerëz në Kretën rurale që mund të recitonin mijëra vargje poezie përmendësh.

Nëse nuk mund ta kthejmë rrjedhën përfundimisht drejt leximit, atëherë është teorikisht në fuqinë tonë të punojmë mbi dashurinë e rizbuluar për fjalën e folur dhe ta përqafojmë letërsinë në mënyrën e grekëve. Pengesat kryesore për këtë tregojnë se mungesa e leximit nuk është problemi i vetëm. Së pari, dëgjimi është bërë më pasiv sesa aktiv; dhe, së dyti, mësimi përmendësh konsiderohet i papranueshëm në shkollat e sotme. Kjo është një nga arsyet pse podkastet nuk janë zëvendësim për librat. Aftësitë tona për përqendrim janë zhdukur bashkë me oreksin për të shfletuar faqet.

PĂ«rveç nĂ«se aftĂ«sia pĂ«r tĂ« memorizuar ushtrohet te fĂ«mijĂ«t, çfarĂ« shprese ka qĂ« dĂ«gjimi tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« leximin nĂ« moshĂ« madhore? Nuk mund t’i kemi tĂ« dyja: nuk ka zĂ«vendĂ«sim tĂ« leximit me dĂ«gjimin nĂ«se nuk mĂ«sojmĂ« si tĂ« dĂ«gjojmĂ«, pĂ«rndryshe dĂ«gjimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ« se lĂ«vizja e pafundme e gishtit nĂ« ekran. PĂ«rkundrazi, duhet tĂ« rizbulojmĂ« fuqitĂ« e leximit dhe tĂ« dĂ«gjimit, si dhe tĂ« pĂ«rvetĂ«simit tĂ« informacionit pĂ«rmes tĂ« dyjave. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r trurin dhe pĂ«r BritaninĂ«, por edhe pĂ«r librin - pĂ«r tĂ« cilin Ă«shtĂ« njĂ« poshtĂ«rim i madh tĂ« reduktohet nĂ« zhurmĂ« sfondi. /Telegrafi/

  • ✇
  • BREZAT  
  • ↗

BREZAT

✇Telegrafi
By: Agron Shala
23 January 2026 at 11:55


Poezi nga: Ana Peréz Cañamares
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

Kur po vdiste, nĂ«na ime, tha: “NĂ«nĂ«, eja tek unĂ«â€,
ndërsa më vështronte pa më parë;
I thashĂ«: “Ma, mos mĂ« ik”
duke përqafuar trupin e saj të rrëgjuar
mbështjellë me panoline që kundërmonin pudër;
Ime bijĂ« tha: “Mos qaj, ma”
dhe më ledhatonte kryet duke më ngushëlluar.

Kur më vdiq nëna, brenda pak sekondash
s’e kishim fort tĂ« qartĂ« çka na lidhte.
S’e dinim kush shkoi
dhe kush mbeti
dhe në cilin çast të jetës sonë
ishim duke jetuar
apo duke vdekur.

Yesterday — 22 January 2026Main stream

Historia pas skenës së fundit më madhështore në kinematografi

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 January 2026 at 13:23


Nga: Gregory Wakeman / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Kur Charlie Chaplin u pyet nga revista Life, nĂ« vitin 1966, se cilin nga filmat e tij e konsideronte mĂ« tĂ« preferuarin, ai vlerĂ«soi Dritat e qytetit [City Lights], pĂ«rpara se tĂ« minimizonte arritjet e tij me, “Mendoj se Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, i realizuar mirĂ«â€.

Që nga premiera e tij në Kinemanë e Los Anxhelosit më 30 janar 1931, adhuruesit e kinemasë dhe regjisorët kanë bërë lëvdata paksa më entuziaste për komedisë romantike pa zë, në të cilën personazhi i Vagabondit [Tramp] i Chaplinit bie në dashuri me një shitëse të verbër lulesh (Virginia Cherrill) e cila e ngatërron atë me një milioner.

Kur Instituti Britanik i Filmit [BFI] publikoi, nĂ« vitin 1952, listĂ«n e parĂ« tĂ« tij tĂ« famshme tĂ« filmave mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave, Dritat e qytetit u rendit i dyti bashkĂ« me Ethet e arit [The Gold Rush, 1925] tĂ« Chaplinit. Stanley Kubrick, Orson Welles dhe Andrei Tarkovsky e kanĂ« pĂ«rmendur si njĂ« nga filmat e tyre tĂ« preferuar, ndĂ«rsa skenaristi i NatĂ«s sĂ« gjuetarit [The Night of the Hunter], James Agee, shkroi se pĂ«rmbante “pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« aktrimit dhe momentin mĂ« tĂ« lartĂ« nĂ« filma”.

Lexo po ashtu:
- Gjeniu i harruar i muzikës: Charlie Chaplin
- Dështimi i Chaplinit në garën e "Chaplinit"
- Charlie Chaplin dhe një nga fjalimet më të fuqishme në histori
- Orson Wellesi përçmues: Laurence Olivier ishte "budalla", Spencer Tracy "i urryer", Charlie Chaplin "arrogant" ...
- Kur fillova ta doja veten
- Thënie të Chaplinit: Mund të përkulesh e të mos kapësh asgjë në tokë!
- U solla si hajvan 
 më mbetej të vuaja!

Momenti në fjalë vjen pikërisht në fund të Dritave të qytetit. Më në fund i ribashkuar me vajzën e luleve, e cila tani sheh, Vagabondi e shikon atë me dashuri, ndërsa kamera errësohet.

ËshtĂ« njĂ« skenĂ« me emocione tĂ« pastra dhe me ndjeshmĂ«ri tĂ« thjeshtĂ«, i cili pĂ«rmendet rregullisht si pĂ«rfundimi mĂ« madhĂ«shtor nĂ« historinĂ« e kinemasĂ«. NĂ« 95 vjetĂ«t qĂ« nga publikimi i Dritave tĂ« qytetit, filma tĂ« panumĂ«rt kanĂ« tentuar tĂ« imitojnĂ« artin e tij tĂ« ndjeshĂ«m dhe fuqinĂ« e interpretimit.

SkenĂ« nga filmi “Dritat e qytetit”(Alamy)

Vite të tëra të mundit dhe vuajtjeve krijuese u investuan për të realizuar sekuencën e fundit, e cila funksionon vetëm sepse akti i fundit i Dritave të qytetit e përgatit atë kaq mirë. Pasi Vagabondi mëson se vajza e luleve do të dëbohet nga apartamenti i saj, ai punon si pastrues rruge, pastaj si boksier. Më në fund merr para nga një milioner i dehur i cili e harron atë sapo kthjellet - dhe e akuzon Vagabondin për vjedhje. Pak përpara se Vagabondi të arrestohet, ai i jep vajzës paratë. Ajo arrin të paguajë qiranë dhe të takojë një mjek që mund të shërojë verbërinë e saj.

Disa muaj më vonë, kur Vagabondi lirohet nga burgu, ai zbulon se ajo tani shikon dhe drejton një dyqan të suksesshëm lulesh. Vagabondi, i sfilitur, shfaqet jashtë. Kur ajo më në fund e njeh, një shprehje e thellë dashurie shfaqet në fytyrën e saj. Ai buzëqesh, ndërsa filmi përfundon.

“Ishte aq i dĂ«lirĂ«â€

Charles Marland, autor i librit KlasikĂ«t e BFI-sĂ« [BFI Classics], kushtuar Dritave tĂ« qytetit, beson se skena e fundit Ă«shtĂ« shembulli pĂ«rfundimtar i mjeshtĂ«risĂ« sĂ« Chaplinit si regjisor. “Ai e dinte si t’i kornizonte planet pĂ«r tĂ« intensifikuar efektin emocional tĂ« skenĂ«s. Kamera ngushtohet nga njĂ« plan mesatar nĂ« njĂ« plan tĂ« afĂ«rt”, i thotĂ« ai BBC-sĂ«, pĂ«rpara se tĂ« theksojĂ« se Chaplini njĂ«herĂ« ka thĂ«nĂ« se pĂ«rdorte plane tĂ« gjata pĂ«r komedinĂ« dhe plane tĂ« afĂ«rta pĂ«r tragjedinĂ« dhe dramĂ«n. “Pastaj Ă«shtĂ« kolona zanore, e cila Ă«shtĂ« komplekse, emocionale, dhe ngjall njĂ« reagim intelektual”.

TĂ« gjitha kĂ«to nuk do tĂ« kishin asnjĂ« vlerĂ« pa interpretimet e Chaplinit dhe CherrillĂ«s, e cila nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme bĂ«ri debutimin e saj filmik me Dritat e qytetit. Pasi xhiruan disa skena tĂ« shkĂ«mbimit tĂ« fundit tĂ« tyre, Chaplini kuptoi se po e tepronin, po aktronin dhe po ndjenin sĂ« tepĂ«rmi, thotĂ« Marland. KĂ«shtu qĂ« Chaplin vendosi qĂ« Vagabondi duhej vetĂ«m ta shikonte atĂ« me mĂ« shumĂ« intensitet. Sipas Marlandit, Chaplini e pĂ«rshkroi njĂ«herĂ« xhirimin e sekuencĂ«s si “njĂ« ndjesi tĂ« bukur tĂ« mungesĂ«s sĂ« aktrimit. Si tĂ« isha jashtĂ« vetes. ÇelĂ«si ishte tĂ« isha paksa i turpĂ«ruar, i gĂ«zuar pĂ«r ta parĂ« sĂ«rish, i penduar pa u bĂ«rĂ« emocional. [Vagabondi] po e shikonte dhe po pyeste veten çfarĂ« po mendonte ajo. Ishte aq e pastĂ«r”.

SkenĂ« nga filmi “Dritat e qytetit”(Alamy)

Vite pas publikimit tĂ« Dritave tĂ« qytetit, Cherrill i tha autorit tĂ« librit Çaplini: Gjeniu i kinemasĂ« [Chaplin: Genius of the Cinema], Jeffrey Vance, se Chaplini zakonisht kishte lĂ«kurĂ« tĂ« thatĂ«, por ndjeu se pĂ«llĂ«mba e tij bĂ«hej e lagĂ«sht teksa i afroheshin performancĂ«s sĂ« kĂ«rkuar. “Ajo e dinte se po ndodhte diçka e pazakontĂ« me tĂ«â€, ka thĂ«nĂ« Vance pĂ«r BBC-nĂ«. “Se ajo po ia jepte atij atĂ« qĂ« dĂ«shironte dhe ai po reagonte ndryshe. Ai po reagonte si personazhi”.

Një arsye thelbësore pse Dritat e qytetit ka vazhduar të jehojë gjatë dekadave është vendimi i Chaplinit për të prerë skenat para se të jepte një zgjidhje përfundimtare. Romantikët do të pretendojnë se, pavarësisht pamjes së tij të vjetër dhe mungesës së parave, vajza e luleve e pranon Vagabondin pas asaj që ai bëri për të. Por, ka të tjerë që besojnë se nuk ka asnjë shans që ajo të largohet me të drejt një romanse.

“Nuk mendoj se Ă«shtĂ« romantike”, thotĂ« Vance. “E shohim sqimĂ«n e saj kur i rikthehet shikimi. Ajo shikon nĂ« pasqyrĂ«. Rregullon flokĂ«t. ZhgĂ«njehet qĂ« burri i pasur nuk Ă«shtĂ« ai. Kur e sheh pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« Vagabondin, ajo buzĂ«qesh dhe i jep para nga keqardhja”. Duke kaluar nga i gĂ«zuar, i frikĂ«suar, i turpĂ«ruar, tek i emocionuar, interpretimi i Chaplinit nĂ« ato momente pĂ«rfundimtare Ă«shtĂ« aq i shtresuar dhe i pĂ«rmbajtur saqĂ« e lĂ« te shikuesi vendimin pĂ«r atĂ« qĂ« ndodh mĂ« pas.

Thjesht më i miri?

Ka, sigurisht, shumë pretendues të tjerë rivalë për titullin e skenës të fundit më madhështore në historinë e kinemasë. Shfaqja e Statujës së Lirisë te Planeti i majmunëve [Planet of the Apes], vetëdijesimi i ngadaltë tek I diplomuari [The Graduate], ngrirja e kuadrit te Buç Kesidi dhe Sandens Kidi [Butch Cassidy and the Sundance Kid], mbyllja e derës te Kumbari [The Godfather] dhe kërkesa e Norma Desmondit për planin e saj të afërt te Bulevardi i muzgut [Sunset Boulevard] meritojnë që të gjitha të përmenden. Por, asnjëri prej tyre nuk është riprodhuar aq shpesh sa momenti përfundimtar i Dritave të qytetit.

Filma të ndryshëm si 400 goditjet [The 400 Blows], Kjo është Anglia [This Is England], Vajza e zhdukur [Gone Girl] dhe Drita e Hënës [Moonlight] i kanë borxh Chaplinit, pasi të gjithë përfundojnë me personazhe që shikojnë drejtpërdrejt kamerën. Disa filma kanë qenë më të hapur në homazhet e tyre. Menheteni [Manhattan, 1970] i Woody Allenit përfundon me personazhin e tij që buzëqesh me keqardhje ndaj të dashurës së tij të re Trejsi, pasi ajo konfirmon se do të shkojë në Londër për gjashtë muaj. Një vit më vonë, tek E premtja e gjatë [The Long Good Friday], regjisori John Mackenzie u fokusua te gangsteri i Bob Hoskins që kalon përmes një vargu emocionesh ndërsa kupton se është kapur nga atentatorët e IRA-s dhe se do të vritet.

- YouTube

Edhe fundi i filmit tĂ« Pixar-it, PĂ«rbindĂ«shat [Monsters, Inc]. i bĂ«n njĂ« nderim tĂ« animuar Dritave tĂ« qytetit. NĂ« vend qĂ« tĂ« tregojĂ« ribashkimin e Sallit me BunĂ«, pas ndarjes sĂ« dukshme kur portali drejt dhomĂ«s sĂ« saj u shkatĂ«rrua, ne vetĂ«m e shohim atĂ« duke hapur derĂ«n e saj, duke shikuar pĂ«rreth, duke dĂ«gjuar BunĂ« tĂ« thotĂ«: “Kiti” dhe duke buzĂ«qeshur.

Siç ndodh shpesh, skenat e shkurta i bĂ«jnĂ« kĂ«to momente edhe mĂ« tĂ« fuqishme. Por, gjithsesi duhen orĂ« tĂ« tĂ«ra krijimtarie, aftĂ«sie dhe talenti - si dhe mijĂ«ra, ndonjĂ«herĂ« miliona dollarĂ« - pĂ«r t’i vendosur kĂ«to skena nĂ« celuloid. Kjo ishte veçanĂ«risht e vĂ«rtetĂ« pĂ«r Dritat e qytetit. Jo vetĂ«m qĂ« ishte filmi mĂ« i kushtueshĂ«m i Chaplinit - me kosto prodhimi prej 1.5 milionĂ« dollarĂ«sh [rreth 30 milionĂ« dollarĂ« ose 25.7 milionĂ« euro sot] - por ai kaloi vite duke krijuar historinĂ«, duke e xhiruar atĂ« dhe duke shpresuar se do t’i pĂ«rmbushte pritshmĂ«ritĂ« e mĂ«dha qĂ« ndiqnin punĂ«n e tij.

Një punë dashurie

Kur kamerat filluan xhirimet e Dritave tĂ« qytetit mĂ« 27 dhjetor 1928, Chaplini ishte njeriu mĂ« i famshĂ«m nĂ« botĂ«. Ai ishte ngjitur nga varfĂ«ria e LondrĂ«s pĂ«r t’u bĂ«rĂ« multimilioner qĂ« kishte kontroll tĂ« plotĂ« krijues mbi filmat e tij. Aq shumĂ« saqĂ«, edhe pse KĂ«ngĂ«tari i xhazit [The Jazz Singer] ishte filmi i parĂ« me zĂ« - vetĂ«m 14 muaj mĂ« parĂ« - dhe Holivudi nuk ishte mĂ« i interesuar pĂ«r filmat pa zĂ«, Chaplini nguli kĂ«mbĂ« qĂ« Dritat e qytetit tĂ« mos kishte asnjĂ« linjĂ« dialogu.

“Ai ishte shumĂ« i vendosur qĂ« Vagabondi ishte krijesĂ« e filmit pa zĂ«â€, thotĂ« Vance. “Por, ai gjithashtu e dinte se kishte nevojĂ« tĂ« bĂ«nte njĂ« film tĂ« pĂ«rsosur. Ndjente se kjo ishte mĂ«nyra e vetme qĂ« njĂ« audiencĂ« tĂ« pranonte njĂ« film pa zĂ«â€. Chaplini ishte aq i pĂ«rkushtuar pĂ«r ta bĂ«rĂ« sa mĂ« tĂ« pĂ«rsosur Dritat e qytetit, saqĂ« kaloi njĂ« vit nĂ« pĂ«rgatitje pĂ«r produksion dhe xhirimet vazhduan deri nĂ« shtator tĂ« vitit 1930.

Takimi i parë i Vagabondit me vajzën e luleve, ku ajo e ngatërron atë me një milioner, e mundoi Chaplinin aq shumë saqë ende mban rekordin të Ginisit [Guinness] për numrin më të madh të xhirimeve të një skene të vetme. Ai e xhiroi sekuencën 342 herë. Përpjekjet krijuese të Chaplinit ia vlejtën. Dritat e qytetit fitoi trefishin e buxhetit të tij në të hyra dhe u prit me kritika të mira, ndërsa reputacioni i tij u rrit me kalimin e kohës.

NĂ« dekadat qĂ« pasuan, pavarĂ«sisht satirĂ«s sĂ« KohĂ«ve moderne [Modern Times], pĂ«rfundimit frymĂ«zues tĂ« Diktatorit tĂ« madh [The Great Dictator] dhe sekuencave ikonike komike tĂ« Etheve tĂ« arit, Dritat e qytetit Ă«shtĂ« vĂ«rtetuar tĂ« jetĂ« filmi mĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m dhe mĂ« i dashur i Chaplinit. “Si romanet e Dickensit dhe dramat e Shakespeareit, filmat e Chaplinit vijnĂ« e dalin nga moda”, thotĂ« Vance. “Por, bukuria e Dritave tĂ« qytetit Ă«shtĂ« nĂ« thjeshtĂ«sinĂ« e tij. Chaplini e dinte qĂ« thjeshtĂ«sia ishte shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u arritur”.

