Nga: Alexis Soloski / The New York Times PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
âPĂ«rpiqem tĂ« mos shkruaj distopi,â ka thĂ«nĂ« dramaturgu Jordan Harrison. âSepse Ă«shtĂ« e mĂ«rzitshme. MĂ« pĂ«lqen tĂ« rri nĂ« njĂ« vend tĂ« paqartĂ«.â
Kjo ndodhi të hënën e fundit, në ditën e tij të pushimit, dhe ai po rrinte në një kafene të ndriçuar dhe të qetë në Bruklin. Një utopi e mesditës dhe gjithashtu një vend analog dhe nxitës për të diskutuar veprën e fundit të Harrisonit - një anatomi e ëmbël dhe e hidhur e ndërlidhjes njerëzore të ndërmjetësuar nga teknologjia.
Në disa prej dramave të tij të fundit, Harrisoni ka eksploruar çfarë do të thotë të jesh njeri, por kurrë më fuqishëm se në dramën e vitit 2014, Marxhori Prajm [Marjorie Prime] - që ishte në finale për çmimin Pulicer [Pulitzer] dhe që tashmë shfaqet në Broduej.
E vendosur disa dekada në të ardhmen (disa detaje nga konteksti sugjerojnë vitet 2060), Marxhori Prajm ka në rolin kryesor June Squibbin si një grua në të tetëdhjetat. Për shoqëri dhe për të shmangur humbjen e kujtesës, ajo bisedon me një Prajm - një version holografik i bashkëshortit të saj të ndjerë. E shkruar kur biseda rreth inteligjencës artificiale gjeneruese [IA] ishte më e heshtur, drama ka ardhur në Broduej pikërisht në kohën kur kjo bisedë është bërë shumë më e zjarrtë. Si të gjitha dramat e Harrisonit, është një dramë rreth vdekshmërisë dhe pasqyron gjithnjë e më shumë bindjen e tij se teknologjia përfundimisht do të na tejkalojë.
âIdeja qĂ« bota njerĂ«zore do tĂ« marrĂ« fund, nĂ« fund tĂ« fundit Ă«shtĂ« diçka qĂ« mĂ« ka shoqĂ«ruar pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«,â tha ai, teksa hante njĂ« tas me drithĂ«ra. Nuk tingĂ«llonte i trishtuar pĂ«r kĂ«tĂ«.
Harrisoni, 48 vjeç, u rrit nĂ« Beinbrixh-AjlĂ«nd, nĂ« Uashington pranĂ« Sietllit, kur ishte ende njĂ« vend mjaft rural dhe jo njĂ« komunitet i banuar nga punonjĂ«s tĂ« teknologjisĂ«. Dhe, pavarĂ«sisht fokusit qĂ« ka teknologjia nĂ« veprat e tij, ai gjithmonĂ« ka qenĂ« njĂ« pĂ«rdorues i vonuar - ose aspak pĂ«rdorues i pajisjeve. Edhe tani, kur jeton nĂ« Bruklin me bashkĂ«shortin e tij, Adam Green - drejtor artistik i Teatrit âPlaywrights Horizonsâ - ai mbetet i distancuar nga rrjetet sociale.
Pranon se ka njerĂ«z nĂ« botĂ« qĂ« kanĂ« njĂ« marrĂ«dhĂ«nie pa konflikte me teknologjinĂ«, âqĂ« nuk vuajnĂ« pĂ«r ndjesinĂ« qĂ« kishte truri i tyre nĂ« vitin 1995,â ka thĂ«nĂ« ai. Ai nuk Ă«shtĂ« njĂ« prej tyre. Ka mall pĂ«r kohĂ«n kur mund tĂ« lexonte njĂ« libĂ«r pa ndier nevojĂ«n pĂ«r tĂ« kontrolluar rezultatet mĂ« tĂ« fundit tĂ« tenisit. Ajo kohĂ« ka ikur.
âUnĂ« jam defekti, jo teknologjia,â ka thĂ«nĂ« ai. âPaaftĂ«sia ime pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« jo, sjellja ime e varĂ«sisĂ«.â
Ai Ă«shtĂ« i ndjeshĂ«m ndaj kĂ«saj varĂ«sie, tĂ« paktĂ«n sa i pĂ«rket shkrimit. Si pĂ«rfaqĂ«sues i fundit i brezit X, ai ka pĂ«rjetuar kalimin nga epoka analoge nĂ« atĂ« digjitale. Duke studiuar gjuhĂ«n angleze nĂ« Stenford nĂ« vitet â90 tĂ« shekullit XX, ai kishte, sipas tij, ânjĂ« vend nĂ« rreshtin e parĂ« pĂ«r tĂ« kuptuar se kjo do tĂ« ishte bota e ardhshme dhe se po filloja njĂ« karrierĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« vjetruar.â
Mahnitja e tij ka të bëjë me sjelljen njerëzore që ndihmohet dhe pengohet nga pajisjet që kemi në duar - ato që ekzistojnë tani dhe ato që ai vetëm i imagjinon.
âNdjehet si diçka fantastike, por gjithçka Ă«shtĂ« brenda mundĂ«sive,â ka thĂ«nĂ« Anne Kauffman, regjisorja e Marxhori Prajmit, qĂ« ka punuar me Harrisonin pĂ«r gati 20 vjet. âAi gjithmonĂ« merret me tĂ« tashmen, me realitetin, nĂ« njĂ« botĂ« tjetĂ«r fantastike me tĂ« cilĂ«n ai e krahason.â
Kjo pĂ«rplasje mes analoges dhe digjitales u shfaq pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« dramĂ«n e Harrisonit tĂ« vitit 2010, Futura, njĂ« triler ku materiali i shtypur ishte pothuajse i ndaluar. KĂ«to ide u zhvilluan mĂ« tej nĂ« Maple and Vine, njĂ« dramĂ« e vitit 2011 pĂ«r njĂ« dyshe tĂ« martuar e tĂ« zhgĂ«njyer qĂ« braktisin jetĂ«n moderne pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« njĂ« komunitet ku Ă«shtĂ« gjithmonĂ« viti 1955. Siç shpjegon njĂ« personazh: âKufizimet janĂ« lehtĂ«sim.â
Ka më pak lehtësim në The Antiquities, që pati premierën më herët këtë vit në Playwrights Horizons - që prej kohësh është shtëpia e Harrisonit. Një seri skenash të shkurtra për përqafimin dhe dorëzimin e njerëzimit ndaj teknologjisë fillojnë në shekullin XIX me emrat si Mary Shelley, dhe përfundojnë shumë më vonë kur qeniet post-njerëzore kanë krijuar Muzeun e Antikiteteve të Njeriut të Fundit, duke ngritur kasetat Betamax dhe shishet e shamposë në statusin e relikteve.
Kur Harrisoni shkroi dramën në vitin 2012, disa momente dukeshin të çuditshme - si një skenë ku një shkrimtare shqetësohej se së shpejti do të zëvendësohej nga IA-ja. Jo shumë kohë më vonë, Harrisoni, i cili shkruan edhe për televizion, u gjend në mesin e protestuesve të Shoqatës së Skenaristëve [Writers Guild] - në vitin 2023, duke bërë grevë për mbrojtje të shkrimit të skenarëve nga IA-ja. Ky nuk është shembulli i vetëm i parashikimit të tij. Maple and Vine dukej se parashikonte lëvizjen për gruan tradicionale [tradwife] dhe, ndonëse materiali i shtypur ende nuk është ndaluar, lëvizja drejt digjitalizimit, si në Futura, është rritur.
Kur Harrisoni filloi Marxhori Prajmin, ideja që një person mund të bisedonte me një simulacë të një të ndjeri dukej gjithashtu spekulative. Ai sapo kishte lexuar një libër mbi Testin e Turingut, një sfidë ku një njeri përpiqet të kuptojë nëse personi me të cilin po flet është njeri apo makinë. Ai vendosi të bashkëpunonte me një çetbot, duke ia lënë audiencës të dallonte kush kishte shkruar çfarë. Por, çetbotët e qasshëm në vitin 2012 ishin mjaft primitivë - dramaturgë të dobët. Harrisoni e braktisi atë ide, duke zgjedhur në vend të saj një dramë familjare me një skenë të vetme për një grua, Marxhorinë; vajzën dhe dhëndrin e saj; dhe një version çetboti të bashkëshortit të saj.
Kauffmani, qĂ« bĂ«ri regjinĂ« pĂ«r shfaqjen nĂ« Los Anxhelos, kishte humbur sĂ« fundmi nĂ«nĂ«n e saj. âIsha shumĂ« e tĂ«rhequr nga ideja e vazhdimit tĂ« njĂ« bisede pĂ«rtej vdekjes,â tha ajo. Ajo u prek dhe u magjeps nga pĂ«rmasat e imagjinatĂ«s sĂ« Harrisonit, diçka qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« ishte qasje radikale.
Squibb, e cila e kishte parĂ« dramĂ«n kur debutoi, nuk ndjeu se e kishte kuptuar plotĂ«sisht. âMendoj se thjesht nuk ishim gati pĂ«r tĂ«,â tha ajo. Por, kur iu dĂ«rgua skenari mĂ« 2025, pasi çetbotĂ«t ishin bĂ«rĂ« pjesĂ« e jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme, ajo ndjeu se ishte e pĂ«rgatitur. Bota kishte arritur dramĂ«n.
NĂ« Broduej, Squibb luan MarxhorinĂ« dhe mĂ« vonĂ« edhe versionin Marxhori Prajm. Ajo i konsideron si njĂ« rol tĂ« vetĂ«m, ndonĂ«se vĂ«ren se boti Ă«shtĂ« ndryshe nga Marxhoria e vĂ«rtetĂ«. Prajmi Ă«shtĂ« mĂ« i ngurtĂ«, mĂ« formal. âQĂ«llimi i tyre Ă«shtĂ« gjithmonĂ« tĂ« tĂ« kĂ«naqĂ«,â tha ajo.
NjĂ« dramĂ« mĂ« e thjeshtĂ« do ta kishte trajtuar kĂ«tĂ« qĂ«llim si diçka tĂ« keqe ose thjesht tĂ« frikshme. Marxhori Prajm e sheh si diçka mĂ« melankolike - si njĂ« vektor tĂ« pĂ«rkatĂ«sisĂ« sĂ« pabarabartĂ«. âKa diçka atje qĂ« flet pĂ«r ballafaqimin me humbjen e pashmangshme, si kusht themelor njerĂ«zor,â ka thĂ«nĂ« dramaturgia Sarah Lunnie, qĂ« shpesh punon me Harrisonin. âDhe, çfarĂ« Ă«shtĂ« joshĂ«se te ideja pĂ«r tĂ« mos pasur humbje.â
Prajmët janë pothuajse aq njerëzorë sa për të lehtësuar humbjen e një të dashuri. Por, në qetësinë dhe gëzimin e tyre, nuk janë zëvendësues i vërtetë për njerëzoren.
âAsgjĂ« nuk Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r njĂ« çetbot,â thotĂ« Harrisoni. âNuk pĂ«rballet me gjĂ«ra, nuk mendon çfarĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«. ĂshtĂ« i çliruar nga kjo - dhe kjo Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« mungesĂ« morale.â
Kjo mungesĂ« ka gjasa tĂ« qĂ«ndrojĂ«. NĂ« dramĂ«, versioni Prajm i bashkĂ«shortit tĂ« Marxhories, Uolter (Chris Lowell), vĂ«ren se vajza e tyre, e cila nuk i pĂ«lqen PrajmĂ«t, ka frikĂ« nga e ardhmja. âEpo, kjo nuk Ă«shtĂ« gjĂ« e mirĂ«,â thotĂ« Marxhori. âDo tĂ« kthehem shpejt, mĂ« mirĂ« tĂ« jemi miqĂ«sorĂ« me tĂ«.â
VĂ«rtet, teknologjia qĂ« dukej aq larg mĂ« 2014 ka mbĂ«rritur tashmĂ« - e aftĂ« tĂ« sigurojĂ« audio dhe video tĂ« besueshme (nĂ«se jo ende holograme) tĂ« çdo personi tĂ« gjallĂ«. Squibb beson se nuk mund tĂ« riprodhojĂ« emocionin e vĂ«rtetĂ« njerĂ«zor - tĂ« paktĂ«n ende jo. âNjĂ« aktor njerĂ«zor shfaq njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« emocionesh, shumĂ« tĂ« sinqerta dhe tĂ« vĂ«rteta,â tha ajo. âIA-ja nuk mund ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ«.â
Dhe, IA-ja ende nuk mund të mbërthejë cilësinë kërkuese dhe të dhimbshme të shkrimit të Harrisonit - magjepsjen e tij me vdekjen dhe me artefaktet që mund të mbijetojnë pas saj.
âKa njĂ« trishtim tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« punĂ«n e tij, por njĂ«kohĂ«sisht njĂ« mrekulli dhe vlerĂ«sim pĂ«r atĂ« çfarĂ« Ă«shtĂ« e pazĂ«vendĂ«sueshme, unike dhe qĂ« po kalon pĂ«rpara nesh vetĂ«m tani - pĂ«r tâu mos u rikuperuar kurrĂ«,â ka thĂ«nĂ« Lunnie. âAi e do jetĂ«n, dhe Ă«shtĂ« i vetĂ«dijshĂ«m gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s se do tĂ« humbasĂ« atĂ« qĂ« do dhe se edhe vetĂ« do tĂ« humbasĂ«.â
Harrisoni e sheh njĂ« kohĂ« kur njerĂ«zimi do tĂ« jetĂ« nĂ« retrovizor. âNuk do tĂ« jemi pĂ«rherĂ« kĂ«tu - ne njerĂ«zit - dhe do tĂ« zhdukemi pak mĂ« shpejt sesa mendoja kur isha fĂ«mijĂ«,â tha ai. Sigurisht, ky Ă«shtĂ« lajm i keq pĂ«r njerĂ«zit. Por, Harrisoni Ă«shtĂ« kureshtar, nĂ« skenĂ« dhe jashtĂ« saj, pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja do tĂ« krijojĂ«. Dhe, pĂ«rveç kĂ«saj, e ardhmja Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« ardhje - mĂ« mirĂ« tĂ« jemi miqĂ«sorĂ« me tĂ«.
âTĂ« gjithĂ« kishin frikĂ« nga telefoni, tĂ« gjithĂ« kishin frikĂ« nga televizori,â ka thĂ«nĂ« Harrisoni. âThjesht, gjĂ«rat do tĂ« ecin pĂ«rpara. Dhe, ne do tĂ« pĂ«rshtatemi.â /Telegrafi/
Nga: Robert Fox / The Independent PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Ofensiva e informacionit e Putinit, me pretendimin se rezidenca e tij u sulmua këtë javë nga dronët e Ukrainës - për të cilin nuk është publikuar asnjë provë materiale - pati një sukses të shkëlqyeshëm. Ka fituar zemërimin e dukshëm simpatizues të Donald Trumpit. Në të njëjtën kohë, përmbysi çdo mundësi për propozime paqeje të diskutuara nga Ukraina dhe evropianët.
Reagimi i shtirur nga ekipi i Putinit - Lavrovi, zëvendësministri i tij Sergei Ryabkov dhe zëdhënësi Dmitry Peskov - përbën kërcënim të hapur se lufta në Ukrainë do të vazhdojë. Rusia po shton kërkesat e veta - duke kërkuar tani dorëzimin e dy rajoneve të tjera, Zaporizhia dhe Herson, krahas Donbasit dhe Krimesë.
Ka gjithashtu një kërcënim të fshehur, por të qartë ndaj Evropës Perëndimore - përfshirë Mbretërinë e Bashkuar - se lufta në Evropën Lindore do të thellohet dhe zgjerohet. Kjo do të thotë se shtetet anëtare të NATO-s po kërcënohen - tri shtetet baltike që kufizohen me Rusinë, Finlanda, Polonia dhe Norvegjia. Finlanda dhe Suedia kanë paralajmëruar se popullsitë civile duhet të jenë të përgatitura për luftë. Tri distriktet veriore të Norvegjisë, që shtrihen deri te kufiri i përbashkët arktik me Rusinë, kanë hartuar plane evakuimi.
Pjesa tjetër kryesore në garën informative me Rusinë ishte fotografia në The Sunday Times e një fregate britanike që i afrohej - në ujërat territoriale të Mbretërisë së Bashkuar - anijes ruse të zbulimit që kontrollon edhe mjetet nënujore. Skena po vëzhgohej nga një nëndetëse kërkuese dhe sulmuese britanike e klasit Astute. Deri më tani, Ministria e Mbrojtjes kishte publikuar vetëm fotografi të fregatës që i afrohej anijes Yantar. Zbulimi se një nëndetëse po e ndiqte, gjithashtu tregon se bëhet fjalë për një lojë shumë më serioze.
Yantar-i është anija kryesore sipërfaqësore e drejtorisë ruse për shërbimin e inteligjencës nënujore, e njohur me akronimin Gugi. Ajo filloi gjatë Luftës së Ftohtë, por është përforcuar nga Putini për të kryer vëzhgim nënujor - sidomos të kabllove të komunikimit, tubacioneve të naftës dhe gazit. Yantar-i prej vitesh ka bërë kërkime në ujërat britanike - roja bregdetare irlandeze vuri re interesimin e saj të dyshimtë për kabllot transatlantike teksa, dy vjet më parë, qëndroi jashtë Limerikut për një muaj.
Yantar-i mund tĂ« lĂ«shojĂ« dronĂ« nĂ«nujorĂ« pĂ«r vĂ«zhgim dhe sulm. Platforma mĂ« e fuqishme nĂ« arsenalin e Gugi-t Ă«shtĂ« nĂ«ndetĂ«sja Belgorod - aktualisht nĂ«ndetĂ«sja mĂ« e madhe nĂ« botĂ« dhe jashtĂ«zakonisht e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu ndjekur nga NATO. Ajo mund tĂ« lĂ«shojĂ« Poseidon-in, njĂ« dron i drejtuar nga energjia bĂ«rthamore me njĂ« rreze veprimi, sipas Putinit, prej dhjetĂ« mijĂ« kilometrash. Sipas mburrjes sĂ« fundit tĂ« Putinit, ai Ă«shtĂ« projektuar tĂ« mbajĂ« njĂ« kokĂ« bĂ«rthamore. Kjo i pĂ«rket sĂ« ardhmes. Potenciali mĂ« shqetĂ«sues tani - si i Poseidon-it ashtu dhe i Yantar-it - Ă«shtĂ« aftĂ«sia pĂ«r tĂ« lĂ«shuar njĂ« gamĂ« tĂ« tĂ«rĂ« dronĂ«sh nĂ«nujorĂ« pĂ«r sulm dhe vĂ«zhgim.
Kjo veçori e flotës Gugi, me anije sipërfaqësore dhe nëndetëse, të drejtuara nga njerëz dhe në mënyrë automatike, me madhësi dhe rreze të ndryshme, është ajo që shqetëson Marinën Mbretërore dhe komandantin e saj të ri, gjeneralin Gwyn Jenkins. Kohët e fundit ai ka nisur një ofensivë informative për të shpjeguar se pse po urdhëron dislokimin e dronëve sipërfaqësorë dhe të nëndetëseve të marinës britanike, dhe pse po bashkëpunon me Norvegjinë për ta furnizuar me sensorë dhe anije konceptin e Bastionit Atlantik - për të monitoruar aktivitetin e rrezikshëm rus përmes hapësirave midis Ishujve Faro dhe Islandës në Atlantikun e Veriut.
Ekipi i Kremlinit po pĂ«rdor pĂ«rrallĂ«n e sulmit me dron ndaj rezidencĂ«s sĂ« Putinit nĂ« Novgorod, si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta shkĂ«putur Trumpin nga mbĂ«shtetja pĂ«r EvropĂ«n dhe NATO-n pĂ«r pĂ«rkrahje tĂ« vazhdueshme ndaj UkrainĂ«s. ZĂ«dhĂ«nĂ«si i Kremlinit, Dmitry Peskov, nuk mundi tĂ« sqarojĂ« numrin e dronĂ«ve nĂ« sulm - Lavrovi tha se ishin 91, Kremlini vetĂ«m 41 - dhe tha se âprovat sâkanĂ« rĂ«ndĂ«siâ. Peskovi pastaj shtoi se kushtet pĂ«r paqe janĂ« âashpĂ«rsuarâ, se janĂ« kthyer te kĂ«rkesa fillestare e vitit 2021 - e pĂ«rsĂ«ritur nĂ« verĂ«n e 2022, pas pushtimit - qĂ« Ukraina duhet tĂ« âdenazifikohetâ me zgjedhje tĂ« reja qĂ« do ta sillnin njĂ« president kukull nĂ« Kiev i cili do ta ndiqte linjĂ«n e MoskĂ«s.
ĂshtĂ« domethĂ«nĂ«se vĂ«rejtja e Trumpit pĂ«r lajmin se rezidenca e Putinit ishte sulmuar: âE dini kush ma tha? Presidenti Putin, herĂ«t nĂ« mĂ«ngjes mĂ« tha se ishte sulmuar. Nuk Ă«shtĂ« mirĂ«â. Si rrjedhojĂ«, Evropa tani duhet tĂ« ketĂ« njĂ« plan alternativ pĂ«r tĂ« arritur paqe dhe siguri nĂ« UkrainĂ«.
Janë pesë shenja që tregojnë se Putini po përgatitet për një luftë më të gjerë:
Së pari, janë shpallur planet për thirrje të mëtejshme të rezervistëve. Humbjet në fushëbetejë janë ende të mëdha - deri në 400 mijë vetëm këtë vit dhe më shumë se 1,500 në ditë në Donbas këtë muaj. Rezervistët do të dërgohen në vijën e parë të frontit - në kundërshtim me rregullat normale të shërbimit. Putini mund të jetë duke menduar për ngritjen e një ushtrie tjetër, deri në një milion e gjysmë ushtarë brenda dy vjetësh - dhe është i gatshëm të humbasë një pjesë të madhe të saj.
Së dyti, vendet mike ish-sovjetike - stacionimi në Bjellorusi i raketës hipersonike dhe me potencial bërthamor Oreshnik, orientuar drejt Evropës. Por, kjo armë ende nuk është e provuar.
Së treti, në shtetet baltike. Presioni tashmë po rritet mbi Letoninë. Pakica ruse atje, që përbën një të katërtën e popullsisë, bombardohet dhe shqetësohet nga propaganda ruse dhe nga ndikues të sponsorizuar nga Rusia. Kohët e fundit Rusia ka ndërtuar rrugët hyrëse drejt kufijve të Estonisë dhe Letonisë.
Së katërti, ka kërcënime të paqarta dhe presion ndaj shteteve të NATO-s në kufi - duke shtyrë emigrantë dhe refugjatë të padëshiruar drejt kufirit me Finlandën - duke komprometuar postat dhe patrullat kufitare në Norvegji dhe Estoni.
Së pesti, rritja e ritmit të aktiviteteve të flotës Gugi që monitoron infrastrukturën nënujore jetike - nga Norvegjia përtej Baltikut perëndimor dhe në rajonin më të gjerë të ujërave të Mbretërisë së Bashkuar dhe Irlandës.
Hetimet e vazhdueshme do të shoqërohen me veprimtari misterioze të dronëve rreth porteve dhe aeroporteve - ndonëse këto janë zbehur gjatë muajit dhjetor. Po vazhdon kërcënimi i aktiviteteve kibernetike armiqësore, që zakonisht është i kryer nga palë të treta dhe grupe përfaqësuese [Proxy]. Ato janë të shumta - 50 mijë në vit në Mbretërinë e Bashkuar; shumica janë të paqarta dhe mohuese. Sulmi ndaj Jaguar Land Rover-it i kushtoi kompanisë 1.5 miliardë paundë [vlera e përafërt e 1.71 miliardë eurove] dhe ekonomisë britanike pesë miliardë paundë [vlera e përafërt e 5.73 miliardë eurove], dhe zyrtarisht nuk iu atribua askujt - sipas Qeverisë [Whitehall].
Përzierja vdekjeprurëse e kërcënimit dhe rrezikut tani e gjen Mbretërinë e Bashkuar - me mbrojtjen e saj - kryesisht të papërgatitur, prandaj vjen paralajmërimi nga gjenerali Jenkins dhe Marina. Pavarësisht premtimeve të mëdha në Rishikimin e Mbrojtjes në qershor, forcat e armatosura janë të pakta dhe me financim të mangët. Ushtria Britanike ka pajisje vetëm për një forcë prej 20 mijë trupash dhe aktualisht janë të pezulluara programet kryesore për artileri, tanke dhe transportues këmbësorie - kryesisht për shkak të konfuzionit dhe pavendosmërive në Qeveri dhe mungesës së fondeve. Forcat Ajrore Mbretërore kanë mungesë të pilotëve të trajnuar dhe Marina Mbretërore nuk ka sa duhet marinarë për të manovruar të gjithë flotën e saj të anijeve.
Shqetësimi më i madh - nga ajo që tashmë mund të quhet mashtrimi i madh me dronë në Novgorod - është ajo që nënkupton shpërthimin e ri të arrogancës së Putinit. Ai tashmë rrezikon me një përballje të drejtpërdrejtë me NATO-n - qoftë në Baltik, në Arktik apo përmes Mesdheut. Kjo do të nënkuptonte aktivizimin e Nenit 5 të Traktatit të Atlantikut, i cili thotë se nëse një aleat sulmohet, të gjithë aleatët janë të detyruar të vijnë në ndihmë.
PĂ«r BritaninĂ«, kjo shtron pyetjen nĂ«se Ă«shtĂ« e aftĂ« tĂ« pĂ«rmbushĂ« atĂ« qĂ« i kĂ«rkohet. PĂ«r ShBA-nĂ« dhe Trumpin, kjo shtron çështjen e angazhimit. Disa mbĂ«shtetĂ«s tĂ« Trumpit kanĂ« tentuar tĂ« argumentojnĂ« se kushtet e Nenit 5 nuk janĂ« tĂ« detyrueshme - dhe duhet tĂ« zbatohen pĂ«r partnerĂ«t evropianĂ« vetĂ«m nĂ«se ndonjĂ«ri prej tyre sulmohet. Por, kushtet e traktatit janĂ« tĂ« qarta - mbrojtja e ndĂ«rsjellĂ« e tĂ« gjithĂ« 32 aleatĂ«ve tĂ« NATO-s Ă«shtĂ« detyrim sipas traktatit tĂ« ratifikuar nga Kongresi. Lajm i keq pĂ«r Donald Trump - çfarĂ«do qĂ« tâi ketĂ« thĂ«nĂ« shoku i tij nĂ« telefon nga Moska. /Telegrafi/
Nga: Adam LeBor / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Kafenetë dhe restorantet janë sërish plot, plazhet janë të mbushura me të rinj të rrezitur që luajnë volejboll. Por, dy vjet pas sulmit terrorist të 7 tetorit, nën sipërfaqe Izraeli mbetet i traumatizuar dhe i përçarë nga ndarjet e brendshme.
Lufta në Gazë ka nxitur një fushatë ndërkombëtare të veprimeve ligjore kundër shtetit hebraik. Megjithatë, me identitetin e tij të fortë komunitar dhe ndjenjën e qëndrueshme për qëllim kombëtar, Izraeli ka dëshmuar se është jashtëzakonisht i qëndrueshëm.
Fyerjet qĂ« vijnĂ« nga Londra, Dublini dhe kryeqytetet evropiane shihen disi si njĂ« bezdi hipokrite nga qeveri tĂ« pafuqishme, tĂ« kapura nga lobet pro-Hamas dhe pa investime - ndĂ«rsa vazhdojnĂ« tĂ« mbĂ«shteten shumĂ« nĂ« ndarjen e inteligjencĂ«s nga Izraeli pĂ«r kĂ«rcĂ«nimet terroriste. NdĂ«rkohĂ«, shteti hebraik po shndĂ«rrohet me shpejtĂ«si nĂ« njĂ« fuqi rajonale. Ekonomia e tij po pĂ«rjeton bum teksa investitorĂ«t e teknologjisĂ« sĂ« lartĂ« po dynden; universitetet e tij prodhojnĂ« vazhdimisht kĂ«rkime shkencore dhe mjekĂ«sore qĂ« sjellin ndryshime rrĂ«njĂ«sore; ndĂ«rsa, diplomacia e vendit po shtrihet gjithnjĂ« e mĂ« larg nĂ«pĂ«r botĂ«, teksa po krijon aleanca tĂ« reja. Ja gjashtĂ« gjĂ«ra pĂ«r tâi pasur parasysh nĂ« vitin 2026.
Diplomacia
Izraeli, në Ditën e parë të Krishtlindjes, u bë vendi i parë që njohu Somalilendin si shtet sovran, duke forcuar kështu harkun e ndikimit rajonal që shtrihet nga shtetet e Gjirit Persik deri në Bririn e Afrikës.
Ndryshe nga fqinji i saj, Somalia, Somalilendi qĂ« njihet pak Ă«shtĂ« demokraci e qĂ«ndrueshme dhe funksionale shumĂ«partiake - ndonĂ«se e papĂ«rsosur. Vendimi u prit me gĂ«zim nĂ« Hargeisa, nĂ« kryeqytet, dhe presidenti Abdirahman Mohamed Abdullahi tha se vendi planifikon tâi bashkohet MarrĂ«veshjeve tĂ« Abrahamit.
Veprimi i Izraelit shkaktoi indinjatë të pritshme në Kombet e Bashkuara, të cilat thirrën një takim urgjent të Këshillit të Sigurimit, ndonëse asnjë takim i tillë nuk u mbajt kur disa vende - përfshirë Britaninë - njohën Palestinën që nuk ekziston si shtet. Veprimi i Jerusalemit gjithashtu sinjalizon forcimin e marrëdhënieve mes Izraelit dhe aleatit të tij, Emiratet e Bashkuara Arabe, të cilat kanë një prezencë të konsiderueshme në Somalilend dhe mbajnë një bazë ushtarake atje. Të dyja vendet e shohin Somalilendin si pikë strategjike për kontrollin e Gjirit Persik.
Investimet e huaja
Nvidia, kompania më e vlefshme në botë që prodhon çipa për inteligjencën artificiale [IA], po planifikon një mega-kampus të ri në Veri të Izraelit. Objekti pritet të strehojë më shumë se dhjetë mijë punonjës. Nvidia tashmë operon në shtatë qendra kërkimi dhe zhvillimi në Izrael dhe vendi është baza më e madhe e saj jashtë Shteteve të Bashkuara.
CEO i kompanisĂ«, Jensen Huang, ka thĂ«nĂ«: âIzraeli Ă«shtĂ« shtĂ«pia e disa prej teknologĂ«ve mĂ« tĂ« shkĂ«lqyer nĂ« botĂ« dhe Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« shtĂ«pia e dytĂ« e Nvidia-s ... Ky investim pasqyron pĂ«rkushtimin tonĂ« tĂ« thellĂ« dhe tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m ndaj familjeve tona nĂ« Izrael dhe kontributit tĂ« tyre unik nĂ« epokĂ«n e IA-sĂ«â.
Gjeopolitika
Kazakistani iu bashkua MarrĂ«veshjeve tĂ« Abrahamit (ndonĂ«se tĂ« dy vendet kishin marrĂ«dhĂ«nie diplomatike) nĂ« nĂ«ntor tĂ« vitit 2025. Ky vend me shumicĂ« myslimane Ă«shtĂ« i pari shtet jo-arab dhe post-sovjetik qĂ« u bashkua. Ky veprim sinjalizon bashkĂ«punim nĂ« fushat e energjisĂ«, teknologjisĂ« dhe mbrojtjes, si dhe pĂ«rforcon korridorin IMEC (India, Lindja e Mesme, Evropa), qĂ« e pozicionon Izraelin si portĂ« drejt EvropĂ«s. Pritet qĂ« Azerbajxhani dhe Uzbekistani tâi bashkohen gjatĂ« vitit 2026 - duke krijuar kĂ«shtu njĂ« rreth tĂ« shteteve tĂ« qĂ«ndrueshme myslimane, pro-perĂ«ndimore dhe tĂ« moderuara pĂ«r tĂ« kundĂ«rpeshuar Iranin fqinj.
Ekonomia
Pavarësisht luftës në Gazë dhe sulmeve me raketa nga Irani, bursa e Tel-Avivit arriti rekorde të reja në vitin 2025. Indeksi referues TA-125 u rrit me 52 për qind dhe TA-90 me 46 për qind, krahasuar me 24 për qind për FTSE 100-shin, ndërsa volumi i tregtimit gjithashtu theu rekorde. Kompanitë e mbrojtjes, hapësirës, mjekësisë dhe teknologjisë ishin ndër më të suksesshmet. Sukseset ushtarake të Izraelit kundër Hezbollahut, Iranit dhe në Gazë gjithashtu rritën besimin e investitorëve, pavarësisht izolimit diplomatik për shkak të viktimave civile atje. Në dhjetor të vitit 2025, Izraeli nënshkroi marrëveshjen më të madhe të eksportit në historinë e vendit, duke u pajtuar për shitjen e gazit natyror me vlerë 35 miliardë dollarë - drejt Egjiptit.
Standardi i jetesës
Izraeli ka mungesë burimesh natyrore dhe të tokës së punueshme. Megjithatë, PBB-ja për frymë ka vijuar të rritet nga rreth 5,000 dollarë kur u themelua vendi në vitin 1948, në rreth 54,176 dollarë në vitin 2024 - pak më shumë se Britania me 53,246 dollarë, krahasuar me vetëm 3,338 dollarë në Egjiptin fqinj dhe 4,618 dollarë në Jordani.
MegjithatĂ«, ekonomia nĂ« lulĂ«zim e Izraelit nuk ka sjellĂ« pĂ«rfitime tĂ« barabarta, pasi tĂ« ardhurat ndryshojnĂ«. NjĂ« e pesta e popullsisĂ« jeton nĂ« varfĂ«ri, me pĂ«rqindje tĂ« larta nĂ« komunitetet ultra-ortodokse dhe arabe. Ămimet e ushqimeve mbeten ndjeshĂ«m tĂ« larta krahasuar me vendet e tjera perĂ«ndimore dhe tĂ« pastrehĂ«t janĂ« tashmĂ« njĂ« pamje e zakonshme.
Inovacioni
Me njĂ« popullsi prej vetĂ«m 10 milionĂ« banorĂ«sh, Izraeli ka tri universitete tĂ« pĂ«rfshira nĂ« 100-shen mĂ« tĂ« mirĂ« globale - sipas Renditjes Akademike tĂ« Universiteteve BotĂ«rore: Instituti âWeizmannâ i ShkencĂ«s, Universiteti Hebraik i Jerusalemit dhe Instituti âTechnionâ i TeknologjisĂ«.
Së bashku me përkushtimin e thellë ndaj Kërkimit dhe Zhvillimit nga kompanitë kryesore dhe ushtria, universitetet izraelite formojnë një ekosistem shumë të suksesshëm të shpikjeve dhe inovacionit.