Fuqia dhe poezia e Dritave tĂ« qytetit pĂ«rmblidhen mĂ« sĂ« miri nga imazhi i fundit i njĂ« Vagabondi plot shpresĂ«, qĂ« buzĂ«qesh dhe Ă«ndĂ«rron pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« ndritur, tĂ« cilĂ«n - gati 100 vjet dhe dhjetĂ«ra mijĂ«ra filma me zĂ« mĂ« pas - asnjĂ« fund tjetĂ«r nuk ka mundur ta barazojĂ«. “PĂ«r kĂ«tĂ« arsye Chaplin ishte njĂ« gjeni”, thotĂ« Vance. “PĂ«r kĂ«tĂ« arsye ai ishte klasĂ« mĂ« vete”. /Telegrafi/

Misioni i Bordit të Paqes i Trumpit është i thjeshtë - dhe kritikët vazhdojnë ta keqkuptojnë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
22 January 2026 at 10:06


Nga: Jonathan Schanzer, drejtor ekzekutiv në Fondacionin për Mbrojtjen e Demokracive / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Presidenti Trump po bën lëvizje të mëdha në mbarë botën. Nga kapja e diktatorit venezuelas Nicolås Maduro, te kërcënimi për pushtimin e Grenlandës, te shtytja për një armëpushim mes Ukrainës dhe Rusisë, politika e jashtme e Trumpit është e ngarkuar. Takimi vjetor i Forumit Ekonomik Botëror në Davos të Zvicrës ende po flet për këtë.

I lënë në hije nga këta tituj më të mëdhenj, jo më pak i rëndësishëm është Bordi i Paqes i sapokrijuar nga Trumpi.

Bordi është krijuar për të zbatuar planin 20-pikësh të paqes të presidentit për Rripin e Gazës të shkatërruar nga lufta, siç është miratuar fjalë për fjalë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së në nëntor.

Kritikë të rëndësishëm, përfshirë presidentin francez Emmanuel Macron, pohojnë se Trumpi - përmes këtij bordi të ri që ai mbikëqyr personalisht dhe në mënyrë të pacaktuar - po përpiqet të zëvendësojë Kombet e Bashkuara si pjesë e një reformimi më të gjerë të sistemit ndërkombëtar i cili pas Luftës së Dytë Botërore krijoi OKB-në, NATO-n dhe shumë nga organizata të tjera që sot po humbin vazhdimisht rëndësinë.

Dikush mund ta kuptojë shqetësimin e Macronit: statuti i bordit nuk përmend Gazën, por përshkruan një vizion më të gjerë për të promovuar stabilitetin dhe për të siguruar paqe në çdo zonë të kërcënuar nga konflikti. Kjo tingëllon goxha shumë si OKB.

Jo një aleancë ushtarake

Megjithatë, sipas zyrtarëve të administratës Trump, të cilët nuk folën publikisht, Bordi i Paqes nuk është konceptuar si një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj OKB-së.

Përkundrazi, duhet parë si një nga disa entitete shumëpalëshe, si G20 apo Grupi i Bankës Botërore, që mund të ndihmojnë në shtytjen e një OKB-je të lëkundur kah drejtimi i duhur.

Po ashtu nuk është një aleancë ushtarake, përderisa NATO është.

Megjithatë, disa vende janë të shqetësuara se bordi do të minojë qëllimin e NATO-s si aleancë e krijuar për të kundërshtuar ndikimin rus. Për tmerrin e aleatëve tanë të NATO-s, Trumpi ftoi liderin e fortë rus, Vladimir Putin, që të bashkohet me këtë bord të ri - së bashku me aleatin e tij, diktatorin bjellorus, Alexander Lukashenko.

Kjo vjen në një kohë kur NATO po përballet me tensione të paprecedenta mbi mosmarrëveshjen mes Uashingtonit dhe kryeqyteteve evropiane për fatin e Grenlandës dhe mbështetjen ushtarake për Ukrainën.

Muajt në vijim do të japin një ndjenjë më të qartë për drejtimin e bordit. Gaza është një sfidë e madhe. Do të ishte zgjuarsi që bordi të merret i pari me atë situatë përpara se të kalohet te konfliktet e tjera ndërkombëtare.

Administrata Trump tashmë ka ndërmarrë disa hapa fillestarë, duke formuar një nënkomitet brenda bordit i cili do të jetë përgjegjës për menaxhimin e Gazës. Figura të njohura amerikane dhe ndërkombëtare janë bashkuar (edhe pse Franca dhe Gjermania kanë refuzuar).

Një figurë palestineze tani qëndron në krye të Komitetit Kombëtar për Administrimin e Gazës. Dhe, ngadalë po ndërtohet momentumi për një Gazë pa Hamasin.

Por, detyrat kryesore të bordit - çarmatimi i terroristëve të Hamasit dhe vendosja e një Force Stabilizuese Ndërkombëtare - mbeten përpara.

Megjithatë, përfshirja e figurave që përfaqësojnë Katarin dhe Turqinë, të dyja mbështetëse të vjetra dhe të vazhdueshme të Hamasit, ngre një pyetje të pakëndshme: A do të vazhdojnë Doha dhe Ankaraja të mbështesin klientin e tyre terrorist në Gazë, apo do të punojnë me administratën Trump për të përfunduar sundimin e Hamasit në Gazë dhe për të filluar rindërtimin e Rripit?

Për të qenë të qartë, Katari dhe Turqia mbajnë përgjegjësi të konsiderueshme për sulmin brutal të 7 tetorit ndaj Izraelit dhe luftërat pasuese që kanë vazhduar për më shumë se dy vjet. Përfshirja e tyre në Bordin e Paqes duket si shpërblim për sjellje të keqe.

Pozicion ndikimi

Përderisa disa kritikë kanë pohuar se bordi është test i besnikërisë ndërkombëtare ndaj Trumpit, ky perceptim në fakt mund të rezultojë në dobi të Trumpit.

Ai duhet të kërkojë që Katari dhe Turqia të dëbojnë Hamasin nga territoret e veta dhe ta përfundojnë çdo mbështetje. Ky duhet të jetë kushti për përfshirjen e tyre të vazhdueshme.

Nëse Gaza shndërrohet në një histori suksesi, atëherë mund të imagjinohet lehtësisht që bordi të merret me sfida të tjera globale, nga lufta ruse kundër Ukrainës te kriza e tmerrshme humanitare e shkaktuar nga konflikti në Sudan.

ÇakejtĂ« nĂ« OKB po shikojnĂ« me ankth. NĂ«se Trumpi ka sukses, kjo do tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r shenjĂ« e dĂ«shtimeve tĂ« tyre. /Telegrafi/

Before yesterdayMain stream

Kalbja e trurit nga TV-ja: Arsyeja e vërtetë pse serialet televizive po bëhen pa mend

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 15:53


Nga: Louis Chilton / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

A po bĂ«het televizori mĂ« i marrĂ«? NĂ« industrinĂ« e sotme tĂ« zbavitjes, rĂ«nia e vĂ«mendjes dhe shikuesit e painteresuar po trajtohen jo si pengesa pĂ«r t’u kapĂ«rcyer, por si mundĂ«si tregu. JavĂ«n e kaluar, Ben Affleck dhe Matt Damon, duke promovuar filmin e tyre tĂ« ri nĂ« Netflix, The Rip, duket se konfirmuan atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rfolur prej kohĂ«sh pĂ«r prodhimet e Netflix-it - se krijuesve u thuhet qartĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rshtaten me tĂ« ashtuquajturit “shikues nĂ« dy ekrane” - ata tĂ« cilĂ«t e trajtojnĂ« televizorin si diçka qĂ« mund tĂ« shihet me gjysmĂ« vĂ«mendjeje, ndĂ«rsa janĂ« tĂ« zĂ«nĂ« me Instagram-in, TikTok-in apo ndonjĂ« blog tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« mbi sagĂ«n e Brooklyn Beckhamit. Damoni bĂ«ri shaka duke thĂ«nĂ« se Netflix-i i kishte thĂ«nĂ«: “Nuk do tĂ« ishte keq po tĂ« pĂ«rsĂ«risnit temĂ«n tri ose katĂ«r herĂ« nĂ« dialog, sepse njerĂ«zit janĂ« nĂ« telefon teksa shikojnĂ«â€. Ai shtoi: “Kjo me tĂ« vĂ«rtetĂ« do tĂ« fillojĂ« tĂ« shkel mbi mĂ«nyrĂ«n se si tregohen ngjarjet”. E, pra, saktĂ«sisht kĂ«shtu.

Nuk Ă«shtĂ« ndonjĂ« zbulim i madh: edhe po tĂ« mos kishit lexuar viteve tĂ« fundit shumĂ« raportime pĂ«r kufizimet kreative qĂ« u imponohen sot producentĂ«ve, kjo zakonisht Ă«shtĂ« e dukshme duke parĂ« produktin pĂ«rfundimtar. KĂ«tĂ« e ndjen edhe nĂ« serialet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« platformĂ«s, si Wednesday dhe Stranger Things, apo nĂ« adaptimin e fundit tĂ« Harlan Cobenit, Run Away. Do tĂ« ishte budallallĂ«k tĂ« mohoje qĂ« çdo pĂ«rsĂ«ritje nĂ« dialog apo çdo ekspozim i ngathĂ«t tĂ« ishte pjesĂ« e njĂ« strategjie tĂ« qĂ«llimshme - por, nĂ«se sheh mjaftueshĂ«m nga kĂ«to pĂ«rmbajtje nĂ« internet, disa modele bĂ«hen tĂ« dukshme. Dhe, zakonisht, Ă«shtĂ« mĂ« keq nĂ« TV sesa nĂ« film, sepse regjisorĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« filmave shpesh kanĂ« mĂ« shumĂ« kontroll. Problemi, sigurisht, qĂ«ndron tek ata qĂ« nuk janĂ« duke plotĂ«suar fjalĂ«kryqin e New York Times-it ndĂ«rkohĂ« qĂ« shikojnĂ« TV, por qĂ« shpresojnĂ« tĂ« ulen e tĂ« pĂ«rfshihen nĂ« njĂ« program, qoftĂ« pĂ«r vlerĂ«n artistike apo si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’u shkĂ«putur nga realiteti. PĂ«r kĂ«ta shikues, pĂ«rsĂ«ritjet e panevojshme e bĂ«jnĂ« pĂ«rvojĂ«n tĂ« mĂ«rzitshme dhe fyese.

NĂ« njĂ« farĂ« kuptimi, natyrisht, nuk ka asgjĂ« tĂ« re keqdashĂ«se rreth kĂ«tij trendi tĂ« ri. Dikur nĂ« ditĂ«t para tĂ« transmetimit nĂ« internet, para pĂ«rhapjes sĂ« seteve tĂ« DVD-sĂ«, televizioni gjithashtu duhej t’i pĂ«rshtatej njĂ« lloji tĂ« caktuar tĂ« shikuesit pasiv. Duhej, pjesĂ«risht, tĂ« merrte parasysh ata qĂ« ishin kyçur me vonesĂ«, duke humbur kĂ«shtu pjesĂ«n e parĂ« tĂ« njĂ« programi - dhe ndĂ«rprerjet pĂ«r reklama shpesh kĂ«rkonin qĂ« personazhet tĂ« pĂ«rmblidhnin ngjarjen me njĂ« kuptim tĂ« ngathĂ«t tĂ« drejtpĂ«rdrejt. Serialet mĂ« tĂ« mira tĂ« vjetra televizive nuk e shmangnin kĂ«tĂ«, por thjesht gjenin mĂ«nyra elegante, artistike, apo edhe qesharake pĂ«r tĂ« pĂ«rfshirĂ« kĂ«to dromca. Kujto, pĂ«r shembull, njĂ« episod tĂ« Simpsons qĂ« kthehet nga njĂ« ndĂ«rprerje me reklama, me Homerin qĂ« detajon saktĂ«sisht se ku janĂ« tani personazhet dhe pse, ndĂ«rsa Barti komenton: “ÇfarĂ« gjĂ«je e çuditshme pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«â€.

MegjithatĂ«, rĂ«nia e ngadaltĂ« e televizionit nĂ« marrĂ«zi shkon pĂ«rtej kĂ«saj çështjeje tĂ« vetme. Si njĂ« formĂ« arti, duket se TV‑ja po bĂ«n regres nĂ« shumĂ« fronte. PashĂ« dje njĂ« diskutim nĂ« rrjetet sociale rreth ndikimit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« The Wire - dramĂ«s gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se kriminale, tĂ« sofistikuar dhe jashtĂ«zakonisht mbresĂ«lĂ«nĂ«se tĂ« David Simonit, qĂ« ende renditet ndĂ«r veprat mĂ« tĂ« mira nĂ« ekranin e shekullit XXI. Keqkuptimi ishte se seria, pavarĂ«sisht lavdĂ«rimit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m dhe fanatik qĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ«, nĂ« fakt mbaroi duke pasur pak ndikim te TV‑ja qĂ« pasoi - nĂ«se The Wire pĂ«rdori kanavacĂ«n e pakufishme TV‑sĂ« pĂ«r tĂ« shtyrĂ« narracionin e ekranit pĂ«rtej kufijve ekzistues, atĂ«herĂ« asnjĂ« shfaqje, qĂ« atĂ«herĂ«, nuk ka synuar me tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« bĂ«jĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. Dhe, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« argumentohet se kjo nuk Ă«shtĂ« kĂ«shtu.

ËshtĂ« gjithashtu e vĂ«rtetĂ« qĂ« shfaqjet e tjera nga “epoka e artĂ«â€ e TV‑sĂ« - The Sopranos, Deadwood ose edhe Mad Men - bĂ«nin gjĂ«rat tĂ« cilat asnjĂ« gjĂ« tani nĂ« TV nuk i provon me sukses. Kishte njĂ« kompleksitet tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m nĂ« njĂ« episod tĂ« The Sopranos, te mĂ«nyra se si historitĂ« pasqyroheshin dhe thelloheshin njĂ«ra nĂ« tjetrĂ«n brenda njĂ« ore, gjĂ« qĂ« ndihej vĂ«rtet si letĂ«rsi. NĂ«se shohim programet mĂ« tĂ« mira televizive tĂ« viteve tĂ« fundit - marrim, pĂ«r shembull, Succession, njĂ« vepĂ«r jashtĂ«zakonisht e zgjuar televizive, qesharake, me aktrim tĂ« mirĂ« dhe mjeshtĂ«ror - edhe kjo nuk ka tĂ« njĂ«jtĂ«n zgjuarsi tĂ« narracionit. NĂ« thelb, historia e saj Ă«shtĂ« e drejtpĂ«rdrejt, kuptimet e saj tĂ« dukshme. Si tĂ« gjitha shfaqjet e suksesshme tani, Succession gjithashtu gjithmonĂ« mbajti njĂ« sy te rrjetet sociale. Jo patjetĂ«r te “shikuesi imagjinar me ekran tĂ« dytĂ«â€, por te tekat e vivisekcionistĂ«ve ose zetgeistĂ«ve tĂ« internetit. Shfaqjet televizive tani duhet tĂ« jenĂ« sĂ« pari dhe mbi tĂ« gjitha tĂ« pĂ«rshtatshme pĂ«r meme. Shiva (Sarah Snook) Ă«shtĂ« mbresĂ«lĂ«nĂ«se, e matur dhe jashtĂ«zakonisht e besueshme, por a nuk i rrinte mirĂ« ai kostum me pantallona? Dinamika e ndĂ«rlikuar midis Tomit dhe Gregut thotĂ« njĂ«qind gjĂ«ra tĂ« ndryshme rreth mekanizmave tĂ« pushtetit dhe klasĂ«s, por çfarĂ« nĂ«se do tĂ« ishte kondensuar nĂ« njĂ« montazh homoerotik?

Sigurisht, thesaret e “epokĂ«s sĂ« artĂ«â€ tĂ« TV‑sĂ«, ishin tĂ« tilla pĂ«r njĂ« arsye; ato ishin mĂ« tĂ« zgjuara dhe mĂ« komplekse se pothuajse gjithçka qĂ« kishte ardhur mĂ« parĂ«. Por, edhe nĂ« tĂ« kaluarĂ«n e largĂ«t, kur TV‑ja ende konsiderohej si “Kutia e idiotĂ«ve”, Ă«shtĂ« fakt se shumĂ« shfaqje televizive, nĂ« shumĂ« mĂ«nyra ishin mĂ« tĂ« zgjuara sesa ato qĂ« kemi tani. NĂ«se shikon njĂ« episod tĂ« Cheers - njĂ« sitkom jashtĂ«zakonisht popullor dhe i lehtĂ« - mund tĂ« dĂ«gjosh referenca pĂ«r regjisorĂ« tĂ« huaj filmi, pĂ«r muzikantĂ« klasikĂ«, pĂ«r romancierĂ« rusĂ«. Niveli i njohurive tĂ« supozuara atĂ«herĂ« ishte shumĂ« mĂ« i madh; tani TV‑ja rrallĂ« Ă«shtĂ« aventuresk nĂ« aludimet e veta.

NĂ« njĂ« farĂ« mase, ky nuk Ă«shtĂ« faji i TV-sĂ«, por mĂ« shumĂ« reflektim i botĂ«s ku jetojmĂ«: pĂ«rderisa monokultura jonĂ« e pĂ«rbashkĂ«t Ă«shtĂ« copĂ«tuar dhe shpĂ«rndarĂ«, thjesht nuk ekziston e njĂ«jta bankĂ« referencash pĂ«r t’u pĂ«rdorur. (Temat e njohura tĂ« diskutueshme qĂ« ekzistojnĂ«, pothuajse gjithmonĂ« i pĂ«rkasin fushave mĂ« tĂ« reja, mĂ« aktuale tĂ« kulturĂ«s: muzika pop; kinemaja.) Por, Ă«shtĂ« vetĂ«m gjysma e justifikimit - jo tĂ« gjithĂ« qĂ« shikonin Cheers pritej tĂ« dinin se kush ishte Gustav Mahleri apo Ingmar Bergmani; megjithatĂ«, shakatĂ« bĂ«heshin gjithsesi. Tani, TV‑ja Ă«shtĂ« tepĂ«r e etur pĂ«r tĂ« pasur prioritet qasjen. Krijuesit janĂ« tĂ« pĂ«rcaktuar qĂ« shikuesit tĂ« mos mbeten pas - qoftĂ« sepse ata kanĂ« njĂ« sy te telefonat e tyre, apo sepse nuk dinĂ« se kush Ă«shtĂ« Carl Jungu. Ajo qĂ« ka mbetur Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« arti qĂ« heziton tĂ« shikojĂ« jashtĂ«, njĂ« formĂ« arti qĂ« po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« i mbyllur.