PĂ«rparimet mjekĂ«sore nĂ« vitin 2025 pĂ«rfshijnĂ« njĂ« projekt tĂ« âristrukturimit metabolikâ nĂ« Universitetin Hebraik - qĂ« mund tĂ« fuqizojĂ« qelizat T kundĂ«r kancerit, duke eliminuar kĂ«shtu nevojĂ«n pĂ«r imunoterapi toksike - si dhe njĂ« test tĂ« ri gjaku pĂ«r rrezikun e leukemisĂ« tĂ« zhvilluar nĂ« Institutin âWeizmannâ i cili mund tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« nevojĂ«n pĂ«r biopsi invazive tĂ« palcĂ«s sĂ« kockave. /Telegrafi/
Kudo, pĂ«r momentin, janĂ« mesazhet âVit i Ri, Vetja e Reâ.
Reklamat pĂ«r palestĂ«r dhe plane dietash shfaqen nĂ« rrjetet sociale dhe bisedat pĂ«r kohĂ«n pas rikthimit nĂ« punĂ« sillen rreth asaj se kush do tĂ« heq dorĂ« nga çfarĂ«, kush do tĂ« fillojĂ« diçka tĂ« re, apo kush mĂ« nĂ« fund po tâi bĂ«jĂ« siç duhet gjĂ«rat nĂ« kĂ«tĂ« janar.
MegjithatĂ«, shumica e objektivave pĂ«r Vitin e Ri nuk zgjasin. ShumĂ« prej nesh do tâi kenĂ« braktisur qĂ«llimet deri nĂ« mesin e janarit.
Por, ky vit mund të jetë ndryshe. I kemi pyetur disa ekspertë për këshilla se si të përcaktoni - dhe të mbani - objektivat tuaja për Vitin e Ri.
1. Jini realistë
A do tĂ« jetĂ« viti 2026 ai kur do tĂ« âhumbni peshĂ«â, ândryshoni karrierĂ«â apo ândĂ«rroni shtĂ«piâ?
Kujdes - këto nuk janë plane të zbatueshme, janë deklarata presioni, paralajmëron Dr. Claire Kaye, ish-mjeke e përgjithshme dhe trajnuese për vetëbesimin.
Vendimet shpesh dështojnë sepse janë të paqarta, jorealiste dhe shumë të gjera, thotë ajo.
Ajo këshillon të shkruani se çfarë po funksionon në jetën tuaj, çfarë po ju shteron energjinë ose nuk përshtateni më, dhe ku po funksiononi në autopilot.
âKur kuptoni çfarĂ« doni mĂ« shumĂ«, jo vetĂ«m nga çfarĂ« doni tĂ« ikni, ndryshimi bĂ«het shumĂ« mĂ« i qĂ«ndrueshĂ«mâ, thotĂ« ajo.
Shkruani qĂ«llimet tuaja duke u pĂ«rqendruar te âdrejtimi dhe pĂ«rvoja, nĂ« vend tĂ« njĂ« pike fikseâ.
Ajo sugjeron qĂ« âhumbja e peshĂ«sâ mund tĂ« riformulohet si: âDua tĂ« ndihem mĂ« me energji dhe mĂ« rehat nĂ« trupin tim, dhe tĂ« kuptoj çfarĂ« mĂ« ndihmon tĂ« ndihem nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«â.
NĂ« vend tĂ« âtĂ« ndryshoj karrierĂ«â, mund tĂ« jetĂ«: âDua tĂ« hulumtoj se cila punĂ« mĂ« jep energji dhe kuptim, dhe tĂ« identifikoj njĂ« hap tĂ« vogĂ«l drejt njĂ« tĂ« madhi pĂ«r kĂ«tĂ«â.
2. Mos i përdorni këto dy fjalë
NjĂ« gjĂ« tjetĂ«r pĂ«r tâu shmangur kur shkruani qĂ«llimet Ă«shtĂ« pĂ«rdorimi i gjuhĂ«s sĂ« fiksuar si âgjithmonĂ«â ose âkurrĂ«â, thotĂ« psikologia Kimberley Wilson.
Kjo krijon njĂ« qasje gjithçka ose asgjĂ«, e cila Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu mbajtur.
Tâi premtoni vetes âGjithmonĂ« do tĂ« dal pĂ«r vrap tĂ« mĂ«rkurĂ«nâ ose âNuk do tĂ« pi mĂ« kurrĂ«â thjesht ju pĂ«rgatit pĂ«r dĂ«shtim.
âNjĂ« shembull klasik lidhet me dietĂ«n ose ushtrimet, kur njerĂ«zit mendojnĂ« se nĂ«se gabojnĂ« njĂ« ditĂ«, atĂ«herĂ« gjithçka Ă«shtĂ« e kotĂ«â, i ka thĂ«nĂ« ajo podkastit tĂ« BBCâsĂ«, Whatâs Up Doc.
Ajo thotë se njerëzit mund të zhvillojnë një vizion tuneli, duke gjykuar një zgjedhje të vetme të izoluar, kur ajo që nevojitet është perspektivë më e gjerë që vë një moment në kontekstin e shumë të tjerëve.
Dr. Kaye thotĂ« se qĂ«llimet duhet tĂ« shkruhen me formulime mĂ« elastike, si âDua tĂ« eksperimentoj meâ, âDua tĂ« krijoj mĂ« shumĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«râ ose âPo mĂ«soj çfarĂ« funksionon pĂ«r mua kurâ.
3. Planifikojeni përkeqësimin
Keni qenë shumë mirë për javë të tëra, pastaj një hap i humbur, një takim, një ndejë natën vonë dhe papritur seria juaj e fitoreve ka marrë fund dhe ndiheni të mundur.
Arsyeja pse disa vendime dĂ«shtojnĂ« Ă«shtĂ« se ânjerĂ«zit bĂ«jnĂ« plane pĂ«r versionin mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« vetesâ, thotĂ« Wilson.
âAta nuk janĂ« tĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r tĂ« ndenjur zgjuar deri vonĂ« ose pĂ«r tĂ« pasur njĂ« ditĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« nĂ« punĂ«, dhe nĂ« atĂ« moment nuk kanĂ« njĂ« plan pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« zbatimâ, thotĂ« ajo.
Wilson thotë se është e rëndësishme ta pranoni përkeqësimin si pjesë të procesit - kjo nuk do të thotë se keni dështuar, sepse këmbëngulja ka më shumë rëndësi sesa përsosmëria.
Dr. Kaye thotĂ« se Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kujtoni se âqĂ«llimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« jesh perfekt, por tĂ« shmangĂ«sh kthimin e njĂ« momenti nĂ« braktisje tĂ« plotĂ« tĂ« planitâ.
NĂ«se gaboni, âreagimi mĂ« i dobishĂ«m Ă«shtĂ« kureshtja dhe jo kritikaâ dhe, nĂ« vend qĂ« tĂ« prisni javĂ«n tjetĂ«r ose muajin tjetĂ«r pĂ«r tĂ« filluar sĂ«rish, duhet ta trajtoni çdo ditĂ« si njĂ« rindezje.
4. Kombino shprehitë tuaja
NjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« ndihmuar suksesin e objektivave tuaja pĂ«r Vitin e Ri Ă«shtĂ« teknika e njohur si âkombinimi i shprehiveâ, ku lidhni njĂ« sjellje tĂ« re me diçka qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« pjesĂ« e rutinĂ«s suaj tĂ« pĂ«rditshme, thotĂ« trajnuesja pĂ«r karrierĂ«, Emma Jefferys.
âPĂ«r shembull, pasi laj dhĂ«mbĂ«t, bĂ«j dhjetĂ« pompa. Pasi hedh verĂ« nĂ« gotĂ«, shkruaj pĂ«r dhjetĂ« minuta. Pasi i vĂ« fĂ«mijĂ«t nĂ« gjumĂ«, shtrihemâ, thotĂ« ajo.
âNuk po shtoni mĂ« shumĂ« gjĂ«ra, po e ndĂ«rthurini sjelljen e re nĂ« strukturĂ«n e asaj qĂ« tashmĂ« bĂ«niâ.
Në vend që të mbështeteni vetëm te motivimi, Jefferys thotë se edhe rregullimi i mjedisit për sukses mund të sjell një ndryshim të madh.
âPra, nĂ«se doni tĂ« lexoni mĂ« shumĂ«, mbajeni librin mbi jastĂ«k qĂ« tĂ« detyroheni ta lĂ«vizni para gjumitâ, thotĂ« ajo.
5. Bëjeni në mënyrë pozitive
Nëse objektivi juaj për Vitin e Ri është të kurseni më shumë ose të menaxhoni më mirë buxhetin, ekspertët thonë se kjo ka më shumë gjasa të zgjasë nëse lidhet me diçka pozitive.
Tom Francis, drejtues i financave personale nĂ« Octopus Money, thotĂ« se âtĂ« kesh njĂ« qĂ«llim tĂ« qartĂ« dhe emocionues, qoftĂ« pushim apo fond emergjence, e bĂ«n kursimin tĂ« ndihet i qĂ«llimshĂ«m dhe jo kufizuesâ.
Ai gjithashtu thotë se është e rëndësishme të mos përpiqeni të ndryshoni shumë gjëra njëherësh, sepse kjo rrallëherë është e qëndrueshme.
âZgjidhni vetĂ«m dy ose tri pĂ«rparĂ«si tĂ« qarta - pĂ«r shembull, kursimi i 1 200 paundĂ«ve [1 374 ruro] pĂ«r njĂ« pushim Ă«ndrrash mund tĂ« duket gjĂ« e rĂ«ndĂ«, por 100 paund [115 euro] nĂ« muaj duket i arritshĂ«mâ, thotĂ« ai.
âUlja e kursimit mujor nga 100 paundĂ« nĂ« 20 paundĂ« [23 euro], pĂ«r shembull, do tĂ« thotĂ« se ende po ecni pĂ«rpara, dhe ajo qĂ« ka mĂ« shumĂ« rĂ«ndĂ«si Ă«shtĂ« ta mbani gjallĂ« kĂ«tĂ« shprehiâ. /Telegrafi/
Në këtë ditë të cilën tradita na ka caktuar për të bërë bilancin e jetës sonë, përshëndetje për të gjithë ju, mikroorganizma: baktere, viruse, aerobë dhe anaerobë. Gëzuar Vitin e Ri të gjithëve për të cilët ektoderma ime është si Toka e Mesme për mua.
Për krijesa të përmasave tuaja ofroj zgjedhje të lirë vendbanimi, prandaj vendosuni në atë zonë që ju përshtatet më mirë, në pellgjet e poreve të mia, ose në pyjet tropikale të nënsqetullave dhe ijëve, në shkretëtirat e parakrahëve të mi, ose në pyjet e freskëta të lëkurës së kokës.
NdĂ«rtoni koloni: unĂ« do tâju ofroj ngrohtĂ«si dhe lagĂ«shti tĂ« mjaftueshme, sebumin dhe lipidet qĂ« ju nevojiten, me kusht qĂ« tĂ« mos mĂ« bezdisni me praninĂ« tuaj, por tĂ« silleni si mysafirĂ« tĂ« mirĂ«, pa shpĂ«rthyer nĂ« akne, infeksion tĂ« shputave apo lungĂ«.
A ndikon gjendja ime e brendshme nĂ« sipĂ«rfaqet ku ju banoni? A shĂ«nojnĂ« çrregullimet e paparashikueshme shpirtĂ«rore rĂ«nien time tĂ« shpejtĂ« nga ditĂ«t kur mendja Ă«shtĂ« e kthjellĂ«t dhe vijnĂ« mendimet e rĂ«ndĂ«sishme, tek ato ditĂ« tĂ« hidhura kur sândodh asgjĂ«, askush nuk mĂ« thĂ«rret nĂ« telefon dhe bie shi?
MĂ« pĂ«lqen tĂ« mendoj se krijoj njĂ« botĂ« jo tĂ« pamundur, por Eden nuk mund tĂ« jetĂ«: lojĂ«rat e mia, veprimet e qĂ«llimshme, mund tĂ« kthehen nĂ« katastrofa pĂ«r ju. Po sikur tĂ« ishit krijesa fetare, si do tâi arsyetonit dramat tuaja dhe vuajtjet e pamerituara?
Me çfarĂ« mitesh do tâi shpjegonin priftĂ«rinjtĂ« tuaj uraganet qĂ« ndodhin dy herĂ« nĂ« çdo njĂ«zet e katĂ«r orĂ« sa herĂ« qĂ« vishem ose zhvishem kur, kapur pas keratinĂ«s, qytete tĂ« tĂ«ra treten dhe zhduken nĂ« hapĂ«sirĂ«, ose nga pĂ«rmbytja qĂ« djeg pĂ«r vdekje kur lahem?
Pastaj, herët a vonë, do të vijë një Ditë Apokalipsi, kur lëkura ime bëhet tepër e ftohtë, tepër e ndyrë për ju, tunduese për grabitqarë të një lloji më të egër, dhe unë zhvishem nga justifikimet dhe aureola, i shkuar, i nënshtruar ndaj gjykimit.
Festa e Vitit të Ri ka të bëjë me reflektimin mbi vitin që po kalon dhe planifikimin për vitin që vjen. Mblidhemi me miq të rinj dhe të vjetër, dhe përcaktojmë objektivat që mund të zgjasin deri përtej janarit - ose jo. Një mënyrë e mrekullueshme që njerëzimi ka zbuluar për të përkujtuar natën e ndërrimit të viteve, është duke shkruar për këtë festë vjetore, duke krijuar thënie si ato të cituara më poshtë.
Siç e thotë Sir Walter Scott:
Ădo moshĂ« ka menduar se viti i porsalindur / ĂshtĂ« koha mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r gĂ«zim festiv.
Prandaj, festoni Vitin tuaj të Ri duke lexuar këto thënie nga autorë të famshëm, si John Burroughs dhe Mark Twain, të cilat eksplorojnë gjithçka, që nga tradita e lashtë e caktimit të objektivave të përkohshme, te rëndësia e fillimit të çdo viti - dhe madje çdo dite - me një qasje të re ndaj jetës.
Siç thotë T.S. Eliot në [poemën] Litël-Giding [Little Gidding]:
Fjalët e vitit të kaluar i përkasin gjuhës së vitit të kaluar / Dhe fjalët e vitit të ardhshëm presin një zë tjetër. / Dhe të mbarosh diçka do të thotë të fillosh.
Thënie për objektivat e Vitit të Ri
Tradita më e njohur e Vitit të Ri në Shtetet e Bashkuara është ajo e përcaktimit të objektivave për vitin që vjen, duke i premtuar vetes të hajë më pak ëmbëlsira apo të ushtrojë rregullisht, e për ta thyer atë premtim vetëm disa muaj më vonë - siç shprehet në mënyrë të famshme Helen Fielding në Ditarin e Brixhit Xhonsit [Bridget Jones's Diary]:
Mendoj se, teknikisht, objektivat e Vitit të Ri nuk mund të priten të fillojnë më 1 janar, apo jo? Sepse, meqë është një zgjatim i natës së Vitit të Ri, duhanpirësit tashmë janë duke pirë duhan dhe nuk mund të pritet të ndalen, papritmas pas goditjes së mesnatës, me aq shumë nikotinë në sistem. Gjithashtu, dieta në Ditën e Vitit të Ri nuk është ide e mirë, pasi nuk mund të hash në mënyrë të arsyeshme, por në të vërtetë duhet të kesh liri të konsumosh çfarëdo që është e nevojshme, moment pas momenti, për të lehtësuar dhimbjen e kokës nga nata e mëparshme. Mendoj se do të ishte shumë më e arsyeshme që objektivat, në përgjithësi, të fillonin më 2 janar.
Por, a mund të përcaktosh ende objektivat kur je mbi dyzet vjeç? Jetoj sipas shprehive njëzetvjeçare.
Të tjerët, si Ellen Goodman, i qasen me goxha optimizëm ndryshimit të vërtetë:
E kalojmĂ« 1 janarin duke ecur nĂ«pĂ«r jetĂ«n tonĂ«, dhomĂ« pas dhome, duke bĂ«rĂ« njĂ« listĂ« tĂ« punĂ«ve pĂ«r tâu kryer, tĂ« tĂ« çarave pĂ«r tâu rregulluar. Ndoshta kĂ«tĂ« vit, pĂ«r ta balancuar listĂ«n, duhet tĂ« ecim nĂ«pĂ«r dhomat e jetĂ«s sonĂ« ... jo duke kĂ«rkuar pĂ«r tĂ« metat, por pĂ«r potencialin.
Disa herë gjatë karrierës së tij, si shkrimtar dhe folës publik, Mark Twain i përshkroi këto objektiva me një dozë përçmimi. Ai shkroi në mënyrë të famshme:
Viti i Ri është një institucion i padëmshëm vjetor, pa ndonjë dobi të veçantë për askënd, përveçse një kurban për pijanecë të shthurur, vizita miqësore dhe vendime të rreme.
Në një tjetër rast, Twain shkroi:
Dje, tĂ« gjithĂ« pinĂ« purot e tyre tĂ« fundit, pinĂ« pijen e fundit dhe thanĂ« sharjen e fundit. Sot, ne jemi njĂ« komunitet i devotshĂ«m dhe shembullor. Pas tridhjetĂ« ditĂ«sh, do tâi kemi fĂ«rfĂ«lluar nĂ« erĂ« reformimet tona dhe do tĂ« kemi shkurtuar mĂ« tepĂ«r se kurrĂ« mĂ« parĂ« mangĂ«sitĂ« tona tĂ« vjetra.
Oscar Wilde, nga ana tjetër, e mori konceptin me një rezervë dhe shkroi me humor:
Objektivat e mira janë thjesht çeqe që burrat nxjerrin nga një bankë ku nuk kanë llogari.
Thënie për nismat e reja
Shkrimtarët e tjerë besojnë në traditën që Dita e Vitit të Ri është një fillim të ri ose një faqe e bardhë - sipas fjalëve të një shkrimtari, një letër e re ose një faqe bosh - dhe siç e thotë G.K. Chesterton:
QĂ«llimi i Vitit tĂ« Ri nuk Ă«shtĂ« tĂ« kemi njĂ« vit tĂ« ri. ĂshtĂ« tĂ« kemi njĂ« shpirt tĂ« ri dhe njĂ« hundĂ« tĂ« re; kĂ«mbĂ« tĂ« reja, njĂ« shtyllĂ« tĂ« re kurrizore, veshĂ« tĂ« rinj dhe sy tĂ« rinj. NĂ«se njĂ« njeri i caktuar nuk cakton objektivat pĂ«r Vitin e Ri, ai nuk do tâi caktojĂ« kurrĂ« objektivat. NĂ«se njĂ« njeri nuk fillon asgjĂ« nga e para, ai sigurisht nuk do tĂ« bĂ«jĂ« asgjĂ« tĂ« dobishme.
Shkrimtarët e tjerë e shohin fillimin e ri pak më të lehtë se Chestertoni, si John Burroughs, i cili njëherë tha:
Një vendim që kam marrë, dhe përpiqem gjithmonë ta mbaj, është ky: Të ngrihem mbi gjërat e vogla.
Ose, Benjamin Franklin, i cili dikur shkroi:
Ji gjithmonë në luftë me veset e tua, në paqe me fqinjët e tu, dhe le të të gjejë çdo Vit i Ri si një njeri më i mirë.
Anaïs Nin e çon edhe një hap më tej, duke thënë se çdo ditë është një objektiv i ri:
Nuk kam objektiva për Vitin e Ri. Zakoni i bërjes së planeve, i kritikës, miratimit dhe formësimit të jetës sime, është ngjarje tepër e përditshme për mua.
Për kalimin e kohës
Disa shkrimtarë përqendrohen drejtpërdrejt në idenë e kalimit të kohës, në reflektimet e tyre për traditat e festimit të Vitit të Ri. Për shembull, Charles Lamb shkroi:
Nga të gjithë tingujt e të gjitha kambanave ... më solemne dhe prekëse është tingëllima që shoqëron fundin e Vitit të Vjetër.
Shkrimtari Thomas Mann gjithashtu e vlerĂ«sonte solemnitetin e kalimit tĂ« kohĂ«s dhe pavlefshmĂ«rinĂ« e âzileve dhe fishekzjarrĂ«veâ njerĂ«zorĂ« pĂ«r tĂ« festuar ndryshimin e njĂ« sekonde me tjetrĂ«n - pĂ«r tĂ« cilĂ«n koha nuk interesohet aspak:
Koha nuk ka ndarje për të shënuar kalimin e saj, nuk ka kurrë stuhi apo bori që lajmërojnë fillimin e një muaji apo viti të ri. Edhe kur fillon një shekull i ri, jemi vetëm ne, vdekatarët, që u biem kambanave dhe qëllojmë me pistoleta.
Dy poezi të shkurtra për Ditën e Vitit të Ri
Edith Lovejoy Pierce përshkroi në mënyrë poetike ditën e parë të vitit, si më poshtë:
Do ta hapim librin. Faqet e tij janĂ« bosh. Ne do tâi shkruajmĂ« fjalĂ«t nĂ« to. Libri quhet âMundĂ«siâ dhe kapitulli i tij i parĂ« Ă«shtĂ« âDita e Vitit tĂ« Riâ.
Edgar Guest dhe Thomas Hood, nga ana tjetër, shkruan secili nga një poezi të shkurtër dedikuar kalimit nga viti i vjetër në të riun:
Me fat Vitin e Ri! Ma mundëso të të mos sjell lot në asnjë sy, kur ky Vit i Ri të ketë marrë fund. Le të thuhet se kam qenë mik, kam jetuar, dashuruar dhe punuar këtu, dhe nga kjo krijova një vit të lumtur. - Edgar Guest
Dhe ju, që jeni përballur me goditjen e fatkeqësive, dhe jeni përkulur përdhe nga furia e tyre; ju për të cilët dymbëdhjetë muajt që sapo kaluan ishin po aq të ashpër sa një juri paragjykuese - megjithatë, një dolli për të Ardhmen! dhe bashkohuni në këngën tonë, për të ledhatuar keqardhjet e kujtimeve, dhe pasi kemi marrë një sprovë të re të kohës, të brohorasim me shpresën për një dymbëdhjetëshe më të mirë.
Nga: Nadia Khomami / The Guardian (titulli: 2025 was the year we grew tired of celebrity for celebrityâs sake) PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Kur Katy Perry dhe pesë gra të tjera u nisën në hapësirë me raketën Blue Origin të Jeff Bezosit, me siguri prisnin të përshëndeteshin si pioniere. Kthejeni mendjen te prilli, kur ngjarja po mbulohej gjerësisht nga mediat. Ekuipazhi, që përfshinte gjithashtu të fejuarën e atëhershme të Bezosit, Lauren Sånchez, dhe prezantuesen e CBS-it, Gayle King, ishte në hapësirë për rreth 11 minuta gjatë të cilëve Perry këndoi një version të What a Wonderful World të Louis Armstrongut dhe zbuloi listën e këngëve për turneun e saj Lifetimes. Pas kthimit, ylli i popit puthi tokën dhe tregoi një margaritar para kamerës - një homazh për vajzën e saj, Daisy.
Eh, flasim pĂ«r rĂ«nie me kĂ«mbĂ« nĂ« tokĂ«. NĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rshĂ«ndetej si njĂ« hap gjigant pĂ«r feminizmin e shekullit XXI, udhĂ«timi u kthye nĂ« njĂ« dĂ«shtim kolosal tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve me publikun. NĂ« njĂ« kohĂ« tĂ« problemeve ekonomike, u tall si gjĂ« e pakuptimtĂ«, si njĂ« shĂ«titje luksi pĂ«r super tĂ« pasurit e shkĂ«putur nga realiteti. Kishte aq shumĂ« meme tallĂ«se dhe opinione ironike, saqĂ« mĂ« vonĂ« Perry pranoi se ndihej âe rrahur dhe e lĂ«nduarâ nga fakti qĂ« ishte kthyer nĂ« njĂ« âpinjatĂ« njerĂ«zoreâ. âE marr me mirĂ«sjellje dhe u dĂ«rgoj dashuriâ, tha ajo, âsepse e di qĂ« ka shumĂ« njerĂ«z qĂ« po vuajnĂ« nĂ« shumĂ« mĂ«nyra dhe interneti Ă«shtĂ« vĂ«rtet njĂ« vendgrumbullim mbeturinash pĂ«r tĂ« paqĂ«ndrueshmit dhe tĂ« pashĂ«rueshmitâ.
Por, reagimi ndaj Blue Origin-it pasqyroi njĂ« ndryshim mĂ« tĂ« gjerĂ« kulturor. Siç thotĂ« shprehja tashmĂ« virale e Kourtney Kardashianit: âKim, ka njerĂ«z qĂ« po vdesinâ. Po zhduket toleranca e publikut pĂ«r promovimin e famĂ«s si qĂ«llim mĂ« vete. NĂ« njĂ« botĂ« tĂ« mbushur me pasiguri ekonomike, tronditje politike, luftĂ«ra dhe degradim mjedisor, a Ă«shtĂ« pĂ«r tâu habitur qĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« duam qĂ« ata qĂ« kanĂ« platforma tĂ« mĂ«dha tâi pĂ«rdorin ato pĂ«r diçka mĂ« shumĂ« sesa pĂ«r vetĂ«promovim?
Sigurisht, dasma e Jeff Bezosit nĂ« Venecie, kĂ«tĂ« verĂ« - me kosto tĂ« vlerĂ«suar nĂ« rreth 37 milionĂ« paundĂ« [afro 43.4 milionĂ« euro] - ishte jashtĂ«zakonisht glamuroze, dhe çdo personazh i famshĂ«m qĂ« vlente njĂ« qindarkĂ« ishte i ftuar. PamĂ« fotot e Leonardo DiCaprios, Oprah Winfreyt, Ivanka Trumpit dhe Kardashianeve teksa hipnin nĂ« taksi ujore pĂ«r tĂ« vizituar lagunĂ«n veneciane. Dikur kĂ«to imazhe do tĂ« kishin ngjallur zili ose aspiratĂ«; tani nxisin zemĂ«rim dhe ushqejnĂ« narrativa tĂ« stilit âhaje tĂ« pasurinâ.
Yjet dikur ishin figura të largëta, jeta e të cilëve funksiononte si arratisje. Mediat sociale e kanë zvogëluar atë distancë, duke i sjellë yjet në të njëjtat faqe, kriza dhe biseda si të gjithë të tjerët. Tani, kur ata duken indiferentë, kjo lexohet si përçmim.
Merrni rastin e Sydney Sweeney, reklama e sĂ« cilĂ«s pĂ«r xhinset American Eagle shkaktoi njĂ« nga debatet mĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« kulturĂ«n pop kĂ«tĂ« vit. NĂ« tĂ«, biondina me sy tĂ« kaltĂ«r - yll i [serialit] Euphoria - paraqitet si dikush me âxhinse madhĂ«shtoreâ [Great Jeans] - lojĂ« fjalĂ«sh me âgjeneâ [gene] - pĂ«r tĂ« cilĂ«n kritikĂ«t thanĂ« se evokonte eugjenikĂ«n dhe supremacinĂ« e bardhĂ«. Edhe Donald Trumpi u pĂ«rfshi, duke e cilĂ«suar si âreklamĂ«n mĂ« tĂ« nxehtĂ«â, pasi u raportua se Sweeney ishte regjistruar si votuese republikane nĂ« FloridĂ«, disa muaj para zgjedhjes sĂ« tij. ShumĂ« vetĂ« e panĂ« heshtjen e Sweeneyt si bashkĂ«fajĂ«si. âMendoj se kur kam njĂ« çështje pĂ«r tĂ« cilĂ«n dua tĂ« flas, njerĂ«zit do tĂ« mĂ« dĂ«gjojnĂ«â, tha aktorja nĂ« nĂ«ntor.
Kaluan disa javĂ« dhe Sweeney mĂ« nĂ« fund pranoi se duheh tĂ« kishte adresuar polemikĂ«n rreth reklamĂ«s. Ajo gjithashtu foli kundĂ«r âurrejtjes dhe pĂ«rçarjesâ. Interpretimi bujar Ă«shtĂ« se iu desh njĂ« kohĂ« pĂ«r tĂ« gjetur pĂ«rgjigjen e duhur, por cinikĂ«t mund tĂ« vĂ«rejnĂ« se pendesa pĂ«rkoi me daljen e dobĂ«t nĂ« arkĂ«tim tĂ« filmit tĂ« saj tĂ« fundit, Christy.
Drejtuesit e filmave mund tĂ« falen pĂ«r besimin se thjesht njĂ« emĂ«r i famshĂ«m nĂ« titull mund tĂ« tĂ«rheqĂ« njerĂ«zit nĂ« kinema - nĂ« fund tĂ« fundit, kjo ka qenĂ« mĂ«nyra qĂ« nga lindja e Holivudit. Por, pĂ«rvoja e Sweeneyt flet gjithashtu pĂ«r njĂ« rikthim mĂ« tĂ« gjerĂ« nĂ« industrinĂ« e filmit. KĂ«tĂ« sezon, filmat qĂ« kanĂ« protagonistĂ« emrat si Margot Robbie, Dwayne Johnson, Julia Roberts, Keanu Reeves dhe Daniel Day-Lewis kanĂ« pasur vĂ«shtirĂ«si nĂ« kthimin e investimeve. NjĂ« postim i njohur nĂ« Reddit ka thĂ«nĂ« se kjo ndodhi âthjesht sepse sistemi i yjeve nuk ekziston mĂ« dhe njĂ« emĂ«r i vetĂ«m nuk mjafton pĂ«r tĂ« bindur dikĂ« qĂ« tĂ« shkojĂ« nĂ« kinemaâ. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, rezonuan filmat qĂ« sfiduan strukturat ekzistuese tĂ« pushtetit dhe qĂ« kishin njĂ« kastĂ« solide, si Sinners i Ryan Cooglerit, njĂ« film vampirĂ«sh i rrĂ«njosur nĂ« historinĂ« afrikano-amerikane, apo One Battle After Another i Paul Thomas Andersonit pĂ«r njĂ« revolucionar nĂ« pension dhe vajzĂ«n e tij me origjinĂ« tĂ« pĂ«rzier qĂ« pĂ«rballen me shtetin.
Duket se nuk mjafton më të çmosh famën. Edhe Taylor Swift, e cila ndërtoi karrierën mbi ndjeshmërinë emocionale, u përball me reagime të vakëta kur albumi i saj më i fundit, The Life of a Showgirl, i dha përparësi këngëve për shoubizin dhe burrërisë së të fejuarit të saj mbi çështjet madhore. Akuza se Swifti ishte e shkëputur nga ankthet e botës më të gjerë, u thelluan kur ajo dështoi të sfidonte administratën Trump për përdorim - në rrjetet sociale - të fragmenteve nga albumi i saj (për dallim nga muzikantët e tjerë si Sabrina Carpenter dhe Olivia Rodrigo, që kundërshtuar publikisht përvetësimet e ngjashme politike).
Vitin e kaluar, Swifti ishte nĂ« listĂ«n e personazheve tĂ« famshĂ«m qĂ« pĂ«rdoruesit e rrjeteve sociale u inkurajuan tâi bllokonin sepse nuk kishin komentuar publikisht pĂ«r konfliktin Izrael-GazĂ«. Ndoshta njĂ« ndjenjĂ« kaq e fortĂ« qĂ«ndron pas rritjes sĂ« numrit tĂ« artistĂ«ve qĂ« janĂ« ndier tĂ« fuqizuar pĂ«r tĂ« folur pĂ«r shkallĂ«n e vdekjes dhe vuajtjes nĂ« GazĂ« gjatĂ« 12 muajve tĂ« fundit. Por, ka gjithashtu pasoja tĂ« mundshme pĂ«r ata qĂ« bĂ«jnĂ« deklarata politike - dhe jo vetĂ«m pĂ«r Lindjen e Mesme. Pezullimi i prezantuesit amerikan Jimmy Kimmel (pĂ«r komentet rreth vrasjes sĂ« Charlie Kirkut) tregoi se institucionet e fuqishme janĂ« tĂ« gatshme tĂ« veprojnĂ« kundĂ«r figurave publike qĂ« i sfidojnĂ« ato.
Ekziston gjithashtu rreziku qĂ« tĂ« famshmit tĂ« rrĂ«shqasin nĂ« aktivizĂ«m performativ. NĂ« [platformĂ«n] Substack-un e saj tĂ« ri, Charli xcx sĂ« fundmi reflektoi mbi pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e artistit ndaj publikut. âDisa njerĂ«z duket se kanĂ« krijuar njĂ« lidhje midis famĂ«s dhe pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« morale tĂ« cilĂ«n unĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« kurrĂ« nuk e kam kuptuarâ, tha ajo. NdĂ«rkohĂ«, Jennifer Lawrence ka thĂ«nĂ« se barra nuk duhet tĂ« bjerĂ« mbi artistĂ«t pĂ«r tĂ« rregulluar problemet e botĂ«s. Por, nĂ« njĂ« kohĂ« kur shumĂ« njerĂ«z kanĂ« humbur besimin nĂ« institucionet qĂ« dikur formĂ«suan moralin publik - nga liderĂ«t politikĂ« te mediat - nuk Ă«shtĂ« pĂ«r tâu çuditur qĂ« tĂ« famshmit po shihen si ata qĂ« duhet tĂ« mbushin boshllĂ«kun. NĂ« vitin 2025, njerĂ«zit nuk i duan tĂ« famshmit e tyre nĂ« hapĂ«sirĂ« - ata duan tĂ« dinĂ« pĂ«r çfarĂ« qĂ«ndrojnĂ« ata kĂ«tu nĂ« tokĂ«. /Telegrafi/
NĂ« artikujt e mĂ«parshĂ«m, bazuar kryesisht nĂ« dokumentacionin arkivor tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Jashtme gjermane (AuswĂ€rtiges Amt), dokumentacion qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« konsiderohej âtepĂ«r sekretâ, kemi parĂ« se nĂ« prill 1939, Rajhu gjerman ishte krejt indiferent ndaj pushtimit italian tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Drejtori i pĂ«rgjithshĂ«m politik i kĂ«saj ministrie, Ernst Woermann, qĂ« kishte pritur po atĂ« ditĂ« ambasadorin shqiptar nĂ« Berlin, diplomatin e shquar Rauf Fico, u shkruante mĂ« 5 prill 1939 shefave tĂ« tij se i thashĂ« ambasadorit qĂ« â... ai duhej ta dinte se marrĂ«dhĂ«niet gjermano-italiane janĂ« tepĂ«r tĂ« ngushta ...â dhe se âGjermania nuk ka interesa tĂ« drejtpĂ«rdrejta nĂ« Adriatik ...â, pasi aty do tĂ« jetĂ« prezente Italia ... Po ashtu, ambasadori gjerman nĂ« TiranĂ«, Pannwitz, udhĂ«zohej nga zĂ«vendĂ«sministri i JashtĂ«m i tij, Ernst von Weizswcker qĂ« â... tĂ« mos bĂ«nte asnjĂ« veprim qĂ« do tĂ« vinte nĂ« dyshim pĂ«lqimin tonĂ« tĂ« pakufizuar pĂ«r veprimet e italianĂ«ve nĂ« ShqipĂ«riâ. Jo vetĂ«m kaq, por me 15 prill 1939, numri dy i Rajhut gjerman, Hermann Göring, do tâi niste njĂ« telegram Mussolinit nĂ« emĂ«r tĂ« Hitlerit, pĂ«rmes tĂ« cilit i dĂ«rgonte â... Urimet mĂ« tĂ« pĂ«rzemĂ«rta pĂ«r rregullimin e problemit shqiptar (albanische Angelegenheit)â.
Kjo indiferencĂ« e Hitlerit nĂ« Ballkan do tĂ« ndryshonte rrĂ«njĂ«sisht dy vjet mĂ« vonĂ«. Nxitur fillimisht nga dĂ«shtimet e operacionit ushtarak italian kundĂ«r GreqisĂ« dhe mĂ« pas nga zhvillimet politike nĂ« Jugosllavi, ku mĂ« 27 mars 1941, ushtarakĂ« jugosllave tĂ« mbĂ«shtetur nga Britania detyruan princin regjent PavĂ«l, qĂ« kishte nĂ«nshkruar dy ditĂ« mĂ« parĂ« (25 mars) njĂ« Pakt BashkĂ«punimi me FuqitĂ« e Boshtit, ta lĂ«shonte fronin mbretĂ«ror jugosllav, pĂ«r tâia kaluar atĂ« Princit Pjetri i II, me argumentin se tashmĂ« ai kishte mbushur moshĂ«n madhore 18 vjeç. Natyrisht qĂ« princi i ri ishte i orientuar nga bashkĂ«punimi me Forcat Aleate. KĂ«tĂ« veprim Hitleri e konsideroi si grusht shteti, ndaj duke shtyrĂ« edhe sulmin kundĂ«r ish-Bashkimit Sovjetik, urdhĂ«roi pĂ«rgatitjen pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« pas rreth 10 ditĂ«sh, mĂ« 6 prill 1941, operacionin ushtarak Fushata Ballkanike (Balkanfelzug), pĂ«rmes tĂ« cilit u pushtuan Jugosllavia dhe Greqia. NĂ« kĂ«tĂ« operacion, forcat gjermane u mbĂ«shtetĂ«n edhe nga trupa tĂ« disa prej aleatĂ«ve tĂ« tjerĂ« nĂ« koalicionin e Boshtit Qendror, konkretisht Italia, Bullgaria dhe Hungaria.
PĂ«rveç sa mĂ« sipĂ«r, interesi gjerman nĂ« Ballkan, e veçanĂ«risht ndaj ShqipĂ«risĂ«, do tĂ« shtohej dukshĂ«m nĂ« periudhĂ«n nĂ« vijim. Faktor vendimtar ishte suksesi i Forcave Aleate nĂ« AfrikĂ«n e Veriut si dhe zbarkimi i forcave anglo-amerikane nĂ« Sicili (10 korrik - 17 gusht 1943) pĂ«rmes Operacionit Husky. NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«, Hitleri krijoi bindjen se pas kapitullimit tĂ« shpejtĂ« tĂ« ItalisĂ«, duke shfrytĂ«zuar pozicionin gjeografik tĂ« ShqipĂ«risĂ« pranĂ« Kanalit tĂ« Otrantos, si dhe boshllĂ«kun qĂ« do krijohej nga largimi trupave italiane, Forcat Aleate do tĂ« zbarkonin nĂ« bregdetin shqiptar pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« nga aty veprime ushtarake kundĂ«r Vermahtit. PĂ«r kĂ«to arsye, Rajhu gjerman mendoi tĂ« marrĂ« masa urgjente pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n kontroll sa mĂ« tĂ« plotĂ« vijĂ«n bregdetare shqiptare, nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« situata nĂ« ShqipĂ«ri nuk njihej mire. PĂ«r arritjen e kĂ«tij qĂ«llimi, nĂ« ndryshim nga Italia qĂ« nĂ« periudhĂ«n prill 1939 - shtator 1943, e ktheu ShqipĂ«rinĂ« thjeshtĂ« nĂ« koloni, fillimisht nĂ«n petkun e protektoratit e mĂ« pas nĂ« atĂ« tĂ« Bashkimit Personal nĂ«n kurorĂ«n e Victor Emmanuelit III, Gjermania planifikoi e zbatonte njĂ« strategji tĂ« tillĂ« qĂ« formalisht bazohej nĂ« rishpalljen, rikrijimin e garantimin e njĂ« shteti tĂ« pavarur shqiptar, i cili duhej tĂ« drejtohej nga njĂ« qeveri qĂ« do tĂ« ishte âbashkĂ«punuese e miqĂ«soreâ me Rajhun, pra duhej tĂ« ishte njĂ« qeveri kukull apo kuislinge, ashtu siç ishte vepruar edhe nĂ« disa prej territoreve evropiane tĂ« pushtuara nga Vermahti.
Sigurisht qĂ« qeveria hitleriane nĂ« asnjĂ« rast nuk mund tĂ« bashkĂ«vepronte pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim me forcat komuniste, tĂ« cilat Hitleri i luftonte kudo pa hezitim, ndaj objektivi kryesor i âgjuetisĂ« apo joshjesâ sĂ« saj pĂ«r bashkĂ«punim do tĂ« ishin kryesisht shtresat intelektuale e forcat nacionaliste, tĂ« cilat ishin tĂ« prirura apo mĂ« tĂ« ekspozuara tĂ« Ă«ndĂ«rronin me idealizĂ«m bashkimin kombĂ«tar. NĂ« kĂ«tĂ« grup duhej tĂ« bĂ«nin pjesĂ« veçanĂ«risht intelektualĂ«t e nacionalistĂ«t e shumtĂ« qĂ« kishin kundĂ«rshtuar me forcĂ« qĂ« nĂ« fillim pushtimin italian, e qĂ« pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye ishin lĂ«nĂ« pa punĂ«, pĂ«rndjekur e internuar nga qeveria e Mussolinit. Nga ana tjetĂ«r, duket qartĂ« se nĂ« rastin e ShqipĂ«risĂ«, pĂ«rveç forcave nacionaliste brenda kufijve tĂ« pĂ«rcaktuara nga Konferenca e LondrĂ«s me 1913 (ShqipĂ«ria e VjetĂ«r), do tĂ« kĂ«rkohej bashkĂ«punim i veçantĂ« sidomos me forcat nacionaliste tĂ« trojeve shqiptare tĂ« lĂ«na jashtĂ« shtetit amĂ« nga kjo konferencĂ«, tĂ« cilat me ndihmĂ«n e GjermanisĂ« duhej tâi bashkoheshin ShqipĂ«risĂ«, duke krijuar kĂ«shtu nĂ« vitin 1943, me emrin joshĂ«s, tĂ« ashtuquajturĂ«n ShqipĂ«ri e Re. Duhej âpunuarâ qĂ« banorĂ«t e kĂ«tyre trojeve tâi shihnin gjermanĂ«t si çlirimtarĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«. VetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« mund tĂ« tentohej tĂ« garantohej edhe besnikĂ«ria e shtresave intelektuale dhe forcave nacionaliste shqiptare brenda e jashtĂ« vendit.
FUQITĂ ALEATE
Nxitimi i udhëheqjes naziste në këtë drejtim imponohej edhe nga rritja e vazhdueshme e simpatisë së shqiptarëve ndaj Forcave Aleate, të cilat sigurisht që kishin shumë interes të kishin një mbështetje sa më të gjerë morale e praktike në luftën kundër Boshtit Qendror. Kjo konstatohet edhe në deklaratat e rëndësishme që tri Fuqitë Aleate kryesore bënë për Shqipërinë në dhjetor 1942, kohë kur realisht, pas fitoreve në frontin sovjetik dhe zbarkimit të parë të suksesshëm anglo-amerikan në Afrikën e Veriut (8 nëntor 1942), fillon furishëm kundërofensiva e tyre ndaj Boshtit.
KĂ«shtu, mĂ« 10 dhjetor 1942, sekretari amerikan i Shtetit, Cordel Hull, do tĂ« bĂ«nte njĂ« deklaratĂ«, nĂ« tĂ« cilĂ«n thuhet se, âQeveria e ShBA-sĂ« nuk Ă«shtĂ« e pavĂ«mendshme ndaj rezistencĂ«s sĂ« vazhdueshme tĂ« popullit shqiptar kundĂ«r pushtuesve italianĂ«. PĂ«rpjekjet e forcave tĂ« ndryshme guerile qĂ« veprojnĂ« ndaj armikut tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« pĂ«r tâu admiruar e vlerĂ«suar shumĂ«. Qeveria dhe populli amerikan mezi presin tĂ« vijĂ« dita qĂ« tâu japin ndihmĂ« ushtarake efektive kĂ«tyre burrave trima, qĂ« duan ta pĂ«rzĂ«nĂ« pushtuesin nga vendi i tyreâ. MĂ« 17 dhjetor, Sekretari i Shtetit tĂ« BritanisĂ«, Anthony Iden, bĂ«ri gjithashtu njĂ« deklaratĂ« tĂ« pĂ«rafĂ«rt nĂ« DhomĂ«n e Komuneve, duke theksuar se, âQeveria e MadhĂ«risĂ« sĂ« Tij shpreh simpatinĂ« e thellĂ« pĂ«r shqiptarĂ«t, njĂ« popull qĂ« ka qenĂ« ndĂ«r viktimat e para tĂ« agresionit fashist. Prandaj, ne dĂ«shirojmĂ« qĂ« ShqipĂ«ria tĂ« çlirohet nga zgjedha italiane dhe tĂ« rishpallĂ« pavarĂ«sinĂ«â. MĂ« 19 dhjetor 1942 bĂ«ri njĂ« deklaratĂ« edhe qeveria sovjetike, ku thuhej se âBashkimi Sovjetik solidarizohet plotĂ«sisht me luftĂ«n kurajoze pĂ«r liri tĂ« patriotĂ«ve shqiptarĂ« kundĂ«r pushtuesve italianĂ« dhe nuk njeh asnjĂ« pretendim tĂ« imperialistĂ«ve italianĂ« ndaj ShqipĂ«risĂ« ... Qeveria sovjetike Ă«shtĂ« e sigurt se lufta pĂ«r pavarĂ«si e popullit shqiptar do tĂ« bashkohet me luftĂ«n e popujve tĂ« tjerĂ« tĂ« Ballkanit ndaj pushtuesve italo-gjermanĂ«â. PavarĂ«sisht nuancave, duket qartĂ« se nĂ« thelb, nĂ« tĂ« tria deklaratat e Fuqive Aleate synohet qĂ« edhe nĂ« ShqipĂ«ri tĂ« zgjerohej mĂ« tej simpatia e mbĂ«shtetja sa mĂ« e gjerĂ« popullore kundĂ«r Fuqive tĂ« Boshtit Qendror, e veçanĂ«risht kundĂ«r ItalisĂ« Fashiste e GjermanisĂ« naziste. Kjo vĂ«mendje e shtuar e Forcave Aleate ndaj ShqipĂ«risĂ« do tĂ« kishte impakt edhe nĂ« territoret shqiptare. Jo me kot, mĂ«kĂ«mbĂ«si i Viktor Emanuelit nĂ« ShqipĂ«ri, Francesco Jacomoni, do tâi thoshte nĂ« fillim tĂ« shkurtit 1943, konsullit gjerman nĂ« TiranĂ«, se kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« rritur sĂ« tepĂ«rmi âarmiqĂ«sia e shqiptarĂ«ve kundĂ«r ItalisĂ«, sepse besimi i tyre nĂ« fitoren e Boshtit ka humbur gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« terren. TashmĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« modĂ« Ă«shtĂ« dĂ«gjimi i Radio LondrĂ«sâ.
Por, siç theksuam, nĂ« korrik-gusht 1943, Hitleri ishte i detyruar tĂ« zbatonte strategjinĂ« e re pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, me fokus kryesor ndalimin e zbarkimit tĂ« Forcave Aleate nĂ« bregdetin shqiptar. NĂ« zbatim tĂ« kĂ«tyre ideve Ă«shtĂ« edhe telegrami sekret qĂ« ministri i JashtĂ«m, Joachim Ribbentrop, njĂ« prej bashkĂ«punĂ«torĂ«ve mĂ« tĂ« ngushtĂ« tĂ« Hitlerit, i dĂ«rgon AmbasadĂ«s gjermane nĂ« RomĂ« mĂ« 21 gusht 1943 (pra katĂ«r ditĂ« pas zbarkimit Aleat nĂ« Sicili), me porosinĂ« qĂ« ai (telegrami) tâi jepej konsullit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m gjerman nĂ« TiranĂ«, Martin Schliep. NdĂ«r tĂ« tjera, Ribbentropi i kĂ«rkonte Schliepi tâi raportojĂ« me hollĂ«si lidhur me: a) SituatĂ«n politike nĂ« ShqipĂ«ri, duke dhĂ«nĂ« mendim se kush mund ta drejtonte nĂ« njĂ« tĂ« ardhme tĂ« afĂ«rt qeverinĂ« e re shqiptare, e cila âduhet tĂ« ketĂ« objektiva tĂ« qartaâ; b) Si paraqitet gjendja pĂ«r realizimin e misionit kryesor tĂ« ardhjes sĂ« trupave gjermane, qĂ« Ă«shtĂ« kontrolli dhe siguria e bregdetit shqiptar; c) ShqiptarĂ«t tĂ« qetĂ«sohen politikisht me argumentin se misioni i ushtarĂ«ve gjermanĂ« Ă«shtĂ« kalimtar; d) TĂ« jepej mendimi se si do tĂ« organizohej deklarimi i pavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re dhe i qeverisĂ« sĂ« saj, e cila âduhet tĂ« ishte pozitiveâ ndaj Rajhut. PĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim duhej gjetur ndonjĂ« personalitet shqiptar, qĂ« me mbĂ«shtetjen politike e ushtarake gjermane, tĂ« merrte nĂ« dorĂ« drejtimin e vendit; e tĂ« tjerĂ«.
âBASHKĂPUNIMI AKTIVâ
Dy ditĂ« mĂ« vonĂ«, nĂ« pĂ«rgjigje tĂ« telegramit tĂ« mĂ«sipĂ«rm, konsulli Schliep do tĂ« shprehej skeptik lidhur me âbashkĂ«punimin aktivâ me shqiptarĂ«t nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ«, ndaj propozon qĂ« fillimisht tĂ« dĂ«rgohej sa mĂ« shpejt pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim nĂ« KosovĂ« bashkĂ«punĂ«tori i tij nĂ« konsullatĂ«, Franz von Scheiger, i ardhur vetĂ«m njĂ« muaj mĂ« parĂ« nĂ« TiranĂ«. Ai shton se Scheiger e njihte mjaft mirĂ« terrenin gjeografik dhe situatĂ«n politike e ekonomike nĂ« hapĂ«sirĂ«n shqiptare, veçanĂ«risht nĂ« KosovĂ«. Kishte qenĂ« nĂ« kĂ«to troje si oficer i ushtrisĂ« austro-hungareze gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore dhe kishte qĂ«ndruar aty edhe me mbarimin e kĂ«saj lufte, duke u marrĂ« me studimin e historisĂ«, gjuhĂ«s e kulturĂ«s shqiptare. Fliste shumĂ« mirĂ« shqip dhe kishte kontakte me personalitete tĂ« jetĂ«s politike, shkencore e kulturore shqiptare. NĂ« vitin 1923 kishte punuar edhe si atashe tregtar nĂ« ambasadĂ«n e parĂ« gjermane nĂ« TiranĂ«. Mbi bazĂ«n e kĂ«tij propozimi, qĂ« nĂ« fund tĂ« gushtit 1943 Scheiger do tĂ« shkonte menjĂ«herĂ« me mision tĂ« veçantĂ« nĂ« KosovĂ«, me detyrĂ«n qĂ« pĂ«rmes premtimeve tĂ« ndihmĂ«s gjermane pĂ«r realizimin e pavarĂ«sisĂ« dhe bashkimit kombĂ«tare, tĂ« rekrutonte sa mĂ« shumĂ« figura tĂ« jetĂ«s politike e shoqĂ«rore tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re. Ai do tĂ« lĂ«vizte kryesisht nĂ« kĂ«mbĂ«, me uniformĂ« ushtarake, aparat marrĂ«s-dhĂ«nĂ«s (Funkgerate) dhe sipas disa autorĂ«ve gjermanĂ«, kishte me vete edhe rreth gjashtĂ« kilogramĂ« monedha ari.
ĂĂSHTJA SHQIPTARE
Paralelisht me kĂ«to masa, nĂ« fund tĂ« gushtit 1943, nĂ« Shtabin Qendror tĂ« Hitlerit nĂ« Berlin do tĂ« bĂ«heshin disa ndryshime mjaft tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« karakterit organizativ. NdĂ«r tĂ« tjera, ambasadori Karl Ritter, i afĂ«rt me Ribbentropin dhe drejtues i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i MinistrisĂ« sĂ« Jashtme gjermane (kishte marrĂ« pjesĂ« nĂ« pĂ«rgatitjen e Anshlusit me AustrinĂ« nĂ« mars 1938; marrĂ«veshjen famĂ«keqe tĂ« Munihut tĂ« 30 shtatorit 1938 pĂ«r tâi dorĂ«zuar Hitlerit krahinĂ«n e Sudetlandit; MarrĂ«veshjen Molotov-Ribbentrop tĂ« 24 gushtit 1939 pĂ«r ndarjen e PolonisĂ« dhe tĂ« territoreve tĂ« tjera nĂ« EvropĂ«n Veriore, e tĂ« tjerĂ«), duhej tĂ« ndiqte me pĂ«rparĂ«si çështjen shqiptare gjatĂ« diskutimit tĂ« saj nĂ« Shtabin Qendror. Po kĂ«shtu, nĂ« kĂ«tĂ« shtab do tĂ« paraqitej pĂ«r çështjen shqiptare edhe diplomati e oficeri i lartĂ« gjerman, Franz von Sonnleithner (njĂ« vit mĂ« vonĂ«, mĂ« 20 gusht 1944, ky oficer i lartĂ« do tĂ« ishte i pranishĂ«m, por pa u dĂ«mtuar, nĂ« atentatin me shpĂ«rthimin e bombĂ«s me kurdisje qĂ« iu bĂ« Hitlerit nĂ« Berlin, nĂ« njĂ« dhomĂ« ku ai dhe disa anĂ«tarĂ« tĂ« Shtabit tĂ« tij po diskutonin planet e Vermahtit). PĂ«rveç sa mĂ« sipĂ«r, mĂ« 24 gusht 1943, Hitleri do tĂ« emĂ«ronte austriakun dhe diplomatin nazist, Hermann Neubacher, si tĂ« dĂ«rguar tĂ« veçantĂ« tĂ« Rajhut pĂ«r EvropĂ«n Juglindore, me zyrĂ« qendrore nĂ« Beograd, por qĂ« duhej tĂ« ndiqte me pĂ«rparĂ«si çështjen shqiptare.
Me kĂ«tĂ« cilĂ«si, Neubacheri do tĂ« mbĂ«rrinte nĂ« Beograd mĂ« 8 shtator 1943 dhe tĂ« nesĂ«rmen, mĂ« 9 shtator, do tâu pĂ«rgjigjej me njĂ« telegram sekret disa çështjeve tĂ« ngritura njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ« nga Ribbentrop, tĂ« cilat i ishin pĂ«rcjellĂ« nga Berlini, pĂ«rmes ambasadorit Karl Ritter. NĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rgjigje, ndĂ«r tĂ« tjera Neubacher thekson: â1) NesĂ«r do nisem nga Beogradi nĂ« TiranĂ«, pasi aeroporti Ă«shtĂ« tashmĂ« nĂ« dorĂ«n tonĂ«, pavarĂ«sisht hezitimit tĂ« kryekomandantit tĂ« trupave italiane pĂ«r tĂ« dorĂ«zuar armĂ«t. MegjithatĂ«, pĂ«r siguri ka shkuar aty sot edhe njĂ« kompani parashutistĂ«sh. ParashutistĂ« tĂ« tjerĂ« do tĂ« jenĂ« aty nesĂ«r. Kam rĂ«nĂ« dakord me Gjeneralin von Weich pĂ«r tĂ« qenĂ« nĂ« çdo moment i gatshĂ«m pĂ«r tĂ« na mbĂ«shtetur nĂ« rast nevoje ...; 2)Sot bisedova me disa shqiptarĂ« tĂ« besueshĂ«m mbi situatĂ«n politike nĂ« vend. Ata ishin entuziastĂ« dhe e vlerĂ«sonin ardhjen tonĂ« si moment historik pĂ«r kombin e tyre. Gjithashtu mbĂ«shtesnin ... deklaratĂ«n time se suksesi i kombit shqiptar mund tĂ« garantohet vetĂ«m pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi tĂ« ngushtĂ« e tĂ« sinqertĂ« me ne ...; 3) PĂ«r shkak tĂ« deklaratĂ«s sĂ« bĂ«rĂ« nga komandanti i forcave gjermane nĂ« Ballkan qĂ« menjĂ«herĂ« pas pushtimi edhe nĂ« ShqipĂ«ri e Malin e Zi, i gjithĂ« pushteti ekzekutiv tĂ« merret nĂ« dorĂ« nga ushtria gjermane, pasi diskutova edhe me Gjeneralin von Weichs ... unĂ« rekomandoj qĂ« kĂ«to dy raste duhen trajtuar nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. NĂ« ShqipĂ«ri duhet tĂ« heqim dorĂ« nga krijimi i mjaft mekanizmave ushtarakĂ«, duke ua lĂ«nĂ« shumicĂ«n e tyre pushtetit vendas. Parulla politike âShqipĂ«ria e Pavarurâ nuk duhet tĂ« cenohet nga skema politike e zakonshme e krijimit tĂ« administratĂ«s sonĂ« ushtarake ...; 4) PĂ«r arsye politike jam kundĂ«r idesĂ« qĂ« pĂ«r sigurinĂ«, trupat gjermane tĂ« bashkĂ«punojnĂ« me forcat bullgare (bĂ«het fjalĂ« pĂ«r zonĂ«n e MitrovicĂ«s e PodujevĂ«s - shĂ«nimi ynĂ«). Kam vĂ«nĂ« nĂ« dukje se ky bashkĂ«punim duhet tĂ« bĂ«het me forcat shqiptare ...; 5) Von Scheiger ka mbĂ«rritur sot nga Kosova nĂ« Beograd. NesĂ«r do mĂ« shoqĂ«rojĂ« mua me aeroplan pĂ«r nĂ« TiranĂ«â.
NdĂ«rkaq, nĂ« Itali ishin bĂ«rĂ« mjaft ndryshime. VetĂ«m pas pesĂ« ditĂ«ve nga fillimi i zbarkimit aleat nĂ« Sicili, mĂ« 15 korrik 1943, KĂ«shilli Fashist italian do tĂ« shkarkonte Mussolinin, i cili do tĂ« izolohej (internohej) mĂ« pas me urdhĂ«r tĂ« Victor Emmanuelit. KryeministĂ«r i QeverisĂ« fashiste do tĂ« bĂ«hej Mareshali Pietro Badoglio, i cili do tĂ« hynte menjĂ«herĂ« nĂ« bisedime pĂ«r armĂ«pushim me Forcat Aleate (anglo-amerikane), fillimisht nĂ« rrugĂ« diplomatike nĂ« LisbonĂ« tĂ« PortugalisĂ« e mĂ« pas nĂ« nivel ushtarak, nĂ« fshatin apo qytezĂ«n siciliane Kasibile, nĂ« jug tĂ« Sirakuzes. NĂ« kĂ«tĂ« qytezĂ« do tĂ« nĂ«nshkruhej mĂ« 3 shtator 1943 edhe MarrĂ«veshja e ArmĂ«pushimit e Kasibiles (Waffenstillstand von Cassibile). Fillimisht u vendos qĂ« kjo tĂ« mbahej e fshehtĂ«. MegjithatĂ«, ajo do bĂ«hej e njohur zyrtarisht vetĂ«m pesĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 8 shtator 1943, pĂ«rmes njĂ« deklarate tĂ« bĂ«rĂ« nĂ« orĂ«n 18.00 nĂ« Radio âAlgierâ nga Kryekomandanti i Forcave Aleate, gjenerali amerikan Dweit Eisenhower dhe pak mĂ« vonĂ«, mĂ« 19:42, edhe nga kryeministri Badoglio. PĂ«rveç armĂ«pushimit, marrĂ«veshja parashikonte edhe daljen e ItalisĂ« nga Koalicioni i Boshtit Qendror. PĂ«r kĂ«to arsye, shpesh 8 shtatori 1943 konsiderohet si dita e kapitullimit tĂ« ItalisĂ« Fashiste.
Hitleri do tĂ« reagonte menjĂ«herĂ«. Pasi pushtoi qĂ« tĂ« nesĂ«rmen mĂ« 9 shtator ShqipĂ«rinĂ«, njĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 10 shtator 1943, me operacionin e koduar âĂĂ«shtja e Boshtitâ (Unternehmen Achse) pushtoi RomĂ«n dhe ItalinĂ« Veriore, nĂ«n drejtimin e Divizionit ElitĂ« tĂ« komanduar nga gjenerali i njohur gjerman, Erwin Rommel. Po ashtu, mĂ« 12 shtator 1943, ai urdhĂ«roi zhvillimin e Operacionit âEicheâ pĂ«r tĂ« liruar nga izolimi Mussolinin. Ai do tĂ« takonte menjĂ«herĂ« Hitlerin dhe nĂ«n âregjinĂ«â e tij, mĂ« 23 shtator do tĂ« formonte qeverinĂ« e re kukull, tĂ« âRepublikĂ«s Sociale Italianeâ. Kjo qeveri do tĂ« binte formalisht me 25 prill 1944. Tri ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 28 prill, Mussolini dhe e dashura e tij, Claretta Petacci, do tĂ« kapeshin tĂ« maskuar nĂ« afĂ«rsi tĂ« kufirit, duke ikur me kamion ushtarak drejt GjermanisĂ«. TĂ« dy u ekzekutuan menjĂ«herĂ« nga partizanet italiane.
Ashtu si nĂ« Itali, edhe nĂ« ShqipĂ«ri situata ishte kaotike. MenjĂ«herĂ« pas kapitullimit tĂ« ItalisĂ«, qĂ« nĂ« darkĂ«n e 8 shtatorit, shefi i Shtabit Koordinues tĂ« Vermahtit nĂ« Ballkan, Gjenerali Hans Bessek, nxitoi tâi kĂ«rkonte komandantit tĂ« trupave italiane nĂ« vendin tonĂ«, Gjeneralit Ezio Rosi, dorĂ«zimin dhe mbajtjen nĂ«n mbikĂ«qyrje tĂ« tĂ« gjithĂ« ushtarĂ«ve dhe oficerĂ«ve italianĂ« qĂ« ndodheshin nĂ« ShqipĂ«ri. Gjenerali italian do tĂ« hezitonte nĂ« fillim, por mĂ« pas u detyrua tĂ« jepte pĂ«lqimin dhe kĂ«shtu, mĂ« 9 shtator 1943, trupa tĂ« shumtĂ« gjermane nga Jugosllavia e Greqia marshuan drejtĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke vĂ«nĂ« menjĂ«herĂ« nĂ«n kontroll tĂ« posaçëm bregdetin dhe aeroportet shqiptare. Fati i ushtarĂ«ve italianĂ« do tĂ« ishte mjaft dĂ«shpĂ«rues. Pjesa mĂ« e madhe e tyre do tĂ« dorĂ«zonin armĂ«t dhe do tĂ« izoloheshin nga forcat gjermane. NjĂ« pjesĂ« tjetĂ«r e konsiderueshme do tâi drejtohej SarandĂ«s, me shpresĂ«n se do ta kishin mĂ« tĂ« lehtĂ« pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« Itali. Shumica e tyre do tĂ« dorĂ«zonin edhe armĂ«t te forcat partizane, me mendimin se do tĂ« ndihmoheshin prej tyre pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« Otrantos. Me urdhĂ«r tĂ« Hitlerit u dha porosia qĂ« raste tĂ« tilla tĂ« identifikoheshin sa mĂ« shpejt dhe personat pĂ«rgjegjĂ«s tĂ« pushkatoheshin. Kjo tragjedi e ushtarĂ«ve italianĂ« do tĂ« pĂ«rbĂ«nte mĂ« vonĂ« edhe njĂ« prej akuzave me tĂ« cilat u ballafaquan nĂ« Procesin e Nurembergut disa nga drejtuesit nazistĂ« (Procesi pĂ«r masakrat nĂ« EvropĂ«n Juglindore). SĂ« fundi, njĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e trupave italiane do tâu bashkoheshin partizaneve, duke krijuar Batalion âAntonio Gramshiâ.
GjatĂ« gjithĂ« kĂ«saj periudhe intensive, diplomacia naziste po vepronte me shpejtĂ«si edhe nĂ« ShqipĂ«ri. Burimi kryesor i informacionit e bashkĂ«punimit tĂ« tyre pĂ«r krijimin e qeverisĂ« sĂ« re shqiptare ishin kontaktet qĂ« kishin nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ« veçanĂ«risht me Xhafer DevĂ«n, qĂ« vinte nga njĂ« familje patriote prej MitrovicĂ«s sĂ« KosovĂ«s, i cili kishte studiuar nĂ« Kolegjin Amerikan tĂ« Stambollit, si dhe me Vehbi FrashĂ«rin, djalin e patriotit e nacionalistit tĂ« njohur shqiptar Mehdi FrashĂ«ri. Sipas disa autorĂ«ve gjermanĂ«, qĂ« tĂ« dy (Deva dhe FrashĂ«ri), prej kohĂ«sh kishin kontakte me autoritetet naziste, ndaj kishin fituar edhe statusin âV-Personâ (Vertrauensperson), qĂ« do tĂ« thotĂ« ishin tĂ« besuar pĂ«r shĂ«rbimin informativ tĂ« Rajhut gjerman.
NĂ« kĂ«tĂ« drejtim duhet tĂ« ketĂ« luajtur rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m edhe punonjĂ«si i KonsullatĂ«s gjermane nĂ« TiranĂ«, Franz von Scheiger, pĂ«rmendur mĂ« sipĂ«r. PikĂ«risht kĂ«ta persona duhet tâu kenĂ« propozuar autoriteteve naziste tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« âkrye tĂ« punĂ«ve nĂ« ShqipĂ«riâ Mehdi FrashĂ«rin, qĂ« megjithĂ«se nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ« ishte 71 vjeç, dallohej si jurist i shquar (delegati shqiptar nĂ« Lidhjen e Kombeve dhe KonferencĂ«n e AmbasadorĂ«ve tĂ« vitit 1921, ku u riafirmuan pavarĂ«sia e shtetit shqiptar dhe kufijtĂ« e pĂ«rcaktuara nĂ« LondĂ«r mĂ« 1913), e person me integritet, qĂ« sipas Neubacherit, ânĂ« qĂ«ndrimet e tij nuk ishte tĂ«rhequr apo ndikuar as nga ofiqet, as nga paraja dhe as nga kĂ«rcĂ«nimet e italianĂ«veâ. Ai kishte bĂ«rĂ« thirrje pĂ«r rezistencĂ« tĂ« armatosur ndaj pushtimit italian dhe kishte kundĂ«rshtuar nĂ« vazhdimĂ«si sundimin e tyre nĂ« ShqipĂ«ri. Ai mendonte se shqiptarĂ«t duhej tĂ« vepronin shpejt, pasi me rrĂ«mbimin e sovranitetit nga Italia Fashiste, pas luftĂ«s, territoret shqiptare do tĂ« shĂ«rbenin si plaçkĂ« tregu pĂ«r vendet fqinje. PĂ«r kĂ«to arsye, Qeveria e Mussolinit e kishte marrĂ« FrashĂ«rin nĂ« Itali dhe e mbante nĂ«n mbikĂ«qyrje (lĂ«vizje tĂ« kufizuara) nĂ« hotelin âViktoriaâ tĂ« RomĂ«s. Mehdiun e shoqĂ«ronte aty vajza e tij, Mediha FrashĂ«ri.
KĂ«to ide pĂ«rcillen qartĂ« nĂ« telegramin e Karl Ritterit nĂ« Berlin mĂ« 11 shtatorit 1943, pĂ«r ambasadorin gjerman nĂ« RomĂ«, ku thuhet: â1) Personaliteti politik shqiptar Mehdi FrashĂ«ri Ă«shtĂ« parashikuar tĂ« luajĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« QeverinĂ« e Re shqiptare. Para disa kohĂ«sh Ă«shtĂ« marrĂ« nga italianĂ«t jashtĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe mbahet nĂ«n mbikĂ«qyrje nĂ« RomĂ«, nĂ« hotelin âViktoriaâ. Nuk e dimĂ« nĂ«se vazhdon tĂ« jetĂ« aty. Duhet ta gjeni sa mĂ« shpejt dhe ta dĂ«rgoni me aeroplan nĂ« TiranĂ«. PĂ«r efekt sigurie tĂ« shoqĂ«rohet nga njĂ« person. NĂ« TiranĂ« ta dorĂ«zoni z. FrashĂ«ri tek i dĂ«rguari i posaçëm Hermann Neubacher, te konsulli i pĂ«rgjithshĂ«m Martin Schliep, ose te majori Franz von Scheiger; 2) PĂ«r qĂ«llime politike e ushtarake, nĂ« ShqipĂ«ri na duhen shuma tĂ« mĂ«dha parash nĂ« monedhĂ« shqiptare. Ndaj pĂ«rpiquni tĂ« merrni sa mĂ« shumĂ« kartĂ«monedha shqiptare qĂ« ndodhen nĂ« Banka di Roma, pĂ«r tâi dĂ«rguar ato sa mĂ« shpejt me aeroplan nĂ« TiranĂ«. NĂ«se Ă«shtĂ« e mundur, tĂ« dĂ«rgohen me tĂ« njĂ«jtin aeroplan me tĂ« cilin do tĂ« fluturojĂ« Mehdi FrashĂ«ri, por megjithatĂ«, ai nuk duhet tĂ« ketĂ« fare dijeni pĂ«r dĂ«rgesĂ«n e kĂ«tyre parave ...â!
Berlini, nĂ« njĂ« telegram tĂ« dytĂ« drejtuar AmbasadĂ«s nĂ« RomĂ«, kĂ«rkon âtĂ« bĂ«het çâĂ«shtĂ« e mundur pĂ«r tĂ« marrĂ« sa mĂ« shumĂ« bankĂ«nota shqiptare pĂ«r tâi dĂ«rguar nĂ« TiranĂ« ... dhe pĂ«r tĂ« siguruar sa mĂ« mirĂ« nĂ« âBanka di Romaâ makinerinĂ« qĂ« prodhon kartĂ«monedhat shqiptare, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« kemi mundĂ«sinĂ« ta pĂ«rdorim sa mĂ« parĂ«. NĂ«se kĂ«tĂ« makineri do tĂ« duhet ta pĂ«rdorim mĂ« vonĂ« nĂ« TiranĂ«, varet nga zhvillimet nĂ« ShqipĂ«riâ.