NĂ« intervistĂ«n e tyre nĂ« podkastin e Joe Roganit, Afflecku dhe Damoni pĂ«rmendĂ«n njĂ« serial tjetĂ«r tĂ« Netflix‑it, Adolescence, si njĂ« “pĂ«rjashtim” nga rregulli - provĂ« se TV-ja qĂ« ka vlerĂ« ende po punon pa u komprometuar nga kĂ«rkesat sistematike. Edhe gjatĂ« vitit tĂ« kaluar, ka pasur njĂ« numĂ«r serialesh qĂ« ishin inteligjente dhe origjinale, programe tĂ« dizajnuara pĂ«r t’u parĂ« si duhet dhe me vĂ«mendje. ËshtĂ« pĂ«r ngushĂ«llim qĂ« serialet e tilla si Adolescence, apo Pluribus, apo The Chair Company, mund tĂ« gjejnĂ« audienca tĂ« konsiderueshme pa u dorĂ«zuar ndaj instinkteve mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« mentalitetit tĂ« epokĂ«s sĂ« transmetimeve nĂ« internet. Ndoshta ato janĂ« pĂ«rjashtime, por janĂ« diçka, tĂ« paktĂ«n. NĂ« fund tĂ« fundit, nuk ka ndonjĂ« pĂ«rfitim afatgjatĂ« nĂ« krijimin e TV‑sĂ« qĂ« i pĂ«lqen tĂ« painteresuarve. Televizioni, me fjalĂ« tĂ« tjera, nuk ka nevojĂ« tĂ« jetĂ« budalla - le tĂ« shpresojmĂ« se ata qĂ« janĂ« nĂ« krye janĂ« mjaftueshĂ«m tĂ« zgjuar pĂ«r ta kuptuar kĂ«tĂ«. /Telegrafi/

Kur do të mësojmë se njerëzit nuk janë aq të veçantë?

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 13:58


Mjeti i improvizuar ka shkaktuar shumë habi - por, kjo flet më shumë për njerëzit sesa për lopët.

Nga: Helen Pilcher / The Guardian (titulli: So a cow can use a stick to scratch its backside. When will we learn that humans are really not that special?)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Kam njĂ« shoqe fermere qĂ« mĂ« rrĂ«fen rregullisht histori plot ngjyra pĂ«r bagĂ«tinĂ« e saj. Si ajo hera kur njĂ« lopĂ« pĂ«r mish e quajtur Noisette pĂ«rdori gjuhĂ«n pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr kapĂ«sen e derĂ«s sĂ« stallĂ«s tĂ« saj, qĂ« tĂ« mund tĂ« vidhte copat e ushqimit nga kazani afĂ«r. Ose, hera tjetĂ«r kur bĂ«ri tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«, jo pĂ«r tĂ« dalĂ« vetĂ«, por mbase vetĂ«m pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar mĂ«njanĂ« dhe pĂ«r tĂ« parĂ« teksa shoqet e saj tĂ« liruara “bredhin dhe shkaktojnĂ« rrĂ«mujĂ«.”

Aty ku të tjerët shohin një tufë lopësh që rrinë kot, shoqja ime sheh një telenovelë - me personazhe dhe kthesa në ngjarje. Lopët, më thotë ajo, mësojnë shpejt, mërziten lehtë dhe kanë një prirje të pashtershme për marifete.

KĂ«shtu qĂ«, kur u pĂ«rhap lajmi pĂ«r njĂ« lopĂ« tĂ« quajtur Veronika qĂ« pĂ«rdor njĂ« fshesĂ« pĂ«r tĂ« kruar prapanicĂ«n, shoqja ime nuk u çudit. “Nuk mendoj se ndonjĂ« prodhues qumĂ«shti do tĂ« habitej nga kjo”, thotĂ« ajo.

Në revistën Current Biology, studiuesit e Universitetit të Mjekësisë Veterinare në Austri, përshkruajnë se si Veronika, një lopë 13-vjeçare shtëpiake zvicerane, kap fshesën me gjuhë, pastaj anon dhe e përdor për të kruar pjesët e trupit që nuk i arrin dot ndryshe. Fundi i sheshtë i fshesës përdoret për lëkurën e ndjeshme të barkut, ndërsa pjesa me fije ruhet për lëkurën më të trashë të shpinës dhe të prapanicës.

Autorët thonë se kjo është jo vetëm hera e parë që përdorimi i mjetit është dokumentuar zyrtarisht te lopët, por edhe tregues i parë që ato mund të përdorin mjetet në mënyrë të përshtatshme dhe për shumë funksione. Veronika e ngriti një fshesë të zakonshme oborri në statusin e një thike shumëfunksionale zvicerane. Duke e kontrolluar me mjeshtëri me gojë, mjeti shërbente si për barkun ashtu edhe për prapanicën.

Reagimi ishte i habitshëm, por nuk duhet të ishte. Ne vazhdimisht i nënvlerësojmë aftësitë e kafshëve jonjerëzore edhe kur provat janë kudo rreth nesh.

Përdorimi i mjetit thuhet se ndodh kur një kafshë manipulon qëllimisht një objekt për të arritur një synim të caktuar. Pra, kur qeni im kruan shpinën duke u rrotulluar në tokë të ngrirë, është gjë e këndshme - por, nuk është përdorim mjeti. Qeni lëviz. Toka jo. Kur ma sjell topin sepse do të luajmë, po, objekti manipulohet, por nuk është ai që e hedh. Në vend të kësaj, ai ka mësuar që unë do ta bëj këtë.

- Lexo po ashtu: Gruaja që ndryshoi mënyrën si i shohim shimpanzetë - dhe vetë qenien njerëzore

PĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, pĂ«rdorimi i mjeteve mendohej si sjellje unike pĂ«r njerĂ«zit. Pastaj, nĂ« vitet ’60 tĂ« shekullit XX, primatologia Jane Goodall pa njĂ« shimpanze tĂ« egĂ«r qĂ« zhvishte njĂ« degĂ«, e fuste nĂ« njĂ« grumbull termitesh dhe pastaj e tĂ«rhiqte jashtĂ« pĂ«r tĂ« ngrĂ«nĂ« insektet qĂ« kapeshin nĂ« tĂ«. QĂ« atĂ«herĂ«, janĂ« dokumentuar shumĂ« shembuj tĂ« tjerĂ« tĂ« kafshĂ«ve qĂ« pĂ«rdorin mjete. LundĂ«rzat e detit pĂ«rdorin gurĂ« si çekiç pĂ«r tĂ« shkĂ«putur molusqet nga fundi i detit dhe si kudhĂ«r pĂ«r t’i thyer guaskat. NĂ« Senegal, shimpanzetĂ« mprehin majat e degĂ«ve pĂ«r t’i pĂ«rdorur si heshta, tĂ« cilat i pĂ«rdorin pĂ«r tĂ« goditur kafshĂ«t e vogla qĂ« flenĂ«. Korbat e KaledonisĂ« sĂ« Re krijojnĂ« grepa tĂ« sofistikuar nga degĂ«t pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« larva nga trungjet.

Më pak të shkathtë, por po aq mbresëlënëse: arinjtë polarë besohet se godasin lopët e detit me gurë në kokë; oktapodët hedhin guaska te njëri-tjetri; ndërsa shqiponjat janë parë duke marrë degë të ndezura nga zjarret dhe duke i lëshuar në zona të tjera për të ndezur zjarre të reja. Më pas, sulmojnë kafshët që ikin nga flakët.

Një nga një, tiparet që dikur i konsideronim vetëm njerëzore - si përdorimi i mjeteve, komunikimi kompleks, aftësia për të numëruar dhe kultura - bien si domino.

Por, prapëseprapë, preferojmë të mbajmë gjallë iluzionin e epërsisë sonë të supozuar. Mendoj se historia e Veronikës na tregon më pak për mendjen e lopëve, dhe më shumë për mendjen e njerëzve. Jemi bërë aq të verbër sa nuk arrijmë të shohim se kafshët janë më të zgjuara dhe më të ngjashme me ne sesa i vlerësojmë. Sidoqoftë, shoqja ime fermere është vigjilente. Ajo ka kaluar vite të tëra duke punuar me kafshët dhe duke u kujdesur për to. Ka vëzhguar sjelljen e tyre dhe nuk ka dyshim se janë krijesa komplekse, me jetë të pasur të brendshme. Dhe, ka të drejtë.

Pas raportimit tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« mjetit nga shimpanzetĂ« nga Goodalli, paleoantropologu britanik Louis Leakey shkroi: “Tani duhet tĂ« riformulojmĂ« pĂ«rkufizimin e mjetit, tĂ« riformulojmĂ« pĂ«rkufizimin e njeriut, ose t’i pranojmĂ« shimpanzetĂ« si njerĂ«z”. Kam njĂ« propozim tĂ« katĂ«rt: nuk kemi pse t’i pranojmĂ« lopĂ«t si njerĂ«z - por, duhet tĂ« zbresim nga lartĂ«sia dhe tĂ« pranojmĂ« se nuk jemi edhe aq tĂ« veçantĂ«. LopĂ«t, nga ana tjetĂ«r, janĂ«. /Telegrafi/

Një libër që hap debat ...

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 13:42


PĂ«r librin “MullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteve” ...

Nga: Berat Armagedoni

Libri “MullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteve” i Hysen BeqĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« vepĂ«r provokuese, e guximshme dhe thellĂ«sisht kritike ndaj mĂ«nyrĂ«s se si dogma fetare, kur shndĂ«rrohet nĂ« instrument pushteti, rrezikon lirinĂ« individuale, rendin demokratik dhe vetĂ« qenien kulturore tĂ« shoqĂ«risĂ« sĂ« KosovĂ«s pas luftĂ«s. Autori ndĂ«rton njĂ« narrativĂ« tĂ« fortĂ« simbolike, ku feja, politika dhe frika bashkĂ«veprojnĂ« nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« publike tĂ« uzurpuar, nĂ« sallĂ«n e koncerteve, e cila shndĂ«rrohet nga vend arti e lirie nĂ« skenĂ« ideologjike.

Beqa nuk sulmon besimin si pĂ«rvojĂ« shpirtĂ«rore personale, pĂ«rkundrazi, ai e dallon qartĂ« besimin e lirĂ« nga feja e instrumentalizuar. NĂ« qendĂ«r tĂ« librit qĂ«ndron figura e “Mullah X”, njĂ« karakter alegorik qĂ« mishĂ«ron autoritetin fetar dogmatik, karizmatik dhe manipulues, pĂ«rmes tĂ« cilit autori zbĂ«rthen mekanizmat e indoktrinimit, shfrytĂ«zimit tĂ« frikĂ«s dhe deformimit tĂ« historisĂ« kombĂ«tare.

Tubimi masiv në sheshin e kryeqytetit shndërrohet në metaforë të rrezikshme të një shoqërie që, përmes heshtjes, lejon rrëshqitjen drejt ekstremizmit.

Narracioni i librit lëviz mes realizmit social dhe alegorisë filozofike, duke përfshirë edhe pasazhe metafizike ku vetë koncepti i Zotit vihet në pikëpyetje. Këto pjesë e zhvendosin veprën përtej një libri politik apo social, duke e shndërruar në një reflektim ekzistencial mbi besimin, lirinë dhe përgjegjësinë morale të individit. Gjuha e autorit është e drejtpërdrejtë, shpesh ironike, herë-herë tronditëse, por gjithmonë e qëllimshme.

“MullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteve” nuk kĂ«rkon pajtim tĂ« lehtĂ« me lexuesin. Ai kĂ«rkon guxim pĂ«r t’u lexuar dhe ndershmĂ«ri pĂ«r t’u kuptuar. ËshtĂ« njĂ« thirrje kundĂ«r heshtjes, njĂ« paralajmĂ«rim ndaj normalizimit tĂ« fanatizmit dhe njĂ« mbrojtje e fuqishme e lirisĂ« sĂ« mendimit nĂ« njĂ« shoqĂ«ri ende tĂ« brishtĂ« demokratikisht. NjĂ« libĂ«r qĂ« hap debat, qĂ« shqetĂ«son dhe mbetet gjatĂ« nĂ« mendjen e lexuesit.

Trumpi dëshiron më shumë se Grenlandën - ai e do Hënën

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 12:00


Joshja ndaj eksplorimit të hapësirës mbetet e fuqishme, veçanërisht për një president që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi pas vetes.

Nga: Philip Johnston / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Askund nĂ« TokĂ« nuk ke mĂ« shumĂ« siguri pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« perspektivĂ« ankthin modern sesa nĂ« Egjipt. Vizita ime e fundit te piramidat e GizĂ«s ishte pĂ«r t’u mahnitur si nga mrekullia e jashtĂ«zakonshme inxhinierike, ashtu edhe nga lashtĂ«sia e tyre. Ne jemi mĂ« afĂ«r nĂ« kohĂ« me KleopatrĂ«n, faraonen e fundit e cila vdiq dy mijĂ« vjet mĂ« parĂ«, sesa ajo ishte me KufunĂ«, ndĂ«rtuesin e PiramidĂ«s sĂ« Madhe - e vetmja e mbijetuar e ShtatĂ« Mrekullive tĂ« botĂ«s sĂ« lashtĂ«. PĂ«rmasat e historisĂ« qĂ« shfaqen aty janĂ« marramendĂ«se.

Kjo, padyshim, i bën të gjitha manovrat rreth kalimit të Robert Jenrickut te Reform-a, apo edhe përpjekjen e Donald Trumpit për të aneksuar Grenlandën, të duken si një gungë e vogël në rrugën e kohës. Me të vërtetë, nëse presidenti amerikan dëshiron të dijë se si duket me të vërtetë ngritja narcisiste, ai duhet të shkojë në Abu Simbel dhe të shohë statujat kolosale të Ramzesit II të gdhendura në shpatin e malit.

Ka qenĂ« njĂ« udhĂ«heqĂ«s qĂ« dinte si ta projektonte imazhin e tij dhe tĂ« manipulonte tĂ« vĂ«rtetĂ«n. GrekĂ«t e quajtĂ«n atĂ« Ozimandia, dhe nĂ« poezinĂ« e tij tĂ« madhe me tĂ« njĂ«jtin emĂ«r, Shelley tall ambiciet e tij grandioze dhe pĂ«rkohshmĂ«rinĂ« e pushtetit. Trumpi Ă«shtĂ« Ozimandia i sotĂ«m, deri te “buzĂ«rrudhur dhe ftohtas ngĂ«rdheshur”.

Udhëtimi im në tokën antike të Egjiptit përkoi me vdekjen e Erich von DÀnikenit, shkrimtarit populist që çoi para teorinë se piramidat u ndërtuan nga jashtëtokësorët. Në librin e tij Karrocat e zotave? [Chariots of the Gods?] ai sugjeroi se qytetërimi njerëzor është produkt i ndërhyrjes së qëllimshme nga jashtëtokësorët.

Teza e tij qendrore ishte se vizitorĂ«t “e hapĂ«sirĂ«s”, nĂ« kohĂ«t e lashta kishin kryer njĂ« “eksperiment shumimi” mbi banorĂ«t e TokĂ«s, “derisa mĂ« nĂ« fund ata prodhuan njĂ« krijesĂ« mjaftueshĂ«m inteligjente qĂ« t’i barteshin rregullat e shoqĂ«risĂ«â€.

Pyetja e tij “A ishte Zoti astronaut?” ushqeu dekada tĂ« tĂ«ra me teori konspirative tĂ« EpokĂ«s sĂ« Re, tĂ« pĂ«rforcuara mĂ« pas nga interneti dhe rrjetet sociale. Ai mund tĂ« ekspozohej si diletant dhe mashtrues, por librat e tij vazhduan tĂ« pranoheshin nga njĂ« audiencĂ« naive pĂ«r tĂ« cilĂ«n ishte e pamundur pĂ«r tĂ« besuar se egjiptianĂ«t e lashtĂ« ishin nĂ« gjendje tĂ« bĂ«nin monumente tĂ« tilla.

Megjithatë, ideja absurde që jashtëtokësorët që zotërojnë mjetet teknologjike për të udhëtuar nëpër kozmos do të linin pas një grumbull gurësh dhe një gjuhë misterioze si provë të pranisë së tyre, nuk dukej se i shqetësonte besimtarët. As fakti që eksplorimi hapësinor është pafundësisht më pak i mundshëm sesa mijëra egjiptianë duke përdorur litarë dhe saja për të tërhequr blloqe masive guri në pozicion në Piramidën e Madhe - pa marrë parasysh se sa e jashtëzakonshme mund të duket ajo përpjekje për ne sot.

Vetëm në fantashkencë është e mundur të udhëtosh te ylli më i afërt. Në vitin 2012, sonda hapësinore Voyager 1 u bë objekti i parë i krijuar nga njeriu që doli nga Sistemi Diellor. Ajo u nis pothuajse 50 vjet më parë; megjithatë, më 15 nëntor të këtij viti do të jetë vetëm një ditë drite larg Tokës. Ylli më i afërt me një planet në orbitë që mund të mbajë jetë është më shumë se katër vjet drite larg.

Pra, do të kalojnë mijëra vjet para se çdo qenie, që mund të ndajë këtë univers me ne, të dëgjojë tingujt e Koncertit të Dytë të Brandenburgut të Bahut ose të përpiqet të gjejë kuptimin e vizatimeve të përfshira në të ashtuquajturin Regjistri i Artë që sonda mban.

Do tĂ« kishin menduar se, pĂ«rballĂ« pamundĂ«sisĂ« sĂ« udhĂ«timeve nĂ« hapĂ«sirĂ«, ne do t’i braktisnim Ă«ndrrat tona dhe do tĂ« pranonim se nuk po shkojmĂ« askund. Mbi tĂ« gjitha, janĂ« 53 vjet nga ulja e fundit me ekuipazh nĂ« HĂ«nĂ« nga Apollo 17, njĂ« epokĂ« tĂ« cilĂ«n ne, nĂ« mĂ«nyrĂ« tepĂ«r optimiste, e pamĂ« si fillimin e EpokĂ«s HapĂ«sinore, por doli se ky ishte fundi i saj.

Por, tundimi mbetet i fuqishëm, veçanërisht për dikë që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi, pra Donald J. Trump. Para Krishtlindjes, ai lëshoi një urdhër ekzekutiv që udhëzonte NASA-n të çonte një njeri në Hënë deri në vitin 2028 - para se ai të përfundojë mandatet e tij të dytë.

GjatĂ« fundjavĂ«s, raketa e Sistemit tĂ« LĂ«shimit HapĂ«sinor (SLS) dhe kapsula hapĂ«sinore Orion u zhvendosĂ«n nga Qendra HapĂ«sinore Kenedi e NASA-s nĂ« platformĂ«n e nisjes. Ishte njĂ« kujtim i atyre ditĂ«ve tĂ« ngazĂ«llyera nĂ« fund tĂ« viteve ‘60 dhe nĂ« fillim tĂ« viteve ‘70 tĂ« shekullit XX, kur raketat e mĂ«dha Saturn ishin duke u vendosur nĂ« pozicion.

Artemisi II është planifikuar të niset muajin e ardhshëm, me katër anëtarë ekuipazhi në bord të cilët drejtohen drejt Hënës, megjithëse jo për të zbritur.