NĂ« vijim tĂ« dy telegrameve tĂ« mĂ«sipĂ«rme, mĂ« 16 shtator 1943 afĂ«r mesnatĂ«s, Ambasada gjermane nĂ« RomĂ« vĂ« nĂ« dijeni ambasadorin Ritter se: â1) ... nesĂ«r paradreke, mĂ« 17 shtator, nĂ«n shoqĂ«rimin e njĂ« oficeri gjerman dhe njĂ« punonjĂ«si tĂ« ambasadĂ«s sonĂ«, Mehdi FrashĂ«ri do niset me aeroplan pĂ«r nĂ« TiranĂ«. Atje do ta dĂ«rgojmĂ« menjĂ«herĂ« tek i dĂ«rguari i posaçëm Neubacher, ose konsulli Schliep ...; 2) Marrja e arit dhe bankĂ«notave u realizua sot me sukses pĂ«rmes njĂ« aksioni tĂ« befasishĂ«m nga njĂ« Komando SS, nĂ« praninĂ« edhe tĂ« njĂ« zyrtari nazist tĂ« shĂ«rbimit me jashtĂ«. Nga ky aksion u morĂ«n kĂ«to vlera: a) BankĂ«nota shqiptare nĂ« prerje tĂ« ndryshme nĂ« vlerĂ« prej 120.513.902 franga ari; b)Monedha ari nĂ« 23 thasĂ« tĂ« vegjĂ«l, nĂ« vlerĂ« monetare prej 435.070 franga ari; c) Lingota Ari nĂ« 49 arka (losen Barren) dhe 29 kuti mĂ« tĂ« vogla (Kistchen Barren) qĂ« sipas dokumenteve italiane, kanĂ« njĂ« vlerĂ« prej rreth 7.627.756.90 franga ariâ.
Siç dihet, bankënotat u dërguan që të nesërmen me aeroplan në Tiranë, së bashku me Mehdi Frashërin. Ari u dërgua në Berlin. Ai u gjet nga Aleatet në Kriporet e Merkersit, në Berlin në maj 1945.
SHPALLJA E PAVARĂSISĂ
Duke u kthyer sĂ«rish nĂ« angazhimet e Neubacherit si i dĂ«rguar i veçantĂ« i Rajhut pĂ«r EvropĂ«n Juglindore, rikujtojmĂ« se me kĂ«tĂ« cilĂ«si ai mbĂ«rriti nĂ« kryeqytetin jugosllav mĂ« 8 shtator 1943, ditĂ«n kur Eisenhower dhe Badoglio bĂ«nĂ« tĂ« njohur ArmĂ«pushimin e Kasibiles. NjĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 9 shtator 1943, Neubacher informonte ambasadorin Ritter nĂ« Shtabin Qendror nazist se nĂ« ShqipĂ«ri do tĂ« shkonte tĂ« nesĂ«rmen mĂ« 10 shtator, i gatshĂ«m pĂ«r tĂ« zbatuar planin pĂ«r shpalljen e pavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe bashkimin e saj me trojet e tjera shqiptare, pĂ«rpunuar nga Shtabi Qendror nĂ« Berlin me vullnetin dhe dijeninĂ« e Hitlerit dhe Goebbelsit (biseda e tyre mbi kĂ«tĂ« temĂ« ndodhet e zbardhur si dokument nĂ« Keesigs Archiv der Gegenwart). NĂ« fakt, pĂ«r arsye teknike, fluturimi u shty pĂ«r datĂ«n 11 shtator. NĂ« kĂ«tĂ« ditĂ«, shoqĂ«ruar nga majori Franz von Scheiger, Neubacher u nis me aeroplanin âHeinkel IIIâ nga Beogradi, pĂ«r tĂ« shkuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri (TiranĂ«). Aeroplani shoqĂ«rohej edhe nga tre aeroplanĂ« tĂ« tjerĂ« gjermanĂ« JU52, nĂ« tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« gatshĂ«m 60 ushtarakĂ« tĂ« Divizionit Brandenburg.
Sipas Neubacherit, me një aeroplan tjetër gjerman, Storch kishte mbërritur po atë ditë në Tiranë nga Mitrovica edhe Xhafer Deva. Detyrat imediate të Neubacherit në Shqipëri do të ishin krijimi i një Komiteti Kombëtar me cilësinë e Qeverisë së Përkohshme, e cila duhej të shpallte sa më shpejt pavarësinë e Shqipërisë së Re. Pas këtij hapi, Komiteti Kombëtar duhej të mblidhte Asamblenë Kombëtare të shtetit shqiptar. Me të mbërritur në Tiranë, Neubacheri mori menjëherë informacion mbi çështjen e krijimit të Komitetit Kombëtar. Sipas këtij informacioni, mbi këtë çështje paraqiteshin dy grupime kryesore, njëri i përfaqësuar nga Ibrahim Bej Biçaku, i cili kishte studiuar në Vjenë (ishte djali i patriotit të madh shqiptar Aqif Pasha i Elbasanit), ndërsa grupin tjetër e përfaqësonte Xhafer Deva. Mes tyre kishte mosmarrëveshje të shumta lidhur me funksionimin e këtij mekanizmi.
Pas shumĂ« diskutimeve, mĂ« 14 shtator, dy grupimet ranĂ« dakord qĂ« Komiteti KombĂ«tar tĂ« pĂ«rbĂ«hej nga â20 figura tĂ« njohura politike tĂ« respektuara nĂ« popullâ dhe se nĂ« krye tĂ« kĂ«tij Komiteti tĂ« vihej Ibrahim Bej Biçaku, i cili do tĂ« ishte kĂ«shtu njĂ«kohĂ«sisht edhe kryeministĂ«r i kĂ«saj Qeverie Provizore. MinistĂ«r i BrendshĂ«m do tĂ« ishte Xhafer Deva. Po nĂ« kĂ«tĂ« ditĂ«, pra mĂ« 14 shtator 1943, Komiteti KombĂ«tar, pĂ«rmes njĂ« deklarate tĂ« shkruar nga Neubacher e tĂ« miratuar edhe nĂ« Shtabin Qendror nĂ« Berlin, shpalli pavarĂ«sinĂ« e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re, e cila do tĂ« pĂ«rfshinte nĂ« territorin e saj edhe KosovĂ«n, trojet shqiptare nĂ« Serbi e Maqedoni, si dhe ĂamĂ«rinĂ«. NĂ« darkĂ«, njĂ« delegacion i kĂ«tij Komiteti u prit nga Neubacher nĂ« KonsullatĂ«n gjermane nĂ« TiranĂ«, i cili i paraqiti atij lutjen qĂ« ShqipĂ«ria e Re tĂ« njihej sa mĂ« parĂ« nga Rajhu. Neubacher kujton se ai u premtoi ta bĂ«nte shpejt kĂ«tĂ«, gjĂ« qĂ« shkaktoi âentuziazĂ«m te delegacioni shqiptarâ. Por, ai kujton gjithashtu me cinizĂ«m se âkjo lumturi pĂ«r kĂ«tĂ« ditĂ« historike u ndĂ«rpre kur bashkĂ«shortja e konsullit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m, si mikpritĂ«se, hapi dy shishe shampanjĂ«, tĂ« cilat u pritĂ«n me padurim nga baballarĂ«t e etur tĂ« kombit shqiptarâ. TĂ« nesĂ«rmen, mĂ« 15 shtator, Neubacheri do tĂ« nisej pĂ«r nĂ« Beograd dhe pasi pĂ«rgatiti raportin pĂ«r zhvillimet nĂ« ShqipĂ«ri, mĂ« 16 shtator u nis pĂ«r nĂ« Shtabin Qendror nĂ« Berlin. Sipas tij, Hitleri u kĂ«naq shumĂ« pĂ«r kĂ«to zhvillime pozitive nĂ« âcepin e fundit romantik tĂ« EvropĂ«sâ.
Nga Berlini, Neubacheri do tĂ« kthehej shpejt nĂ« Beograd dhe prej aty, me datĂ« 20 shtator 1943 do tâi dĂ«rgonte Ribbentropit kĂ«tĂ« telegram: âSapo mbĂ«rrita nĂ« Beograd, u informova nga bashkĂ«punĂ«torĂ«t e mi nĂ« TiranĂ« se kĂ«to ditĂ« ka arritur kulmin propaganda komuniste dhe ajo angleze kundĂ«r Komitetit KombĂ«tar. JavĂ«n qĂ« kaloi, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Mesme janĂ« hedhur me parashutĂ« disa oficerĂ« britanikĂ«. Konstatohet gjithashtu njĂ« rritje e dukshme e simpatizantĂ«ve anglofile nĂ« qytetet shqiptare. NĂ« kĂ«to rrethana, Qeveria e Re shqiptare ka shumĂ« nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetjen tonĂ«â.
KOMITETI KOMBĂTAR
MĂ« pas, Neubacheri do tĂ« nisej nĂ« ShqipĂ«ri dhe informacioni i mĂ«sipĂ«rm do tĂ« plotĂ«sohej mĂ« tej 5 ditĂ« mĂ« vonĂ«, pra mĂ« 25 shtator 1943, pĂ«rmes njĂ« telegrami relativisht tĂ« gjatĂ«, qĂ« ai i nis nga Tirana ambasadorit Ritter nĂ« Berlin. Aty thuhet: â1)PĂ«r shkak tĂ« humbjeve nĂ« fronte tĂ« ndryshme nĂ« EvropĂ«, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e VjetĂ«r, veçanĂ«risht nĂ« qytete, mbisundojnĂ« aktualisht vlerĂ«simet jo tĂ« mira pĂ«r trupat gjermane. Shumica e tyre shpresojnĂ« pĂ«r njĂ« zbarkim tĂ« shpejtĂ« tĂ« Trupave Aleate nĂ« ShqipĂ«ri. PĂ«r kĂ«to arsye ne na kanĂ« dalĂ« shumĂ« vĂ«shtirĂ«si nĂ« komunikim, biles edhe me simpatizantĂ«t tanĂ« tĂ« shtresĂ«s sĂ« lartĂ« tĂ« popullsisĂ«, tĂ« cilĂ«t, pĂ«r shkak tĂ« emrit tĂ« familjes dhe tĂ« pronave qĂ« kanĂ«, ndikojnĂ« shumĂ« nĂ« mbĂ«shtetjen sa mĂ« tĂ« gjerĂ« qĂ« i duhet dhĂ«nĂ« Komitetit KombĂ«tar ... Sot kisha njĂ« bisedĂ« tĂ« gjatĂ« mbi kĂ«tĂ« temĂ« me Mehdi FrashĂ«rin, i cili mĂ« paraqiti tĂ« njĂ«jtat shqetĂ«sime ... Mehdi FrashĂ«ri ka ardhur nga Roma me besimin qĂ« sĂ« bashku me miqtĂ« e tij me influencĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, tĂ« krijojĂ« njĂ« qeveri kombĂ«tare, por kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« tĂ«rhequr pak, sepse ndjehet i zhgĂ«njyer nga situata e pĂ«rgjithshme e luftĂ«s nĂ« EvropĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« çështje mund tĂ« ketĂ« megjithatĂ« njĂ«farĂ« lehtĂ«simi, pasi ekziston mendimi se zbarkimi i mundshĂ«m i Trupave Aleate nĂ« ShqipĂ«ri nuk mund tĂ« bĂ«het tĂ« paktĂ«n deri nĂ« fund tĂ« kĂ«tij viti (1943); 2) Situata e brendshme nĂ« ShqipĂ«ri Ă«shtĂ« pĂ«rkeqĂ«suar ditĂ«t e fundit edhe pĂ«r shkak tĂ« shpĂ«rbĂ«rjes anarkike tĂ« divizioneve italiane. NjĂ« bandĂ« komuniste sulmoi pak ditĂ« mĂ« parĂ« nĂ« afĂ«rsi tĂ« KrujĂ«s trupat gjermane. Prandaj e udhĂ«zova edhe njĂ« herĂ« z. von Scheiger tĂ« angazhohet me tĂ« gjitha forcat pĂ«r tĂ« pĂ«rgatitur mbajtjen e AsamblesĂ« KombĂ«tare qĂ« Ă«shtĂ« parashikuar tĂ« organizohet mĂ« 4 tetor 1943. NĂ«se do tĂ« ketĂ« pengesa pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim nga armiqtĂ« tanĂ«, do tĂ« detyrohemi ta shtyjmĂ« atĂ« pĂ«r mĂ« vonĂ«â.
Po mĂ« 25 shtator 1943, Neubacher do tĂ« niste nga Tirana pĂ«r Ambasadorin Ritter edhe njĂ« telegram tjetĂ«r, nĂ« tĂ« cilin thekson se âsĂ« bashku me gjeneralin Geib dhe konsullin e pĂ«rgjithshĂ«m Schliep takuam mbrĂ«mĂ« me 24 shtator ora 21:00 Presidentin e Komitetit KombĂ«tar Shqiptar, i cili drejton QeverinĂ« Provizore. Atij i dorĂ«zova deklaratĂ«n me shkrim tĂ« QeverisĂ« sĂ« Rajhut nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« Komitetit KombĂ«tar. Kryeministri Biçaku e pranoi me kĂ«naqĂ«si deklaratĂ«n, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje simpatinĂ« e shqiptarĂ«ve ndaj GjermanisĂ« sĂ« Re dhe Fyhrerit tĂ« sajâ. Telegrami Ă«shtĂ« i shkurtĂ«r e tepĂ«r formal, por Neubacheri vĂ« nĂ« dukje manipulimin dhe situatĂ«n qesharake rreth paraqitjes sĂ« tij âdinjitarĂ«ve shqiptarĂ«â. Sipas tij, nĂ« procesin e paraqitjes sĂ« dokumenteve tĂ« tillĂ« ka formalitete qĂ« vlerĂ«sohen shumĂ« mĂ« tepĂ«r nĂ« vendet e Lindjes sesa nĂ« PerĂ«ndim. Ndaj ky telegram duhej rishtypur, duhej qepur me spango nĂ« njĂ« dosje serioze dhe duhej vulosur. Zonjusha LĂŒtzen, nĂ« KonsullatĂ«, u pĂ«rpoq tĂ« sajonte diçka, por pa sukses. MegjithatĂ«, u gjet njĂ« âzgjidhjeâ. NĂ« fund tĂ« deklaratĂ«s u shĂ«nua se kopja origjinale e kĂ«tij dokumenti do tĂ« ruhej nĂ« arkivĂ«n e KonsullatĂ«s gjermane nĂ« TiranĂ«. Ky argument iu pĂ«rcoll me gojĂ« edhe palĂ«s shqiptare dhe ... çështja u mbyll. MegjithatĂ«, risqarojmĂ« se deklarata e mĂ«sipĂ«rme nuk shoqĂ«rohej me njohjen zyrtare dhe vendosjen e marrĂ«dhĂ«nieve diplomatike me ShqipĂ«rinĂ« e Re. Ky veprim do tĂ« bĂ«hej vetĂ«m mĂ« 12 korrik 1944.
ASAMBLEJA KOMBĂTARE
Siç kishte parashikuar edhe Neubacheri nĂ« telegramin e tij tĂ« datĂ«s 25 shtator, dĂ«rguar nĂ« Berlin, punimet e AsamblesĂ« KombĂ«tare nuk filluan me 4 tetor, por u shtynĂ« pĂ«r mĂ« vonĂ«. Praktikisht, punimet e saj u zhvilluan nga 16 deri mĂ« 23 tetor 1943, nĂ« Pallatin e MbretĂ«ror (sot Pallati i Brigadave). Asambleja kishte rreth 250 delegatĂ« tĂ« ardhur nga tĂ« gjitha trojet shqiptare. Neubacheri pĂ«rshkruan me hollĂ«si punimet e AsamblesĂ«, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje ndĂ«r tĂ« tjera se qĂ« nĂ« fillim, si kryetar tĂ« saj zgjodhi studiuesin e shquar elbasanas dhe patriotin shqiptar, Lef Nosi, firmĂ«tar i DeklaratĂ«s sĂ« PavarĂ«sisĂ« mĂ« 28 nĂ«ntor 1912. MĂ« pas, Asambleja deklaroi mbĂ«shtetjen pĂ«r FuqitĂ« e Boshtit si dhe anuloi tĂ« gjitha aktet ligjore tĂ« miratuara gjatĂ« pushtimit italian, qĂ« vinin nĂ« kundĂ«rshtim me interesat e vendit. Me detyrĂ«n e kryetarit tĂ« shtetit u zgjodh KĂ«shilli i LartĂ« i RegjencĂ«s me karĂ«r persona, tĂ« cilĂ«t duhet tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonin katĂ«r besimet kryesore nĂ« ShqipĂ«ri. Konkretisht, si Kryetar i ParĂ« u zgjodh Mehdi FrashĂ«ri i besimit bektashi, i cili pavarĂ«sisht hezitimeve pĂ«r pranimin e kĂ«saj detyre, i âmallĂ«ngjyerâ u detyrua tĂ« dorĂ«zohej nga âthirrjet e zjarrtaâ tĂ« pjesĂ«marrĂ«sve nĂ« Asamble. Tre tĂ« tjerĂ«t ishin Lef Nosi i besimit ortodoks, Pater Anton Harapi i besimit kristian dhe patrioti dibran Fuat Dibra i besimit mysliman. Kryetari i RegjencĂ«s parashikohej tĂ« ishte me rrotacion njĂ«vjeçar, por praktikisht nĂ« kĂ«tĂ« funksion qĂ«ndroi vetĂ«m Mehdi FrashĂ«ri, pasi Lef Nosi dhe Fuat Dibra ishin shumĂ« tĂ« sĂ«murĂ« (Fuat Dibra do tĂ« ndĂ«rronte jetĂ« nĂ« fund tĂ« shkurtit 1944), ndĂ«rsa dijetari i shquar e atdhetari Pater Anton Harapi fillimisht nuk mori pjesĂ« pĂ«r arsye se priste pĂ«lqimin e Vatikanit pĂ«r kĂ«tĂ« detyrĂ«, gjĂ« qĂ« iu dha mĂ« 13 janar 1944. MegjithatĂ«, ai do tĂ« deklaronte sĂ«rish se nuk do ta ushtronte nĂ« asnjĂ« rrethanĂ« detyrĂ«n e kryetarit tĂ« RegjencĂ«s, pasi nĂ« kĂ«tĂ« funksion do tâi duhej tĂ« konfirmonte pĂ«rfundimisht rastet e dĂ«nimit me vdekje nga gjykatat e vendit, gjĂ« qĂ« binte nĂ« kundĂ«rshtim me besimin kristian.
MĂ« pas, Asambleja KombĂ«tare zgjodhi QeverinĂ« e Re qĂ« do tĂ« zĂ«vendĂ«sonte Komitetin Ekzekutiv tĂ« PĂ«rkohshĂ«m. KryeministĂ«r do tĂ« ishte patrioti Rexhep Mitrovica, ndĂ«rsa Xhafer Deva mbetej ministĂ«r i BrendshĂ«m. MinistĂ«r i EkonomisĂ« u zgjodh Ago Agaj, ministĂ«r i JashtĂ«m Bahri Omari, sekretar Shteti - Vehbi FrashĂ«ri. NĂ« fund u ra dakord qĂ« Asambleja KombĂ«tare tĂ« kthehej nĂ« Kuvend KombĂ«tar. MeqĂ« Lef Nosi u caktua nĂ« RegjencĂ«, Kryetar i Kuvendit u zgjodh patrioti korçar Idhomene Kosturi, i cili shumĂ« shpejt, mĂ« 5 nĂ«ntor 1943, do tĂ« vritej nĂ« rrugĂ« nga njĂ« i ri i cili, sipas procesit gjyqĂ«sor, e kishte marrĂ« kĂ«tĂ« âdetyrĂ«â prej njĂ«sitit gueril tĂ« qytetit tĂ« DurrĂ«sit. Neubacheri vĂ« nĂ« dukje se punimet e AsamblesĂ« ishin tĂ« suksesshme dhe u zhvilluan nĂ« njĂ« atmosferĂ« tĂ« qetĂ«, me pĂ«rjashtim tĂ« njĂ« incidenti tĂ« datĂ«s 18 tetor qĂ« shkaktoi njĂ« konfuzion tĂ« shkurtĂ«r. Ai sqaron se bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« grup partizanĂ«sh qĂ« nga distanca qĂ«lluan me njĂ« top italian nĂ« drejtim tĂ« Pallatit MbretĂ«ror ku ishte Asambleja. MegjithatĂ«, sipas tij, âshpejt ndĂ«rhynĂ« ushtarĂ«t gjermanĂ«, tĂ« cilĂ«t rikthyen menjĂ«herĂ« rendin e qetĂ«sinĂ«â. Duke pasur parasysh kĂ«to zhvillime, mĂ« 30 nĂ«ntor 1943, Victor Emmanueli do tĂ« hiqte vetĂ« dorĂ« nga titulli Mbret i ShqipĂ«risĂ«.
Megjithëse u bënë gjithë këto ndryshime dhe u krijuan Parlamenti dhe Qeveria e Shqipërisë së Re, lidhja dhe varësia nga autoritetet pushtuese gjermane ishte jo vetëm shumë e madhe, por edhe e shumëfishtë. Kur e kërkonin interesat e tyre të drejtpërdrejta, ata ushtronin çdo ditë pushtet ekzekutiv në të gjitha nivelet. Të paktën katër autoritete gjermane paraqiteshin njëkohësisht si më të rëndësishmet, pa pasur aspak raporte hierarkike mes tyre. a) Martin Schliep ishte konsull i përgjithshëm, por praktikisht ishte ambasadori i Gjermanisë në Shqipëri, pavarësisht se nga ana formale këtë titull do ta merrte më 12 korrik 1944; b) Neubacheri ishte i dërguar i posaçëm i Rajhut gjerman në Evropën Juglindore, me fokus të posaçëm menaxhimin e situatës në Shqipëri; c) Gjenerali Josef Fitzthum, që nga tetori 1943 vepronte si i pavarur në funksionin e të dërguarit special të Himmlerit, për të drejtuar në Shqipëri shërbimin e trupave SS dhe të Gestapos; d) Sipas protokollit nazist, përgatitur nga Komanda Supreme e Forcave të Armatosura gjermane, pas pushtimit të një vendi, një nga gjeneralët e trupave pushtuese duhej të kryente edhe detyrën e komandantit të përgjithshëm ushtarak, si autoriteti më i lartë ekzekutiv në atë hapësirë territoriale. Kështu u vendos edhe për Shqipërinë.
MegjithatĂ«, pas ndĂ«rhyrjes sĂ« Neubacherit, pĂ«r tĂ« shmangur çdo keqkuptim rreth âautoritetit e pavarĂ«sisĂ«â sĂ« institucioneve tĂ« sapokrijuara nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Re, Berlini zyrtar, siç kishte vepruar mĂ« parĂ« edhe nĂ« Kroaci e Sllovaki, bĂ«ri pĂ«rjashtimin pĂ«r ta emĂ«rtuar formalisht kĂ«tĂ« funksion jo mĂ« si âKomandanti i PĂ«rgjithshĂ«m Ushtarak nĂ« ShqipĂ«riâ, por vetĂ«m si âGjenerali gjerman pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«â. KĂ«tĂ« detyrĂ« do ta kryenin me radhĂ« nĂ« vendin tonĂ«, fillimisht gjenerali i Korpusit 21, Paul Bader, dhe mĂ« pas gjenerali i Trupave Tankiste, Gustav Fehn, dhe gjenerali i ArtilerisĂ« Theodor Geib. Ishte pikĂ«risht ky autoritet i forcave pushtuese gjermane qĂ« duhej tĂ« paraqiste nĂ« vazhdimĂ«si pranĂ« âQeverisĂ« miqĂ«soreâ kĂ«rkesat dhe interesat e Vermahtit gjerman. E, nĂ« kĂ«to kĂ«rkesa e interesa pĂ«rfshiheshin edhe miratimi i akteve ligjore, mbĂ«shtetja financiare, krijimi i gjykatave speciale, lĂ«shimi i urdhrave pĂ«r autoritetet vendore e tĂ« tjerĂ«. Nuk duhet harruar kĂ«tu veçanĂ«risht organizimi i grabitjes sĂ« pasurive nĂ«ntokĂ«sore tĂ« ShqipĂ«risĂ«, ashtu siç kishin bĂ«rĂ« edhe italianĂ«t.
PavarĂ«sisht se gjermanĂ«t thoshin zyrtarisht se ishin kalimtarĂ« dhe u interesonte vetĂ«m siguria e bregdetit, praktikisht ato ishin shumĂ« tĂ« interesuar edhe te mineralet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re, veçanĂ«risht pĂ«r kromin, bakrin, hekurin, boksitet, minierat e Trepçës etj. Arkitekti dhe miku i ngushtĂ« i Hitlerit, Albert Speer, tashmĂ« ministĂ«r i Armatimit, kĂ«rkonte me ngulm veçanĂ«risht krom, pasi i duhej sa mĂ« parĂ« pĂ«r prodhimin e aeroplanĂ«ve luftarakĂ«, tankeve, nĂ«ndetĂ«seve, anijeve dhe artilerisĂ« sĂ« rĂ«ndĂ«. Dhe, kjo duhej organizuar e kontrolluar veçanĂ«risht nga forcat ushtarake gjermane, aq mĂ« tepĂ«r qĂ« terreni malor i vendit âu krijonte mundĂ«sinĂ« partizanĂ«ve tĂ« vĂ«shtirĂ«sonin apo edhe tĂ« pengonin transportin e qetĂ« e tĂ« shpejtĂ« tĂ« mineraleve nĂ« drejtim tĂ« porteve shqiptareâ. Kjo ândĂ«rthurjeâ interesash pĂ«rmes dirigjimit aspak tĂ« sinqertĂ« tĂ« pushtuesve gjermane, duket qartĂ« edhe nĂ« telegramin e Neubacherit, qĂ« mĂ« 31 janar 1944 dĂ«rgon nga Beogradi nĂ« Shtabin Qendror nĂ« Berlin. Aty thuhet se âpĂ«rmes goditjeve tĂ« forta, terrori komunist nĂ« ShqipĂ«ri Ă«shtĂ« zvogĂ«luar shumĂ«. Marshimi i ministrit tĂ« BrendshĂ«m, Xhaver Deva, me rreth 1500 kosovarĂ« nĂ« drejtim tĂ« Prizrenit, ShkodrĂ«s dhe TiranĂ«s, synon eliminimin e tyre. KĂ«tĂ« aksion tĂ« âFrontit Nacionalâ kundĂ«r bandave terroriste nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Jugut e kemi mbĂ«shtetur ne me armĂ« e municione. Aksione tĂ« tjera tĂ« âForcave Nacionaleâ nĂ« Veri dhe nĂ« Lindje tĂ« ShqipĂ«risĂ« kanĂ« dĂ«mtuar rĂ«ndĂ« kundĂ«rshtarĂ«t tanĂ« komunistĂ«â. Dhe, masakrat e trupave tĂ« Xhafer DevĂ«s do tĂ« ndodhnin menjĂ«herĂ«, fillimisht nĂ« ShkodĂ«r (ku sipas Neubacherit njĂ« pjesĂ« e mirĂ« e komunistĂ«ve arritĂ«n tĂ« shpĂ«tojnĂ« pĂ«r shkak se ishin strehuar nĂ« Misionin Katolik tĂ« qytetit), e mĂ« pas nĂ« TiranĂ«. Pas njĂ« atentati tĂ« dĂ«shtuar kundĂ«r Xhafer DevĂ«s nĂ« TiranĂ« mĂ« 3 shkurt 1944, ku mbeti i vrarĂ« njĂ« prej nipave tĂ« tij qĂ« e shoqĂ«ronte, tĂ« nesĂ«rmen herĂ«t nĂ« mĂ«ngjes, mĂ« 4 shkurt 1944, forcat e tij do tĂ« vrisnin nĂ« sytĂ« e familjarĂ«ve 84 qytetarĂ« tiranas (!). Ky terror nĂ« kryeqytet do tâu bĂ«nte pĂ«rshtypje negative edhe vetĂ« ushtarakĂ«ve gjermanĂ«, shumĂ« prej tĂ« cilĂ«ve kujtojnĂ« se gjatĂ« gjithĂ« shkurtit deri nĂ« fillim tĂ« marsit tĂ« kĂ«tij viti (1944) nĂ« sheshin âSkĂ«nderbejâ qĂ«ndronte njĂ« trekĂ«ndĂ«sh pĂ«r varjen e kundĂ«rshtarĂ«ve dhe thuajse çdo ditĂ« nĂ« mĂ«ngjes âkishte aty kufoma tĂ« gjakosura, saqĂ« vendi pĂ«rreth dukej si kasaphanĂ«â.
Të gjitha këto nxitën revoltë e pakënaqësi jo vetëm në popull, por edhe në vetë qeverinë kuislinge. Mehdi Frashëri si kryetar i Këshillit të Lartë të Regjencës filloi të ketë mosmarrëveshje të shumta me Xhafer Devën për shkak të qëndrimeve ekstremiste të këtij të fundit. Nga ana tjetër, Deva e akuzonte Frashërin si të pabesë, që nuk e mban fjalën e dhënë.
NĂ« kĂ«to kushte, vetĂ«m njĂ« muaj e gjysmĂ« nga telegrami i 31 janarit, me kĂ«rkesĂ«n e ambasadorit Ritter nĂ« Berlin, me datĂ« 16 mars 1944, Neubacheri detyrohet tĂ« nisĂ« njĂ« telegram tĂ« dytĂ«, ku pĂ«rshkruan shkaqet e intensifikimit tĂ« luftĂ«s kundĂ«r forcave gjermane nĂ« ShqipĂ«ri. Duke radhitur argumentet kryesore, nĂ« kĂ«tĂ« telegram thuhet se shkaqet e kĂ«saj situate tĂ« re janĂ« âa) Forcimi i veprimtarisĂ« sĂ« Misionit Ushtarak Britanik, veçanĂ«risht pĂ«rgjatĂ« vijĂ«s bregdetare VlorĂ«-SarandĂ«. KĂ«tu duhet shtuar se edhe nĂ« pjesĂ« tĂ« tjera tĂ« territorit shqiptar, kanĂ« arritur tĂ« depĂ«rtojnĂ« pĂ«rmes detit trupa agjentĂ«sh britanikĂ«, duke shfrytĂ«zuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« Kanalin e Otrantos. Edhe pĂ«rmes ajrit kanĂ« arritur tĂ« depĂ«rtojnĂ« nĂ« ShqipĂ«ri agjentĂ« tĂ« tjerĂ« britanikĂ« e me sa duket, edhe oficerĂ« e agjentĂ« amerikanĂ« e rusĂ«; b) PĂ«rmes agjentĂ«ve tĂ« mĂ«sipĂ«rm Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e mundur qĂ« bandat shqiptare tĂ« furnizohen sĂ«rish me armĂ«, municione dhe me ar; c) Rritja e propagandĂ«s armike, pĂ«r shkak edhe tĂ« zbarkimit tĂ« afĂ«rt tĂ« Forcave Aleate; d) Sukseset ushtarake nĂ« Frontin Sovjetik. TĂ« gjitha kĂ«to kanĂ« bĂ«rĂ« qĂ« forcat komuniste tĂ« shpejtojnĂ« drejtĂ« veriut tĂ« vendit, duke kontrolluar aktualisht territorin deri nĂ« rrugĂ«n Elbasan- StrugĂ« ... Avancimi i mĂ«tejshĂ«m i tyre nĂ« drejtim tĂ« veriut nĂ« hapĂ«sirĂ«n Mat-DibĂ«r pĂ«r momentin kundĂ«rshtohet nga trupat zogiste ... NĂ« Berat ka luftime mes komunistĂ«ve dhe grupeve nacionale. NĂ« hapĂ«sirĂ«n e TiranĂ«s sĂ« Jugut mbetet shumĂ« aktive banda e komanduar nga drejtuesi tashmĂ« i njohur Myslim Peza... Mes grupeve nacionaliste vazhdon tĂ« ketĂ« mosmarrĂ«veshjeâ.
Duhet theksuar megjithatĂ«, se nĂ« fillim tĂ« prillit 1944 ka njĂ« zhvillim interesant, falĂ« angazhimit tĂ« Vehbi FrashĂ«rit. Si kudo nĂ« territoret e pushtuara, pĂ«r tĂ« financuar qĂ«ndrimin dhe aktivitetin e trupave nĂ« vendin tonĂ«, Qeveria gjermane u pĂ«rgatit tĂ« prekĂ« edhe arin shqiptar qĂ« ishte grabitur prej tyre nĂ« RomĂ« mĂ« 16 shtator 1943. PĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim ato i imponuan QeverisĂ« shqiptare njĂ« marrĂ«veshje tĂ« nĂ«nshkruar mĂ« 28 dhjetor 1943. Por, menjĂ«herĂ« do tĂ« ndĂ«rhynte pranĂ« autoriteteve gjermane Vehbi FrashĂ«ri, duke i bindur tĂ« tĂ«rhiqeshin nga kjo ide. KĂ«shtu, mĂ« 6 prill 1944, Vehbi FrashĂ«ri do tĂ« nĂ«nshkruante nĂ« Berlin njĂ« marrĂ«veshje tĂ« re mbi kĂ«tĂ« çështje me Drejtorin e PĂ«rgjithshĂ«m tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Jashtme gjermane, Emil Wiehl. PĂ«rmes saj u ra dakord qĂ« ari tĂ« mos pĂ«rdorej nga gjermanĂ«t, por tâi kalonte BankĂ«s KombĂ«tare Shqiptare. MegjithatĂ«, âruajtja e tij duhej tĂ« vazhdonte tĂ« bĂ«hej nĂ« kryeqytetin gjerman, deri nĂ« pĂ«rfundim tĂ« luftĂ«sâ. Ky rregullim i ri shĂ«rbeu jo vetĂ«m pĂ«r ta mbajtur kĂ«tĂ« sasi ari tĂ« paprekur, por edhe pĂ«r trajtimin mĂ« vonĂ« tĂ« kĂ«saj çështjeje, bazuar nĂ« parimet dhe normat e tĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« kushtet e kĂ«saj anarkie e mungese tĂ« âkontrollitâ mbi territorin shqiptar, Heinrich Himmlerit, kryekomandantit tĂ« trupave elitĂ« SS, tĂ« njohura pĂ«r bĂ«mat çnjerĂ«zore e famĂ«keqe nĂ« Gjermani e mĂ« gjerĂ« (veçanĂ«risht nĂ« kampet naziste tĂ« pĂ«rqendrimit), i lind ideja tĂ« krijojĂ« edhe nĂ« ShqipĂ«ri njĂ« divizion tĂ« veçantĂ« SS, me rekrutĂ« vendas, tĂ« cilĂ«t do tâi kishte nĂ« çdo moment nĂ« dispozicion pĂ«r tĂ« shtypur apo luftuar egĂ«rsisht kundĂ«rshtarĂ«t e Vermahtit gjerman.