Ajo do tĂ« shĂ«rbejĂ«, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj, pĂ«r tĂ« vendosur themelet pĂ«r njĂ« ulje hĂ«nore nga astronautĂ«t me misionin Artemis III, ndoshta vitin e ardhshĂ«m. Pas kĂ«saj, tetĂ« ulje tĂ« tjera janĂ« planifikuar pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« tĂ« pĂ«rhershme nĂ« HĂ«nĂ«, pĂ«r eksperimentim shkencor dhe pĂ«r t’u pĂ«rdorur si trampolinĂ« drejt Marsit.

A ka ndonjë kuptim në këtë dhe a mund të përballohet? Qëndrueshmëria e projektit u përmirësua paksa nga zhvillimi i mjeteve të ripërdorshme që çoi Kongresin e ShBA-së, vitin e kaluar, nën Trumpin, të financojë misionet nën një Ligj të madh e të bukur [One Big Beautiful Bill Act]. Por, gjithsesi do të kushtojë me miliarda.

Dhe, megjithëse do të jetë e jashtëzakonshme të shihet një herë tjetër njeriu duke ecur në sipërfaqen e fqinjit tonë më të afërt qiellor, a mund të justifikohet me të vërtetë kjo? Duke u kthyer te programi Apollo, mund të shihet sot si një aventurë e madhe, por ishte thellësisht e papëlqyeshme mes shumë amerikanëve për shkak të kostos.

Ai u motivua po aq nga politika e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« sa edhe nga kĂ«rkimi pĂ«r pĂ«rparim shkencor. NĂ« vitin 1962, presidenti John F. Kennedy caktoi objektivin pĂ«r ta çuar njeriun nĂ« HĂ«nĂ« deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s, kryesisht pĂ«r t’i treguar Bashkimit Sovjetik se PerĂ«ndimi kapitalist mund tĂ« bĂ«nte atĂ« qĂ« shteti sklerotik komunist do ta kishte tĂ« pamundur pĂ«r ta arritur. MbĂ«shtetja e Trumpit pĂ«r Artemisin Ă«shtĂ« gjithashtu politike, pasi ai dĂ«shiron tĂ« ketĂ« avantazh ndaj KinĂ«s e cila gjithashtu po planifikon misione me ekuipazh, megjithĂ«se jo deri nĂ« vitin 2030.

Cilido qoftĂ« arsyetimi - dhe nĂ«se ndoshta do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« shpenzoheshin paratĂ« pĂ«r njĂ« kurĂ« pĂ«r Alzheimerin - dĂ«shira pĂ«r t’u çliruar nga Toka mbetet e fortĂ«. Deri mĂ« tani, nuk ka tĂ« njĂ«jtin ndjesi entuziazmi rreth Artemisit si ajo qĂ« unĂ« e kujtoj nĂ« fĂ«mijĂ« me Apollon.

Kur ajo niset muajin e ardhshĂ«m (duke supozuar se kjo ndodh, duke pasur parasysh shumĂ« defekte teknike me anijen hapĂ«sinore), presidenti Trump sigurisht do ta shfrytĂ«zojĂ« atĂ« deri nĂ« maksimum. MegjithatĂ«, a Ă«shtĂ« njĂ« trampolinĂ« drejt yjeve apo thjesht Ă«ndrra e njĂ« njeriu mendjemadh? “Shihni ç’bĂ«ra! Dhe brenga ju hĂ«ngĂ«rt”! /Telegrafi/

ERA QË DËGJON

✇Telegrafi
By: Agron Shala
21 January 2026 at 10:34


Nga: David Byrne (nga albumi “Remain in Light”, Talking Heads, 1980)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Mozhiku sheh fshatin e vet
Nga një kodër pranë
Mozhiku mendon për ditët
Para se të vinin amerikanët
Ai u shërben të huajve që rriten në numër
Ai i sheh të huajt në shtëpi luksoze
Ai Ă«ndĂ«rron pĂ«r ditĂ«t qĂ« ende mund t’i kujtojĂ«

Mozhiku mban një pako
Në duart e tij që dridhen
Mozhiku dërgon pakon
Te burri amerikan
Lehtësisht, rrëshqet përgjatë rrugëve dhe rrugicave
Vjen era që i shtyn ata të ikin për strehim
Ai ndjen, se koha është me siguri tani ose kurrë më

Era në zemrën time, era në zemrën time
Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time
Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të
Dëbuar ata, dëbuar ata

Mozhiku blen pajisjet e veta
NĂ« treg
Mozhiku vendos pajisjet
Në Zonën e Tregtisë së Lirë
Ai ndjen se era ngre lart popullin e tij
Ai e thërret erën që ta udhëheqë në misionin e tij
Ai e di, që miku i tij - era - është gjithmonë aty pranë

Mozhiku nuhat erën
QĂ« vjen nga larg
Mozhiku pret lajme
Në një vend të qetë
Ai ndjen praninë e erës afër tij
Ai ndjen fuqinë e së kaluarës pas tij
Ai ka dijeninë e erës për ta udhëhequr

Era në zemrën time, era në zemrën time
Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time
Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të
Dëbuar ata, dëbuar ata

_____________

Lexo po ashtu:
- Paranoja dhe poliritmet: Këngët më të mira të grupit Talking Heads
- David Byrne dhe intervista me vetveten: Muzika është diçka fizike dhe trupi shpesh e kupton atë para koke!
- Rruga pa krye
- Jeta në kohë lufte
- “Television Man” dhe pasqyra e shĂ«mtisĂ« sonĂ«

- YouTube

Jam në Iran, i shoh protestat dhe mezi pres ndryshimin, por nuk besoj se regjimi do të bjerë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
20 January 2026 at 13:54


Anonim[1] / The Guardian

Shpresoj të jem gabim, por gjithçka që shoh është një shtet këmbëngulës paranojak.

Irani është kapluar sërish nga një valë tjetër trazirash masive civile. Këta rreshta shkruhen mes ndërprerjes së internetit, dhe nuk e dija nëse do të mund ta dërgoja. Që nga kryengritja pas zgjedhjeve të vitit 2009, shpërthimet sporadike të zemërimit publik janë bërë thuajse të zakonshme, kryesisht janë heshtur - për një kohë brutalisht - vetëm për të shpërthyer sërish në një rast tjetër.

Protesta në rrugë nuk është mjeti i vetëm përmes të cilit opozita ka përçuar mospajtimin e saj. Iranianët i kanë provuar të gjitha - qofshin zgjedhjet, ndonëse shumë të ngushta dhe të kufizuara vetëm në zgjedhjet që shteti ofron, apo rrjetet sociale, universitetet dhe ngjarjet publike. Kërkesa për ndryshim kuptimplotë përsëritet në mënyra të ndryshme, sërish e sërish, por pa dobi. Që nga viti 2000, shteti iranian i ka kushtuar pak vëmendje kërkesave demokratike. Dhe, kur ka pasur ndonjë çarje të ngushtë në këtë mur shtetëror, njerëz si Donald Trump - me rivënien e sanksioneve dhe shkeljen e Planit të Përbashkët Gjithëpërfshirës të Veprimit - i kanë sabotuar dhe devijuar përpjekjet civile për reformimin e Republikës Islamike.

Dhe, ja ku jemi sĂ«rish. ShumĂ« prej nesh, iranianĂ«, pĂ«rballemi me ndjesinĂ« se vullneti ynĂ« ka pak vlerĂ«. Dilema qĂ« pĂ«rballim nuk ndalet kĂ«tu. Jo vetĂ«m qĂ« shumĂ« prej nesh nuk pĂ«rfaqĂ«sohen brenda Iranit, por gjithashtu as nĂ« opozitĂ«n e tij. PĂ«r shumĂ«kĂ«nd, njeriu qĂ« pĂ«rmendet si kundĂ«rshtari kryesor i RepublikĂ«s Islamike, trashĂ«gimtari i tiranit tĂ« mĂ«parshĂ«m monarkik tĂ« Iranit, Reza Pahlavi, nuk na intereson. VetĂ« ideja e kthimit te diktatura dhe pushteti te njĂ« njeri, sado laik qĂ« ai mund tĂ« jetĂ«, t’i çon flokĂ«t pĂ«rpjetĂ«, e lĂ«re mĂ« kthimi tek ai, i parĂ« gjerĂ«sisht si vegĂ«l e Izraelit, i rrethuar nga forcat antidemokratike, patriarkal nĂ« thelb, i papĂ«rvojĂ« dhe i larguar nga shoqĂ«ria iraniane pĂ«r shkak tĂ« statusit tĂ« tij si emigrant.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ekziston njĂ« mundĂ«si reale qĂ« burri i paparashikueshĂ«m nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«, i dehur nga shfaqja e tij e forcĂ«s nĂ« Karakas, tĂ« ndĂ«rhyjĂ« ushtarakisht. Dhe, ky mund tĂ« jetĂ« njĂ« akt qĂ« do tĂ« çonte nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« dhune dhe ndoshta nĂ« vite tĂ« tĂ«ra lufte. Trumpi ka treguar se, pavarĂ«sisht retorikĂ«s sĂ« tij, “Fillimisht Amerika”, ai Ă«shtĂ« i gatshĂ«m tĂ« luajĂ« me idenĂ« e rilindjes sĂ« njĂ« forme tĂ« re tĂ« imperializmit perĂ«ndimor. Ai heziton paksa pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur mjetet ushtarake pĂ«r qĂ«llime politike. KĂ«rcĂ«nimet e tij dhe prania e tij “e madhe, e bukur” hedhin hije mbi çdo diskutim, dhe sa tĂ« shĂ«mtuara janĂ« fjalĂ«t e tij pĂ«r ne: imazhi oriental i njerĂ«zve tĂ« AzisĂ« PerĂ«ndimore si tĂ« egĂ«r qĂ« nuk mund tĂ« çojnĂ« vendin e tyre nĂ« drejtimin e duhur dhe qĂ«, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, kanĂ« nevojĂ« pĂ«r njĂ« shpĂ«timtar tĂ« bardhĂ« nĂ« formĂ«n e njĂ« heroi tĂ« Marvelit, tĂ« Kapitenit Amerika. NĂ« çdo rast, kujtimi i bombardimeve tĂ« tij tĂ« fundit ndaj Iranit Ă«shtĂ« ende i freskĂ«t dhe nuk Ă«shtĂ« kujtim tĂ« cilin shumĂ« prej nesh e ruajnĂ« me simpati.

Ky është një tjetër episod i mjerë për Iranin, dhe unë jetoj në një flluskë shoqërore të formuar kryesisht nga individë të arsimuar të cilët, për aq sa mund të kuptoj përmes mjeteve të kufizuara të komunikimit, e shohin këtë episod me frikë. Tani, rrugët nuk janë më skenë protestash, por kur ishin, ishin të rrëmujshme, të përgjakshme dhe apokaliptike. Funerali i 100 policëve u mbajt javën e kaluar në Universitetin e Teheranit, dhe vetëm Zoti e di sa protestues kanë gjetur vdekjen në këmbim. Ky nivel i dhunës është i paprecedentë, dhe spektaklet e tilla frikësojnë shumëkënd.

Ne nuk jemi tĂ« panjohur me revolucionin nĂ« Iran. Ende jetojmĂ« mes pasojave tĂ« revolucionit tĂ« fundit tĂ« vitit 1979. Dhe, pikĂ«risht pĂ«r shkak tĂ« kĂ«saj, shumĂ« prej nesh kemi frikĂ«. Shembja e shtetit Ă«shtĂ« problematike. Sjell dhunĂ« dhe pasiguri. I frikĂ«son njerĂ«zit drejt migrimit; pra, asgjĂ« pĂ«r t’u pritur me kĂ«naqĂ«si.

Dhe, mundësia e rrëzimit të Republikës Islamike është e largët. Ky entitet politik ka rrënjë në shumë grupe shoqërore dhe një bazë të përkushtuar që do të qëndrojë me të në çdo situatë. Republika Islamike ka gjasa të mbetet, dhe mund të supozohet se kur përballet me demonstrata të tilla masive dhe të përhapura - të mbështetura nga fuqi të huaja - paranoja e saj fiton një kuptim të ri. Shteti fillon të shohë veten nën kërcënim ekzistencial, ngrit mbrojtjen dhe shuan më ashpër çdo zë për ndryshim. Kjo, sigurisht, çon në një tjetër raund trazirash civile në të ardhmen e afërt. Nëse shteti iranian nuk fillon të lëshojë terren për ndryshime kuptimplota dhe themelore, ajo që mund të shihet duke pritur Iranin është përsëritja e vazhdueshme e trazirave shoqërore në njërën anë dhe shfaqjet e forcës nga shteti në anën tjetër. Një rreth vdekjeprurës i shterimit ku vendi gërryhet dhe fundoset, në vend që të lëvizë drejt një forme politike demokratike. /Telegrafi/

_____________

[1] Autori jeton në Iran, emër i njohur për redaksinë e Guardian-it.

“Frika e Kuqe" qĂ« fshiu “personin mĂ« tĂ« famshĂ«m me ngjyrĂ« nĂ« AmerikĂ«â€

✇Telegrafi
By: Agron Shala
20 January 2026 at 13:21


Nga: Matt Glazebrook / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Paul Robeson ishte superyll i skenës dhe ekranit, një futbollist i talentuar dhe krijues i hiteve muzikore. Pastaj, mes "zjarrmisë antikomuniste" në ShBA gjatë Luftës së Ftohtë, erdhi një rënie dramatike nga lavdia.

Balada për amerikanët [Ballad for Americans] e Paul Robesonit ishte hit i papritur i muzikës pop. Një kantatë patriotike popullore që zgjaste 10 minuta, ofronte një version gjithëpërfshirës të historisë amerikane, nga formimi i saj i zjarrtë (Më '76 qielli ishte i kuq) deri tek e tashmja shumetnike, siç artikulohej nga një rrëfyes që zbulon veten të jetë vetë Amerika.

Megjithatë, kur baritoni i njohur interpretoi për herë të parë këngën në një transmetim radiofonik kombëtar në CBS në vitin 1939, u bë menjëherë sensacion. Audienca në studio duartrokiti për 20 minuta. Letrat dhe telefonatat përmbytën stacionin dhe emisioni u përsërit gjatë gjithë vitit pasues. Tashmë një yll i skenës, ekranit dhe fushës së futbollit amerikan, transmetimi dhe publikimi i mëvonshëm i Baladës për amerikanët përforcuan statusin e Robesonit si personi më i famshëm me ngjyrë në Amerikë.

Vetëm një dekadë më vonë, ai ishte etiketuar jo vetëm si "antiamerikan", por edhe si një person në fakt inekzistent - i ndaluar nga televizioni, i fshirë nga tekstet shkollore, me pasaportën e revokuar. Teksa Lufta e Ftohtë merrte hov dhe elita politike e kulturore e ShBA-së përfshihej nga zjarrmia antikomuniste, aktiviteti për të drejtat civile dhe solidariteti socialist i Robesonit e bënë atë objektiv kryesor.

Ai vdiq mĂ« 23 janar 1976, 200 vjet pas lindjes sĂ« pĂ«rgjakshme tĂ« ShBA-sĂ« dhe 50 vjet mĂ« parĂ« kĂ«tĂ« muaj. Dekadat e tij tĂ« fundit u shĂ«nuan nga sĂ«mundja dhe izolimi, pasojĂ« e njĂ« fushate shtypjeje qĂ« ishte pa precedent mes ndalimeve tĂ« pĂ«rhapura nĂ« industrinĂ« e argĂ«timit qĂ« karakterizuan “FrikĂ«n e kuqe” [Red Scare]

Paul Robesoni lindi më 1898 në Prinston të Nju-Xhersit, më i vogli nga pesë fëmijët. Babai i tij pastor e mbajti familjen pasi nëna e tij vdiq në një zjarr shtëpie pak vite pas lindjes së tij. Të thuash se Robesoni ishte një i ri i jashtëzakonshëm do të ishte nënvlerësim i madh. Ai shkëlqeu në aspektin akademik, në sport dhe në art gjatë gjimnazit në Nju-Xhersi.

Robesoni në vitin 1949(Getty Images)

Ai fitoi njĂ« bursĂ« katĂ«rvjeçare nĂ« Universitetin e Ratgersit nga i cili doli me nderimet mĂ« tĂ« larta akademike dhe mbajti fjalimin e diplomimit. U nderua me 15 vlerĂ«sime [varsity letters], pĂ«rfshirĂ« nĂ« bejsboll, basketboll, shtizĂ«, disk dhe hedhje sfere. Por, nĂ« futbollin amerikan ai u bĂ« vĂ«rtet njĂ« yll, duke u pĂ«rzgjedhur dy herĂ« nĂ« ekipin premtues [All-American], pĂ«rpara se tĂ« luante nĂ« mĂ«nyrĂ« profesionale - pĂ«r tĂ« financuar studimet nĂ« Fakultetin e DrejtĂ«sisĂ« nĂ« Kolumbia nĂ« fillim tĂ« viteve ’20 tĂ« shekullit XX. Walter Camp, eksperti kryesor i futbollit nĂ« ShBA, e quajti Robesonin “mbrojtĂ«sin mĂ« tĂ« madh qĂ« ka shkelur ndonjĂ«herĂ« fushĂ«n”.

Duke jetuar nĂ« Harlem nĂ« kulmin e Rilindjes sĂ« Harlemit, Robesoni pĂ«rdori gjithashtu kohĂ«n e tij nĂ« Kolumbia pĂ«r tĂ« nisur aktrimin, si dhe pĂ«r tĂ« kĂ«nduar nĂ« klubin e famshĂ«m “Cotton Club”. Karriera e tij juridike pĂ«rfundoi papritur jo shumĂ« kohĂ« pas diplomimit, kur ai dha dorĂ«heqjen nga njĂ« firmĂ« ligjore, nĂ« shenjĂ« proteste, pasi njĂ« sekretare e bardhĂ« refuzoi qĂ« ai t’i diktonte. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, u bĂ« interpretues me kohĂ« tĂ« plotĂ«, i mbĂ«shtetur fillimisht financiarisht nga gruaja e tij, Eslanda, drejtoreshĂ« e laboratorit tĂ« patologjisĂ« nĂ« Spitalin Presbiterian tĂ« Nju-Jorkut. Ai luajti nĂ« dy drama tĂ« Eugene O’Neillit (TĂ« gjithĂ« fĂ«mijĂ«t e Zotit kanĂ« flatra dhe Perandori Xhons), incizoi albume tĂ« ashtuquajturave shpirtĂ«rore tĂ« zezakĂ«ve [Negro spirituals] dhe hapi mjuziklin e ri tĂ« Oscar Hammersteinit dhe Jerome Kernit, Shfaqja lundruese [Show Boat], nĂ« vitin 1927, duke kĂ«nduar Lumin Plak [Ol' Man River], kĂ«ngĂ« qĂ« u vlerĂ«sua shumĂ« nga kritika.

Ai filloi gjithashtu tĂ« udhĂ«tonte nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar dhe EvropĂ«. NĂ« vitin 1930, e interpretoi Othellon nĂ« Teatrin e Savoit tĂ« LondrĂ«s, duke u bĂ«rĂ« aktori i parĂ« me ngjyrĂ« qĂ« e bĂ«nte kĂ«tĂ« nĂ« kryeqytetin britanik - qĂ« nga Ira Aldridge njĂ« shekull mĂ« parĂ«. Dhe, pasi kaloi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« dekadĂ«s sĂ« hershme duke interpretuar jashtĂ« vendit, u kthye nĂ« ShBA pĂ«r tĂ« luajtur nĂ« versionin filmik tĂ« Holivudit tĂ« Shfaqjes lundruese nĂ« vitin 1936. Ngjitja e tij nĂ« statusin e njĂ« ylli tĂ« kategorisĂ« A ishte e plotĂ«. NĂ« vitin 1928, revista New Yorker e kishte cilĂ«suar atĂ« si “premtimi i racĂ«s sĂ« tij”, “Mbret i Harlemit” dhe “idhull i njerĂ«zve tĂ« tij”.

Robesoni në një skenë filmi (1936)(Getty Images)

Deri nĂ« vitin 1940, pak pasi interpretoi BaladĂ«n pĂ«r amerikanĂ«t pĂ«r 30 mijĂ« njerĂ«z nĂ« Holivud [Hollywood Bowl], revista Collier’s e shpalli atĂ« “ArgĂ«tuesin Nr. 1 me ngjyrĂ« tĂ« AmerikĂ«s”. Sipas biografit tĂ« tij, Martin Duberman, Robesoni i dukej “botĂ«s sĂ« bardhĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si [...] njĂ« njeri magnetik, i qytetĂ«ruar dhe i talentuar qĂ« ishte ngjitur mbi rrethanat e tij jo pĂ«rmes agresivitetit, por pĂ«rmes talentit”.

Në realitet, gjatë ngritjes së tij drejt famës, Robesoni kaloi shumë kohë duke u edukuar dhe duke u bërë gjithnjë e më i zëshëm për kontekstin më të gjerë të luftës së njerëzve me ngjyrë. Në Evropë, ai dha shfaqje bamirësie për minatorët uellsianë, refugjatët hebrenj dhe luftëtarët republikanë në Luftën Civile Spanjolle. Ai studioi gjuhë afrikane dhe shkrime marksiste, dhe vizitoi Bashkimin Sovjetik. Në ShBA ai refuzoi të interpretonte për audienca të ndara sipas racës, iu bashkua grevave të sindikatave dhe, në fushatën presidenciale të vitit 1948, mbështeti Partinë Progresive të Henry Wallaceit. Megjithatë, të gjitha këto kauza ishin relativisht të padëmshme për Robesonin - derisa e mbajti një fjalim më 20 prill 1949 në Paris.

Kongresi Botëror i Përkrahësve për Paqen ishte një mbledhje me rreth dy mijë shkencëtarë, mësues, aktivistë dhe artistë nga 75 vende, i thirrur për të dënuar garën e armatimit të Luftës së Ftohtë dhe atë që ata e shihnin si agresion të ShBA-ve ndaj Bashkimit Sovjetik.

“ËshtĂ« e paimagjinueshme qĂ« zezakĂ«t amerikanĂ« tĂ« shkojnĂ« nĂ« luftĂ« nĂ« emĂ«r tĂ« atyre qĂ« na kanĂ« shtypur pĂ«r breza”, deklaroi Robesoni para tĂ« mbledhurve tĂ« krahut tĂ« majtĂ«, “kundĂ«r njĂ« vendi [BRSS] i cili brenda njĂ« brezi e ka ngritur popullin tonĂ« nĂ« dinjitetin e plotĂ« tĂ« njerĂ«zimit”.

Rreth gjashtë vjet përpara bojkotit të autobusëve në Montgomeri dhe lindjes së lëvizjes moderne për të drejtat civile, Robesoni sugjeroi një formë rebelimi të njerëzve me ngjyrë që i tejkalonte objektivat asimiluese të NAACP-së (Shoqata Kombëtare për Avancimin e Njerëzve me Ngjyrë) - që ishte organizata dominuese në atë kohë. Reagimi, si nga liberalët kryesorë ashtu edhe nga antikomunistët konservatorë, ishte i menjëhershëm dhe dërrmues.

Disa muaj pas ngjarjes nĂ« Paris, Paul Robesoni tentoi dy herĂ« tĂ« jepte njĂ« koncert pĂ«r pushuesit nĂ« kampet verore socialiste hebraike pranĂ« Pikskillit nĂ« Nju-Jork, ashtu siç kishte bĂ«rĂ« edhe nĂ« verat e mĂ«parshme. Dy herĂ«, mijĂ«ra veteranĂ« lokalĂ« tĂ« luftĂ«s protestuan dhe trazirat shpĂ«rthyen: protestuesit sulmuan pjesĂ«marrĂ«sit me gurĂ«, shkopinj dhe grushte, pĂ«rmbysĂ«n makinat dhe plagosĂ«n 150 persona, ndĂ«rsa policia qĂ«ndroi duke parĂ«. NdĂ«rkohĂ« qĂ« kjo pĂ«rpjekje e dhunshme pĂ«r ta “anuluar” Robesonin u dĂ«nua gjerĂ«sisht dhe nuk u pĂ«rsĂ«rit mĂ«, njĂ« version mĂ« i fshehtĂ« ndĂ«shkimi filloi menjĂ«herĂ« pas kĂ«saj.

Robesoni gjatë një greve të sindikatave(Getty Images)

Në mars të vitit 1950, NBC e ndaloi të shfaqej në emisionin televiziv të Eleanor Rooseveltit, Sot me zonjën Ruzvelt [Today With Mrs Roosevelt], pas protestave nga organizata Legjioni Amerikan (një organizatë e veteranëve të luftës) dhe të tjerëve. Pastaj, në korrik, Departamenti i Shtetit ia revokoi pasaportën, duke e penguar të performonte jashtë vendit ku ai vazhdonte të ishte jashtëzakonisht i njohur. Në ShBA, karriera e tij ishte de fakto e përfunduar. Shtëpitë diskografike refuzuan të nxirrnin në treg disqet e tij të vjetër ose të incizonin të rinj. Nga një prej dhjetë artistëve më të paguar në ShBA në vitin 1941 dhe duke fituar 100 mijë dollarë nga koncertet deri në vitin 1947, nga viti 1952 ai mezi arrinte të fitonte gjashtë mijë dollarë në vit.

Teksti i BaladĂ«s pĂ«r amerikanĂ«t u hoq nga tekstet shkollore dhe poeti Langston Hughes u detyrua tĂ« fshinte çdo pĂ«rmendje tĂ« Robesonit nga libri i tij Krijues tĂ« famshĂ«m tĂ« muzikĂ«s zezake [Famous Negro Music Makers], pĂ«rndryshe rrezikonte ndalimin e tij nĂ« bibliotekat shkollore. Emri i tij u fshi nĂ« mĂ«nyrĂ« retroaktive nga listat e fituesve tĂ« çmimeve tĂ« NAACP dhe kampionĂ«ve tĂ« futbollit njĂ«soj. Madje, po tĂ« kishe thjesht njĂ« disk tĂ« Paul Robesonit - siç kishin qindra mijĂ«ra amerikanĂ« - mjaftonte qĂ« njĂ« punonjĂ«s shtetĂ«ror tĂ« merrte njĂ« “shĂ«nim tĂ« zi” gjatĂ« intervistave pĂ«r besnikĂ«ri qĂ« zhvilloheshin nĂ« vitet ’50 tĂ« shekullit XX.

Ylli i bejsbollit, Jackie Robinson, u thirr pĂ«rpara Komitetit tĂ« DhomĂ«s pĂ«r Aktivitetet Jo-Amerikane (HUAC) pĂ«r t’u distancuar nga deklaratat e Robesonit nĂ« Paris dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tĂ«rthortĂ«, pĂ«r tĂ« ndarĂ« publikun me ngjyrĂ« prej tij. MĂ« nĂ« fund, nĂ« vitin 1956 vetĂ« Robesoni u paraqit pĂ«rpara HUAC-sĂ«. Pa asnjĂ« ndjesĂ«, ai u tha anĂ«tarĂ«ve tĂ« komitetit:

“Ju jeni jo-amerikanĂ«â€.

NĂ« librin e saj Krimet janĂ« tĂ« shumta [Many Are the Crimes], historiania e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, Ellen Schrecker, pohon se “ndoshta asnjĂ« individ tjetĂ«r nuk u censurua kaq rĂ«ndĂ«â€ sa Paul Robesoni. Dhe, nĂ« disa mĂ«nyra, ai paraqiste vĂ«rtet njĂ« kĂ«rcĂ«nim unik. Jo si spiun, por si socialist i zĂ«shĂ«m me ngjyrĂ«. NjĂ« njeri qĂ« e lidhte luftĂ«n e afro-amerikanĂ«ve pĂ«r tĂ« drejtat civile me kauzĂ«n e klasĂ«s punĂ«tore nĂ« mbarĂ« botĂ«n - nga luginat e Uellsit deri nĂ« AfrikĂ«n PerĂ«ndimore, nga Misisipi deri nĂ« MoskĂ«. Dhe, nga tĂ« gjithĂ« ata qĂ« u pĂ«rjashtuan (nga skenaristĂ«t e Holivudit te nĂ«punĂ«sit civilĂ« dhe akademikĂ«t), askush nuk ishte kaq i njohur apo dikur kaq i dashur. Siç thotĂ« Schrecker: “Aktori dhe kĂ«ngĂ«tari mĂ« karizmatik me ngjyrĂ« i brezit tĂ« tij ishte shndĂ«rruar nĂ« jo-person”.

Pasaporta iu kthye Robesonit mĂ« nĂ« fund nĂ« vitin 1959 dhe ai u pĂ«rpoq tĂ« niste sĂ«rish njĂ« turne ndĂ«rkombĂ«tare. Por, i lodhur nga vitet e luftĂ«s dhe ballafaqimit, pĂ«rpjekjet e tij u ndaluan nga episode sĂ«mundjeje dhe depresioni. Nga mesi i viteve ’60 tĂ« shekullit XX, ai pushoi sĂ« dhĂ«ni koncerte dhe, pas vdekjes sĂ« Eslandas, vitet e mbetura i kaloi nĂ«n kujdesin e motrĂ«s sĂ« tij.

NĂ« vitin 1973, ai iu drejtua njĂ« eventi qĂ« e nderonte [Salute to Paul Robeson] nĂ« Karnegi-Hall tĂ« Nju-Jorkut. Ai deklaroi se ishte “po aq i pĂ«rkushtuar sa gjithmonĂ« ndaj kauzĂ«s botĂ«rore tĂ« njerĂ«zimit pĂ«r liri, paqe dhe vĂ«llazĂ«ri”, ripohonte angazhimin e tij ndaj luftĂ«s sĂ« afro-amerikanĂ«ve pĂ«r tĂ« “arritur çlirim tĂ« plotĂ« nga sundimi racist”, dhe nderonte lĂ«vizjet antikolonialiste nĂ« mbarĂ« botĂ«n. Ai e pĂ«rfundoi mesazhin e tij me fjalĂ«t nĂ« vazhdim: "Edhe pse shĂ«ndeti i dobĂ«t mĂ« ka detyruar tĂ« tĂ«rhiqem, mund tĂ« jeni tĂ« sigurt se nĂ« zemrĂ«n time unĂ« vazhdoj tĂ« kĂ«ndoj:

Por, vazhdoj të qesh
Në vend që të qaj,
Duhet të vazhdoj të luftoj
Derisa të vdes,
Dhe Lumi Plak
Vazhdon rrjedhën"!

/Telegrafi/

Burrat që njoh e duan IA-në - gratë jo dhe e kuptoj pse

✇Telegrafi
By: Agron Shala
19 January 2026 at 14:15


Nga: Olivia Petter / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Nëse burrat me të cilët kam dalë gjatë vitit të fundit kanë pasur ndonjë gjë të përbashkët, është ajo se të gjithë duan të flasin me mua për inteligjencën artificiale [IA].

E përdor për të shkruar artikujt e mi? Jo.

A jam e shqetësuar se do të ma zaptojë punën? Në fakt jo.

A do të vazhdoj të shkruaj libra nëse të gjithë duan të lexojnë ato që janë shkruar nga IA-ja? Po.

A e kam pĂ«rdorur ndonjĂ«herĂ« pĂ«r t’i shkruar mesazh dikujt nĂ« njĂ« aplikacion takimesh? Jo.

A duhet ta pyesim ChatGPT-në të na përshkruajë për ndonjë partnerë të mundshëm? Oh, Zot.

Këto biseda rrallëherë janë të rastësishme. Kam pasur edhe debate. Një herë hyra në një bisedë të zjarrtë me një burrë nëse njerëzit duhet të kërkojnë këshilla mjekësore te ChatGPT-ja, dhe me një tjetër që pranoi se e kishte përdorur për ta ndihmuar për ta shkruar një mesazhe ndarjeje.

Ndërkohë, sa herë që kam postuar në Instagram në mbështetje të krijimtarisë njerëzore mbi përmbajtjen e gjeneruar nga IA-ja, marr një lumë reagimesh - dhe ato gjithmonë nga burrat e etur për të përmbysur përsiatjet e mia rreth asaj se çfarë do të thotë të krijosh dhe të konsumosh art.

Kjo nuk do të thotë se gratë që njoh nuk e përdorin IA-në - shumë nga to e shohin si mjet të paçmuar për këshilla për karrierë, mbështetje financiare dhe, në disa raste, mbështetje emocionale - por, nuk besoj se e përdorin, apo qoftë edhe mendojnë për të, aq shumë.

- Lexo po ashtu nga Olivia Petter: Pse brezi Z Ă«shtĂ« kaq i fiksuar pas “pothuajse marrĂ«dhĂ«nies”?

Të dhënat e mbështesin këtë. Megjithëse kërkimet ndryshojnë, disa studime kanë treguar se burrat e përdorin IA-në gjeneruese më shumë se gratë. Në vitin 2024, një punim i titulluar Hendeku gjinor në Gen IA ka përshkruar se të dhënat nga Anketa e Pritshmërive të Konsumatorëve tregonin që 50 për qind e burrave përdorin mjete të IA-së gjeneruese, në krahasim me 37 për qind të grave.

Një studim nga Danimarka zbuloi se gratë kanë më pak gjasa të përdorin ChatGPT-në për punë sesa burrat, ndërsa kërkimi i kryer në Shkollën e Biznesit të Harvardit zbuloi se, ndërmjet nëntorit 2022 dhe majit 2024, gratë përbënin 42 për qind të 200 milionë përdoruesve mesatarë mujorë të faqes së internetit të ChatGPT-së.

Po shfaqet një hendek i qartë - i tillë që shumëkush ka frikë se do të thellojë pabarazitë ekzistuese ekonomike në vendin e punës.

Shpjegimet më të zakonshme përfshijnë faktin se gratë janë më pak të përfaqësuara në karrierat STEM [Shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë] dhe në rolet specifike të IA-së, si një industri që kryesisht mbahet nga burra; vetëm 14 për qind e pozicioneve ekzekutive të larta në IA mbahen nga gratë.

Por, sinqerisht, mendoj se arsyeja pse gratë nuk e përdorin AI-në aq shumë shkon shumë më thellë sesa përfaqësimi i thjeshtë.

Si fillim, kjo teknologji është përdorur kundër nesh - që nga fillimi. Ka trillime pornografike [deepfake] të krijuar nga Grok-u dhe platforma të tjera; të dashurat e IA-së që burrat përdorin për të zhvilluar biseda dhe për të realizuar fantazi në hapësira ku pëlqimi nuk ekziston; dhe, një mori paragjykimesh gjinore që teknologjia vazhdon të përforcojë.

Ajo i nënvlerëson problemet e shëndetit të grave, shpesh i portretizon gratë në role shtëpiake ose nënshtruese, dhe mbështetet në asistente që janë në thelb të feminizuara - mos harroni që ChatGPT-ja përdori (dhe më pas hoqi) një ndërfaqe zanore që tingëllonte në mënyrë të frikshme si zëri i Scarlett Johanssonit nga filmi Her?

Me gjithĂ« kĂ«tĂ« nĂ« mendje, a Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« disa gra mund tĂ« ndihen tĂ« rezervuara pĂ«r tĂ« pĂ«rqafuar IA-nĂ« me tĂ« njĂ«jtin entuziazĂ«m qĂ« duket se po shfaqin burrat?

Kam disa shokĂ« qĂ« janĂ« gjithashtu tĂ« pavendosur, por, si unĂ«, ata punojnĂ« nĂ« fusha krijuese ku IA-ja aktualisht pĂ«rbĂ«n mĂ« shumĂ« kĂ«rcĂ«nim sesa ndihmĂ«. Edhe kĂ«shtu, disa prej tyre janĂ« tĂ« lumtur t’i bĂ«jnĂ« pyetje ChatGPT-sĂ«, gjatĂ« gjithĂ« ditĂ«s, ashtu siç nuk i kam parĂ« kurrĂ« gratĂ«.

Ndoshta ekziston një nivel i natyrshëm i besimit në lojë - një supozim se kjo platformë mund të më ndihmojë sepse më favorizon.

ËshtĂ« njĂ« vetĂ«besimqĂ« gratĂ« nuk janĂ« inkurajuar ta zhvillojnĂ«. Dhe, megjithatĂ«, pĂ«rderisa teknologjia evoluon, IA-ja do tĂ« formĂ«sojĂ« dhe pĂ«rcaktojĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« jetĂ«n tonĂ«.

Mbetet vetĂ«m tĂ« shpresojmĂ« qĂ« pĂ«rgjatĂ« rrugĂ«s tĂ« bĂ«het njĂ« hapĂ«sirĂ« mĂ« e sigurt pĂ«r gratĂ«. NdĂ«rkohĂ«, do tĂ« mund t’u bĂ«nte mirĂ« pĂ«rdoruesve tĂ« zjarrtĂ« meshkuj qĂ« tĂ« jenĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« - ose, tĂ« paktĂ«n, tĂ« kenĂ« njĂ« shkallĂ« tĂ« shĂ«ndetshme skepticizmi gjatĂ« pĂ«rdorimit tĂ« saj.

Kjo mĂ« kthen te takimi ku njĂ« burrĂ« sugjeroi tĂ« pĂ«rdornim ChatGPT-nĂ« pĂ«r tĂ« na pĂ«rshkruar si partnerĂ« tĂ« mundshĂ«m. Ia dĂ«rgova timen: njĂ« listĂ« e çrregullt me klishe tĂ« parashikueshme tĂ« gjeneruara nga ajri i nxehtĂ« i internetit (“Olivia Ă«shtĂ« altruiste, bujare dhe e ngrohtĂ«â€).