Dhe, pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim, u mendua me djallĂ«zi rekrutimi i kosovarĂ«ve, si zgjidhja mĂ« e mirĂ« e mĂ« e lehtĂ«, pasi ata, duke qenĂ« nĂ« dekada nĂ« kushtet e sundimit serb, mund tĂ« gĂ«njeheshin e manipuloheshin mĂ« shpejt pĂ«rmes evidentimit tĂ« ndjenjave nacionaliste, pĂ«rmendur edhe mĂ« sipĂ«r. Neubacheri thotĂ« nĂ« kujtimet e tij se fillimisht ai ishte kundĂ«r kĂ«saj ideje, sepse vlerĂ«sonte se krijimi kĂ«tij divizioni do tĂ« pritej keq nga shumica e shqiptarĂ«ve, pasi praktikisht binte nĂ« kundĂ«rshtim me statusin dhe premtimet qĂ« i ishin bĂ«rĂ« QeverisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re. MegjithatĂ«, Himmleri arrin tĂ« marrĂ« me shkrim pĂ«lqimin e Hitlerit. U vendos qĂ« kjo trupĂ« rekrutĂ«sh kosovarĂ« tĂ« quhej Divizioni i Armatosur Malor 21 SS, âSkĂ«nderbeuâ. Qendra e tij do tĂ« ishte nĂ« Prizren dhe formalisht aktiviteti duhej tĂ« zhvillohej brenda territorit tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re. PĂ«r propagandĂ«, kĂ«tĂ« element u pĂ«rpoq tĂ« âsqarojĂ«â edhe Konsulli i PĂ«rgjithshĂ«m gjerman nĂ« Tirane, Martin Schliep, kur me 28 qershor 1944 do tĂ« deklaronte se âky Divizion do tĂ« ketĂ« aktivitet vetĂ«m nĂ« territorin shqiptarâ. Ky prononcim bĂ«hej nĂ« fakt nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« âpĂ«rgjigjesâ qĂ« qeveria shqiptare i kishte dhĂ«nĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« çështje nĂ« mes tĂ« qershorit 1944 njĂ« deklarate tĂ« kryekomandantit tĂ« Forcave Amerikane nĂ« Mesdhe, gjeneralit Henry Maitland Wilson. Konkretisht, qĂ« nĂ« fillim tĂ« qershorit ai kishte deklaruar se â... Qeveria e TiranĂ«s, nĂ« kundĂ«rshtim me tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, po shkel neutralitetin e saj duke rekrutuar trupa pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur operacionet ushtarake tĂ« Vermahtit nĂ« Ballkanâ. Qeveria Shqiptare do tĂ« reagonte menjĂ«herĂ«, por pa argumente konkrete, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje thjeshtĂ« se, ajo âasnjĂ«herĂ« nuk do tĂ« rekrutonte trupa pĂ«r tĂ« mbĂ«shtet ushtrinĂ« gjermane ... dhe se veprimet me natyrĂ« mbrojtĂ«se ... kundĂ«r terroristĂ«ve komunistĂ«, janĂ« bĂ«rĂ« nĂ« funksion tĂ« ushtrimit tĂ« tĂ« drejtĂ«s sĂ« vetĂ«mbrojtjesâ.
Sipas Neubacherit, Qeveria shqiptare mendonte tâi pĂ«rdorte mĂ« vonĂ« kĂ«to trupa si bĂ«rthamĂ« pĂ«r krijimin e forcave tĂ« policisĂ« dhe ushtrisĂ« kombĂ«tare. Por, si gjermanĂ«t, ashtu edhe qeveria shqiptare ânuk patĂ«n aspak fatâ me divizionin SS. Ato nuk i ndihmoi as spekulimi me emrin e SkĂ«nderbeut. NĂ« librin e tij me titull âNĂ« mbĂ«shtetje tĂ« GjermanisĂ«â tĂ« autorit Hans Neulen, thuhet ndĂ«r tĂ« tjera se megjithĂ«se nĂ« fillim nĂ« kĂ«tĂ« divizion u regjistruan disa mijĂ«ra kosovarĂ«, shumica, pasi merrnin uniformĂ«n, armatim tĂ« ri e municione (qĂ« u interesonin shumĂ«), largoheshin menjĂ«herĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« pĂ«rmes maleve, nĂ« drejtim tĂ« vendbanimeve tĂ« tyre. Pjesa e mbetur arriti tĂ« bĂ«nte ndonjĂ« aksion sporadik, shpesh nĂ« bashkĂ«punim me trupat gjermane, pa u dalluar shumĂ« nĂ« luftime. Po nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r citohet edhe raporti i njĂ« ushtari gjerman qĂ« luftonte nĂ« front tĂ« parĂ« (deutsche Frontsoldat) i cili, duke iu referuar luftĂ«tarĂ«ve tĂ« Divizionit âSkĂ«nderbeuâ, vĂ« nĂ« dukje se âkanĂ« mĂ« shumĂ« frikĂ« nga njĂ« kuti e hedhur konservash, qĂ« ka pasur mĂ« parĂ« mish derri, se sa nga njĂ« granate doreâ tĂ« cilĂ«n, me sa duket, ua kalonin njĂ«ri-tjetrit si tĂ« ishte lodĂ«r.
PĂ«r sa mĂ« sipĂ«r, vihet re edhe nĂ« debatin pĂ«r çështjen e statusit tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re, temĂ« tĂ« cilĂ«n e kishte pĂ«r shumĂ« zemĂ«r veçanĂ«risht Mehdi FrashĂ«ri. Duke pasur mirĂ« parasysh eksperiencĂ«n e KonferencĂ«s sĂ« Paqes sĂ« vitit 1919, nĂ« tĂ« cilĂ«n ai vetĂ« kishte marrĂ« pjesĂ« me shumĂ« sukses si delegat i shtetit shqiptar, Mehdiu insistonte vazhdimisht pranĂ« autoriteteve gjermane qĂ« ShqipĂ«ria e Re tĂ« njihej shtet neutral si nga Boshti Qendror ashtu edhe nga FuqitĂ« Aleate. Sipas tij, kjo do tĂ« shmange edhe copĂ«timin e mĂ«tejshĂ«m tĂ« trojeve shqiptare pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, si dhe do i krijonte ShqipĂ«risĂ« mundĂ«sinĂ« qĂ« si vend i pushtuar, tĂ« merrte pjesĂ« nĂ« Komisionin Aleat pĂ«r ItalinĂ«, duke kĂ«rkuar prej saj reparacione. KĂ«tĂ« çështje, Neubacheri ia paraqiti me telegram z. Ritter nĂ« Berlin qĂ« mĂ« 8 tetor 1943. Aty thuhet se âz. Mehdi FrashĂ«ri ka ardhur dy herĂ« tek unĂ« me lutjen qĂ« Qeveria e Rajhut tĂ« marrĂ« parasysh njĂ«rin prej dy varianteve tĂ« mĂ«poshtme lidhur me neutralitetin e ShqipĂ«risĂ«: 1) Sipas variantit tĂ« parĂ«, Gjermania dhe AleatĂ«t duhet tĂ« njohin zyrtarisht neutralitetin e shtetit shqiptar, gjĂ« qĂ« do tĂ« thotĂ« se pĂ«r tĂ« dyja palĂ«t ShqipĂ«ria nuk do tĂ« konsiderohet si zonĂ« lufte. PĂ«r kĂ«tĂ« variant i thashĂ« z. FrashĂ«ri se ne e kemi krejt tĂ« pamundur tĂ« bĂ«jmĂ« realitet kĂ«tĂ« Ă«ndĂ«rr kaq tĂ« bukur tĂ« shqiptarĂ«ve ...: 2) Sipas variantit tĂ« dytĂ«, pĂ«r tĂ« qetĂ«suar propagandĂ«n armike, Mehdi FrashĂ«ri propozon gjetjen e ndonjĂ« formulimi pĂ«rmes tĂ« cilit indirekt do tĂ« jepej karakteri neutral i ShqipĂ«risĂ« sĂ« Pavarur. Sipas tij, ky formulim duhej tĂ« pĂ«rshtatej sa mĂ« mirĂ« me konceptin gjerman ânicht kriegfuhrendâ (jo palĂ« ndĂ«rluftuese) nĂ« luftĂ«n aktuale. Lidhur me kĂ«tĂ« variant i thashĂ« se e kuptoj rĂ«ndĂ«sinĂ« politike tĂ« kĂ«tij formulimi pĂ«r propagandĂ«n armike, pasi ju keni frikĂ« se Gjermania do ju tĂ«rheqĂ« edhe ju nĂ« frontin e luftĂ«s. Por, unĂ« ju garantoj se Gjermania nĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ« as qĂ« e mendon tĂ« pĂ«rdorĂ« ushtarĂ« shqiptarĂ« kundĂ«r armiqve tĂ« sajâ. MirĂ«po, Mehdi FrashĂ«ri nuk i ndahej kĂ«saj teme.
Ndaj, nĂ« janar 1944, ai i drejtohet sĂ«rish Neubacherit duke theksuar me forcĂ« interesin jo vetĂ«m tĂ« ShqipĂ«risĂ«, por edhe tĂ« GjermanisĂ« mbi kĂ«tĂ« çështje. FrashĂ«ri vĂ« nĂ« dukje ndĂ«r tĂ« tjera se âpraktikisht ShqipĂ«ria ndodhet nĂ« njĂ« neutralitet relativ, pasi vlerĂ«son se trupat gjermane kanĂ« ardhur aty thjeshtĂ« pĂ«r nevojat e tyre ushtarake, qĂ« tĂ« mbrohen nga njĂ« zbarkim i mundshĂ«m i aleatĂ«ve nĂ« bregdetin shqiptar. Sipas tij, shqiptarĂ«t i trajtojnĂ« gjermanĂ«t si miq, pavarĂ«sisht se vetĂ« janĂ« neutralĂ« nĂ« luftĂ«n qĂ« ka shpĂ«rthyer mes fuqive evropiane ... Kjo do tĂ« thotĂ« se nĂ«se armiqtĂ« e GjermanisĂ« vijnĂ« dhe e sulmojnĂ« atĂ« me njĂ«si tĂ« rregullta ushtarake, ShqipĂ«ria do tĂ« qĂ«ndrojĂ« asnjanĂ«seâ. Sipas Neubacherit, me kĂ«to qĂ«ndrime Mehdi FrashĂ«ri kĂ«rkon âtĂ« jetĂ« inovativ e tĂ« shpikĂ« norma tĂ« sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tareâ, pasi e krahason rastin aktual tĂ« ShqipĂ«risĂ« me atĂ« tĂ« Egjiptit nĂ« vitin 1922. MĂ« konkretisht, bĂ«het fjalĂ« pĂ«r lĂ«vizjen çlirimtare nĂ« Egjipt tĂ« viti 1919, pĂ«r tâu çliruar nga protektorati britanik i vendosur nĂ« vitin 1914. Britania ishte fillimisht kundĂ«r kĂ«saj lĂ«vizjeje. MegjithatĂ«, pas bisedimeve tĂ« fshehta me nacionalistĂ« egjiptianĂ«, pĂ«rmes njĂ« deklaratĂ« tĂ« njĂ«anshme tĂ« BritanisĂ« bĂ«rĂ« mĂ« 28 shkurt 1922, njihej pavarĂ«sia e Egjiptit dhe neutraliteti i tij, me kushtin qĂ« ky shtet tĂ« respektonte disa âinteresa jetikeâ tĂ« britanikĂ«ve aty, mes tĂ« cilĂ«ve ishte prezenca ushtarake dhe hapja e kontrolli e Kanalit tĂ« Suezit. Pra, neutraliteti i Egjiptit do tĂ« ishte i kushtĂ«zuar, apo thĂ«nĂ« ndryshe, relativ.
Por, kĂ«tij propozimi tĂ« FrashĂ«rit, Neubacheri i bĂ«n njĂ« ndryshim esencial, qĂ« Ă«shtĂ« njĂ«kohĂ«sisht edhe cinik. Ai e pĂ«rcakton jo neutralitetin, por sovranitetin e Shtetit tĂ« ri Shqiptar si âsovranitet relativâ, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se pavarĂ«sisht qĂ« trupat gjermane trajtohen nga shqiptarĂ«t si miq ... sovraniteti i QeverisĂ« shqiptare ka njĂ« kufizim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, qĂ« do tĂ« thotĂ« se ushtria gjermane do tĂ« detyrohej tâi kundĂ«rvihej çdo qeverie qĂ« bashkĂ«punon me armiqtĂ« e saj. Sigurisht qĂ« pĂ«rmes kĂ«tij sqarimi, Neubacheri indirekt donte tĂ« vinte nĂ« dukje se çdo interes ushtarak gjerman nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Re ka pĂ«rparĂ«si absolute ndaj çdo tĂ« drejte sovrane tĂ« shtetit shqiptar. KĂ«tĂ« mesazh do tĂ« pĂ«rcillte nĂ« qershor 1944 edhe Ribbentropi, kur u informua mbi pĂ«rgjigjen e QeverisĂ« shqiptare ndaj deklaratĂ«s sĂ« gjeneralit amerikan Watson lidhur me krijimin e Divizionit SS âSkĂ«nderbeuâ, pĂ«rmendur mĂ« sipĂ«r. I nervozuar nga kjo pĂ«rgjigje, ai do tĂ« theksonte se me kĂ«tĂ« qĂ«ndrim Qeveria shqiptare ka shkuar shumĂ« larg, dhe se â... nuk mund tĂ« imagjinohet qĂ« njĂ« qeveri e njĂ« vendi qĂ« falĂ«nderon Rajhun gjerman pĂ«r politikĂ«n bujare dhe mbĂ«shtetjen e pavarĂ«sisĂ« sĂ« tij, tĂ« hyjĂ« nĂ« kontakte me armiqtĂ« tanĂ«, duke u shprehur edhe kundĂ«r neshâ. Mehdi FrashĂ«ri do tĂ« pĂ«rpiqej sĂ«rish edhe nĂ« vijim tĂ« tregonte me veprime se Qeveria shqiptare ishte e pavarur dhe jo vegĂ«l nĂ« duar tĂ« gjermanĂ«ve. Ai shfrytĂ«zoi pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim krizĂ«n qeveritare tĂ« periudhĂ«s maj-qershor 1944. Lidhur me kĂ«tĂ« krizĂ«, Neubacheri do tĂ« njoftonte Berlinin zyrtar nga Athina mĂ« 27 maj 1944.
Aty thuhet se âShqipĂ«ria po pĂ«rjeton njĂ« krizĂ« qeveritare. KĂ«shilli i LartĂ« i RegjencĂ«s po bashkĂ«punon ngushtĂ«sisht edhe me drejtuesin e zogistĂ«ve, Abaz Kupi, kapedanin e MirditĂ«s, Gjon Marka Gjoni, dhe me udhĂ«heqĂ«sin dibran, Fiqiri Dine. TĂ« gjithĂ« sĂ« bashku kanĂ« lidhur njĂ« pakt antikomunist. Nga ana tjetĂ«r, kryeministri shumĂ« i dobĂ«t e tepĂ«r i sĂ«murĂ«, Rexhep Mitrovica nuk mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« mĂ« nĂ« detyrĂ«. Ka gjithashtu njĂ« lĂ«vizje tĂ« fortĂ« kundĂ«r ministrit tĂ« BrendshĂ«m, Xhafer Devaâ. Pak ditĂ« mĂ« vonĂ«, Rexhep Mitrovica do tĂ« jepte dorĂ«heqjen dhe pas tij edhe Xhafer Deva. MĂ« 18 korrik 1944 u krijua kabineti i ri qeveritar me kryeministĂ«r Fiqiri Dinen. Mehdi FrashĂ«ri, si kryetar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« RegjencĂ«s, nuk u konsultua dhe nuk vuri aspak nĂ« dijeni mbi kĂ«to zhvillime autoritetet gjermane. I indinjuar nga ky veprim, mĂ« 21 korrik 1944 Neubacheri do tĂ« merrte nĂ« telefon ambasadorin gjerman nĂ« TiranĂ«, Schliep, duke theksuar se âpa Vermahtin nuk do tĂ« kishte njĂ« shtet tĂ« ri shqiptar dhe se me krijimin e Kabinetit tĂ« Ri nuk mund tĂ« vihej Rajhu para faktit tĂ« kryer. Pa mbĂ«shtetjen gjermane, asnjĂ« qeveri shqiptare nuk do tĂ« kishte autoritet, mundĂ«si e aftĂ«si pĂ«r ushtrimin e funksioneveâ. NĂ« kĂ«to kushte, vetĂ«m pas rreth njĂ« muaji, mĂ« 29 gusht 1944, Fiqiri Dine do tĂ« jepte dorĂ«heqjen. Pas tij, mĂ« 6 shtator 1944 do tĂ« krijohej sĂ«rish njĂ« Kabinet i Ri, me kryeministĂ«r Ibrahim Bej Biçakun. Atij sâi mbetej gjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« vepronte si âlikuidatori i njĂ« shoqĂ«rie tregtare tĂ« falimentuarâ (konkurs Verwalters). âShqipĂ«ria e Reâ nuk mund tĂ« qeverisej mĂ« ... /Gazeta âPanoramaâ/
Me theksin e tij të rremë anglez, drejtuesi misterioz i radios transmetonte për në Mbretërinë e Bashkuar nga një stacion gjerman, duke përhapur thashetheme dhe ekzagjerime në ditët e para të Luftës së Dytë Botërore.
Nga: Greg McKevitt / BBC PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Tre ditĂ« pĂ«rpara dorĂ«zimit pa kushte tĂ« GjermanisĂ« - nĂ« DitĂ«n e Fitores nĂ« EvropĂ« [VE Day], nĂ« maj tĂ« vitit 1945 - korrespondenti i luftĂ«s nga BBC-ja, Wynford Vaughan-Thomas, foli nga njĂ« studio radioje nĂ« Hamburg, nĂ« tĂ« njĂ«jtin mikrofon dhe gjatĂ«si valore nĂ« tĂ« cilat disa javĂ« mĂ« parĂ« ishte transmetuar propaganda naziste. âSonte nuk do tĂ« dĂ«gjoni mendimet mbi lajmet nga William Joycei. Sepse z. Joyce, Lordi Haw-Haw pĂ«r shumicĂ«n prej nesh nĂ« Britani, ka qenĂ« shumĂ« i pafat pĂ«r ta ndĂ«rprerĂ« karrierĂ«n e tij tĂ« transmetimit ... Kjo Ă«shtĂ« BBC-ja qĂ« thĂ«rret tĂ« gjithĂ« dĂ«gjuesit e pĂ«rvuajtur nĂ« Britani, tĂ« cilĂ«t pĂ«r gjashtĂ« vjet janĂ« detyruar tĂ« durojnĂ« tonet helmuese tĂ« z. Joyceâ. Duke kĂ«rkuar nĂ« tavolinĂ«n e Joyceit, Vaughan-Thomas gjeti orarin e tij pĂ«r 10 prill 1945: âNĂ« fund tĂ« tij ndodhet pika e lavdishme: ora 14:50 deri 15:10, ânjĂ« pauzĂ« pĂ«r tĂ« mbledhur mendjenââ.
Joyce kishte ikur nga qyteti i shkatĂ«rruar nga lufta, disa javĂ« mĂ« parĂ«, me dokumente false - i dĂ«shpĂ«ruar dhe me shpresĂ«n pĂ«r tâi shpĂ«tuar kapjes nga forcat aleate tĂ« cilat po pĂ«rparonin. NĂ« incizimin e tij tĂ« fundit, ai tingĂ«llon i dehur dhe i mundur: âGjithmonĂ« kam shpresuar dhe besuar se, nĂ« fund tĂ« fundit, do tĂ« kishte njĂ« aleancĂ« ... midis AnglisĂ« dhe GjermanisĂ«. Epo, pĂ«r momentin kjo duket e pamundur. MirĂ«. NĂ«se nuk mund tĂ« ketĂ«, atĂ«herĂ« vetĂ«m mund tĂ« them se e gjithĂ« puna ime ka qenĂ« e kotĂ«â. Incizimi, i marrĂ« nga njĂ« regjistrues i arrestuar nazist, mund tĂ« mos jetĂ« transmetuar kurrĂ«. Si nazist i pĂ«rkushtuar deri nĂ« fund, ai e mbylli me fjalĂ«t: âEs lebe Deutschland [rroftĂ« Gjermania], Heil Hitler dhe lamtumirĂ«â.
William Joyce, i njohur si Lord Haw-Haw, ishte propagandist nazist në radio(Getty Images)
Ishte një fund i turpshëm për një njeri që ishte bërë emër i njohur në çdo shtëpi në Mbretërinë e Bashkuar, pasi shpërtheu lufta në shtator 1939. Qytetarët britanikë prisnin që Hitleri të niste menjëherë një sulm shkatërrimtar, por kur kjo nuk ndodhi, qetësia e tensionuar u pagëzua si Lufta e Rreme. Në ato ditë të para, rreziku kryesor në frontin e brendshëm nuk ishin sulmet ajrore, por lëndimet e kyçeve. Për të penguar bombarduesit gjermanë, qeveria vendosi një errësirë të detyruar. Deri në Krishtlindje të vitit 1939, një sondazh i Gallup-it zbuloi se një e pesta e popullsisë së vendit kishte rënë nga shkallët, ishte përplasur në errësirë apo kishte pësuar dëmtime të tjera, kryesisht të lehta. Vdekjet në rrugë pothuajse u dyfishuan, derisa racionimi i karburantit uli qarkullimin. Vendet e argëtimit u mbyllën dhe tubimet u ndaluan, ndaj në mbrëmje njerëzit kishin pak zgjedhje përveçse të qëndronin në shtëpi dhe të dëgjonin radion.
ShumĂ«kush nuk ishte i kĂ«naqur me programin e mĂ«rzitshĂ«m tĂ« BBC-sĂ«, me buletine tĂ« shkurtra ku kishte pak gjĂ«ra pĂ«r tĂ« raportuar, njoftime tĂ« mĂ«rzitshme publike dhe gjĂ«ra shtesĂ« si recitalet me organo tĂ« Sandy MacPhersonit. MĂ« tutje, nĂ« valĂ«t e radios, dĂ«gjuesit e shqetĂ«suar gjenin diçka mĂ« tĂ« gjallĂ«: njĂ« burrĂ« misterioz qĂ« transmetonte pĂ«rmes valĂ«ve tĂ« mesme nĂ« Reichs-Rundfunk-Gesellschaft (RRG) - e nacionalizuar nga nazistĂ«t. Me theks tĂ« ekzagjeruar, nazal dhe tĂ« klasĂ«s sĂ« lartĂ« angleze, ai prezantohej me shprehjen e njohur: âGjermania thĂ«rret, Gjermania thĂ«rretâ.
Lord Haw Haw, transmetimi i fundit më 1945
Kritiku i radios nĂ« The Daily Express, Jonah Barrington, e quajti atĂ« âLord Haw-Hawâ, dhe kjo nofkĂ« mbeti. QĂ«llimi i Barringtonit ishte ta pĂ«rqeshte propagandistin nga Gjermania, por rezultoi se shumĂ« dĂ«gjuesve u pĂ«lqente efekti tronditĂ«s i aktit tĂ« ri tĂ« shĂ«mtuar tĂ« Haw-Hawit. Stili i tij ishte tĂ« argĂ«tonte, ndĂ«rkohĂ« qĂ« minonte moralin e audiencĂ«s britanike duke pĂ«rhapur dyshime pĂ«rmes thashethemeve gjysmĂ« tĂ« besueshme, ekzagjerimeve dhe talljes. NĂ« njĂ« transmetim, ai fliste pĂ«r âpanikun dhe konfuzionun ... qĂ« po pĂ«rhapeshin çdo orĂ«â nĂ« Britani. âĂudia e vetme Ă«shtĂ« se populli i kĂ«tij ishulli tĂ« dĂ«nuar vonoi kaq shumĂ« pĂ«r tĂ« kuptuar se nĂ« çfarĂ« pozicionesh i kishin futur politikanĂ«t e tyreâ, tha ai.
NĂ« njĂ« tjetĂ«r, Haw-Hawi tallte frikĂ«n e njerĂ«zve pĂ«r rrezikun e bombave gjermane. Ai tha: âMinistria Britanike e Dezinformimit ka zhvilluar njĂ« fushatĂ« sistematike pĂ«r tĂ« frikĂ«suar gratĂ« dhe vajzat britanike pĂ«r rrezikun e plagosjes nga copĂ«zat e bombave gjermane. GratĂ« kanĂ« reaguar ndaj kĂ«tyre sugjerimeve dhe alarmeve duke kĂ«rkuar nga kapelapunuesit e tyre qĂ« kapelat e pranverĂ«s dhe verĂ«s tâi bĂ«jnĂ« nga llamarina shumĂ« e hollĂ«â. Nuk duket shumĂ« gazmore sot, por ndoshta duhej tĂ« ishe aty pĂ«r ta kuptuar.
William Joyce, i njohur si Lord Haw-Haw (në të majtë), me Bashkimin Britanik të Fashistëve të udhëhequr nga Oswald Mosley(Getty Images)
NĂ« kulmin e transmetimeve tĂ« tij, gjashtĂ« milionĂ« britanikĂ« e ndiqnin çdo natĂ« pas lajmeve tĂ« orĂ«s 21:00. Profesori Tom Harrisson, ish-kĂ«shilltar i MinistrisĂ« Britanike tĂ« Informacionit, i tha BBC-sĂ« nĂ« vitin 1975 se, ndĂ«rsa shumĂ« njerĂ«z nuk i kuptonin ulĂ«rimat nĂ« gjermanisht tĂ« figurave naziste si Goering dhe Hitler, Haw-Hawi ishte ânĂ« disa mĂ«nyra ... disi qetĂ«sues, sepse nuk tingĂ«llonte dhe aq keq. Ndoshta armiku nuk do tĂ« ishte aq i tmerrshĂ«mâ.
William Joyce, i njohur si Lord Haw-Haw, ishte zhvendosur në Gjermani një muaj para shpërthimit të luftës, bashkë me gruan e tij të dytë, Margaret, gjithashtu fashiste. Duke pasur frikë nga internimi në Angli, ai rinovoi pasaportën britanike duke pretenduar rrejshëm se ishte shtetas britanik nga lindja. Ky doli të jetë një gabim fatal.
Transmetimi i Lordit Haw-Haw ku tallet me kapelat e grave
Në fakt, Joyce kishte lindur në Bruklin në vitin 1906, ishte zhvendosur në Irlandë në moshën trevjeçare dhe ishte rritur në qarkun Goluei. Si adoleshent gjatë Luftës së Pavarësisë së Irlandës, ai veproi si korrier për inteligjencën ushtarake britanike. Kjo sjellje bëri të mos ketë shumë miq në Irlandë, dhe pas përfundimit të luftës, familja u shpërngul për një jetë të re në Angli.
Si i ri, ai u tërhoq nga ideologjitë ekstreme të djathta që po përhapeshin në Evropë, dhe në vitin 1932 iu bashkua Bashkimit Britanik të Fashistëve të udhëhequr nga Sir Oswald Mosley. Ai e fitoi reputacionin si orator i zjarrtë dhe u emërua drejtor i propagandës së partisë. Por, vala u kthye kundër partisë, duke kulmuar në Betejën e Kejbël-Stritit në vitin 1936, kur këmishëzinjtë e Mosleyt u sulmuan dhe u zmbrapsën nga hebrenjtë dhe punëtorët irlandezë në lindje të Londrës. Joyce, i dëbuar, krijoi Lidhjen e tij Nacionalsocialiste, por duke mos gjetur atdhe mikpritës për antisemitizmin e tij të egër, shpejt ndjeu se po e thërriste Gjermania.
Arrestimi i Lordit Haw-Haw
Nën luftën e fjalëve të Joseph Goebbelsit, programet në anglisht u transmetuan drejt Britanisë. Të përbërë nga fashistët britanikë dhe gjermanë që flisnin anglisht, RRG-ja transmetonte propagandë që promovonte mënyrën naziste të jetës dhe nxirrte në pah problemet shoqërore britanike. Mendohet se zëri i parë i Lord Haw-Hawit ishte në fakt ai i një gjermani, Wolf Mittler, por disa javë pas shpërthimit të luftës, fashisti llafazan Joyce e gjeti punën e ëndrrave të tij.
Transmetimet e Joyceit fituan njĂ«farĂ« respekti edhe mes atyre qĂ« pĂ«rçmonin mesazhin e tij. Kritiku dhe autori Harold Hobson i shkroi The Times-it mĂ« 29 dhjetor 1939, duke lavdĂ«ruar transmetimin e Haw-Hawit nĂ« prag tĂ« Krishtlindjes pĂ«r ngritjen e ângazĂ«llimit festivâ, me talljen e tij se racionimi i kishte kufizuar britanikĂ«t nĂ« âçerek kile gjalpĂ« nĂ« javĂ«â. Hobsoni shtoi se BBC-ja mund ta kishte hedhur lehtĂ«sisht poshtĂ« kĂ«tĂ« pretendim duke pĂ«rmendur se Haw-Hawi nuk kishte pĂ«rfshirĂ« atĂ« qĂ« merrnin gjermanĂ«t - gjĂ« qĂ«, me shumĂ« gjasĂ«, ishte edhe mĂ« pak.
Por, shpejt, shakaja e Lord Haw-Hawit nuk ishte më aq qesharake. Pushtimi i Danimarkës dhe Norvegjisë më 9 prill 1940 u pa si pika e kthesës, kur e ashtuquajtura Lufta e Rreme e Britanisë përfundoi dhe nisi lufta e vërtetë. Ndërkohë, perceptimi publik për BBC-në ndryshoi ndjeshëm, ndërsa kjo e fundit u rikrijua si një burim jetik informacioni për njerëzit në frontin e brendshëm dhe në forcat e armatosura. Haw-Hawi u bë gjithnjë e më i parëndësishëm dhe, në kohën e transmetimit të tij të fundit të dehur në prill 1945, loja kishte përfunduar si për të ashtu edhe për regjimin nazist.
Dokumentar për tradhtinë e Lordit Haw-Haw
Ndërsa forcat aleate përparonin në Gjermani, Joyce dhe gruaja e tij planifikuan të iknin drejt Suedisë për të kaluar më pas në Irlandën neutrale. Ata arritën vetëm deri në portin baltik të Flensburgut, pranë kufirit të Gjermanisë me Danimarkën. Me identitete false, u vendosën në një fshat aty pranë dhe ndonjëherë bisedonin me ushtarët britanikë të cilët nuk kishin asnjë ide se kush ishin ata. Por, një ditë, fati i Joyceit mori fund kur hasi dy oficerë britanikë ndërsa po mblidhte dru.
NjĂ«ri prej tyre, Geoffrey Perry, i tregoi BBC-sĂ« se si nisĂ«n tĂ« flisnin me kĂ«tĂ« âfigurĂ« shumĂ« tĂ« çuditshme, qĂ« dukej si endacakâ. Kolegu i tij vĂ«rejti se ai âtingĂ«llonte tmerrĂ«sisht si William Joyceâ. Pas njĂ« bisede tĂ« kĂ«ndshme pĂ«r drurĂ«t halorĂ« dhe gjetherĂ«nĂ«s, Perry tha se ishte i sigurt pĂ«r dy gjĂ«ra: ishte Joyce dhe kishte armĂ«. Kur i panjohuri ngriti njĂ« trung me tĂ« dyja duart, Perry e shfrytĂ«zoi momentin e tij. Para se burri tĂ« kishte mundĂ«si tĂ« reagonte, ai e pyeti: âNuk je ti vallĂ«, rastĂ«sisht, William Joyceâ? Perry i tha BBC-sĂ« se çfarĂ« ndodhi mĂ« pas: âDhe, dora e tij u shkoi drejt xhepit. Mendova se po kĂ«rkonte armĂ«n. Nxora pistoletĂ«n time, e drejtova poshtĂ« dhe qĂ«llovaâ. Plumbi i oficerit e qĂ«lloi Joycein nĂ« tĂ« pasmet. NjĂ« ironi e bukur Ă«shtĂ« se Perry ishte hebre dhe kishte lindur nĂ« Gjermani: vetĂ«m pasi ishte zhvendosur nĂ« Britani nĂ« vitet 1930, ai kishte ndryshuar emrin nga Horst Pinschewer.
Joycei u soll në Angli i plagosur dhe u akuzua për tradhti të lartë. Por, si mund të akuzohej një irlandezo-amerikan për tradhti ndaj Britanisë? Fati i Joyceit u vulos nga aplikimi i nxituar për pasaportën të cilën e kishte bërë në prag të luftës.
I fotografuar në robëri, në maj 1945, Lordi Haw-Haw më vonë u var për tradhti të lartë(Getty Images)
Juristi mĂ« i lartĂ« britanik i kohĂ«s, Sir Hartley Shawcross, i tha BBC-sĂ« nĂ« vitin 1975 se Joyce âe kishte veshur veten me flamurin britanikâ dhe kishte qenĂ« nĂ«n mbrojtjen e KurorĂ«s Britanike, gjĂ« qĂ« nĂ«nkuptonte se ishte akt tradhtie ndihma qĂ« ai ia kishte dhĂ«nĂ« armikut tĂ« BritanisĂ« gjatĂ« luftĂ«s. JuristĂ«t e tjerĂ« nuk u pajtuan, si Sir John Foster QC, i cili e pĂ«rshkroi akuzĂ«n pĂ«r tradhti tĂ« lartĂ« si âgjueti gjakuâ. Ai tha nĂ« tĂ« njĂ«jtin dokumentar: âAi u shpall fajtor mbi bazĂ«n e njĂ« pasaporte qĂ« kishte marrĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rreme, gjĂ« qĂ« sipas mendimit tim nuk nĂ«nkuptonte ndonjĂ« mbrojtje nga ana e KurorĂ«s dhe pĂ«r rrjedhojĂ« as ndonjĂ« besnikĂ«ri nga William Joyceitâ.
MegjithatĂ«, Joyce u dĂ«nua pĂ«r tradhti tĂ« lartĂ« pĂ«r shkak se âkishte mbajtur anĂ«n e armiqve tĂ« Mbretitâ duke transmetuar nĂ« emĂ«r tĂ« tyre ndĂ«rmjet 18 shtatorit 1939 dhe 2 korrikut 1940 - data kur skadoi pasaporta e tij britanike dhe ai u bĂ« shtetas gjerman. Rasti kaloi nĂ« disa shkallĂ« apelimi, por vendimi mbeti i njĂ«jtĂ«. Ai nuk u pendua deri nĂ« fund. NĂ« mĂ«ngjesin e 3 janarit 1946, u ekzekutua me varje nĂ« burgun âWandsworthâ nĂ« LondĂ«r. U varros nĂ« njĂ« varr pa shenjĂ« nĂ« territorin e burgut.
Tridhjetë vjet më vonë, pas një fushate të gjatë nga vajza e tij Heather, eshtrat e Joyceit u zhvarrosën dhe u rivarrosën në qarkun Goluei. Njeriu që lindi si amerikan, jetoi si gjerman dhe vdiq si tradhtar britanik, u varros më në fund si irlandez. /Telegrafi/
Poezi nga: Daniil Kharms PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj
Ja si fillon uria: zgjohesh i freskĂ«t nĂ« agim, pastaj nis dobĂ«sia, pastaj nis mĂ«rzia, pastaj fillon tĂ« mekesh, as tĂ« mendosh sâje nĂ« gjendje, pastaj qaset qetĂ«sia. Pastaj fillon llahtaria.
Nga: James Kirchik / Politico PĂ«rktheu: Jorgji Kote
NĂ« periudhĂ«n e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« kishte njĂ« rregull tĂ« mirĂ« bazĂ«: Kur njĂ« organizatĂ« kishte nĂ« emĂ«rtimin e saj fjalĂ«n âPaqeâ kjo do tĂ« thoshte se ajo ishte njĂ« organ ose grup organesh tĂ« Bashkimit Sovjetik. Fillimet e kĂ«saj dukurie janĂ« nĂ« âKongresin BotĂ«ror tĂ« IntelektualĂ«ve pĂ«r Mbrojtjen e Paqesâ tĂ« mbledhur nĂ« vitin 1948 nĂ« Breslau, Poloni. Kjo veprimtari masive e sponsorizuar nga Bashkimi Sovjetik dhe regjimi i tij marionetĂ« nĂ« Poloni u zhvillua vetĂ«m dy muaj pas vendosjes sĂ« bllokadĂ«s sovjetike mbi Berlinin PerĂ«ndimor, e cila vazhdoi gati njĂ« vit (qershor 1948 - maj 1949). NdĂ«r emrat e shquar tĂ« tĂ« huajve perĂ«ndimorĂ« tĂ« pranishĂ«m nĂ« atĂ« takim ishin kritiku kulturor francez Julien Benda, dramaturgu gjerman Bertolt Brecht dhe shkrimtari amerikan Howard Fast. FolĂ«sit lavdĂ«ruan BS-nĂ« dhe forca tĂ« tjera âprogresiveâ si kampionĂ« tĂ« paqes, ndĂ«rsa shtetet perĂ«ndimore u etiketuan si âluftĂ«nxitĂ«sâ.
NdĂ«rkohĂ«, mĂ« 1949, viti i parĂ« i provave bĂ«rthamore sovjetike, nĂ« Paris u mblodh âKomiteti BotĂ«ror i LuftĂ«tarĂ«ve tĂ« Paqesâ ndĂ«rsa nĂ« Hotel âWaldorf - Astoriaâ nĂ« Nju-Jork, bastion i proletariatit siç thuhej atĂ«herĂ« me ironi, u zhvillua Konferenca e KulturĂ«s dhe e ShkencĂ«s pĂ«r Paqe BotĂ«rore. âAtdheu ynĂ« Ă«shtĂ« pĂ«r paqen dhe miqĂ«sinĂ« mes popujveâ, deklaroi Alexander Fadejew, kryetar i ShoqatĂ«s sĂ« ShkrimtarĂ«ve SovjetikĂ« - njĂ« besim ky i kundĂ«rvihej veprimeve tĂ« dhunshme nĂ«pĂ«rmjet tĂ« cilave BS-ja betononte sundimin e saj mbi EvropĂ«n Qendrore dhe Lindore.
Duke e reklamuar veten si âpartizanĂ« tĂ« paqesâ sovjetikĂ«t dhe simpatizantĂ«t e tyre nĂ« PerĂ«ndim, krijuan njĂ« diktonomi cinike sipas tĂ« cilĂ«s, kushdo qĂ« i kundĂ«rshtonte ata, nĂ« mĂ«nyrĂ« indirekte favorizonte luftĂ«n. NĂ« fund tĂ« fundit, cili njeri, cili vend mund tĂ« kundĂ«rshtonte diçka fisnike si paqja? MirĂ«po, ky krim gjuhĂ«sor shfrytĂ«zohej pĂ«r tĂ« fshehur krime shumĂ« mĂ« tĂ« prekshme dhe mĂ« tĂ« rĂ«nda, mbasi kur sovjetikĂ«t promovonin me tĂ« madhe dashurinĂ« e tyre pĂ«r paqen, ata ushtronin dhunĂ« ose kĂ«rcĂ«nime pĂ«r pushtim territoresh dhe nĂ«nshtrimin e popujve.
Sot, Rusia po ecën sipas të njëjtit model dhe bën propozime për paqe, të cilat janë të ngjashme me kërkesat e njëanshme që Putini bënte përpara agresionit kundër Ukrainës. E, megjithatë, Qeveria e presidentit Trump i përdor ato si pikënisje ujdish dhe duke i bërë presion Ukrainës që ta pranojë atë paqe.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, na vjen nĂ« ndihmĂ« historiku i pĂ«rpjekjeve tĂ« mĂ«parshme tĂ« MoskĂ«s pĂ«r âPaqeâ. AsnjĂ« organizatĂ« tjetĂ«r nĂ« BS nuk ka qenĂ« aq e shquar sa KĂ«shilli BotĂ«ror i Paqes i krijuar nĂ« Paris (World Peace Council - WPC). Nisma mĂ« spektakolare e WPC-sĂ« ishte âApeli i Stokholmitâ ku kĂ«rkohej ndalimi i pĂ«rdorimit tĂ« armĂ«ve atomike. Sipas pohimeve tĂ« ndryshme, atĂ« apel e nĂ«nshkruan 600 milionĂ« vetĂ« nĂ« gjithĂ« botĂ«n dhe me siguri tĂ« gjithĂ« tĂ« rriturit nĂ« Bashkimin Sovjetik. Franca e pĂ«rzuri WPC-nĂ« qysh nĂ« vitin 1951 me arsyetimin se ajo nismĂ« ishte ndĂ«rmarrĂ« nga njĂ« fuqi e huaj komuniste. AtĂ«herĂ« ai grup u fut nĂ« zonĂ«n sovjetike tĂ« VjenĂ«s, ku ministri i BrendshĂ«m austriak i akuzoi se e gjithĂ« kjo ânuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me paqenâ. Kur edhe atje ata u bĂ«nĂ« tĂ« padĂ«shirueshĂ«m, ata shkuan nĂ« FinlandĂ«n asnjanĂ«se ku WPC qĂ«ndroi deri nĂ« pĂ«rfundimin e konfliktit Lindje-PerĂ«ndim.
Pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, lufta mĂ« shkatĂ«rrimtare e njerĂ«zimit, miliona njerĂ«z ishin tĂ« gatshĂ«m tâi bashkoheshin kryqĂ«zatĂ«s sovjetike pĂ«r paqe. GjatĂ« gjithĂ« viteve 1950-â60, nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n lindĂ«n organizata, tĂ« cilat nĂ«n flamurin e paqes artikulonin fraza tĂ« njĂ«jta mbi paqen si edhe WPC-ja. Ato i quanin manovrat e NATO-s si luftĂ«nxitĂ«se, ndĂ«rkohĂ« qĂ« me retorika justifikonin dhe mbronin invazionet sovjetike kundĂ«r shteteve sovrane si âgaranci pĂ«r paqeâ. NĂ« ShBA funksiononin âLiga Amerikane pĂ«r Paqe dhe Demokraciâ, âKryqĂ«zata Amerikane e Paqesâ, âMobilizimi Amerikan pĂ«r Paqeâ, âKomiteti KombĂ«tar pĂ«r Fitoren e Paqesâ dhe dhjetĂ«ra organizata tĂ« tjera âpaqebĂ«rĂ«seâ nĂ« njĂ« linjĂ«, e cila nuk kishte asnjĂ« dallim nga ajo vija e MPJ-sĂ« sovjetike. ShumĂ« nga pjesĂ«marrĂ«sit atje ishin komunistĂ« dhe simpatizantĂ«, edhe pse shumĂ« prej tyre kishin qĂ«llime tĂ« mira ose ishin idealistĂ« qĂ« besonin lehtĂ« gjithçka.
Atyre qĂ« tregonin me gisht hipokrizinĂ« e njĂ« perandorie tĂ« ndĂ«rtuar dhe tĂ« sunduar nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rdorimit tĂ« forcĂ«s brutale ushtarake, duke deklaruar pa fund dĂ«shirĂ«n e saj pĂ«r âpaqeâ sovjetikĂ«t dhe aleatĂ«t e tyre nĂ« PerĂ«ndim e kishin nĂ« majĂ« tĂ« gjuhĂ«s pĂ«rgjigjen pĂ«r ta: âNjĂ« nga mĂ«simet bazĂ« tĂ« marksizmit Ă«shtĂ« se kapitalizmi çon detyrimisht nĂ« imperializĂ«m dhe nĂ« luftĂ«. Ndaj dhe mposhtja e kapitalizmit Ă«shtĂ« e vetmja rrugĂ« pĂ«r paqe tĂ« qĂ«ndrueshmeâ. MbĂ«shtetja pĂ«r lĂ«vizjet e armatosura revolucionare nĂ« vendet jo komuniste (siç bĂ«nĂ« sovjetikĂ«t nĂ« Nikaragua deri nĂ« AngolĂ«) apo invazioni nĂ« vendet komuniste qĂ« donin tĂ« devijonin (si nĂ« Ăeki dhe nĂ« Hungari), nuk janĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« mjet pĂ«r tĂ« vendosur nĂ« mĂ«nyrĂ« parandaluese paqen (kĂ«tĂ« e quajnĂ« ndryshe edhe luftĂ« preventive). NjĂ« gazetĂ« komuniste hungareze e pĂ«rshkruante kĂ«shtu kĂ«tĂ« fakt: âBrenda lĂ«vizjes sĂ« paqes, ne nuk mund tĂ« lejojmĂ« asnjĂ« shenjĂ« pacifizimi tĂ« dĂ«mshĂ«mâ.
NĂ« vitin 1954, Ministria Sovjetike e Mbrojtjes jepte tĂ« njĂ«jtin argument se: âKur luftojnĂ« pĂ«r paqen, komunistĂ«t nuk janĂ« pacifistĂ« dhe nuk kufizohen vetĂ«m te paqja dhe te propaganda paqĂ«sore. Ata pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« idenĂ« se pĂ«r shmangien e njĂ« lufte duhet doemos tĂ« shkatĂ«rrohet imperializmi. QĂ«ndrimet borgjeze pacifike ndaj luftĂ«s, duke theksuar tmerret e luftĂ«s dhe urrejtjen ndaj tĂ« gjitha luftĂ«rave janĂ« tĂ« huaja pĂ«r ta. KomunistĂ«t janĂ« kundĂ«r luftĂ«rave imperialiste, mbasi ato janĂ« luftĂ«ra kundĂ«r revolucionare, por ata janĂ« nĂ« favor tĂ« luftĂ«rave çlirimtare, antiimperialiste dhe revolucionareâ
NjĂ« hipokrizi e tillĂ« e hapur Ă«shtĂ« e njohur pĂ«r tĂ« gjithĂ« pĂ«r ata qĂ« e kanĂ« lexuar romanin distopik tĂ« Orwellit, â1984â, ku fjalia âLufta Ă«shtĂ« baras me paqenâ simbolizon njĂ« shembull paradigmatik tĂ« âtĂ« folurit tĂ« dyfishtĂ«â totalitar. KomunistĂ«t dhe simpatizantĂ«t kishin divizĂ«n e tyre: Ădo veprim ushtarak i BS-sĂ« quhej antiimperialist, ndĂ«rsa çdo akt ushtarak i vendeve perĂ«ndimore gjykohej si âimperialistâ. VetĂ«mohimi i kĂ«rkuar pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« gjimnastikĂ« tĂ« tillĂ« mendore shpjegon si BS-ja dhe mbĂ«shtetĂ«sit e saj rrĂ«shqitĂ«n me lehtĂ«si duke e cilĂ«suar GjermaninĂ« naziste si fontanĂ«n e fashizmit, por duke nĂ«nshkruar Traktatin e mossulmimit me Berlinin dhe tre vite mĂ« vonĂ« me luftĂ«n kundĂ«r tij.
Nuk Ă«shtĂ« rastĂ«si qĂ« Ofensiva pĂ«r âPaqeâ nĂ« vitet e para tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« filloi kur BS-ja nuk kishte ende potencial kĂ«rcĂ«nimi bĂ«rthamor. Vala tjetĂ«r e madhe e âPaqesâ ndodhi nĂ« fillim tĂ« viteve â80, kur presidenti Ronald Reagan u shpreh pĂ«r pĂ«rmbysjen e komunizmit dhe ndĂ«rprerjen e bashkekzistencĂ«s paqĂ«sore me tĂ«. FushĂ«beteja u bĂ« Evropa PerĂ«ndimore, ku pati debate tĂ« ashpra mbi planin pĂ«r stacionimin e raketave me rreze tĂ« mesme veprimi âPershing 2â nĂ« pĂ«rgjigje tĂ« vendosjes sĂ« raketave ruse âSS 20â. âNew Jork Timesâ nĂ« vitin 1983 njoftonte me titull tĂ« madh se qeveritĂ« e DanimarkĂ«s dhe tĂ« ZvicrĂ«s arritĂ«n tĂ« zbulonin sovjetikĂ« tĂ« veshur me petkun e diplomatit, por tĂ« cilĂ«t ishin oficerĂ« tĂ« KGB-sĂ« qĂ« bĂ«nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tâu infiltruar nĂ« Grupet nĂ« PerĂ«ndim qĂ« ishin kundĂ«r stacionimit tĂ« raketave âPershingâ.
Debati mĂ« i ashpĂ«r ndodhi nĂ« GjermaninĂ« PerĂ«ndimore, ku Partia e GjelbĂ«r akuzoi komunistĂ«t se kishin sabotuar pĂ«rpjekjet pĂ«r organizimin e njĂ« demonstrate tĂ« madhe kundĂ«r Reaganit dhe NATO-s gjatĂ« Samitit tĂ« kĂ«saj tĂ« fundit nĂ« Bon. Frytet e kĂ«tij infiltrimi u panĂ« edhe nĂ« rezolutĂ«n e kĂ«saj ngjarjeje: Ajo dĂ«nonte politikĂ«n e jashtme amerikane, por heshte pĂ«r agresionin sovjetik kundĂ«r Afganistanit dhe vendosjen e Ligjit tĂ« LuftĂ«s nĂ« Poloni gjatĂ« sundimit tĂ« JuntĂ«s Ushtarake atje, pĂ«rfaqĂ«suesi i tĂ« cilĂ«s u shfaq edhe nĂ« njĂ« konferencĂ« tĂ« KĂ«shillit BotĂ«ror tĂ« Paqes. Politika e jashtme e heshtur sovjetike u shfaq edhe nĂ« sloganin e lĂ«vizjes sĂ« paqes kundĂ«r raketave âPershingâ: âJo mĂ« raketa tĂ« reja nĂ« EvropĂ«â.
Ky shfrytĂ«zim i pĂ«rpjekjeve njerĂ«zore pĂ«r paqe qĂ« ka vijuar pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra tregon se sa shumĂ« ndryshon kuptimi i fjalĂ«s paqe. NĂ« shoqĂ«ritĂ« e lira kuptimi i saj Ă«shtĂ« i qartĂ«: jo luftĂ«. Por, pĂ«r burrat nĂ« Kremlin, âPaqjaâ Ă«shtĂ« koncept subjektiv qĂ« i pĂ«rfshin tĂ« gjitha qĂ«llimet e saj, pĂ«r aq kohĂ« sa aty nuk pĂ«rmendet fjala âdhunĂ«â
Disidenti sovjetik, Vladimir Bukowski, nĂ« vitin 1982 shkruante: âNdoshta ideologĂ«t bolshevikĂ« kanĂ« qenĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m qysh nĂ« fillim se sa armĂ« e fuqishme Ă«shtĂ« tundimi nga paqja - se sa lehtĂ« mund tĂ« besojnĂ« njerĂ«zit dhe sa iracionalĂ« mund tĂ« bĂ«hen, pĂ«r aq kohĂ« sa te ata krijohet qoftĂ« edhe shpresa mĂ« e vogĂ«l se paqja Ă«shtĂ« afĂ«râ.
Lufta e Ftohtë tani mund të konsiderohet vërtet e kaluar, por zhvillimet më të fundit tregojnë se besimi me lehtësi dhe irracionaliteti ndaj iluzionit rus ka vazhduar të përhapet më tej.
KĂ«shtu, presidenti Donald Trump e quajti veten âPresident i Paqesâ dhe qeveria e tij menjĂ«herĂ« ndĂ«rmori dy hapa pĂ«r ta formalizuar kĂ«tĂ« vetĂ«vlerĂ«sim. Fillimisht, Departamenti Amerikan i Shtetit njoftoi se Instituti amerikan pĂ«r Paqe do tĂ« quhet âDonald J. Trump Institute of Peaceâ duke vlerĂ«suar kĂ«sisoj âUjdibĂ«rĂ«sin mĂ« tĂ« madh nĂ« historinĂ« e kombit tonĂ«â. Edhe mĂ« domethĂ«nĂ«se ishte publikimi i strategjisĂ« sĂ« re amerikane. Ajo thekson meritat e mĂ«dha tĂ« Donald Trump si paqebĂ«rĂ«s, por, ndĂ«rkohĂ«, kuptimi i saj mbi âPaqenâ Ă«shtĂ« shqetĂ«sues, mbasi ngjason shumĂ« me konceptin rus mbi paqen.
NĂ« radhĂ« tĂ« parĂ«, nĂ« StrategjinĂ« e re amerikane, Rusia nuk konsiderohet mĂ« si kĂ«rcĂ«nim. NjĂ« kontrast i madh ky me kĂ«ndvĂ«shtrimin e vetĂ« Trumpit gjatĂ« presidencĂ«s sĂ« tij tĂ« parĂ«, ku nĂ« strategjinĂ« e atĂ«hershme tĂ« sigurisĂ« kombĂ«tare 2017 shkruhej âRusia po kĂ«rkon tĂ« formojĂ« njĂ« botĂ« nĂ« kundĂ«rshtim me vlerat dhe interesat amerikane, me synimin tĂ« dobĂ«sojĂ« ndikimin amerikan nĂ« botĂ« dhe tĂ« na ndajĂ« nga aleatĂ«t dhe partnerĂ«t tanĂ«; ajo âkĂ«rkon tĂ« varrosĂ« fuqinĂ«, ndikimin, interesat, sigurinĂ« dhe mirĂ«qenien amerikaneâ. Strategjia KombĂ«tare e SigurisĂ« 2017 e akuzonte RusinĂ« pĂ«r programin e saj tĂ« armatimit, e cila synonte tĂ« minonte legjitimitetin e demokracive dhe pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim âRusia do tĂ« ndĂ«rmarrĂ« masa subversive pĂ«r tĂ« dobĂ«suar besueshmĂ«rinĂ« dhe angazhimin amerikan pĂ«r EvropĂ«n, tĂ« minojnĂ« unitetin transatlantik dhe tĂ« dobĂ«sojnĂ« institucionet dhe regjimet evropianeâ.
NdĂ«rsa, nĂ« StrategjinĂ« e re tĂ« SigurisĂ« KombĂ«tare, administrata e presidentit Trump bĂ«n thirrje pĂ«r âtâi dhĂ«nĂ« fund perceptimit dhe realitetit pĂ«r NATO-n si njĂ« aleancĂ« pĂ«rherĂ« nĂ« zgjerimâ, duke i dhĂ«nĂ« kĂ«shtu fund 35 vjetĂ«ve tĂ« mbĂ«shtetjes dypartiake amerikane pĂ«r zgjerimin e AleancĂ«s Atlantike me vende demokratike evropiane, tĂ« cilat plotĂ«sojnĂ« kriteret e anĂ«tarĂ«simit. Gjithashtu, administrata amerikane fajĂ«son aleatĂ«t tanĂ« demokratikĂ« mĂ« shumĂ« sesa shtetin agresor pĂ«r mungesĂ«n e paqes nĂ« UkrainĂ«. Sigurisht qĂ« ânjĂ« pjesĂ« e madhe e shumicĂ«s evropiane duan paqeâ, thotĂ« dokumenti. MirĂ«po, problemi tani shtrohet se pĂ«r çfarĂ« lloj âpaqejeâ bĂ«het fjalĂ«? Sepse njĂ« sondazh i zhvilluar nĂ« fillim tĂ« muajit dhjetor nga njĂ« revistĂ« franceze zbuloi se 80 pĂ«rqind e evropianĂ«ve nuk besojnĂ« se Rusia kĂ«rkon me tĂ« vĂ«rtetĂ« paqe, ndĂ«rsa 61 pĂ«rqind duan qĂ« vendet e tyre tĂ« vijojnĂ« dhe tĂ« shtojnĂ« mbĂ«shtetjen ndaj UkrainĂ«s.
Nga ana e tyre, liderĂ«t evropianĂ« shprehen me njĂ« kuptim mĂ« tĂ« sofistikuar tĂ« fjalĂ«s âPaqeâ, duke argumentuar se çdo âujdi pĂ«r njĂ« paqe qĂ« nuk pĂ«rfshin garancitĂ« e sigurimit pĂ«r UkrainĂ«n do tĂ« ishte thjesht njĂ« pauzĂ« pĂ«r frymĂ«marrje derisa Putini ta ndjejĂ« veten tĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r tĂ« sulmuar sĂ«rish.
TĂ« gjitha kĂ«to ngjarje pĂ«rbĂ«jnĂ« njĂ« sfond tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« kuptuar zinxhirin e ngjarjeve qĂ« janĂ« zhvilluar muajt e kaluar, duke pĂ«rfshirĂ« edhe propozimin mĂ« tĂ« fundit tĂ« AdministratĂ«s amerikane pĂ«r âPlanin e Paqesâ pĂ«r pĂ«rfundimin e luftĂ«s nĂ« UkrainĂ«. MĂ« 20 nĂ«ntor tĂ« vitit tĂ« kaluar nĂ« media rrodhi informacioni mbi kĂ«tĂ« plan me 28 Pika. I pĂ«rgatitur me kujdes nga Steve Witkoff, njĂ« zhvillues i pasurive tĂ« patundshme nĂ« Nju-Jork dhe president i klubeve tĂ« golfit me inpute nga shefi i tij emĂ«ror, sekretari i Shtetit, Marco Rubio, dhe dhĂ«ndĂ«ri i presidentit, Jared Kushner, ky propozim pranonte kĂ«rkesat kryesore ruse dhe shkelte shumĂ« vija tĂ« kuqe ukrainase. NĂ« kĂ«mbim tĂ« pĂ«rfundimit tĂ« armiqĂ«sive midis tyre, kjo marrĂ«veshje do tâi jepte RusisĂ« mĂ« shumĂ« territor se sa ka pushtuar, zyrtarisht do ta ndalonte UkrainĂ«n tĂ« hynte ndonjĂ«herĂ« nĂ« NATO, do tĂ« vendoste njĂ« tavan nĂ« madhĂ«sinĂ« e ushtrisĂ« sĂ« saj, do tĂ« parandalonte ushtarĂ« nga vendet e NATO-s tĂ« stacionoheshin nĂ« tokĂ«n ukrainase, do tĂ« zhbllokonte miliarda euro tĂ« aseteve ruse tĂ« depozituara nĂ« bankat perĂ«ndimore dhe, kryesorja, do tĂ« hiqte sanksionet ekonomike ndaj MoskĂ«s tĂ« vendosura qysh nĂ« vitin 2014 pas aneksimit prej saj tĂ« KrimesĂ«.
NĂ« kĂ«mbim pĂ«r tĂ« gjitha kĂ«to âtĂ« miraâ nga Rusia, Ukraina do tĂ« kishte disa garanci tĂ« paqarta sigurie qĂ« nuk ishin mĂ« shumĂ« se njĂ« e ârĂ«nĂ« nĂ« shpatullaâ.
PĂ«rshtypja se Witkoffit kishte rĂ«nĂ« viktimĂ« e kuptimit rus tĂ« fjalĂ«s âPaqeâ u pĂ«rforcua nga njĂ« telefonatĂ« e tij mĂ« 14 tetor me homologun rus, e cila rrodhi e zbardhur te âBloombergâ nĂ« nĂ«ntor tĂ« vitit tĂ« kaluar. Witkoffi i kishte thĂ«nĂ« Yuri Ushakovit, kĂ«shilltari mĂ« i lartĂ« i Putinit pĂ«r politikĂ«n e jashtm,e se âFederata Ruse ka dashur gjithmonĂ« njĂ« plan paqejeâ, diçka e çuditshme ta thuash pĂ«r njĂ« vend qĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paprovokuar ka sulmuar ushtarakisht fqinjin e tij 11 vjet mĂ« parĂ«. âUnĂ« e besoj kĂ«tĂ«. I tregova edhe presidentit qĂ« e besoj atĂ«â. Witkoff i kishte sugjeruar Ushakovit qĂ« Putini ta telefononte Trumpin pĂ«rpara se ky i fundit tĂ« takonte presidentin Zelensky mĂ« 17 Tetor; Ushakov e zbatoi sugjerimin e Witkoffit dhe mĂ« 16 Tetor Trump foli mbi dy orĂ« nĂ« telefon me Putinin. TĂ« nesĂ«rmen, Trumpi refuzoi tâi dĂ«rgonte UkrainĂ«s raketat e fuqishme âTomahawkâ qĂ« ai kishte lĂ«nĂ« tĂ« kuptonte se do tâia dĂ«rgonte disa ditĂ« mĂ« parĂ« dhe i bĂ«ri presion Zelenskyt qĂ« tâi dorĂ«zonte tokat qĂ« rusĂ«t aktualisht nuk i kanĂ« nĂ«n kontroll. Dy ditĂ« pas rrjedhjes se transkriptit tĂ« telefonatĂ«s sĂ« Witkoffit, Putini e mbrojti atĂ« nga akuzat si pro-rus, duke thĂ«nĂ« se âWitkoffi Ă«shtĂ« njeri inteligjentâ. MirĂ«po, ashtu si âPaqeâ edhe fjala â Inteligjentâ nĂ« rusisht ka kuptim tĂ« ndryshĂ«m.
RusĂ«t kanĂ« kohĂ« qĂ« i konsiderojnĂ« afaristĂ«t amerikanĂ« tĂ« tipit Witkoff si objektiva tĂ« lehtĂ«. PavarĂ«sisht tĂ« gjitha sulmeve tĂ« tyre kundĂ«r tĂ« kĂ«qijave tĂ« kapitalizmit, shpesh liderĂ«t sovjetikĂ« janĂ« rreshtuar nĂ« njĂ« vijĂ« me afaristĂ«t perĂ«ndimorĂ«, duke kundĂ«rshtuar kryesisht gjithçka qĂ« pengon tregtinĂ« Lindje-PerĂ«ndim. NĂ« fakt, AFL-CIO (Federata Amerikane e PunĂ«s dhe Kongresi i Organizatave Industriale) ka kontribuar shumĂ« mĂ« tepĂ«r pĂ«r tĂ« pĂ«rmbysur komunizmin nĂ« EvropĂ«n Lindore se sa âFortune 500â. AfĂ«rsia ndĂ«rmjet kapitalizmit shtetĂ«ror dhe Kremlinit u bĂ« edhe mĂ« e theksuar pas shembjes sĂ« komunizmit, kur Rusia u kthye nĂ« njĂ« sindikatĂ« kriminale, duke u hequr si ekonomi kombĂ«tare.
Putini e di mirĂ« se afaristĂ«t nuk njihen pĂ«r merakun e tyre mbi moralin, mbasi fitimi i parave pĂ«r ta ka epĂ«rsi mbi koncepte tĂ« tilla abstrakte si âpaqjaâ. Ndaj, edhe Kremlini i drejtohet mentalitetit tĂ« administratĂ«s sĂ« presidentit Trump, e cila ngjason me mentalitetin e bordit tĂ« njĂ« korporate, duke evidentuar pĂ«rfitimet ekonomike qĂ« do tĂ« ketĂ« ShBA-ja (dhe afaristĂ«t, sidomos), nĂ«se konflikti do tĂ« pĂ«rfundojĂ« sipas kushteve ruse. MirĂ«po, suksesi pĂ«r çdo lloj ujdie kĂ«rkon domosdoshmĂ«risht heqjen e sanksioneve ruse.
NĂ« zbatim tĂ« kĂ«tij objektivi, Witkoffi i ka anashkaluar kanalet normale diplomatike, shpesh duke refuzuar tĂ« bashkĂ«rendohet me aleatĂ«t evropianĂ«; kjo mbasi, sipas tij, pĂ«rdorimi i metodave tĂ« sigurta Ă«shtĂ« âi bezdisshĂ«mâ pĂ«r tĂ«. Ishte pikĂ«risht kjo pakujdesia e treguar me sigurinĂ« operacionale qĂ« shkaktoi interceptimin dhe rrjedhjen e telefonatĂ«s sĂ« tij me Ushakovin.
Ndryshe nga teoria e paqes demokratike, pohimi i vĂ«rtetĂ« empirik se demokracitĂ« nuk shkojnĂ« nĂ« luftĂ« kundĂ«r njĂ«ra-tjetrĂ«s si edhe nocioni se vendet qĂ« bĂ«jnĂ« tregti nuk luftojnĂ« kundĂ«r njeri-tjetrit Ă«shtĂ« njĂ« ide e vjetĂ«r absurde, e cila empirikisht nuk Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«. Ajo Ă«shtĂ« pjesĂ« e besimit amerikan (dhe mĂ« shumĂ« e republikanĂ«ve) se vendi qeveriset mĂ« mirĂ« si biznes, njĂ« broçkull qĂ« shkon deri te obsesioni pĂ«r fitime e Trumpit nĂ« vitet â80 kur ai premtonte nĂ« fushatat presidenciale tĂ« Ross Perotit, Steve Forbesit, Herman Cainit dhe Carly Fiorinas se mund tâi jepte fund me njĂ« dorĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« âbrenda njĂ« oreâ. Ashtu si tradita e politikĂ«s sĂ« jashtme ârealisteâ prej nga ajo vjen, edhe ky kĂ«ndvĂ«shtrim teknokratik i njĂ« mendjeje tĂ« vetme racionaliste nuk ka vend pĂ«r moral ose ideologji nĂ« marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rkombĂ«tare dhe as pĂ«r tâu joshur nga mundĂ«sia qĂ« kur Putini tĂ« ligjĂ«rojĂ« pafund mbi pandashmĂ«rinĂ« e popujve tĂ« RusisĂ« dhe UkrainĂ«s, ai ka seriozisht dhe Ă«shtĂ« gati tĂ« sakrifikojĂ« qindra mijra tĂ« rinj pĂ«r ta realizuar atĂ« ide.
Ashtu siç ndodh edhe nĂ« njĂ« ekip me afaristĂ« kokĂ«fortĂ« tĂ« cilĂ«t rrahin gjoksin pĂ«r aftĂ«sitĂ« e tyre tĂ« forta negociuese, Trumpi, Witkoffi dhe Kushneri po ushtrojnĂ« trysni nĂ« mĂ«nyrĂ« aspak proporcionale mbi viktimĂ«n e konfliktit, ndĂ«rkohĂ« qĂ« po e lejojnĂ« agresorin âta kalojĂ« lumin pa u lagurâ. NĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ«, ato duket se besojnĂ« qĂ« tĂ« dy vendet janĂ« fajtorĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n masĂ« dhe se ShBA-ja nuk duhet tĂ« mbajĂ« anĂ« midis njĂ« demokracie tĂ« lidhur me PerĂ«ndimin (pavarĂ«sisht nga defektet e saj) dhe njĂ« kundĂ«rshtari tĂ« vjetĂ«r antiamerikan.
âAi duhet ta dijĂ« se do tĂ« bjerĂ« kokĂ«poshtĂ«â, i tha Witkoff gazetarit Tucker Carlson, pĂ«r Zelenskyn, duke rĂ«nĂ« dakord me pohimin se Ukraina do ta humbasĂ« luftĂ«n, diçka e çuditshme pĂ«r njĂ« diplomat amerikan qĂ« flet kĂ«shtu duke krijuar shqetĂ«sime pĂ«r edhe pĂ«r dhĂ«nien e miliarda dollarĂ«ve ndihma ushtarake tĂ« ShBA-sĂ«. KĂ«to deklarata ilustrojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dhimbshme mungesĂ«n e pĂ«rvojĂ«s diplomatike tĂ« Witkoffit dhe besimin e tij te narrativa ruse se pengesĂ« pĂ«r paqen na qenka Zelensky. PĂ«rpara bisedimeve tĂ« paqes nĂ« fillim tĂ« muajit dhjetor, Putini vlerĂ«soi takimin e tij me Witkoffin dhe Kushnerin, sepse veprimet e vendeve evropiane âsynojnĂ« vetĂ«m njĂ« gjĂ«: tĂ« bllokojnĂ« tĂ«rĂ«sisht kĂ«tĂ« proces paqejeâ.
QĂ« Witkoff duhet jetĂ« ai tip njeriu qĂ« i merr si tĂ« mirĂ«qena fjalĂ«t e diktatorit, kjo u duk sheshit qysh nĂ« fillimet e administratĂ«s sĂ« re amerikane. NĂ« intervistĂ«n e tij me Carlson nĂ« mars, Witkoffi diskutoi mbi njĂ« takim qĂ« ai kishte zhvilluar me Putinin pĂ«r tĂ« diskutuar paraprakisht njĂ« marrĂ«veshje tĂ« mundshme pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund luftĂ«s. Witkoffi kishte propozuar njĂ« ndĂ«rprerje 30-ditore tĂ« sulmeve ruse ndaj objekteve energjetike ukrainase, tĂ« cilin Putini e formalizoi gjatĂ« bisedĂ«s telefonike me Trumpin gjashtĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«. âIshte diçka e fisshme prej tij tĂ« mĂ« pranonte dhe tĂ« mĂ« priste muaâ i tha Witkoffi, Carlsonit, pĂ«r presidentin rus tĂ« cilin Witkoffi e lavdĂ«roi se kishte qenĂ« â i sjellshĂ«mâ me mua, edhe pse nĂ« fakt Putini e detyroi atĂ« tĂ« priste plot tetĂ« orĂ«!
Por, ajo çka i ka lĂ«nĂ« mĂ« shumĂ« mbresa Witkoffit nga takimi me liderin rus ishte hendeku i thellĂ« midis njĂ« burracaku keqbĂ«rĂ«s tĂ« portretizuar nga media perĂ«ndimore dhe Putini i vĂ«rtetĂ« qĂ« Witkoffi ka njohur gjatĂ« takimeve ballĂ« pĂ«r ballĂ« me tĂ«. NĂ« fakt, tĂ« gjitha provat qĂ« Witkoffi donte dhe kishte nevojĂ« tĂ« kuptonte kornizĂ«n âe fisshmeâ mendore tĂ« ish-oficerit tĂ« KGB-sĂ«, ishte dhurata e Putinit me njĂ« portret tĂ« Trumpit dhe lutja e tij pĂ«r presidentin pas dĂ«shtimit tĂ« atentatit kundĂ«r tij gjatĂ« korrikut 2024.
PĂ«r fat tĂ« keq, nuk ka transkript tĂ« kĂ«saj bisede, por edhe nĂ«se do tĂ« kishte njĂ« tĂ« tillĂ«, ne nuk do tĂ« mund tĂ« mbĂ«shteteshin tek ajo mbasi Witkoffi, duke injoruar çdo protokoll dhe logjikĂ«n diplomatike, nuk pranoi tĂ« merrte me vete njĂ« pĂ«rkthyes nga Departamenti i Shtetit. âĂshtĂ« njĂ« lloj lidhje tĂ« cilĂ«n ne kemi mundur ta rivendosim nĂ« njĂ« fjalĂ« tĂ« thjeshtĂ« qĂ« quhet komunikim, pĂ«r tĂ« cilĂ«n, siç e dini shumĂ« njerĂ«z, thonĂ« se unĂ« nuk duhet ta bĂ«ja sepse Putini Ă«shtĂ« njeri i keqâ, ka shpjeguar mĂ« vonĂ« Witkoffi. âMirĂ«po, unĂ« nuk e shoh Putinin si njeri tĂ« keqâ.