BĂ«ra shaka pĂ«r faktin qĂ« nuk isha asnjĂ« nga kĂ«to gjĂ«ra. Ai nuk dukej se e kuptoi dhe u pĂ«rgjigj se nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« do tĂ« donte shumĂ« tĂ« ishte me njĂ« altruiste, bujare dhe tĂ« ngrohtĂ«. “Sa keq”, shtoi ai.

Nuk jam edhe aq e sigurt që ishte. /Telegrafi/

Mirë se vini në Bashkimin e vërtetë Sovjetik - primitiv, brutal dhe racist

✇Telegrafi
By: Agron Shala
19 January 2026 at 13:16


Historia e re madhështore e Mark B. Smithit, Dalja nga Stalini: Bashkimi Sovjetik si një qytetërim, 1953-1991, [Exit Stalin: The Soviet Union as a Civilization, 1953-1991] e zhvesh realitetin e jetës së përditshme gjatë spirales së vdekjes së Bashkimit Sovjetik

Nga: Simon Heffer / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

PĂ«r shumicĂ«n prej nesh nĂ« PerĂ«ndim, “Rusia” ishte sinonim i Bashkimit Sovjetik deri nĂ« rĂ«nien e Murit tĂ« Berlinit. NdĂ«r 15 shtetet pĂ«rbĂ«rĂ«se tĂ« perandorisĂ« komuniste, Rusia ishte gjithmonĂ« ajo mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja. Ajo kishte kryeqytetin e BRSS-sĂ«, MoskĂ«n, dhe qytetin tjetĂ«r tĂ« madh, Leningradin (tani ShĂ«n Petersburg); ajo pĂ«rbĂ«nte pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« prodhimit ekonomik dhe industrial tĂ« kĂ«tij unioni.

MegjithatĂ«, ajo nuk siguronte domosdo figurat udhĂ«heqĂ«se sovjetike. Stalini ishte gjeorgjian. Familja e Khrushchevit rridhte nga ajo qĂ« tani Ă«shtĂ« UkrainĂ« dhe atje ai kaloi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« viteve tĂ« formimit. Pasaporta e Brezhnevit shĂ«nonte pĂ«rkatĂ«sinĂ« e tij etnike si “ukrainas”. Edhe pse Andropovi, Chernenko dhe Gorbachevi ishin tĂ« gjithĂ« rusĂ«, ata vinin nga pjesĂ« aq tĂ« largĂ«ta dhe provinciale tĂ« perandorisĂ« - Chernenko nga Siberia, dhe dy tĂ« tjerĂ«t nga Stavropoli buzĂ« Kaukazit - saqĂ« ata dhe figurat e tjera tĂ« PolitbyrosĂ« me prejardhje tĂ« ngjashme, klasifikohen nga historiani Mark B. Smith si “tĂ« jashtĂ«m”. Dalja nga Stalini, libri i shkĂ«lqyer i Smithit, Ă«shtĂ« pjesĂ«risht pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si sovjetizmi pĂ«rfundoi keqas - nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme - pĂ«r shumicĂ«n prej tyre.

Stalini, me vdekjen e tĂ« cilit Smithi fillon veprĂ«n, ishte bĂ«rĂ« figurĂ« kulti e frikĂ«s dhe urrejtjes - ndonĂ«se kjo mbeti e fshehur deri te fjalimi “sekret” i pĂ«rcaktimit tĂ« epokĂ«s nga Khrushchevit nĂ« vitin 1956. VetĂ« Khrushchevi u shkarkua nga kolegĂ«t e tij nĂ« vitin 1964, por tĂ« paktĂ«n iu lejua tĂ« vdiste nĂ« shtrat shtatĂ« vjet mĂ« vonĂ« dhe nuk u dĂ«rgua me forcĂ« nĂ« gulag. Forma e shtypjes e Brezhnevit ishte mĂ« e butĂ«, tĂ« paktĂ«n brenda vendit - çekĂ«t nĂ« vitin 1968 do tĂ« kishin pikĂ«pamje mĂ« pak dashamirĂ«se - por, ai ishte teveqel shumĂ« kohĂ« para vdekjes sĂ« tij nĂ« vitin 1982. Pasuesit e tij, Andropovi dhe Chernenko, morĂ«n pushtetin si pleq tĂ« sĂ«murĂ« dhe sĂ« bashku qĂ«ndruan nĂ« detyrĂ« pĂ«r pak mĂ« shumĂ« se dy vjet. Gorbachevi, vetĂ«m 54 vjeç kur mori pushtetin, arriti ta varrosĂ« projektin sovjetik.

Joseph Stalin, lideri i Bashkimit Sovjetik në vitet 1924-1953(PhotoQuest/Getty Images)

Duke analizuar sundimin gjashtëvjeçar të Gorbachevit, tani duket si një epokë e artë përpara se BRSS-ja të shembej dhe klouni i dehur Yeltsin të bëhej presidenti i parë i Rusisë. Ky i fundit do të hapte rrugën për rikthim në tirani nën Putinin. Kjo është historia tragjike dhe Smith e tregon në mënyrë madhështore.

MegjithatĂ«, Dalja nga Stalini nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« histori politike e njĂ« vendi qĂ« luftoi pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra pĂ«rpara se mĂ« nĂ« fund tĂ« fitonte vendin e vet si njĂ« nga dy superfuqitĂ« botĂ«rore. Siç thotĂ« nĂ«ntitulli i librit, Ă«shtĂ« njĂ« studim i Bashkimit Sovjetik “si qytetĂ«rim”. Smithi pĂ«rqendrohet te historia kulturore dhe shoqĂ«rore, duke u siguruar qĂ« ne ta kuptojmĂ« gjendjen e zymtĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ekzistonin njerĂ«zit dhe klimĂ«n e frikĂ«s nĂ« tĂ« cilĂ«n, edhe pas vitit 1956 dhe çlirimit nga fantazma e Stalinit, ata duhej tĂ« jetonin.

Për shembull, familjet e mëdha ishin grumbulluar në ndërtesa banimi të ndërtuara keq. Ndonjëherë atyre u duhej të paketoheshin në dy dhoma apo edhe të ndanin hapësirën me familje të tjera. Smithi shkruan për një aktore sovjetike e cila, duke u rritur në vitet 1950-1960, ndante një hapësirë dhe një banjë të vetme me 43 njerëz të tjerë. Disidentët u mbyllën në spitale psikiatrike, për asnjë arsye tjetër përveçse kishin guximin të dilnin dhe të protestonin. Disa, si Aleksandr Solzhenicini, u dërguan në gulag.

Gratë ruse mbërrijnë në Kishën e Ringjalljes në Moskë me kulaçe tradicionale të Pashkëve (1959)(Foto: Bettmann)

Nxënës rusë të veshur me versione në miniaturë të uniformave të Ushtrisë së Kuqe(Foto: Bettmann)

Vetëm në epokën e Brezhnevit, gjërat do të përmirësoheshin: Andrey Sakharov dhe gruaja e tij, Elena Bonner, u dërguan në internim të brendshëm në një apartament provincial. Dalja nga Stalini nuk na lë kurrë në një përshtypje tjetër përveç asaj se jeta në Bashkimin Sovjetik, qoftë sipas standardeve absolute apo krahasuese, ishte e tmerrshme, ndërsa ai e paraqet Stalinin, në veçanti, si dikë i cili për krimet e sundimit të tij dhe për hijen që la për dekada pas vdekjes së tij, meriton plotësisht të barazohet me Hitlerin.

Duke u përqendruar te jeta e përditshme e popullit sovjetik, yjet e tyre të muzikës pop, filmat që shikonin, qasja (ose mungesa) ndaj mallrave të konsumit dhe kushtet e tyre të zymta të jetesës, Smithi përshkruan një shoqëri jo aq në mes të një krize kolektive nervore - megjithëse aspekte të saj duket se mbizotëronin në ditët e fundit të perandorisë sovjetike - por, në mbërthimin e një sëmundjeje mendore kolektive dhe kronike.

Çdo gjĂ« duhej tĂ« justifikohej nĂ« pĂ«rputhje me revolucionin, megjithĂ«se askush nuk ishte saktĂ«sisht i sigurt se çfarĂ« nĂ«nkuptonte revolucioni. Vdekja e Stalinit, dhe fshirja e trashĂ«gimisĂ« sĂ« tij nga Khrushchevi, tĂ« paktĂ«n lejuan njĂ« relaksim tĂ« pjesshĂ«m ndaj tmerrit pĂ«r gulag, pĂ«r internim apo ekzekutim tĂ« pafund tĂ« radhĂ«ve tĂ« tĂ« burgosurve politikĂ«, dhe pranimin e disa shkallĂ«ve tĂ« modernizimit.

Kushte të zymta: Familje të mëdha ishin grumbulluar në ndërtesa banimi të ndërtuara keq (Kiev, 1955)(Foto: Renato Perez/Pictorial Parade/Archive Photos/Getty Images)

Radhët para hapjes së një dyqani ushqimor në Moskë, në nëntor të vitit 1983(Foto: Mikki Ansin/Getty Images)

Përparimi më i jashtëzakonshëm - dhe i tillë ishte efekti i tij rimoralizues mbi shoqërinë sovjetike, saqë Smith me të drejtë i jep atij theks të madh - ishte Yuri Gagarini si njeriu i parë në hapësirë në vitin 1961. Ishte një ngjarje që e vendosi këtë vend - përndryshe ende primitiv, brutal, të privuar, të egër - në vijën e parë të futurizmit.

Fakti që sovjetikët nuk e çuan gjithashtu njeriun e parë në Hënë, tregon se si natyra e shoqërisë së tyre e pengoi evolucionin e shpejtë dhe efektiv të teknologjisë. Sistemi i tyre arsimor prodhoi një numër të madh e të habitshëm matematikanësh të avancuar, por kontributi që këta të fundit mund të jepnin për të ardhmen u shtyp - deri në një farë mase për arsyen sepse autoritetet shqetësoheshin për faktin se shumica nga këta matematikanë gjenialë ishin hebrenj.

Brezhnevi, duke qeverisur nga 1964 deri në 1982, pati zgjuarsinë të fillonte të shqetësohej për opinionin ndërkombëtar mbi Bashkimin Sovjetik, dhe epoka e détente solli marrëveshjet e Helsinkit, përparim drejt kufizimit të armëve, dhe lidhjen në hapësirë të astronautëve amerikanë me kozmonautët sovjetikë. Por, reformimi i vërtetë ishte tepër i ngadaltë për të ardhur. Përtej kufijve sovjetikë, bota po ndryshonte me shpejtësi dhe, brenda tyre, më shumë qytetarë sovjetikë po fillonin të ndjenin mospëlqim për atë që ata e dinin se është jo vetëm si liri, por edhe standard më i lartë jetese i ekonomive të përçmuara kapitaliste.

Yuri Gagarin ishte njeriu i parë në hapësirë në vitin 1961, një moment që për pak kohë e vendosi Bashkimin Sovjetik në vijën e parë të futurizmitKredi: AFP nëpërmjet Getty Images

Ndryshimi u bĂ« i pashmangshĂ«m, dhe ndĂ«rrimi i gjeneratave drejt Gorbachevit e pĂ«rshpejtoi atĂ«. Ai studioi Leninin dhe tekste tĂ« tjera revolucionare, por hoqi dorĂ« nga pĂ«rpjekjet pĂ«r t’i lidhur ato nĂ« mĂ«nyrĂ« mekanike me botĂ«n. Kur forcat e sigurisĂ«, pĂ«r tĂ« cilat ishte pĂ«rgjegjĂ«s, zbatuan metoda tradicionale brutaliteti ndaj kundĂ«rshtarĂ«ve tĂ« shtetit, Gorbachevi dĂ«noi ashpĂ«rsinĂ«. KĂ«shilltarĂ«t e tij ekonomikĂ« i thanĂ« atij tĂ« lĂ«vizte drejt njĂ« ekonomie tregu. Kjo nuk ishte thjesht njĂ« çështje e popullit sovjetik qĂ« donte mĂ« shumĂ« liri: kishte mungesa ushqimi dhe dĂ«shtime teknologjike, veçanĂ«risht nĂ« prill tĂ« vitit 1986 nĂ« centralin bĂ«rthamor tĂ« Çernobilit. Jeta u rrezikua nga ngadalĂ«sia e qeverisĂ« pĂ«r ta pranuar katastrofĂ«n, nĂ« pĂ«rputhje me mĂ«nyrĂ«n tradicionale sovjetike pĂ«r tĂ« fshehur tĂ« vĂ«rtetat e pakĂ«ndshme. Modeli i vjetĂ«r ishte qartĂ«sisht i thyer.

Përshkrimi që i bën Smithi rënies kaotike dhe të shpejtë të atyre viteve të fundit, është i matur dhe interesant. Pavarësisht nëse ishte qëllimi i tij apo jo, Gorbachevi del si një figurë me madhështi të vërtetë. Sa i madh është dëshpërimi që trashëgimia e tij është shpërdoruar në mënyrën siç është tani. Ky libër jashtëzakonisht i rëndësishëm paraqet një histori të idealizmit që dështoi për shkak të mungesës së brendshme të lirisë, shtypjes dhe korrupsionit të tij. Tani duket se, të paktën në Rusi, historia është në procesin e përsëritjes së vetes. /Telegrafi/

NjĂ« Forum i “Davosit” nĂ« KosovĂ« - platformĂ« diskutimi pĂ«r ekonominĂ« e vendit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
19 January 2026 at 13:02


Lulzim Syla

Çdo vit, Forumi Ekonomik BotĂ«ror nĂ« Davos - apo siç njihet shkurtimisht, WEF - mbledh liderĂ« politikĂ«, biznesorĂ« dhe institucionalĂ« pĂ«r tĂ« diskutuar pĂ«r kahun e botĂ«s dhe pĂ«r t’i paraprirĂ« zhvillimeve qĂ« po vijnĂ«. Forumi Ekonomik BotĂ«ror, Davos 2026, fillon kĂ«tĂ« javĂ« dhe zhvillohet nĂ« njĂ« moment kur bota Ă«shtĂ« mĂ« e fragmentuar se kurrĂ«. Motoja e kĂ«tij viti Ă«shtĂ« A Spirit of Dialogue [Fryma e dialogut], ku nĂ« qendĂ«r tĂ« diskutimeve Ă«shtĂ« bashkĂ«punimi global. Tema e dytĂ« Ă«shtĂ« rritja ekonomike nĂ« njĂ« realitet tĂ« ri nga burime tĂ« reja. Inteligjenca artificiale [IA]dhe teknologjia janĂ« kudo nĂ« agjendĂ«. Pyetja nuk Ă«shtĂ« mĂ« a do tĂ« pĂ«rdoret IA-ja, por si rregullohet, si integrohet nĂ« ekonomi pa shkatĂ«rruar tregun e punĂ«s dhe pa krijuar monopole tĂ« pakontrollueshme. NjĂ« tjetĂ«r shtyllĂ« diskutimi Ă«shtĂ« kapitali njerĂ«zor. AftĂ«sitĂ«, edukimi, shĂ«ndeti mendor dhe pĂ«rshtatja e fuqisĂ« punĂ«tore me teknologjinĂ« po trajtohen si çështje strategjike, jo sociale. Dhe, mbi tĂ« gjitha, si zakonisht Ă«shtĂ« tema klima dhe qĂ«ndrueshmĂ«ria.

PĂ«r fat tĂ« mire, ka dy vite qĂ« Republika e KosovĂ«s paraqitet mĂ« denjĂ«sisht nĂ« kĂ«tĂ« forum pĂ«rmes shtĂ«pisĂ« sĂ« saj aty, “House of Kosova”, gjĂ« qĂ« ka ngjallĂ« interesim tĂ« madh pĂ«r bashkĂ«punim nga miq, partnerĂ« e institucione tĂ« ndryshme ndĂ«rkombĂ«tare. NjĂ« forum tillĂ« duhet ta shfrytĂ«zojmĂ« mĂ« shumĂ«, tĂ« shkojmĂ« me iniciativa dhe projekte konkrete dhe pjesĂ«marrje dinjitoze dhe promovim efikas nĂ« nivel global edhe nĂ« media sociale.

Edhe ekonomia e Kosovës ka nevojë për të njëjtin reflektim në nivelin e vet. Ekonomia vendore ka nevojë për një forum të përhershëm të biznesit, ku kompanitë, shoqatat dhe asociacionet kryesore takohen fillimisht mes vete për diskutime strategjike, për të lexuar kërkesat e tregut, sfidat rajonale, deficitin tregtar, tranzicionin energjetik, industrializimin, digjitalizimin, arsimin, fuqinë punëtore dhe konkurrencën.

Ky forum duhet të shërbejë si mekanizëm paraprijës i cili duhet të shfrytëzojë këtë vit, këtë periudhë dimri dhe kohën para themelimit të qeverisë së re që të përgatisë me saktësi e qartësi gjithë planin katërvjeçar se si e sheh vetë biznesi zhvillimin ekonomik e social. Nëse Davosi është busulla globale, Kosova ka nevojë për busullën e vet. Ky mekanizëm apo forum diskutimi duhet të jetë një hap para diskutimit me Këshillin Ekonomik-Social që organizon qeveria. Kjo platformë është domosdoshmëri për zhvillim të qëndrueshëm.

Ideja është e thjeshtë. Bizneset janë të parat që i shohin ndryshimet dhe presionet që po vijnë. Qeveria ka përgjegjësinë e drejtimit dhe të planit zhvillimor kombëtar. Kur këto dy palë flasin me kohë dhe në mënyrë të strukturuar, shmangen vonesat, keqkuptimet dhe politikat e gabuara.

Raporti i fundit i Institutit GAP pĂ«r importet dhe eksportet e KosovĂ«s e zbret kĂ«tĂ« diskutim nĂ« shifra tĂ« qarta. Importet dominojnĂ«, deficiti i madh tregtar, struktura e eksporteve Ă«shtĂ« e ngushtĂ« dhe vlera e shtuar mbetet e ulĂ«t. ËshtĂ« pasqyrĂ« e realitetit ekonomik nĂ« vendin tonĂ«.

Ky raport na tregon sa shumë punë na pret përpara. Na tregon ku po humbim, ku po varemi nga jashtë dhe ku realisht kemi potencial për rritje të brendshme dhe eksporte. Një analizë tjetër e Institutit GAP, e publikuar para disa vitesh, tregonte se përmes një mbështetjeje minimale prej vetëm disa eurocentësh nëse do të mbështeteshin bizneset vendore të prodhimit të blloqeve, tullave etj. nga argjila; importi nga Serbia do të binte ndjeshëm dhe do të kishte mundësi që kërkesën e madhe për ndërtim ta mbulojnë me prodhim vendor. Por, kjo nuk ka ndodhur, për fat të keq! Pse? Sepse duhet një forum serioz dhe profesional diskutimi që përfaqëson interesat e komunitetit të biznesit.