Ashtu si edhe presidenti tĂ« cilit ai i shĂ«rben, Witkoffi shfaq besim tĂ« verbĂ«r gjatĂ« bisedave me njĂ« kundĂ«rshtar. Kur Witkoffi i referohet nĂ« mĂ«nyrĂ« sarkastike njĂ« fjale tĂ« thjeshtĂ« si âkomunikimâ, ai po krijon njĂ« njeri kashte, si krijesĂ« e MAGA-s, duke pohuar se edhe vetĂ« kritikĂ«t e politikĂ«s sĂ« jashtme tĂ« Trumpit janĂ« kundĂ«r diplomacisĂ«. Por, problemi kĂ«tu nuk Ă«shtĂ« se po bisedohet me njĂ« kundĂ«rshtar, por se kĂ«to bisedime po bĂ«hen si qĂ«llim nĂ« vetvete. Ja, mĂ« konkretisht pĂ«r çështjen nĂ« fjalĂ«, lidhur me ndalimin e bombardimeve ruse mbi objektet energjetike ukrainase pĂ«r njĂ« afat 30-ditor qĂ« Witkoffi pretendon se e siguroi nga Putini. NĂ« fakt, rusĂ«t e kanĂ« shkelur atĂ« me dhjetĂ«ra herĂ« dhe kjo mjafton pĂ«r tĂ« treguar se sa âburrĂ« i mirĂ«â Ă«shtĂ« Putini.
Sot, KĂ«shilli BotĂ«ror i Paqes Ă«shtĂ« praktikisht jashtĂ« funksionit, por misioni, taktikat dhe retorika e tij vazhdojnĂ«. Llomotitjet e pareshtura tĂ« Kremlinit pĂ«r âpaqeâ kanĂ« tĂ« njĂ«jtin qĂ«llim qĂ« kishin edhe gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«: tĂ« zbutin PerĂ«ndimin me qĂ«llim qĂ« tâi hapin rrugĂ«n agresionit dhe ekspansionit tĂ« mĂ«tejshĂ«m rus. Duke pĂ«rfituar nga frika perĂ«ndimore ndaj njĂ« Lufte tĂ« TretĂ« BotĂ«rore (njĂ« model tjetĂ«r sovjetik qĂ« Trumpi dhe shokĂ«t e tij e propaganduan gjatĂ« fushatĂ«s presidenciale tĂ« vitit 2016), ajo shpreh njĂ« dĂ«shirĂ« vetĂ«m nĂ« dukje pĂ«r paqe, por nĂ« realitet nĂ«nkupton kĂ«rcĂ«nim pĂ«r luftĂ«.
Dikur naivët që ranë preh e këtij mentaliteti ishin nga e majta, ndërsa sot viktima të sofizmave gjuhësore ruse të epokës sovjetike po bëhen gjithmonë e më shumë sektorë në rritje të së djathtës. Të dyja palët vuajnë sepse nuk arrijnë të kuptojnë natyrën e vërtetë të regjimit në Kremlin, i cili mbështetet në dhunë dhe në kërcënim të përhershëm për mbijetesë.
Ndaj, tĂ« pranosh â Paqenâ sipas kushteve tĂ« MoskĂ«s, do tĂ« thotĂ« tâi lejosh rusĂ«t tĂ« bĂ«jnĂ« çâtu dojĂ« qejfi.
Historiani Andrew Bayliss paralajmĂ«ron komentuesit modernĂ« qĂ« tĂ« mos e barazojnĂ« me âçlirimâ arsimin e detyrueshĂ«m pĂ«r gratĂ« nĂ« SpartĂ«.
Nga: Harry Sidebottom / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
SpartanĂ«t gĂ«zojnĂ« njĂ« imazh tĂ« lartĂ« nĂ« imagjinatĂ«n popullore moderne: tĂ« guximshĂ«m dhe tĂ« bindur, i paramendojmĂ« si luftĂ«tarĂ« tĂ« pathyeshĂ«m pĂ«r liri, me aftĂ«si pĂ«r fraza tĂ« zgjuara tĂ« denja pĂ«r njĂ« film tĂ« Clint Eastwoodit. Por, realiteti, siç e thekson Andrew Bayliss nĂ« hyrje tĂ« historisĂ« sĂ« tij interesante, Sparta: Ngritja dhe rĂ«nia e njĂ« superfuqie tĂ« lashtĂ« [Sparta: The Rise and Fall of An Ancient Superpower], Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu rindĂ«rtuar. PĂ«rveç disa qindra vargjeve tĂ« poetĂ«ve Tirteu dhe Alkman, tĂ« gjitha burimet tona tĂ« lashta janĂ« shkruar nga grekĂ« tĂ« tjerĂ«, zakonisht athinas. Siç ka thĂ«nĂ« Tukididi, detyra e kĂ«tyre tĂ« jashtmĂ«ve bĂ«hej edhe mĂ« e vĂ«shtirĂ« nga fshehtĂ«sia maniake e spartanĂ«ve. NjĂ« pengesĂ« tjetĂ«r ishte ideologjia spartane se qyteti i tyre ishte i pandryshueshĂ«m, gjĂ« qĂ« e bĂ«n tĂ« vĂ«shtirĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« narrative historike.
Por, mbretĂ«ria spartane nuk ka qenĂ« gjithmonĂ« njĂ« fuqi ndĂ«rkombĂ«tare. Ngjarja qĂ« e shtyu nĂ« kĂ«tĂ« drejtim ishte pushtimi i MesenisĂ« fqinje nĂ« mesin e shekullit tĂ« shtatĂ« para Krishtit (edhe pse mungesa e burimeve e bĂ«n kĂ«tĂ« disi tĂ« paqartĂ«). Ky aneksim i dha SpartĂ«s njĂ« territor shumĂ« mĂ« tĂ« madh se cilido qytet tjetĂ«r grek i pĂ«rçarĂ« nga grindjet e brendshme. Kryesorja, spartanĂ«t i ulĂ«n mesenianĂ«t, grekĂ« si ata, nĂ« statusin e helotĂ«ve - zakonisht tĂ« pĂ«rkthyer si âbujq tĂ« lidhur me tokĂ«nâ, megjithĂ«se âskllevĂ«râ mund tĂ« jetĂ« term mĂ« i pĂ«rshtatshĂ«m.
Puna e helotĂ«ve ua mundĂ«soi spartanĂ«ve tĂ« ndĂ«rtonin sistemin e tyre tĂ« ashpĂ«r dhe pederast tĂ« edukimit shtetĂ«ror, agoge, dhe tĂ« pĂ«rkushtoheshin tĂ«rĂ«sisht pĂ«r tĂ« qenĂ« luftĂ«tarĂ« gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s. Ky sistem shĂ«rbeu edhe pĂ«r tĂ« zgjidhur njĂ« debat, kur aleatĂ«t e SpartĂ«s u ankuan se po siguronin mĂ« shumĂ« trupa pĂ«r ushtrinĂ« sesa vetĂ« spartanĂ«t. Mbreti spartan, Agesilau, urdhĂ«roi ushtarĂ«t e tij tĂ« uleshin: pastaj, pĂ«r njĂ« nga njĂ«, kĂ«rkoi qĂ« tĂ« ngriheshin tĂ« gjithĂ« ata qĂ« merreshin me ndonjĂ« zanat - nga poçarĂ«t te farkĂ«tarĂ«t. Pas pak, thuajse tĂ« gjithĂ« aleatĂ«t ishin nĂ« kĂ«mbĂ«, ndĂ«rsa spartanĂ«t ishin ende ulur. âShihniâ, tha Agesilau, âse sa mĂ« shumĂ« ushtarĂ« dĂ«rgojmĂ« ne krahasuar me juâ.
Gratë spartane, në sytë e grekëve të tjerë, ishin më të çuditshme. Ato nuk kishin frikë të qortonin burrat publikisht, zakonisht për qyqarllëk. Kur djemtë nuk po tregonin zellin e pritur luftarak, një nënë spartane ngrinte fustanin dhe pyeste nëse donin të ktheheshin aty nga kishin ardhur. Gratë ndiqnin versionin e tyre të agogesë dhe mund të zotëronin prona dhe toka. Më të pasurat madje dërgonin skuadra qerresh për të marrë pjesë në Lojërat Olimpike.
MegjithatĂ«, siç tregon Bayliss, kjo nuk duhet kurrsesi tĂ« çojĂ« komentuesit modernĂ« nĂ« pĂ«rfundimin se gratĂ« spartane ishin veçanĂ«risht tĂ« âçliruaraâ. Ato ishin nĂ« thelb si makina pĂ«r riprodhim. Agogeja e tyre ishte ndĂ«rtuar pĂ«r tâi bĂ«rĂ« tĂ« afta fizikisht dhe tĂ« shĂ«ndetshme pĂ«r tĂ« lindur brezin tjetĂ«r tĂ« luftĂ«tarĂ«ve spartanĂ«; ishte e detyrueshme, dhe disa elementĂ« tĂ« ushtrimeve, sipas burimeve tĂ« mĂ«vonshme, kryheshin lakuriq teksa burrat qytetarĂ« shikonin. (Plutarku pohon se kjo i nxiste burrat spartanĂ« tĂ« martoheshin nga ânevoja dashuroreâ.) ĂshtĂ« e njohur se njĂ« burrĂ« spartan mund tâia huazonte gruan e tij njĂ« qytetari tjetĂ«r pĂ«r tĂ« pasur fĂ«mijĂ«. AsgjĂ« nĂ« burimet tona nuk sugjeron se gruaja kishte ndonjĂ« tĂ« drejtĂ« fjale nĂ« kĂ«tĂ« marrĂ«veshje.
PĂ«rveç fuqisĂ« sĂ« luftĂ«tarĂ«ve tĂ« saj, Sparta ishte veçanĂ«risht e papĂ«rshtatshme pĂ«r tâu bĂ«rĂ« superfuqi, duke mbajtur qĂ« nĂ« fillim farat e rĂ«nies sĂ« vet. Sparta kishte dy mbretĂ«r, nga dy dinasti tĂ« ndryshme; ata shpesh grindeshin dhe pĂ«rdoreshin nga qytetarĂ«t e pakĂ«naqur pĂ«r tĂ« sabotuar njĂ«ri-tjetrin - madje ndonjĂ«herĂ« pĂ«r tâi pĂ«rmbysur. KĂ«shilli i pesĂ« eforĂ«ve (magjistratĂ«ve kryesorĂ«) ndĂ«rrohej çdo vit. KĂ«shtu, zbatimi i njĂ« strategjie tĂ« qĂ«ndrueshme afatgjate ishte i pamundur.
As nĂ« zonĂ«n e saj brenda Peloponezit, Sparta nuk ishte e sigurt. KurrĂ« nuk arriti ta nĂ«nshtronte rivalin e saj lokal - qytetin e Argosit qĂ« u bĂ« qendĂ«r e kundĂ«rshtimit. Ekzistenca e helotĂ«ve gjithashtu shtonte pasiguri nĂ« politikĂ«n e jashtme. Nga njĂ«ra anĂ« ishte argumenti se, meqĂ« helotĂ«t kryenin punĂ«n duke u dhĂ«nĂ« kohĂ« spartanĂ«ve pĂ«r tâu pĂ«rkushtuar pĂ«r tĂ« qenĂ« ushtarĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« botĂ«, Sparta do tĂ« duhej ta pĂ«rdorte avantazhin e saj ushtarak pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« perandori. Nga ana tjetĂ«r, spartanĂ«t ishin plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«dijshĂ«m se helotĂ«t i urrenin, donin âtâi hanin tĂ« gjallĂ«â, prandaj qytetarĂ«t duhej tĂ« rrinin nĂ« shtĂ«pi pĂ«r tâi mbajtur nĂ«n kontroll.
Por, problemi më i madh i Spartës ishte veçantia e saj. Ishte e lehtë të humbje statusin e qytetarit nëse dështoje në sprovat e agogesë, ose tregoje frikë në betejë. Nga ana tjetër, ngritja e të tjerëve në statusin e qytetarit ndodhte rrallë dhe vetëm në raste emergjencash të mëdha ushtarake. Kështu, me kalimin e kohës, numri i spartanëve ra me shpejtësi. Fillimisht, zyrtarët spartanë besonin se pas ndarjes së tokës së Mesenisë, kishin nëntë mijë homojojë (qytetarë elitarë). Në betejën e Platesë më 479 para Krishtit, morën pjesë pesë mijë. Në Mantinea, më 418 para Krishtit, ishin vetëm pak më shumë se dy mijë dhe në Leuktra, më 371 para Krishtit, më pak se një mijë.
DĂ«mtues edhe mĂ« i madh pĂ«r jetĂ«gjatĂ«sinĂ« e SpartĂ«s ishte zakoni i trashĂ«gimisĂ« sĂ« barabartĂ«. Tokat e njĂ« qytetari duhej tĂ« prodhonin mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« kontribuar nĂ« âmesâ [darka e pĂ«rbashkĂ«t e ushtarakĂ«ve]. NĂ«se njĂ« spartan kishte disa fĂ«mijĂ«, pas dhĂ«nies sĂ« pajĂ«s pĂ«r vajzat ishte e mundshme qĂ« djemtĂ« nuk do tĂ« trashĂ«gonin tokĂ« tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« ruajtur statusin apo qytetarinĂ«. Pasi Epaminonda nga Teba çliroi mesenianĂ«t mĂ« 369 para Krishtit - pavarĂ«sisht pĂ«rpjekjeve pĂ«r reforma radikale nĂ« shekullin III para Krishtit - Sparta mori fund si fuqi e madhe. NĂ« kohĂ«t romake, ajo u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« qytet turistik, njĂ« version âDiznilendiâ i vetes sĂ« saj tĂ« dikurshme.
Bayliss ofron njĂ« rrĂ«fim tradicional politik dhe ushtarak, tĂ« shkruar me njĂ« gjuhĂ« tĂ« lexueshme, dhe tĂ« informuar nga njĂ« lexim i ndjeshĂ«m i burimeve tĂ« lashta dhe nga njĂ« njohje e thellĂ« e studimeve moderne. MegjithatĂ«, njĂ« kritikĂ« e vogĂ«l i drejtohet botuesit. Lexuesit qĂ« duan tĂ« mĂ«sojnĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r SpartĂ«n - dhe Bayliss do tâi frymĂ«zojĂ« shumĂ« pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« - nuk shĂ«rbehen mirĂ« me shĂ«nimet fund tĂ« librit, tĂ« cilat rrallĂ«herĂ« pĂ«rmendin ndonjĂ« studim bashkĂ«kohor, ndĂ«rsa bibliografia e pĂ«rzgjedhur Ă«shtĂ« tepĂ«r e shkurtĂ«r. ShumĂ« shpesh botuesit tremben se mos i frikĂ«sojnĂ« lexuesit, duke i nĂ«nvlerĂ«suar ata. Duhet tâu besojnĂ« mĂ« shumĂ« - ka apetit tĂ« mjaftueshĂ«m pĂ«r dije mĂ« tĂ« thella. /Telegrafi/
Nga: Sam Woodhouse / BBC PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Brizhit Bardo [Brigitte Bardot], e cila ka vdekur nĂ« moshĂ«n 91-vjeçare, fshiu nga kinemaja pĂ«rshkrimin e ndrojtur tĂ« grave nĂ« kinemanĂ« e viteve â50 tĂ« shekullit XX, duke u bĂ«rĂ« mishĂ«rim i njĂ« epoke tĂ« re tĂ« çlirimit seksual.
NĂ« ekran ajo ishte njĂ« pĂ«rzierje franceze e hijeshisĂ« lozonjare dhe sensualitetit kontinental. NjĂ« botim e quajti âprincesha e zymtĂ«sisĂ« dhe kontesha e joshjesâ, por ishte njĂ« imazh tĂ« cilin ajo vazhdimisht e urrente.
E prezantuar pamĂ«shirshĂ«m si njĂ« seks-simbol i hedonizmit, ajo ishte e zhgĂ«njyer nĂ« ambicien e saj pĂ«r tâu bĂ«rĂ« aktore serioze. MĂ« nĂ« fund, e braktisi karrierĂ«n e saj pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« fushatĂ« pĂ«r mirĂ«qenien e kafshĂ«ve.
Vite mĂ« vonĂ«, reputacioni i saj u dĂ«mtua kur bĂ«ri fyerje homofobike dhe u gjobit disa herĂ« pĂ«r nxitje tĂ« urrejtjes racore. Djali i saj gjithashtu e paditi pĂ«r dĂ«mtim emocional, pasi ajo tha se do tĂ« kishte preferuar tĂ« âlindte njĂ« qen tĂ« vogĂ«lâ.
Ishte një plagë në kujtesën e një ikone, e cila - në kulmin e saj - vuri bikinet, dëshirën femërore dhe kinemanë franceze në hartë.
Ndihmoi qĂ« bikinet tĂ« pranoheshin nĂ« shoqĂ«rinĂ« e viteve â50 tĂ« shekullit XX: Foto bardhezi pĂ«r fotografĂ«t e Festivalit tĂ« KanĂ«s mĂ« 1953(Lido/Shutterstock)
Brizhit Ana-Mari Bardo [Brigitte Anne-Marie Bardot] lindi në Paris më 28 shtator 1934.
Ajo dhe motra e saj, Marie-Jeanne, u rritën në një apartament luksoz në lagjen më të pasur të qytetit.
Prindërit e saj katolikë ishin të pasur dhe të devotshëm dhe kërkonin standarde të larta nga fëmijët e tyre.
Miqësitë e vajzave kontrolloheshin rreptësisht. Kur ato thyen vazon e preferuar të prindërve, u ndëshkuan me rrahje.
Bardo, më 1946: Prindërit e saj donin që ajo të bëhej balerinë(Roger Viollet via Getty Images)
Me gjermanët që pushtonin Parisin gjatë Luftës së Dytë Botërore, Bardo kalonte shumicën e kohës në shtëpi, duke kërcyer me disqe gramafoni.
E ëma e inkurajoi interesin e saj dhe e regjistroi në klasa baleti që në moshën shtatëvjeçare.
Mësuesi i saj në Konservatorin e Parisit e përshkroi si një nxënëse të shkëlqyer, dhe ajo vazhdoi të fitonte çmime.
Jeta si vajzë e re
Por, ajo e ndiente jetĂ«n klaustrofobike. NĂ« moshĂ«n 15-vjeçare, ka thĂ«nĂ« mĂ« vonĂ«, âpo kĂ«rkoja diçka, ndoshta njĂ« pĂ«rmbushje tĂ« vetvetesâ.
Një mik i familjes e bindi të pozonte për kopertinën e revistës Elle - revista kryesore e grave në Francë, dhe fotografitë shkaktuan sensacion.
Fotografitë e Bardos në kopertinat e revistave, riformësuan modën dhe konceptin e bukurisë (foto e vitit 1955)(Bettmann Archive/Getty Images)
Në atë kohë, gratë me stil kishin flokë të shkurtër, aksesorë të kombinuar me kujdes, dhe xhaketa të qepura me veshje të mëndafshta nate.
Flokët e Brizhitës vareshin në supe. Me trupin e hollë dhe atletik të një balerine, ajo nuk i ngjante aspak modeleve të tjera.
E fotografuar në një seri veshjesh rinore dhe moderne, ajo u bë mishërimi i një stili të ri jeune fille (vajzë e re).
Në moshën 16-vjeçare, ajo u perceptua si vajza më e famshme në kopertinat e Parisit.
Fotot e saj tërhoqën vëmendjen e regjisorit të filmit Marc Allegret, i cili i dha urdhër ndihmësit të tij, Roger Vadim, ta gjente atë.
Bardo përqafon Roger Vadimin, ndërsa ai është ulur në një tavolinë duke punuar në shtëpinë e tyre, më 1952: Ajo e dashuronte marrëzisht regjisorin aspirant Vadim(QUINIO/Gamma-Rapho via Getty Images)
Provat në ekran nuk ishin të suksesshme, por Vadimi - gjashtë vjet më i vjetër - e mori nën kujdes, fillimisht si favorite, pastaj si të fejuarën e tij.
Ata filluan një lidhje intensive, por kur prindërit e Bardos zbuluan lidhjen, kërcënuan ta dërgonin në Angli.
Si kundĂ«rpĂ«rgjigje, ajo u pĂ«rpoq tâia merrte jetĂ«n vetes, por u zbulua dhe u ndalua nĂ« çastin e fundit.
Brizhita ishte e mahnitur pas regjisorit aspirant.
Atij i dukej si njĂ« âujk i egĂ«râ.
âAi mĂ« shikonte, mĂ« frikĂ«sonte, mĂ« tĂ«rhiqte dhe unĂ« nuk e dija mĂ« ku ishaâ, shpjegoi ajo mĂ« vonĂ«.
Bardo dhe Vadim, duke qëndruar pranë altarit, gjatë ceremonisë së tyre të martesës në dhjetor të vitit 1952(Hulton Archive/Getty Images)
Nën një presion të tillë, prindërit e saj u dorëzuan, por ia ndaluan çiftit të martohej deri sa Brizhita të mbushte 18 vjeç.
Sapo ky prag u kapërcye, çifti u martua.
Të bëhesh ikonë
Vadimi filloi ta formësonte Bardon në yllin që ai besonte se ajo mund të bëhej.
Ai ia shiti fotografitë e martesës së tyre revistës Paris-Match dhe e udhëzoi se si të sillej në publik.
Ai e ndihmoi gruan e tij të re të gjente role të vogla në një duzinë filmash të parëndësishëm, shpesh duke luajtur tema dashurie të një femre tërheqëse, por të pafajshme.
Por, deri nĂ« vitin 1956, ajo ishte kryesisht e famshme pĂ«r pozimin me bikini - deri atĂ«herĂ« njĂ« veshje e ndaluar nĂ« SpanjĂ«, Itali dhe pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« AmerikĂ«s, pĂ«r shkak se ishte nĂ« kufirin e skajshĂ«m tĂ« mirĂ«sjelljes - dhe pĂ«r popullarizimin e modelit tĂ« flokĂ«ve âkoshereâ [beehive].
Pastaj erdhi shpërthimi dhe roli që e bëri yll.
Bardo nĂ« plazh, nĂ« njĂ« skenĂ« nga filmi âDhe Zoti krijoi gruanâ, veshur me njĂ« fustan pjesĂ«risht tĂ« hapur nga fundi, qĂ« hapet pĂ«r tâia zbuluar kofshĂ«n, ndĂ«rsa qĂ«ndron pranĂ« njĂ« burri tĂ« shtrirĂ« me fytyrĂ«n poshtĂ«(Marka/Universal Images Group via Getty Images)
Në një vend të mësuar me aktoren Doris Day, Bardo ishte një sensacion.
Personazhi i saj ndjek dëshirat e veta seksuale, pa turp, ashtu si burrat. Ajo vallëzon zbathur në një gjendje transi, me lëkurën që i shkëlqen nga djersa dhe me flokë të lëshuar lirshëm.
Mungesa e saj e frenimit bëri që rendi shoqëror të shembet; jashtë kinemasë, reagimi ishte po aq i fortë.
Filozofja ekzistencialiste Simone de Beauvoir e çmoi si ikonĂ« tĂ« âlirisĂ« absoluteâ - duke e ngritur BrizhitĂ«n nĂ« statusin e njĂ« filozofie.
Por, u mobilizua shumica morale amerikane. Filmi u ndalua në disa shtete dhe gazetat e dënuan si të degjeneruar.
PĂ«r publikun, Bardo u bĂ« e pandashme nga personazhi qĂ« luante. Paris-Match e etiketoi si âimorale nga koka te kĂ«mbĂ«tâ.
Dhe, kur ajo iku me aktorin tjetĂ«r tĂ« filmit, JeanâLouis Trintignant, imazhi i saj si libertine e shfrenuar u bĂ« i pashmangshĂ«m.
Brizhit Bardo, nĂ« njĂ« plazh shkĂ«mbor, nĂ« njĂ« pamje nga filmi âManina, vajza nĂ« bikiniâ [Manina, la fille sans voiles] me regji tĂ« Willy Rozierit, mĂ« 1958(Atlantis Films/Pictorial Parade/Courtesy of Getty Images)
Ajo u divorcua nga Vadimi, i cili reagoi ashtu siç vetëm një francez mund të reagojë.
âPreferoj tĂ« kem njĂ« grua tĂ« tillĂ«â, tha ai, âduke e ditur qĂ« Ă«shtĂ« e pabesĂ«, sesa tĂ« zotĂ«roj njĂ« grua qĂ« mĂ« do vetĂ«m mua dhe askĂ«nd tjetĂ«r.â
Ai vazhdoi të punonte sërish me Bardon dhe më vonë jetoi me aktore Catherine Deneuve dhe u martua me aktoren Jane Fonda.
Një nënë e pavullnetshme
Në vitin 1959, Brizhita - pas disa lidhjesh dashurie - u martua me aktorin Jacques Charrier, me të cilin luajti në filmin Babeta shkon në luftë [Babette s'en va-t-en guerre].
Ăifti pati njĂ« djalĂ«, Nicolasin, por Bardo e urrente shtatzĂ«ninĂ« e saj: e godiste vazhdimisht veten nĂ« bark dhe i lutej njĂ« mjeku pĂ«r morfinĂ« qĂ« tĂ« shkaktonte abort.
âE shikoja barkun tim tĂ« sheshtĂ« dhe tĂ« hollĂ« nĂ« pasqyrĂ« si njĂ« mik tĂ« dashur mbi tĂ« cilin isha gati tĂ« mbyllja kapakun e arkivolitâ, ka thĂ«nĂ« ajo mĂ« vonĂ«.
Brizhit Bardo, veshur me këmishë nate, duke mbajtur djalin e saj: Bardo më vonë u padit nga i biri për dëmtim emocional(AFP via Getty Images)
Pas divorcit të pashmangshëm, Nicolasi nuk e pa nënën e tij - për dekada.
Ai e paditi Bardon pĂ«r dĂ«mtim emocional kur ajo botoi njĂ« autobiografi nĂ« tĂ« cilĂ«n shprehej se do tĂ« kishte preferuar tĂ« âlindte njĂ« qen tĂ« vogĂ«lâ.
Brizhita ishte tani aktorja më e paguar në Francë, dhe disa sugjeronin se ajo kishte më shumë vlerë për tregtinë e jashtme sesa industria franceze e makinave.
Por, ajo donte tĂ« merrej seriozisht si aktore. âNuk kam pasur shumĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« aktruarâ, ankohej ajo, âkryesisht mĂ« Ă«shtĂ« dashur tĂ« zhvishemâ.
Por, cilësia e përgjithshme e veprave të saj ishte e përzier, veçanërisht kur e sprovoi veten jashtë Francës dhe në Holivud.
Një martesë e tretë, me një plejboj milioner gjerman, u pasua nga një sërë dashnorësh - ndonëse, në mënyrë të pazakontë, ajo refuzoi aktorin Sean Connery.
Bardo u lodh nga imazhi i saj si seks-simbol dhe hoqi dorë nga aktrimi për të bërë fushatë për mirëqenien e kafshëve(Bettmann Archive/Getty Images)
Ajo realizoi dhjetëra disqe muzikorë, përkrah kantautorëve Serge Gainsbourg dhe Sacha Distel.
Me Gainsbourgun incizoi kĂ«ngĂ«n provokuese TĂ« dua ... as unĂ« nuk tĂ« dua [Je Tâaime ... Moi Non Plus], ndonĂ«se iu lut atij tĂ« mos e publikonte.
Një vit më vonë, ai e incizoi sërish atë këngë me aktoren britanike Jane Birkin. Kënga u bë hit i madh në gjithë Evropën, ndërsa versioni i Bardos qëndroi i pazbuluar për 20 vjet.
Aktiviste për të drejtat e kafshëve
Pas gati 50 filmash, mĂ« 1974 njoftoi se po tĂ«rhiqej pĂ«r tâia kushtuar jetĂ«n mirĂ«qenies sĂ« kafshĂ«ve.
âIa dhashĂ« bukurinĂ« dhe rininĂ« time burraveâ, tha ajo. âKafshĂ«ve do tâua jap tash mençurinĂ« dhe pĂ«rvojĂ«n timeâ.
Brizhit Bardo duke parë një nga 50 ujqërit hungarezë që shpëtoi(Philippe Caron/Sygma/Getty Images)
Ajo mblodhi tre milionĂ« franga pĂ«r tĂ« themeluar Fondacionin âBrigitte Bardotâ, duke nxjerrĂ« nĂ« ankand bizhuteritĂ« dhe kujtimet e saj filmike.
Bardot - ose B.B., siç njihej në Francë - bëri fushatë kundër therjes vjetore të fokave në Kanada dhe zemëroi disa bashkëkombës të saj duke dënuar ngrënien e mishit të kalit.
Ajo u bĂ« vegjetariane, sulmoi qeverinĂ« kineze pĂ«r âtorturiminâ e arinjve dhe shpenzoi qindra-mijĂ«ra pĂ«r njĂ« program sterilizimi tĂ« qenve endacakĂ« nĂ« Rumani.
Brizhit Bardo duke mbajtur dy pankarta teksa protestonte kundër tregtisë së gëzofit(Sygma via Getty Images)
Një fund i trazuar për një jetë të trazuar
Në vitet e mëvonshme, ajo u ndoq disa herë penalisht për urrejtje racore.
Ajo kundërshtoi mënyrën se si besimet islame dhe hebraike therin kafshët për ushqim.
Por, mënyra se si ajo e shprehu kritikën e saj ishte e pafalshme dhe - në fakt - e paligjshme.
NĂ« vitin 1999, ajo shkroi se âatdheu im Ă«shtĂ« pushtuar nga njĂ« mbipopullim i tĂ« huajve, veçanĂ«risht myslimanĂ«veâ. Kjo e çoi Bardon drejt njĂ« gjobe tĂ« madhe.
Ajo vazhdoi tĂ« kritikonte martesat ndĂ«r-racore dhe tĂ« fyente burrat homoseksualĂ« tĂ« cilĂ«t, sipas fjalĂ«ve tĂ« saj, âtundin tĂ« pasmet, ngrenĂ« gishtat e vegjĂ«l nĂ« ajĂ«r dhe me zĂ«ra tĂ« hollĂ« si kastratĂ«t ankohen pĂ«r vuajtjen qĂ« ua kanĂ« shkaktuar ata heteroseksualĂ« tĂ« tmerrshĂ«mâ.
Ajo ishte aq shpesh nĂ« gjykatĂ« saqĂ«, nĂ« vitin 2008, prokurori deklaroi se ishte âlodhurâ duke e ndjekur penalisht.
Bardo jashtë Pallatit Elize(Gilles BASSIGNAC/Gamma-Rapho via Getty Images)
NĂ« vitet â60 tĂ« shekullit XX, Brizhit Bardo u zgjodh si fytyra zyrtare e MarianĂ«s - emblemĂ«s sĂ« lirisĂ« franceze.
Më pas, vetë ajo u bë ikonë: një grua e bukur, e çliruar, moderne, e cila refuzoi të përshtatej me stereotipat e vjetruar.
Pas tri martesash të dështuara dhe disa tentativash për vetëvrasje, ajo hoqi dorë nga qendra e vëmendjes për të bërë fushatë kundër mizorisë ndaj kafshëve. Për habinë e saj, magjepsja e mediave ndaj saj vazhdoi, edhe kur fama u kthye në nam të keq.
Ajo ka lĂ«nĂ« pas bashkĂ«shortin e saj tĂ« katĂ«rt, Bernard dâOrmale - ishâkĂ«shilltar i politikanit tĂ« ndjerĂ« tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, JeanâMarie Le Pen.
Dhe, nĂ« njĂ« fund tĂ« trazuar pĂ«r njĂ« jetĂ« tĂ« trazuar, pikĂ«pamjet politike tĂ« Bardos bĂ«nĂ« qĂ« ajo tâi kalonte vitet e fundit nĂ« njĂ« gjysmĂ« izolim, duke u pĂ«rballur me akuza pĂ«r urrejtje racore nĂ« gjykata. /Telegrafi/
Nga: Robert Fox / The Independent PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Ka diçka ambivalente në lidhje me sezonin e festave, pasi zakonisht nxit një shpërthim parashikimesh gazetareske për gjëra të këqija që priten në Vitin e Ri - më shumë telashe, murtaja dhe luftëra më të këqija. Një pikë ngushëllimi është se gazetarët, në përgjithësi, janë profetë të dobët. Kështu që, në frymën e paqartë të sezonit, le të hedhim një vështrim mbi vendet dhe rastet që mund të nxisin përplasje më të gjera, madje edhe një luftë rajonale apo një përballje globale.
Nuk parashikoj njĂ« luftĂ« nĂ« EvropĂ« apo diku tjetĂ«r - tĂ« llojit tĂ« zymtĂ« tĂ« Mark Ruttes, sekretarit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m tĂ« NATO-s - ânĂ« shkallĂ«n e luftĂ«rave tĂ« etĂ«rve dhe gjyshĂ«rve tanĂ«â. ĂfarĂ«do qĂ« po pĂ«rgatitet, nuk do tĂ« jetĂ« asgjĂ« si luftĂ«rat e mĂ«dha tĂ« shekullit XX.
Nuk do të ketë ndalim në intensitetin e luftimeve dhe të dhunës që po shohim tani në Ukrainë, Sudan, Ruandë dhe Kongo, si dhe në Jemen. Përballja mes Tajlandës dhe Kamboxhias duket po aq e tensionuar, si gjithmonë, dhe shpërthimet e tmerrshme të trazirave civile dhe masakrave në Mianmar po përshkallëzohen, ndërsa junta ushtarake manipulon zgjedhjet këtë pranverë.
Një shkëndijë e rastësishme në disa nga këto konflikte mund të jetë shkak i një përplasjeje më të gjerë. Siç paralajmëroi Rutte, duhet të jemi të përgatitur për luftë, për ta parandaluar atë.
Vladimir Putini ka paralajmëruar se Rusia do të vazhdojë të luftojë për një fitore të plotë në Ukrainë, dhe nëse Evropa dëshiron luftë, ai është gati. Ai ka gjasa të provokojë aleatët evropianë të NATO-s dhe BE-së në disa pika - veçanërisht në Baltik, Atlantikun e Veriut dhe nëpërmjet Ballkanit. Kjo mund të përfshijë përdorimin e incidenteve me flamur të rremë përreth enklavës së Kaliningradit, rripit midis Polonisë dhe Lituanisë. Kjo nënkupton një maskim të një incidenti kufitar si akt agresioni nga një aleat i NATO-s - siç kanë qenë, në muajt e fundit, ndërhyrjet e fshehta ruse në patrullat kufitare me Norvegjinë dhe Estoninë.