Prandaj, një forum i biznesit për diskutime strategjike duhet të nisë nga të dhënat si këto, nga analiza serioze - sektor për sektor. Që në ditën e parë të dialogut me qeverinë, biznesi të jetë i përgatitur me fakte, me prioritete të qarta dhe me propozime konkrete për ndryshim.

VetĂ«m kĂ«shtu diskutimi kalon nga “çfarĂ« nuk Ă«shtĂ« mirĂ«â€ nĂ« “çfarĂ« duhet bĂ«rĂ« dhe si”. Dhe, vetĂ«m kĂ«shtu krijohet baza pĂ«r politika qĂ« e ndryshojnĂ« realisht strukturĂ«n ekonomike tĂ« vendit.

Kjo nismë duhet të duhet të jetë një ftese për takim pune mes komunitetit të biznesit. Vonesat në konstituimin e Kuvendit dhe Qeverisë e kanë rritur pasigurinë, por nuk e kanë ndalur ekonominë. Bizneset vazhdojnë të punojnë, të investojnë, të rrezikojnë dhe të mbajnë peshën kryesore të zhvillimit. Pikërisht për këtë arsye, komuniteti ekonomik nuk mund të presë pasivisht. Duhet të organizohet, të artikulojë qartë nevojat dhe të jetë gati me një agjendë të përbashkët që nga dita e parë e krijimit të institucioneve të reja.

Takimi i propozuar synon të mbledhë në një tryezë odat ekonomike, shoqatat e biznesit, kompanitë dhe ekspertët për të ndërtuar një qëndrim të përbashkët. Politika ekonomike, projektet strategjike, sektorët që kërkojnë ndërhyrje urgjente dhe roli i diasporës si partner zhvillimor.

Kjo qasje e kthen dialogun me qeverinë nga një proces ad hoc në një mekanizëm të strukturuar. Biznesi vjen i përgatitur, me analiza, me kërkesa të qarta dhe me projekte konkrete. Qeveria fiton një partner serioz, jo vetëm një palë që reagon pasi vendimet janë marrë.

Në thelb, kjo është thirrje për pjekuri dhe unitet. Një hap i domosdoshëm për ta lidhur ekonominë reale me politikat publike dhe për të mos humbur edhe një vit tjetër në pritje.

(Autori është drejtor i Bordit të KIMERK-ut - Klasteri i Industrisë së Metalit dhe Energjisë së Ripërtëritshme)

MË PËLQEN KUR HUTOHESH

✇Telegrafi
By: Agron Shala
19 January 2026 at 11:32


Poezi nga: Dante Maffia
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

Të shoh në kopshtin tënd
duke u kujdesur për bimët
me duart e tua që psherëtijnë
si shpirti yt dhe kërkojnë
mënyrën më të mirë
pĂ«r t’i bĂ«rĂ« ato tĂ« ndihen tĂ« lumtura.

TĂ« shoh dhe mendoj
se tani jam edhe unë
pjesë e kësaj pune
dhe jam te mendimet
që shkojnë dhe vijnë
si shkreptimat
që rritin pafundësinë e qiejve
dhe tënden.
Dhe më pëlqen kur hutohesh
e më thërret në vend të ndonjë
zambaku apo mullage.

Regjisori disident: Regjimi i Khameneit patjetër do të bjerë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
16 January 2026 at 11:58


Jafar Panahi, regjisori i filmit fitues të Palmës së Artë, Ishte thjesht një aksident [Yek tasādof-e sāde], thotë se udhëheqësit iranianë duan ta shkatërrojnë vendin.

Nga: Philip Oltermann / The Guardian (titulli: Khamenei regime will not be able to keep control of Iran, says dissenting film-maker)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Pas shtypjes së dhunshme të valës më të fundit të protestave, regjimi i Khameneit nuk do të jetë në gjendje të mbajë kontrollin mbi shoqërinë iraniane, ka parashikuar një nga kineastët kryesorë të vendit.

“ËshtĂ« e pamundur qĂ« kjo qeveri tĂ« mbajĂ« veten nĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«â€, tha pĂ«r Guardian, regjisori Jafar Panahi. “Edhe ata e dinĂ« kĂ«tĂ«. E dinĂ« qĂ« do tĂ« jetĂ« e pamundur tĂ« sundojnĂ« mbi njerĂ«zit. Ndoshta qĂ«llimi i tyre i vetĂ«m tani Ă«shtĂ« ta çojnĂ« vendin nĂ« prag tĂ« kolapsit tĂ« plotĂ« dhe tĂ« pĂ«rpiqen ta shkatĂ«rrojnĂ«â€.

Protestat e shkaktuara nga ekonomia e dobët kanë përfshirë Iranin që nga fundi i dhjetorit dhe janë përballur me goditje vdekjeprurëse nga forcat e sigurisë gjatë fundjavës, me raporte për më shumë se 2 500 njerëz të vrarë.

Lexo po ashtu:
- Jafar Panahi është regjisori më i rëndësishëm i Iranit - u dënua me burg pas kësaj interviste
- PĂ«r “armikun e popullit” dhe kampionin qĂ« nuk gjunjĂ«zohet!
- Q... shtetin qĂ« s’ka film!
- Pse filmat e Iranit janë ndër më të mirët në botë?

NdĂ«rprerja e internetit tĂ« premten e kaluar, qĂ« bllokoi 95-99 pĂ«rqind tĂ« rrjetit tĂ« komunikimit tĂ« vendit, ishte “shenjĂ« se njĂ« masakĂ«r shumĂ« e madhe po vinte”, tha Panahi. “Por, ne kurrĂ« nuk parashikuam qĂ« shtypja do tĂ« kishte pĂ«rmasa dhe shifra tĂ« tilla”.

Panahi, 65 vjeç, foli për Guardian-in nga ShBA-ja, ku ai po promovon filmin e tij më të fundit, Ishte thjesht një aksident. Vitin e kaluar, ai filmi fitoi Palmën e Artë në festivalin e filmit në Kanë dhe është një pretendent kryesor për Oskar më 2026 në kategorinë e filmit artistik ndërkombëtar.

Pjesërisht triler hakmarrjeje, pjesërisht komedi e zezë, konkurrimi francez për çmimin e Akademisë ndjek një grup ish-të burgosurish politikë iranianë që përpiqen të vendosin nëse do të marrin hak ndaj një burri për të cilin ata besojnë se i ka torturuar ata në burg.

“Ajo qĂ« kam paraqitur nĂ« kĂ«tĂ« film Ă«shtĂ« se kur cikli i dhunĂ«s vazhdon, atĂ«herĂ« bĂ«het shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r ta ndaluar atĂ«â€, tha Panahi. “PĂ«r fat tĂ« keq, pĂ«r shkak tĂ« egĂ«rsisĂ« qĂ« po kryhet nga shteti, frika Ă«shtĂ« se ky cikĂ«l i dhunĂ«s do tĂ« vazhdojĂ«â€.

NĂ« dhjetor, regjisori u dĂ«nua me njĂ« vit burg nĂ« mungesĂ« pĂ«r akuza pĂ«r krijimin e propagandĂ«s kundĂ«r sistemit politik, por ai ka shpallur synimin e tij pĂ«r t’u kthyer nĂ« vend.

Ai është burgosur dy herë, për protestimin kundër ndalimit të dy kineastëve kolegë që kishin qenë kritikë ndaj autoriteteve në vitin 2022, dhe për mbështetjen e protestave kundër qeverisë në vitin 2010.

Panahi tha se ndĂ«rsa kolapsi i qeverisĂ« sĂ« udhĂ«hequr nga udhĂ«heqĂ«si klerik, Ajatollah Ali Khamenei, ishte i pashmangshĂ«m pas shtypjeve tĂ« pĂ«rgjakshme tĂ« fundit, koha e tij ishte e pamundur pĂ«r t’u parashikuar.

“Regjimi do tĂ« bjerĂ«, 100 pĂ«rqind”, tha Panahi. “Kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« u ka ndodhur qeverive diktatoriale nĂ« tĂ« gjithĂ« historinĂ«. Kur do tĂ« bjerĂ«, askush kĂ«tĂ« nuk e di. Ne duam qĂ« tĂ« ndodhĂ« sa mĂ« shpejt tĂ« jetĂ« e mundur, nĂ« minutat e ardhshĂ«m, por ka shumĂ« faktorĂ« qĂ« duhet tĂ« bashkohen qĂ« kjo tĂ« ndodhĂ«â€.

Ai paralajmĂ«roi qeveritĂ« perĂ«ndimore pĂ«r pĂ«rfshirjen me regjimin klerikal si akterĂ« racionalĂ«. “NĂ« diktatura tĂ« tjera rreth botĂ«s, do tĂ« shihni qĂ« do tĂ« ketĂ« tĂ« paktĂ«n disa njerĂ«z qĂ« do tĂ« veprojnĂ« duke u bazuar nĂ« racionalitet dhe qĂ« nuk do ta lejojnĂ« qĂ« tĂ« arrijĂ« nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«â€, tha ai, duke folur pĂ«rmes pĂ«rkthyeses sĂ« tij Sheida Dayani. “Por, pĂ«r fat tĂ« keq, nĂ« kĂ«tĂ« sistem nuk ka racionalitet. Gjithçka pĂ«r tĂ« cilĂ«n ata mund tĂ« mendojnĂ« Ă«shtĂ« shtypja dhe si tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« pushtet edhe vetĂ«m njĂ« ditĂ« mĂ« shumĂ«. GjĂ«ja e fundit pĂ«r tĂ« cilĂ«n ata po mendojnĂ« janĂ« njerĂ«zit”.

Disa protesta kundër regjimit, në Iran dhe mes diasporës iraniane në Evropë dhe ShBA, kanë bërë thirrje për kthimin e Reza Pahlavit, djalit të mërguar të shahut të fundit të Iranit. Pahlavi, i cili jeton në Uashington, babai i ndjerë i të cilit sundoi Iranin si një monark autokrat nga viti 1941 deri më 1979, ka bërë thirrje që njerëzit të dalin në rrugë.

Panahi e pranoi qĂ« thirrjet pĂ«r kthimin e djalit tĂ« shahut ishin “zĂ«ri qĂ« po del [nga protestat], me tĂ« vĂ«rtetĂ«â€. MegjithatĂ«, ai shtoi: “Siç ka thĂ«nĂ« vetĂ« Reza Pahlavi, pas tranzicionit duhet tĂ« ketĂ« njĂ« referendum nĂ« Iran, dhe atĂ«herĂ« njerĂ«zit do tĂ« vendosin çfarĂ« lloj qeverie duan dhe kĂ« duan qĂ« t’i sundojĂ« ata. GjatĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« tranzicionit, duhet tĂ« gjithĂ« tĂ« jemi tĂ« bashkuar”.

I pyetur nĂ«se Pahlavit mund t’i besohet mbikĂ«qyrja e tranzicionit post-regjim, ai tha se kjo i takon popullit tĂ« Iranit pĂ«r tĂ« vendosur. “QoftĂ« nĂ«se biem ose jo nĂ« pajtim me Pahlavin, ajo qĂ« dimĂ« Ă«shtĂ« se shumica dĂ«rrmuese e popullsisĂ« sĂ« Iranit duan qĂ« regjimi aktual tĂ« largohet”. /Telegrafi/

A ka vdekur kultura e leximit?

✇Telegrafi
By: Agron Shala
16 January 2026 at 11:19


Nga: Riley Cooper (Whitman Wire, mars 2025)
E përktheu: Jola Tasellari

Kudo dĂ«gjojmĂ«: NjerĂ«zit nuk lexojnĂ« mĂ« si dikur. Edhe pse format tradicionale tĂ« leximit mund tĂ« jenĂ« mĂ« pak tĂ« zĂ«shme, kultura e leximit Ă«shtĂ« jo vetĂ«m e gjallĂ«, por edhe vitale. Ajo thjesht ka marrĂ« forma tĂ« ndryshme nga pĂ«rfytyrimi klasik i hapjes sĂ« gazetĂ«s çdo mĂ«ngjes apo leximit spontan tĂ« LartĂ«sitĂ« e stuhishme. NjĂ« vĂ«zhgim tĂ« ngjashĂ«m ka bĂ«rĂ« edhe kolegu im Arham Khan pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si tĂ« rinjtĂ« i pĂ«rthithin lajmet, duke theksuar se NĂ«se pyesni bazĂ«n tonĂ« mediatike, arsyeja pse tĂ« rinjtĂ« po largohen nga lajmi tradicional Ă«shtĂ« sepse qenkan dembelĂ«, tĂ« painformuar ose tepĂ«r tĂ« fiksuar pas rrjeteve sociale pĂ«r t’u shqetĂ«suar pĂ«r botĂ«n reale. Kjo Ă«shtĂ« kryekĂ«put marrĂ«zi! PĂ«r mua, e njĂ«jta logjikĂ« vlen edhe pĂ«r librin. Narrativa se tĂ« rinjtĂ« po i largohen letĂ«rsisĂ« tradicionale pĂ«r shkak tĂ« dembelizmit, mungesĂ«s sĂ« informacionit apo varĂ«sisĂ« nga rrjetet sociale Ă«shtĂ« e pavĂ«rtetĂ«. NjerĂ«zit nuk po i kthejnĂ« shpinĂ«n leximit; pĂ«rkundrazi, kultura e leximit po shndĂ«rrohet nĂ« diçka tĂ« bukur dhe tĂ« shumĂ«llojshme, e cila gabimisht po interpretohet si e vdekur.

Edhe pse format tradicionale të leximit mund të mos jenë më aq dominuese, vetë kultura e leximit ka evoluar ndjeshëm gjatë pesë, dhjetë apo pesëmbëdhjetë viteve të fundit. Larg zhdukjes, leximi është përshtatur me mënyrat e reja të jetesës dhe teknologjitë bashkëkohore, duke krijuar forma të reja angazhimi, si rasti i botimit të librit të parë të Harry Potter në vitin 1997, i cili shiti 107 milionë kopje, duke u renditur pas The Book of Mormon (Libri i Mormonit) me 192 milionë kopje të shitura. Shpërthimi i letërsisë për të rinj (young adult) luajti një rol themelor në formësimin e klimës bashkëkohore të leximit. Pas Harry Potterit erdhën vepra si Twilight, The Hunger Games, Divergent dhe The Maze Runner, tematika e të cilave mbërtheu fort Gjeneratën Z, Milenialët dhe mjaft lexues nga brezat më të vjetër.

Mua nuk mĂ« lejuan ta lexoja The Hunger Games deri nĂ« klasĂ«n e gjashtĂ«, pasi prindĂ«rit e mi e konsideronin tĂ« tepĂ«rt pĂ«r mendjen e njĂ« 10-vjeçari idenĂ« e disa fĂ«mijĂ«ve, brenda njĂ« zone, duke konkurruar deri nĂ« vrasje me njĂ«ri- tjetrin. Kjo pĂ«r mua ishte shkatĂ«rruese, ndaj iu drejtova librave tĂ« tjerĂ« si Divergent, The Maze Runner dhe Twilight, pĂ«r tĂ« qenĂ« koherent me bashkĂ«moshatarĂ«t e mi dhe pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« lojĂ«ra e debate tĂ« zjarrta nĂ« oborrin e shkollĂ«s mbi “grupet” ku pĂ«rkisnim. DitĂ«n e parĂ« tĂ« klasĂ«s sĂ« gjashtĂ«, mora nga biblioteka librin e parĂ« tĂ« The Hunger Games dhe kam ndenjur tĂ«rĂ« natĂ«n pa gjumĂ« duke e lexuar tĂ« gjithin nĂ« njĂ« frymĂ«. Entuziazmi pĂ«r leximin qĂ« mĂ« ngjalli letĂ«rsia pĂ«r tĂ« rinj ishte aq i fuqishĂ«m, sa nuk u shua kurrĂ« plotĂ«sisht.

Shpërthimi i letërsisë për të rinj në fillim të viteve 2010 rigjallëroi kulturën e leximit masiv. Seritë bestseller si ato të sipërpërmendura tërhoqën audienca të mëdha, duke ndërthurur temat distopike me përjetimet, dëshirat dhe ankthin adoleshent. Këta libra dominuan listat e shitjeve dhe frymëzuan edhe plot adaptime kinematografike të suksesshme, duke kultivuar një brez lexuesish të uritur për më shumë. Ndonëse kulmi i letërsisë për të rinj mund të ketë kaluar, ndikimi i saj ndihet ende. Këta libra i futën shumë lexues në një rrëfim serial dhe i çelën rrugën zhanreve të tjera letrare. Shumë prej atyre që u rritën me këtë letërsi kanë kaluar sot te letërsia bashkëkohore, fantazia, romanca apo klasikët letrarë.

Suksesi i letĂ«rsisĂ« pĂ«r tĂ« rinj tregoi gjithashtu se sa thellĂ« rezonojnĂ« me lexuesin temat e identitetit, rebelimit dhe marrĂ«dhĂ«nieve njerĂ«zore. Motivet e fuqizimit dhe qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« emocionale u bĂ«nĂ« ura lidhĂ«se me lexuesit nĂ« mbarĂ« botĂ«n. AutorĂ« si Angie Thomas, me The Hate U Give, apo Elizabeth Acevedo, autorja e The Poet X, ndĂ«rthurĂ«n trajtimin e tematikave sociale me narrativĂ«n tĂ«rheqĂ«se, duke dĂ«shmuar se letĂ«rsia pĂ«r tĂ« rinj mund t’i ofrojĂ« njĂ«kohĂ«sisht dhe arratisjen nga realiteti, dhe debatin kuptimplotĂ«. Audio-librat po ashtu kanĂ« transformuar ndjeshĂ«m mĂ«nyrĂ«n se si konsumohet letĂ«rsia. Dikur tĂ« konsideruar si njĂ« medium “periferik”, sot ata janĂ« jashtĂ« mase tĂ« pĂ«rhapur, dhe jo kot, por me arsye.

Platforma si Audible dhe Spotify kanĂ« pĂ«rfituar nga ky trend. UdhĂ«tarĂ«, sportistĂ«, kuzhinierĂ«, prindĂ«r tĂ« ngarkuar, praktikisht kushdo, mund t’i drejtohet audio-librit pĂ«r tĂ« shijuar njĂ« tregim pa pasur nevojĂ« pĂ«r kohĂ« tĂ« dedikuar leximi. KritikĂ«t debatojnĂ« mbi faktin se dĂ«gjimi i librave nuk “llogaritet” si lexim. MegjithatĂ«, studimet tregojnĂ« se audio-librat angazhojnĂ« trurin nĂ« mĂ«nyra tĂ« ngjashme me leximin tradicional, madje edhe mĂ« efektivisht pĂ«r grupe tĂ« caktuara, si personat me disleksi, ata qĂ« lexojnĂ« nĂ« njĂ« gjuhĂ« qĂ« nuk e kanĂ« amtare. PĂ«r shumĂ«kĂ«nd, audio-librat kanĂ« ringjallur kĂ«naqĂ«sinĂ« e rrĂ«fimit.

Industria e audio-librit ka nxitur edhe inovacion në performancë. Narratorë të talentuar si Bahni Turpin dhe Jim Dale i kanë dhënë jetë personazheve përmes interpretimit vokal dinamik, duke krijuar përvoja të jashtëzakonshme. Efektet zanore, muzika dhe interpretimet me shumë zëra e kanë pasuruar më tej këtë formë leximi. Pastaj, ca njerëz thjesht preferojnë audio-librat. Së fundmi dëgjova librin Big Swiss, të cilin e shijova shumë më tepër sesa do ta kisha lexuar në tekst, falë theksit zviceran të personazhit kryesor, qenit dhe efekteve zanore që shoqëronin veprimet.

Edhe industria e librave komikë vijon të rritet. Sipas Business Insider, shitjet e librave komikë, përfshirë romanet grafike, numrat individualë dhe komiket digjitale, arritën në 2.075 miliardë dollarë në vitin 2021, një rritje prej 62 përqind krahasuar me vitin paraardhës dhe 70 përqind krahasuar me 2019-ën. John Jackson Miller, themelues i Comichron, theksoi se botuesit fituan më shumë nga përmbajtja e komikut sesa në çdo vit tjetër. Komunitetet e fan fiction-it ilustrojnë gjithashtu evolucionin e peizazhit të leximit. Platforma si Archive of Our Own (AO3) dhe FanFiction.net u kanë dhënë fansave mundësinë të zgjerojnë universet letrare të dashura, duke krijuar përmbajtje dinamike që mban lexuesit të angazhuar. Për shumëkënd, fan fiction-i shërben si hyrje në botën e rrëfimit dhe si nxitje për kreativitet e debat.

NĂ« kundĂ«rshtim me parashikimet se libraritĂ« do tĂ« zhdukeshin nĂ« epokĂ«n digjitale, libraritĂ« duket sikur kanĂ« rilindur. Ekspozime tĂ« kuruara, ambiente intime dhe aktivitete komunitare i kanĂ« shndĂ«rruar libraritĂ« nĂ« qendra kulturore. Rrjetet sociale si TikTok (veçanĂ«risht prej #BookTok) kanĂ« ndikuar ndjeshĂ«m nĂ« rritjen e shitjeve, duke kthyer tituj tĂ« panjohur nĂ« fenomene virale. Lexuesit sot kanĂ« po aq gjasa ta zbulojnĂ« librin e radhĂ«s pĂ«rmes njĂ« rekomandimi nĂ« TikTok sa nga njĂ« kritik letrar; njĂ« demokratizim i kulturĂ«s sĂ« librit qĂ« vlerĂ«son lidhjen emocionale mbi elitizmin intelektual. LibraritĂ« janĂ« pĂ«rshtatur me kĂ«to preferenca, duke ofruar hapĂ«sira pĂ«r klube leximi, takime me autorĂ« dhe workshop-e. PĂ«rzgjedhjet e kuruara nga autorĂ« tĂ« ndryshĂ«m kanĂ« zgjeruar pĂ«rfaqĂ«simin nĂ« letĂ«rsi, duke reflektuar mĂ« mirĂ« identitetet dhe pĂ«rvojat e lexuesve. LibraritĂ« po shndĂ«rrohen nĂ« “hapĂ«sira tĂ« treta”. Siç shprehet Courtney Stookey, pronare e Lovebound Library nĂ« Salt Lake City: Doja qĂ« tĂ« ishte njĂ« hapĂ«sirĂ« e sigurt ku çdokush, pavarĂ«sisht nĂ«se lexon 300 libra nĂ« vit apo nuk ka prekur kurrĂ« njĂ« roman, tĂ« ndihet i mirĂ«pritur.

Ky transformim pasqyron një prirje më të gjerë: Leximtarët po i përqafojnë librat gjithnjë e më shumë si argëtim, jo vetëm si përfitim intelektual. Letërsia e njohur nuk ka më nevojë të mbrojë veten ndaj pretendimeve se vlen më pak; lexuesit janë të lirë të shijojnë atë letërsi që u flet më fort.

Nga ana tjetĂ«r, letĂ«rsia eskapiste po popullarizohet vitet e fundit. NĂ« njĂ« kohĂ« trazirash sociale dhe politike, lexuesit i janĂ« kthyer romancave, fantazive dhe mistereve, pĂ«r tĂ« gjetur aty prehje. KĂ«to zhanre ofrojnĂ« zgjidhje tĂ« kĂ«naqshme dhe tema frymĂ«zuese, si njĂ« strehĂ« nĂ« kohĂ« tĂ« pasigurta. Leximi Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« “chic”. Estetika e Instagram-it me rafte librash tĂ« kuruara, romane tĂ« shĂ«njuara dhe kĂ«nde leximi tĂ« rehatshme, e ka kthyer kulturĂ«n e librit nĂ« njĂ« trend vizual. Lexuesit ndajnĂ« me krenari blerjet e tyre, objektivat e leximit dhe pĂ«rshtypjet onlajn, duke ndĂ«rthurur rrjetet sociale me pĂ«rfshirjen tradicionale letrare. Aty ku leximi dikur shihej si veprimtari vetjake, sot ai Ă«shtĂ« thellĂ«sisht social. Klubet e leximit, sfidat onlajn dhe rrjetet sociale nxisin lexuesit tĂ« ndajnĂ« pĂ«rvojat dhe mendimet. PĂ«r dekada, leximi mbarti njĂ« ngjyrim elitist: “Lexuesit seriozĂ«â€ pritej tĂ« merreshin me klasikĂ«, filozofi apo letĂ«rsi tĂ« “fortĂ«â€. Ky qĂ«ndrim pĂ«rjashtoi shumĂ« lexues potencialĂ«. Sot, kjo mendĂ«si po zbehet. Pranimi i leximit si formĂ« argĂ«timi ka krijuar njĂ« hapĂ«sirĂ« mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, ku zhanret dhe romanet grafike vlerĂ«sohen njĂ«soj.

Lexuesit nuk ndihen mĂ« tĂ« detyruar tĂ« lexojnĂ« tĂ«rĂ« veprĂ«n e njĂ« autori apo tĂ« qĂ«ndrojnĂ« te titujt e kanonit letrar. Eksplorimi i zhanreve tĂ« ndryshme, interesave dhe kĂ«naqĂ«sive e ka bĂ«rĂ« leximin mĂ« tĂ« prekshĂ«m dhe mĂ« tĂ« gĂ«zueshĂ«m. Edhe institucionet e arsimit po i pĂ«rshtaten kĂ«tyre ndryshimeve kulturore. Shkollat po pĂ«rfshijnĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« zhanre tĂ« ndryshme, romane grafike dhe letĂ«rsi bashkĂ«kohore nĂ« kurrikula, pĂ«r tĂ« angazhuar lexuesit qĂ« hezitojnĂ«. Duke legjitimuar letĂ«rsinĂ« “nĂ« modĂ«â€ si letĂ«rsi tĂ« vlefshme, ata po nxisin pĂ«rvoja pozitive leximi qĂ« krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«nie afatgjata me letĂ«rsinĂ«.

NĂ« kĂ«tĂ« peizazh dinamik, njĂ« gjĂ« mbetet e paprekur: dĂ«shira njerĂ«zore pĂ«r t’u lidhur pĂ«rmes rrĂ«fimit. QoftĂ« i dhĂ«nĂ« pas njĂ« romani, duke dĂ«gjuar njĂ« audio-libĂ«r apo duke shfletuar njĂ« Webtoon, lexuesi vijon tĂ« kĂ«rkojĂ« narrativa qĂ« e frymĂ«zojnĂ«, ngushĂ«llojnĂ« dhe sfidojnĂ«. Kultura e leximit nuk po zhduket. Ajo po lulĂ«zon nĂ« forma tĂ« reja dhe tĂ« papritura. /Gazeta “ExLibris”/

MOS JETO NË KËTË BOTË SI QERAXHI

✇Telegrafi
By: Agron Shala
16 January 2026 at 10:41


Poezi nga: Nazim Hikmet
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

Ah, mor djalë,
unë nuk kam frikë të vdes,
sadoqë, ndonjëherë,
kur punoj natën, seç kam një shtrëngim në zemër,
të ngopesh me jetën, biri im,
e pamundur është.

Mos jeto në këtë botë si qeraxhi,
as si me pushimet e verës,
si në shtëpi të tyt eti
të jetosh.
Besoji grurit,
tokës,
detit
por më parë
njeriut.

Duaji
retë,
librin,
makinën,
po më parë njerinë.

Ndjeje thellë në zemër
dhimbjen e degës që thahet,
të yllit që shuhet,
të kafshës së plagosur,
por më parë
dhimbjen e njeriut.

Gëzim të dhënçin
gjithë të mirat e dheut:
hija dhe drita gëzim të dhënçin,
të katra stinët të dhënçin gëzim,
por mbi të gjitha, me të dyja duart,
njeriu të dhëntë gëzim!

Trumpi ka mundësi të përfundojë sundimin me terror të Khameneit në Iran

✇Telegrafi
By: Agron Shala
16 January 2026 at 10:07


Nga: Douglas Murray / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Për 46 vjet me radhë, Qeveria Islamike Revolucionare ka torturuar popullin e Iranit. Që nga momenti kur Ajatollah Khomeini u kthye nga ekzili në Paris, ai arriti të hedh njërën nga kulturat më të mëdha të botës në një epokë të re të errësirës.

QĂ« nga viti 1979, ky regjim ka masakruar dhe ekzekutuar kundĂ«rshtarĂ«t e vet tĂ« brendshĂ«m politikĂ«. Ka varur publikisht njerĂ«zit e dĂ«nuar pĂ«r “krime kundĂ«r moralit”, pĂ«rfshirĂ« edhe ata tĂ« dĂ«nuar pĂ«r “krimin” e tĂ« qenit homoseksual. Ka sponsorizuar terrorizmin nĂ« tĂ« gjithĂ« Lindjen e Mesme, nĂ« EvropĂ« dhe nĂ« AmerikĂ«.

Ky regjim ka qenë fuqia më e madhe kolonialiste dhe imperialiste në Lindjen e Mesme. Dhe, ka tentuar të vrasë një president amerikan, një sekretar Shteti amerikan dhe një këshilltar për siguri kombëtare të ShBA-së - ndër të tjerë - në tokën amerikane.

Duke i pasur parasysh këto, mund të mendohej se do të kishte marshime kundër ajatollahëve, për disa javë në qytetet perëndimore. Por, nuk ndodhi kështu. Kur njerëzit iranianë u ngritën më parë (si në Revolucionin e Gjelbër të vitit 2009), e bënë këtë të vetëm. Atëherë, presidenti Obama nuk bëri asgjë për të mbështetur lëvizjen pro-demokracisë në Iran. Ai thjesht u zmbraps dhe lejoi që gratë protestuese të qëlloheshin në kokë nga milicia e ndyrë Basixh dhe forcat e tjera qeveritare.

Dekada dobësie

ÇfarĂ« Ă«shtĂ« ndryshe kĂ«tĂ« herĂ«?

Dy gjëra. Së pari është shkalla e protestave kundër regjimit brenda Iranit. Gjatë ditëve të fundit, qeveria iraniane ka ndërprerë internetin në përpjekje për të ndaluar popullin nga koordinimi. Por, populli trim iranian po del në rrugë me qindra-mijëra. Ata kanë rrëzuar simbolet e regjimit dhe kanë sulmuar ndërtesat e tij. Kjo tashmë është më e madhe se çdo kryengritje e mëparshme.

Gjëja e dytë që është ndryshe këtë herë është se Donald Trumpi është në Shtëpinë e Bardhë.

Në vitin 1979, kur ndodhi Revolucioni Iranian, një lloj tjetër presidenti ndodhej në Zyrën Ovale. Jimmy Carter jo vetëm që lejoi që revolucioni të ndodhte, por në mënyrë poshtëruese dështoi të lirojë 66 amerikanët që u morën peng nga forcat që kishin përmbysur Shahun.

Ishte kohë e një dobësie të tmerrshme në politikën e jashtme amerikane. Ajatollahët e dinin këtë - dhe e shfrytëzuan. Po ashtu, ata e dinin se Obama nuk do të bënte asgjë në vitin 2009, për të mbështetur protestuesit pro-perëndimorë, pro-amerikanë që dolën në rrugët e Iranit.

Mbase ishte e pashmangshme që udhëheqja amerikane të ishte kaq e dobët. Mbi të gjitha, që nga nisja e Revolucionit Iranian më 1979, ngjarja u keqkuptua në një pjesë të madhe të Perëndimit.

PĂ«r shembull, intelektuali i njohur i sĂ« majtĂ«s, Michel Foucault - ende njĂ« nga “idiotĂ«t” mĂ« tĂ« cituar nĂ« akademinĂ« amerikane - pretendonte se Khomeini do tĂ« sillte njĂ« revolucion shpirtĂ«ror nĂ« Iran qĂ« do t’i eliminonte ato “mĂ«kate” tĂ« tmerrshme perĂ«ndimore - si kapitalizmi dhe materializmi.

New York Times botoi njĂ« artikull qĂ« thoshte se pĂ«rshkrimi i Ajatollah Khomeinit “si fanatik dhe bartĂ«s i paragjykimeve tĂ« ashpra, sigurisht dhe fatmirĂ«sisht duket i pavĂ«rtetĂ«â€. NdĂ«rsa revista Foreign Affairs shkroi se “Republika Islamike e Khomeinit pritet tĂ« ketĂ« njĂ« doktrinĂ« tĂ« drejtĂ«sisĂ« sociale nĂ« qendĂ«r tĂ« saj; sipas tĂ« gjithĂ« treguesve, ai do tĂ« jetĂ« fleksibil nĂ« interpretimin e Kuranit”.

TĂ« gjitha kĂ«to opinione dhe shumĂ« tĂ« tjera ranĂ« poshtĂ«. Khomeini dhe pasardhĂ«si i tij, Ajatollah Khamenei, ishin dhe janĂ« fanatikĂ«. Ata masakruan nĂ« burgjet iraniane me qindra kundĂ«rshtarĂ« tĂ« tyre tĂ« majtĂ« dhe sindikalistĂ«. Ata detyruan njĂ« shoqĂ«ri liberale tĂ« bĂ«hej njĂ« vend ku tĂ« gjitha gratĂ« do tĂ« duhej tĂ« mbulonin kokĂ«n. “Policia e moralit” e tyre patrullonte vendin duke kĂ«rkuar gratĂ« tĂ« mund t’i arrestonin dhe rrihnin. Ata rrĂ«mbyen, pĂ«rdhunuan, torturuan dhe vranĂ« studentĂ«t qĂ« i kundĂ«rshtonin. Dhe, PerĂ«ndimi, gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s, nuk bĂ«ri asgjĂ«.

Opsionet e Trumpit

Natyrisht, pyetja prej shumĂ« vitesh ishte “çfarĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ«â€?

NjĂ«ra pĂ«rgjigje - e dhĂ«nĂ« nga liderĂ« tĂ« dobĂ«t nĂ« ShBA dhe EvropĂ« - ishte tĂ« pĂ«rpiqeshim ta pranonin Revolucionin Iranian. Por, regjimi nĂ« Iran nuk donte tĂ« ishte pjesĂ« e tĂ« njĂ«jtĂ«s botĂ« si ne. Ata donin tĂ« vazhdonin tĂ« thĂ«rrisnin “Vdekje AmerikĂ«s. Ata donin tĂ« vazhdonin tĂ« premtonin shkatĂ«rrimin e AmerikĂ«s dhe tĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« PerĂ«ndimit. Donin ta mbanin revolucionin e tyre islamik fundamentalist dhe ta zgjeronin atĂ« nĂ« gjithĂ« rajonin dhe mĂ« pas nĂ« botĂ«.

Tani qĂ« populli trim i Iranit Ă«shtĂ« nĂ« rrugĂ«, Ă«shtĂ« koha e duhur pĂ«r t’u treguar atyre se kĂ«tĂ« herĂ« nuk janĂ« tĂ« vetĂ«m.

Nuk është vetëm në interesin më të mirë të rajonit, por në interesin më të mirë të botës që qeveria më e madhe terroriste në botë të bjerë.

Por, si mund të arrihet kjo?

Presidenti Trump tashmë ka dhënë një paralajmërim të qartë ndaj Ajatollahut. Pamjet që janë kontrabanduar jashtë Iranit ofrojnë dëshmi të mijëra qytetarëve iranianë të cilët regjimi tashmë i ka masakruar. Kërcënimi i regjimit për të nisur ekzekutimet publike të protestuesve solli një reagim të ashpër nga presidenti Trump, i cili paralajmëroi se nëse kjo do të ndodhte, Amerika do të ndërhynte.

Megjithatë, siç kanë treguar disa informacione nga qarqet kundër Trumpit, ekziston një frikë e thellë në Uashington dhe në kryeqytete të tjera që ka origjinën që nga Afganistani dhe Iraku.

Rregulli nĂ« atĂ« kohĂ« ishte ai i vjetri i [shitores] “Pottery Barn”: “NĂ«se e thyen, e jotja Ă«shtĂ«â€.

Por, siç mund të shihet nga veprimi i guximshëm i Trumpit në Venezuelë, ai vepron ndryshe.

Politika e tij Ă«shtĂ« se ndonjĂ«herĂ« gjĂ«rat janĂ« veçse tĂ« thyera dhe ti duhet tĂ« bĂ«sh ndĂ«rhyrje minimale pĂ«r t’i rregulluar ato. Ose, t’ua lejosh vetĂ« njerĂ«zve tĂ« vendit t’i rregullojnĂ« ato.

ShBA-ja mund të ndihmojë aktivistët dhe aleatët brenda Iranit për të goditur qendrat kryesore të regjimit të terrorit. Ne mund të godasim selitë e Gardës Revolucionare Iraniane dhe të milicisë Basixh që po bëjnë luftë kundër popullit iranian.

Amerika gjithashtu mund të ndihmojë njerëzit brenda Iranit që të kenë cak ata që janë përgjegjës për terrorin.

Duke vepruar kështu, mund të tregojmë se njerëzit që duan lirinë në Iran kanë një mik në Shtetet e Bashkuara. Dhe se ata që vrasin popullin e vet dhe përhapin terror në të gjithë botën, nuk do të mbeten të pandëshkuar.

Presidenti Trump ka një mundësi historike. Ai mund të ndihmojë në përfundimin e makthit gjysmë-shekullor të Iranit dhe të kompensojë 46 vjetët me dështime në politikën e jashtme. Duke e bërë këtë, do të dëshmojë se - ndryshe nga paraardhësit e tij - ai është presidenti që qëndroi në krah të lirisë përballë terrorit. /Telegrafi/

❌
❌