Duke marrë parasysh përmirësimin e qëndrueshëm të shërbimeve të nëndetëseve ruse, të vendosura nga Gadishulli Kola, me siguri do të shtohen patrullat shqetësuese të nëndetëseve ruse, për të testuar konceptin e ri të NATO-s për sigurinë dhe sistemin e paralajmërimit të hershëm në Atlantik [Atlantic Bastion]. Ato do të shoqërohen me më shumë vëmendje në ujërat e brendshme britanike si dhe në Baltik - nga anijet dhe nëndetëset e shërbimit të zbulimit dhe sabotimit GUGI, veçanërisht anija e tyre kryesore, Yantar.
Kremlini do tĂ« pĂ«rpiqet tĂ« na provokojĂ«, ndĂ«rkohĂ« qĂ« Amerika e Trumpit sillet mirĂ« me MoskĂ«n dhe grindet me aleatĂ«t evropianĂ«. Ai do tĂ« joshet tĂ« veprojĂ« pĂ«rpara se NATO-ja evropiane tĂ« fillojĂ« punĂ«n pĂ«r riarmatim. NjĂ« pĂ«rçarje midis ShBA-sĂ« dhe njĂ« aleati themelues tĂ« NATO-s, DanimarkĂ«s - pĂ«r shkak tĂ« GrenlandĂ«s - Ă«shtĂ« mundĂ«si tepĂ«r e mirĂ« pĂ«r tâu humbur.
Zona e dytĂ« madhore e rrezikut pĂ«r Shtetet e Bashkuara Ă«shtĂ« vetĂ« kontinenti amerikan, ku Trumplandi ka rimarrĂ« hegjemoninĂ« nĂ« strategjinĂ« e re tĂ« SigurisĂ« KombĂ«tare, duke ringjallur pretendimin kontinental tĂ« presidentit Monroe tĂ« vitit 1823. Nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje e ndryshimit tĂ« regjimit nĂ« VenezuelĂ«, pĂ«r tĂ« cilin Trumpi duket se Ă«shtĂ« i vendosur. Ădo ndĂ«rhyrje amerikane nĂ« VenezuelĂ« rrezikon tĂ« pĂ«rsĂ«risĂ« gabimet e bĂ«ra me pushtimin e Irakut nĂ« vitin 2003. Siç tha ish-gjenerali dhe sekretari i shtetit, Colin Powell, nĂ«se prish diçka nĂ« kĂ«to aksione, atĂ«herĂ« do tĂ« pĂ«rballesh me problemin. Do tĂ« ishte e domosdoshme tĂ« reformoheshin dhe tĂ« menaxhoheshin forcat e sigurisĂ« dhe administrata publike, pĂ«rndryshe vendi do tĂ« pĂ«rfundonte nĂ« njĂ« luftĂ« civile shumĂ«vjeçare, si nĂ« Irak.
Veprimi nĂ« VenezuelĂ« do tĂ« pĂ«rshpejtonte paqĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« nĂ« zhvillim nĂ« tĂ« gjithĂ« rajonin, nga Ekuadori deri nĂ« Kolumbi dhe GuajanĂ«. Pas retorikĂ«s sĂ« ekzagjeruar tĂ« Trumpit, elementi kyç Ă«shtĂ« nafta dhe synimi i ShBA-sĂ« pĂ«r tâu bĂ«rĂ« fuqia dominuese globale e naftĂ«s. Kjo me siguri do tĂ« shqetĂ«sojĂ« fuqitĂ« e mĂ«dha tĂ« OPEC-ut dhe KinĂ«n - njĂ« akter i madh nĂ« AmerikĂ«n Latine.
Rajoni i katërt, Lindja e Mesme, është fuçi baruti për përshkallëzim lufte - nga Kurdistani në Veri deri në Gadishullin Arabik, Sudan dhe Somali përtej Afrikës subsahariane. Gaza mbetet pikë e ndezur, ashtu si Jemeni dhe Sudani. Në Jemenin e Jugut dhe në Sudan, përfaqësuesit e dy fuqive më të mëdha të Gjirit, Arabisë Saudite dhe Emirateve të Bashkuara Arabe, janë në luftë të hapur. Regjimi i brishtë në Iran mund të zgjedhë momentin për të sulmuar - drejtpërdrejt Izraelin ose përmes përfaqësuesve të vet nga Siria e deri te milicia RSF në Darfur dhe më tej.
âNuk ka ndjenjĂ« sigurie nĂ« gjithĂ« Sudaninâ, thotĂ« Pasquale Ferrara, qĂ« ka hartuar pĂ«r vite me radhĂ« politikĂ«n italiane pĂ«r rajonin, âpor njĂ« sasi tĂ« madhe armĂ«shâ. Luftimet nĂ« kufijtĂ« e RuandĂ«s dhe nĂ« RepublikĂ«n Demokratike tĂ« Kongos kanĂ« pasoja strategjike, pĂ«r shkak tĂ« garĂ«s pĂ«r minerale tĂ« rralla dhe kadmium mes agjentĂ«ve tĂ« KinĂ«s, ish-grupit Wagner tĂ« RusisĂ« dhe bandave tĂ« fuqishme tĂ« krimit tĂ« organizuar.
Në Azinë Jugore dhe Juglindore - skenari im i pestë rajonal - disa përballje kanë potencial për konflikt. Pakistani dhe India vështrojnë njëri-tjetrën mbi Kashmir dhe Afganistan, dhe India përballet me Kinën përgjatë kufirit të tyre malor. Kamboxhia dhe Tajlanda nuk janë plotësisht në paqe, çfarëdo që të thotë Donald Trump, megjithëse është pak e mundur që problemi të përhapet.
Zona e gjashtë e shqetësimit të madh për konflikt duhet të jetë Kina. Në vitin 2025, Xi Jinping dhe regjimi i tij janë bërë mjeshtër botërorë të artit strategjik të paqartësisë, duke tejkaluar Donald Trumpin dhe Vladimir Putinin. Vitin tjetër, Xi mund të llogarisë se Donald Trumpi është tepër i shpërqendruar nga Venezuela, Ukraina, Gaza dhe egoja e tij për të reaguar me kohë, nëse Kina do të provonte një veprim vendimtar kundër Tajvanit, në mënyrë të hapur ose të fshehtë.
Një përpjekje në kohë të gabuar dhe e dështuar për të marrë Tajvanin, do të provokonte reagim të fuqishëm nga të gjithë akterët e mëdhenj rajonalë të mëdhenj, përfshirë Indinë dhe Japoninë, Australinë dhe Amerikën. Në një skenar më të keq, rrezikohet një përballje vërtet globale.
Rreziqet për luftë dhe konflikt nuk janë vetëm çështje gjeografie të gjashtë rajoneve të brishta, apo të mjeteve të vjetra të luftës dhe diplomacisë. Ekzistojnë edhe mënyrat më pak të dukshme - zakonisht të papublikuara të sulmit, përmes krimeve kibernetike, informacionit dhe ndikimit, një aspekt i sigurisë dhe qëndrueshmërisë për të cilin Mbretëria e Bashkuar, për shembull, duket se është tmerrësisht e papërgatitur. Qeveritë tona thjesht nuk duan të mendojnë për këtë, dhe aq më pak ta bëjnë këtë në mënyrë të hapur apo transparente. Mendoni për dëmin e shkaktuar nga sulmi kibernetik ndaj Jaguar Land Rover, që tani besohet se është vepër e një përfaqësuesi rus - një humbje prej 1.5 miliardë paundë [vlera e përafërt e 1.71 miliardë eurove] për kompaninë dhe pesë [vlera e përafërt e 5.73 miliardë eurove] për ekonominë kombëtare.
Edhe mĂ« shqetĂ«suese Ă«shtĂ« ajo qĂ« studiuesit e shkollave tĂ« biznesit e quajnĂ« fenomeni i âmeduzĂ«s sĂ« zezĂ«â - pĂ«rbindĂ«shi i tmerrshĂ«m nga thellĂ«sitĂ«, qĂ« duam ta injorojmĂ« derisa tĂ« jetĂ« tepĂ«r vonĂ« dhe me pasoja fatale. Meduza e zezĂ« nĂ« luftĂ« mund tĂ« jetĂ« formĂ« e re e armĂ«ve biologjike dhe kimike - diçka mĂ« vdekjeprurĂ«se dhe mĂ« e pakapshme sesa ricini, sarini, poloniumi dhe noviçoku qĂ« kemi parĂ« tĂ« pĂ«rdoren si mjete terrori gjatĂ« gjysmĂ«s sĂ« shekullit tĂ« fundit. NĂ« duart e njĂ« anĂ«tari kulti apo fanatiku, ato mund tĂ« jenĂ« kĂ«rcĂ«nimi mĂ« i madh nga gjithçka tjetĂ«r. /Telegrafi/
Ka artistë që kthehen në tempuj ndjenjash. Nëpërmjet tyre publiku kupton më mirë vetveten. Në këtë mënyrë ata na falin një pasuri të madhe të brendshme, që nuk ka të bëjë me paranë.
Po ne çfarë u japim atyre?
Kadri Roshi nuk ishte i zakonshëm. Zëri i tij i veçantë, sytë që i flisnin para fjalëve ishin tipare të një aktori të madh. Ai nuk luante thjesht personazhe.
Siç del nga një rrëfim publikuar dje në media, kjo ikonë e kujtesës sonë kolektive përballoi në fund të jetës diçka që nuk duhej të kishte ndodhur kurrë. Ky njeri kaq i talentuar ka qenë në një gjendje të tillë varfërie sa është detyruar të kërkojë ndihmë te një politikan për një copë bukë.
Po pse një artist i madh i një kombi u gjend në një situatë të tillë? Si ndihemi si shoqëri kur i lëmë të vdesin urie ata që na dhanë kaq shumë? A është e mundur që jo vetëm Kadriu që ka merituar gjithë të mirat e kësaj bote, por askush të mos kërkojë bukë për gruan e tij si kërkesë e fundit para se të largohet nga kjo jetë?
Kthehemi te problemi i njĂ« shoqĂ«rie qĂ« po vuan njĂ« varĂ«si tĂ« egĂ«r nga politika. Kjo ka shkuar deri nĂ« nĂ«nshtrim. Ădo gjĂ« duhet tĂ« kalojĂ« nga filtri i pushtetit, ndihma, mirĂ«njohja, mbĂ«shtetja, karriera, madje edhe mĂ«shira. E vendos pushteti kush meriton tĂ« jetojĂ« me dinjitet e kush jo!
Njerëz me vlera reale mbyllin jetën në varfëri dhe harresë. Politikanë cullakë nga çdo meritë dhe mantenutat e tyre përfitojnë miliona euro nga paraja publike si të jenë pesleksha.
I gjithë sistemi shpërblen bindjen dhe respekton pazarxhiun duke e lënë njeriun me dinjitet të vetmuar dhe në heshtje.
Prindërit tanë pensionistë numërojnë qindarkat, deputetët rrisin rrogat dhe pensionet e tyre, duke votuar për veten pa pikë turpi dhe pa asnjë lidhje me realitetin social.
Ky është një rend moral krejtësisht i përmbysur.
Së pari duhet një çarje e madhe në trushplarjen kolektive që politika ka ushqyer për vite. Sa më shumë që shoqëria u dorëzon një apo dy individëve rolin e shpëtimtarit, aq më shumë këta e shpërdorojnë besimin, duke e kthyer shtetin në bankomat vetëshërbimi.
NjĂ« shtet funksional nuk ndĂ«rtohet mbi figura tĂ« vetme, mbi njĂ« apo dy liderĂ« qĂ« nuk shqiten nga ekrani, ditĂ« e natĂ«, si VĂ«llai i Madh i romanit â1984â. ĂshtĂ« mjerim, Ă«shtĂ« katundari me brirĂ« qĂ« politika dhe shteti tĂ« identifikohen me njĂ« fytyrĂ« tĂ« vetme, me njĂ« zĂ« tĂ« vetĂ«m.
Kadri Roshi na rikujton nga heshtja sa shumë kemi për të bërë jo vetëm në mënyrën si trajtojmë ata që vlejnë.
Duhet njĂ« ndryshim i madh kulturor. Por ai nuk do vijĂ« vetĂ«m nga prokurorĂ«t apo nga âdirektivat nga jashtĂ«â.
Do fillojĂ« kur secili nga ne do refuzojĂ« nĂ« forma tĂ« vogla tĂ« pĂ«rditshme tĂ« jetĂ« pjesĂ« e kĂ«saj âshkathtĂ«sisĂ«â epidemike, kĂ«saj gatishmĂ«rie kombĂ«tare pĂ«r tĂ« qenĂ« nĂ« anĂ«n e gabuar pĂ«r ca para mĂ« shumĂ«.
Do vijĂ« kur tĂ« fillojmĂ« tĂ« vlerĂ«sojmĂ« punĂ«n e ndershme, kur tâi kthehemi jetĂ«s modeste dhe normale. Kjo nuk ka nevojĂ« pĂ«r heronj.
Do mjaftonin njerëzit e thjeshtë që nuk harrojnë çfarë është e drejtë.
Kërkesa e Kadri Roshit (1924-2007), nga shtrati i spitalit: Më ndihmo me ca para, e kam gruan pa bukë në shtëpi
Nga: Hamdi Jupe, gazetar, ish-shef i kabineti i kryetarit të Kuvendit të Shqipërisë, Server Pëllumbi, në vitet 2002-2005
NĂ« vend tĂ« kartolinĂ«s pĂ«r Vitin e Ri: âShpĂ«rblimiâ mĂ« i bukur i jetĂ«s sime
Në mëngjes më thirri kryetari i Kuvendit të Shqipërisë, Servet Pëllumbi, në zyrë. Punoja si shef i kabinetit të tij.
- Do të shkojmë për vizitë në Spitalin Ushtarak. Atje është shtruar i sëmurë Artisti i Popullit, Kadri Roshi. Ka qenë aktor i madh, prandaj meriton respekt - tha ai.
U nisa para tij për të takuar drejtorin e spitalit me qëllim që të ishte aty kur do të vinte kryetari. Eskorta me Pëllumbin mbërriti në orën e caktuar.
Hymë në dhomën ku ishte artisti. Me ne, edhe oficeri i eskortës. Aktori ishte sistemuar i vetëm në dhomë, për të qenë i qetë nga pacientët e tjerë. Pak fjalë përshëndetëse me të dhe papritur ai na u drejtua neve:
- Ju lutem, dilni pak nga dhoma ju, se kam një muhabet vetëm me Servetin.
Ai po fliste sikur kryetarin e Kuvendit ta kishte vëlla. U habitëm nga fjalët e aktorit dhe vështruam nga Kryetari. Mirë ne të tjerët, po edhe drejtori - mjek i spitalit - duhej të dilte jashtë nga dhoma e pacientit!?
- Dilni, dilni - tha kryetari - ne jemi burra të vjetër dhe kemi edhe ne sekretet tona.
Edhe për të ishte e papritur kjo kërkesë e aktorit, por nuk mund ta kundërshtonte.
Dolëm nga dhoma dhe po prisnim në korridor të habitur, derisa dera u hap dhe kryetari na ftoi të hynim prapë. Qëndruam ca kohë aty, ndërkohë që kryetari po bisedonte me aktorin dhe drejtorin për situatën e tij shëndetësore. Pastaj u kthyem në Kuvend.
Sapo kisha hyrĂ« nĂ« zyrĂ«, kur kryetari mĂ« thirri tĂ« shkoja te zyra e tij. MĂ« habiti kjo, sepse para pak minutash ishim bashkĂ« nĂ« spital. Mos vallĂ« kishte ndodhur ndonjĂ« gjĂ« e papĂ«lqyeshme gjatĂ« vizitĂ«s sonĂ« atje (çështje protokolli) dhe tani po mĂ« thĂ«rriste pĂ«r tĂ« mĂ« tĂ«rhequr vĂ«rejtjen pĂ«r âpakujdesi nĂ« detyrĂ«â? U ulĂ«m tĂ« dy nĂ« kolltukun e gjatĂ« tĂ« zyrĂ«s sĂ« tij. Kryetari heshti pĂ«r pak çaste, pastaj hapi gojĂ«n.
- E more vesh përse ju nxori artisti nga dhoma juve?
- Jo, nga ta merrja vesh? - u përgjigja - ju e patë vetë atë që ndodhi, ne dolëm jashtë.
- Po - tha profesori, gjithnjë me një hije të rëndë trishtimi në fytyrë - Ai ju nxori juve jashtë dhe atëherë kur ngelëm vetëm, më bëri mua një kërkesë të panatyrshme.
- MĂ« tha: âTĂ« lutem, mĂ« ndihmo tĂ« gjej ca para, se e kam gruan pa bukĂ« nĂ« shtĂ«pi. Nuk po pyes pĂ«r veten time, se e di qĂ« do vdes, po kam hallin e sajâ.
U habita nga kĂ«rkesa e tij - vazhdoi kryetari. - Mâu duk sikur mĂ« ra tavani mbi kokĂ«, por shpejt e mblodha veten. Mendova se njĂ« njeri nĂ« hall, mbi tetĂ«dhjetĂ« vjeç, i shtruar nĂ« spital nĂ« prag tĂ« vdekjes mund tĂ« bĂ«jĂ« edhe kĂ«rkesa tĂ« tilla.
Prandaj të kam thirrur - vazhdoi. - Të shikosh se çfarë mund të bëjmë ne si Kuvend për të nxjerrë diçka, ndonjë fond të vogël, për të ndihmuar aktorin. Bisedo me ata të financave të Kuvendit dhe më sill një përgjigje. Atij i takon pension i posaçëm si një artist i madh, dreqi ta hajë, dhe unë do merrem me këtë çështje pranë qeverisë, derisa ta zgjidh. Në këtë botë ka plot padrejtësi dhe një e tillë është edhe kjo me artistin Kadri Roshi. Por, ai është keq për bukë sot dhe kjo punë më ngeli mua në shpinë tani. Me rrogën time po lajmë një kredi që kemi marrë për shtëpinë e re dhe nuk tepron gjë prej saj.
Më erdhi e papritur kjo kërkese e kryetarit, prandaj thirra menjëherë në zyrë drejtoren e financave të Kuvendit, Dafinën, për të parë se çfarë mund të bënim për ta ndihmuar artistin. Ajo ishte një financiere e vjetër, e rrahur me vaj e me uthull për gati dyzetë vjet me financat e shtetit, prandaj vetëm ajo mund të gjente zgjidhjen e problemit.
- Para pĂ«r aktorin!? - pyeti ajo sapo hapa gojĂ«n pĂ«r to. - Mos e diskuto! Nuk kemi asnjĂ« hapĂ«sirĂ« ligjore pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«. ĂshtĂ« punĂ« qĂ« sâbĂ«het. A, po, ndryshe do tĂ« ishte puna nĂ«se artisti do tĂ« ishte ndonjĂ« piktor i njohur dhe ne mund tĂ« blinim disa vepra arti tĂ« tij, pĂ«r tĂ« zbukuruar mjediset e Kuvendit, se i kemi pĂ«r ibret tĂ« zotit, pa njĂ« vepĂ«r arti nĂ« to. Po aktori ... çfarĂ« mund tâi blejmĂ« ne atij? AsgjĂ«.
- Po ti prit njëherë - i thashë. - Mos e thuaj fjalën e fundit në fillim. Kjo është porosi e kryetarit, nuk është imja.
Iu luta ta shikonte edhe njĂ« here me kujdes kĂ«rkesĂ«n, se nuk kisha çfarĂ« pĂ«rgjigje tâi jepja shefit qĂ« po mĂ« priste nĂ« zyrĂ« pĂ«r porosinĂ« qĂ« mĂ« kishte dhĂ«nĂ«. Por, ajo nuk luante nga e saja. U ngrit e doli nga zyra, duke mĂ« lĂ«nĂ« me gisht nĂ« gojĂ«, pa asnjĂ« shpresĂ« pĂ«r atĂ« qĂ« kĂ«rkoja. Ngela i vetĂ«m dhe i çarmatosur nĂ« zyrĂ«. ĂfarĂ« tĂ« bĂ«ja tani? Kur sâe zgjidh dot Dafina kĂ«tĂ« punĂ«, nuk e zgjidh dot askush tjetĂ«r. VetĂ« nuk kisha para, kisha dy fĂ«mijĂ«t studentĂ« nĂ« Itali.
Tani do tĂ« duhej tĂ« shkoja tâi jepja kryetarit lajmin e keq, qĂ« Kuvendi nuk ka asnjĂ« mundĂ«si ligjore tĂ« nxirrte diçka pĂ«r aktorin e madh nĂ« prag tĂ« vdekjes. Por, nuk mĂ« bĂ«hej tĂ« shkoja tek ai me duar bosh, nuk mĂ« bĂ«hej. Mâu faneps nĂ« mendje cironka e tharĂ« nĂ« xhepin e poetit arbĂ«resh De Rada, nĂ« ditĂ«n e nisjes sĂ« tij pĂ«r nĂ« parajsĂ«. Ra zilja e telefonit tĂ« zyrĂ«s.
- Dafina jam - u dëgjua zëri i saj në anën tjetër të tij. - Në zyrë je? Dua të vij edhe një herë atje.
ĂfarĂ« lajmi tjetĂ«r tĂ« zi donte tĂ« mĂ« jepte tani femra me shpirtin prej akulli, me detyrĂ«n âgardianeâ e financave publike tĂ« Kuvendit?
- Po hajde pra, në zyrë jam siç e sheh. Ti këtu ishe tani.
Ajo erdhi me një frymë. Pasi u mendua pak, hapi gojën:
- Shiko, ka vetëm një rrugë për të nxjerrë ca para nga arka e Kuvendit për artistin, por kjo bëhet vetëm me urdhër të kryetarit.
- Natyrisht që me urdhër të kryetarit do të bëhet, nuk do bëhet me urdhrin tim. Po cila është rruga? - e pyeta.
- Po ja, kryetari ka tĂ« drejtĂ« tĂ« tĂ« japĂ« ty si shef i kabinetit dy rroga mujore shpĂ«rblim pĂ«r punĂ« âshumĂ« tĂ« mirĂ«â qĂ« ke bĂ«rĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« institucionit. Futja kot domethĂ«nĂ«. Ti pastaj i merr ato para dhe ia çon artistit. VetĂ«m kjo Ă«shtĂ« rruga ligjore. Duket si diçka qĂ« nuk shkon, e kuptoj, por bĂ«j be qĂ« nuk ka asnjĂ« rrugĂ« tjetĂ«r tĂ« mundshme, asnjĂ« rrugĂ« tjetĂ«r.
Ajo sikur u çlirua mĂ« nĂ« fund nga tensioni qĂ« e kishte pushtuar, pas asaj qĂ« tha. I kĂ«rkova tĂ« ma shpjegonte edhe njĂ« herĂ« âzgjidhjenâ e saj ligjore qĂ« ta kuptoja mĂ« mirĂ« dhe ajo ma shpjegoi.
Nuk kisha bĂ«rĂ« ndonjĂ« punĂ« âtĂ« shquarâ pĂ«r institucionin pĂ«r tĂ« marrĂ« shpĂ«rblim tĂ« veçantĂ«. Kisha bĂ«rĂ« punĂ«n e zakonshme pĂ«r tĂ« cilĂ«n merrja rrogĂ«n, por ... Shkova te kryetari dhe ia thashĂ« âzgjidhjenâ.
- Bëhet kjo punë? - pyeti.
- Bëhet. Kështu thotë Dafina. - iu përgjigja.
- Epo mirë pra, ma sillni urdhrin ta firmos.
BashkĂ« me DafinĂ«n formuluam urdhrin: âNĂ« bazĂ« tĂ« nenit kaq e aq ... shpĂ«rblehet shefi i kabinetit (emri im) me dy rroga mujore pĂ«r punĂ« shumĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« Kuvendit tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Ky urdhĂ«r hyn nĂ« fuqi menjĂ«herĂ«. Kryetari: Servet PĂ«llumbiâ.
Ia çova urdhrin pĂ«r firmĂ«. E vulosa nĂ« protokoll dhe çdo gjĂ« ishte gati. Mora paratĂ« nĂ« llogari dhe ia çova artistit nĂ« spital. Kishte kaluar mesdita dhe ai ishte vetĂ«m nĂ« dhomĂ«n e tij. Ia dorĂ«zova zarfin me âporosinĂ« e Servetitâ nĂ« dorĂ«. Ai mĂ« fallnderoi me lot nĂ« sy. Ishte njĂ« sasi parash sa pĂ«r njĂ« ângushĂ«llimâ tĂ« çastit, tĂ« cilat nuk mund tĂ« zgjidhnin problemin e tij pĂ«r gjatĂ«.
Nuk dihej nĂ«se artisti do tĂ« dilte mĂ« i gjallĂ« prej andej. Drejtori i spitalit e kishte thĂ«nĂ« ketĂ« kur dolĂ«m nga dhoma e tĂ« sĂ«murit. Merreni atĂ« shtatore dhe kushtojani ndonjĂ« ministri a deputeti qĂ« ka mĂ« shumĂ« âmeritaâ, duke e lĂ«nĂ« Artistin e Popullit pa bukĂ«n e gojĂ«s nĂ« ditĂ«t e fundit tĂ« jetĂ«s sĂ« tij, nĂ« nisje tĂ« shekullit tĂ« njĂ«zetenjĂ«.
Kisha frikĂ« se mos nĂ« dhomĂ«n e tij hynte ndonjĂ« nga ata qĂ« bĂ«jnĂ« âkontrolle tĂ« paautorizuaraâ, kur pacienti ishte nĂ« gjumĂ« dhe atĂ«herĂ« na shkonte âshpĂ«rblimiâ pĂ«r dhjamĂ« qeni. Ai tha se pasdite atje do tĂ« shkonte gruaja e tij dhe do tâia jepte asaj zarfin.
U ktheva në institucion dhe i raportova kryetarit për detyrën e kryer.
- Oh, çâmĂ« ke shpĂ«tuar nga njĂ« siklet shumĂ« i madh! - tha i lehtĂ«suar. Kryetari ishte te tĂ« shtatĂ«dhjetat.
Urdhri pĂ«r shpĂ«rblimin tim pĂ«r punĂ« âshumĂ« tĂ« mirĂ«â ndodhet nĂ« arkivin e Kuvendit prej mĂ« shumĂ« se njĂ«zetĂ« vjetĂ«sh. ĂshtĂ« âshpĂ«rblimiâ mĂ« i bukur i jetĂ«n sime. Me firmĂ«n time nĂ« bordero ishte bĂ«rĂ« e mundur tĂ« ndiheshin mirĂ« pĂ«r pak çaste dy njerĂ«z tĂ« shquar tĂ« kĂ«tij kombi. DĂ«shmitare Ă«shtĂ« Dafina, drejtorja âshpirtakullâ e financave!
As një vit nuk është mbushur nga ardhja në detyrë e Donald Trumpit, por nga perspektiva e Brukselit, kjo kohë është një përjetësi. Valë tronditëse njëra pas tjetrës i kanë mbajtur evropianët në ankth; çdo javë solli kërkesa të reja, akuza dhe më pas ndryshime rrënjësore.
Tronditja e 4 dhjetorit ishte kulmi i ri i përkohshëm dhe ka të ngjarë të jetë më e zgjatura. Një tronditje që e godet në palcë Evropën.
Strategjia e re e sigurisë kombëtare e ShBA-së mbarti disa befasi për aleatët e saj. Kina nuk është më një rivale sistematike, por thjesht një konkurrente ekonomike. Rusia pranohet si një fuqi e madhe me një treg premtues, veçanërisht për lëndët e para. Dhe, nëse lindin konflikte me presidentin e saj, Vladimir Putin, Donald Trumpi ofron shërbimet e tij si ndërmjetës. Po Koreja e Veriut? As që përmendet më. Gjatë mandatit të parë të Trumpit, Kim Jong-uni ishte ende armiku numër një publik.
Strategjia e re amerikane e sigurisë tregon ndarjen më radikale që ka ndodhur me evropianët. ShBA-ja, vendi që çliroi Evropën nga terrori nazist gjerman më shumë se 80 vjet më parë me një kosto të madhe, më pas u bë edhe fuqia mbrojtëse e kontinentit dhe, në veçanti, gjithmonë e mbështeti projektin e Bashkimit Evropian - tani janë armiku i tij. Paragrafët kushtuar BE-së lexohen si një aktakuzë. Ato paraqesin një pamje të një BE-je plotësisht të rrënuar në prag të kolapsit civilizues, të gërryer nga migrimi masiv, shtypja e opozitës, normat e ulëta të lindshmërisë dhe censura.
"Askush prej nesh nuk duhet të tronditet nga fjalët që thonë të tjerët për ne", rekomandoi presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen dhjetë ditë pasi u njoftua strategjia e re. Paragraf pas paragrafi, ajo i çmontoi deklaratat nga Uashingtoni. Evropa rezervon të drejtën për të nxjerrë ligjet e veta - refuzim ky i presionit amerikan për të lejuar kompanitë amerikane të teknologjisë të operojnë sa më lirshëm të jetë e mundur, të papenguara nga rregulloret evropiane.
Në Evropë, vazhdoi Presidentja e Komisionit, të gjithë mund të votojnë për "kë të duan", pa presion apo manipulim të jashtëm. Kjo duhet të kuptohet, pa dyshim. Por, von der Leyen e bëri të qartë se çfarë rrezikohet: "liria për të jetuar siç duam".
Që presidenti i Amerikës e përçmon thellësisht Bashkimin Evropian, bëhet e qartë në një nga konferencat e tij të pafundme për shtyp. "BE-ja u themelua", deklaroi Trump në samitin e NATO-s në Hagë këtë verë, "për të shkatërruar ShBA-në".
Trumpi e shikon suficitin tregtar të evropianëve si një fyerje personale: "Ata nuk i duan makinat tona"! Tarifat drastike janë përgjigja e tij; BE-ja duhet të dobësohet. Dhe, ai mbjell pasiguri duke vënë vazhdimisht në pikëpyetje angazhimin besnik ushtarak të ShBA-së tek aleanca e NATO-s.
Strategjia e sigurisë kombëtare e 4 dhjetorit e ShBA-së shkon edhe më tej. Aty pretendohet se liria e shprehjes censurohet në BE dhe opozita shtypet. Kjo i referohet partive të krahut të djathtë dhe të ekstremit të djathtë në BE - të cilat duhet të forcohen. Kjo është arsyeja pse zëvendëspresidenti JD Vance nuk u takua me kancelarin gjerman në Konferencën e Sigurisë në Mynih në shkurt, por me Alice Weidelin, drejtuesen e AfD-së.
"Rrjeti i partive tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ« dhe konservatore tĂ« krahut tĂ« djathtĂ« nĂ« EvropĂ«, pĂ«rfshirĂ« lĂ«vizjen MAGA, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mĂ« i rrĂ«njosur gjatĂ« katĂ«r viteve tĂ« fundit", shpjegon politologia gjermano-amerikane, Cathryn ClĂŒver Ashbrook, nĂ« njĂ« intervistĂ« me studion e ARD nĂ« Bruksel. Ajo shton se partitĂ«, por edhe politikanĂ«t individualĂ«, marrin mbĂ«shtetje.
PĂ«r shembull, fondet nga Fondacioni âHeritageâ shkuan pĂ«r politikanin britanik tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, Nigel Farage. "Tani duhet ta presim kĂ«tĂ« nĂ« kontekstin e StrategjisĂ« sĂ« SigurisĂ« KombĂ«tare pĂ«r EvropĂ«n kontinentale", vĂ«ren ClĂŒver Ashbrook. PartitĂ« e krahut tĂ« djathtĂ« nĂ« EvropĂ« po mbĂ«shteten - nĂ« Hungari, ku ato janĂ« tashmĂ« nĂ« pushtet, dhe nĂ« vendet si Gjermania, ku ato janĂ« nĂ« opozitĂ«.
MbĂ«shtetjes sĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« pĂ«r partitĂ« politike i shtohet edhe rrjetĂ«zimi nĂ«pĂ«rmjet medias, pĂ«rfshirĂ« nĂ« Gjermani. Para zgjedhjeve federale nĂ« shkurt, Elon Musku vlerĂ«soi AfD-nĂ« jo vetĂ«m nĂ« platformĂ«n e tij X, por gazeta e pĂ«rditshme Die Welt, nĂ« pronĂ«si tĂ« shtĂ«pisĂ« botuese âSpringerâ, botoi gjithashtu mbĂ«shtetjen e Muskun pĂ«r AfD-nĂ« si artikull i tĂ« ftuarit. Drejtori ekzekutiv i âSpringerâ-it, Matthias Döpfner, ndĂ«rhyri personalisht pas publikimit tĂ« strategjisĂ« sĂ« re tĂ« sigurisĂ« tĂ« Trump-it. âEvropa duhet ta dĂ«gjojĂ« Trumpinâ, shkroi Döpfner nĂ« njĂ« editorial nĂ« Die Welt; asnjĂ« fjalĂ« kritike nuk gjendet nĂ« editorial. /Tagesschau/ ARD/DW/
Nga: Francis Dearnley / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
JavĂ«n e fundit tĂ« punĂ«s, para Krishtlindjeve, udhĂ«heqĂ«sit e BE-sĂ« u mblodhĂ«n pĂ«r atĂ« qĂ« u cilĂ«sua si samit historik. Siç pritej, u pĂ«rsĂ«ritĂ«n klishetĂ«. âVetĂ«m Ukraina mund tĂ« pĂ«rcaktojĂ« kushtet e paqesâ, kĂ«mbĂ«ngulĂ«n ata, duke bĂ«rĂ« me dije progresin drejt anĂ«tarĂ«simit tĂ« Kievit nĂ« BE. Por, pas kĂ«saj retorike, disa prej tyre - disa haptazi tĂ« rreshtuar me MoskĂ«n, tĂ« tjerĂ«t tĂ« paralizuar nga frika - kundĂ«rshtuan. Rezultati nuk ishte vendosmĂ«ria, por ekspozimi: njĂ« EvropĂ« e pĂ«rçarĂ« pĂ«r atĂ« se si do tĂ« pĂ«rballet me luftĂ«n qĂ« po riformĂ«son tĂ« ardhmen e saj. VĂ«rtet, asgjĂ« nuk ndryshoi.
NĂ«se kjo ta kujton takimin e BE-sĂ« javĂ«n e kaluar - ku Brukseli dĂ«shtoi tĂ« zhbllokojĂ« asetet e ngrira shtetĂ«rore ruse, humbi njĂ« mundĂ«si tĂ« rrallĂ« pĂ«r tâi shkaktuar njĂ« goditje serioze MoskĂ«s dhe nĂ« vend tĂ« kĂ«saj detyroi taksapaguesit tĂ« garantojnĂ« njĂ« hua prej 90 miliardĂ« dollarĂ«ve pĂ«r UkrainĂ«n - atĂ«herĂ« gabohesh. Po pĂ«rshkruaj njĂ« samit nga njĂ« vit mĂ« parĂ«, nĂ« dhjetor tĂ« vitit 2024, kur pĂ«r herĂ« tĂ« fundit mĂ« kĂ«rkuan tĂ« shkruaja njĂ« reflektim pĂ«r vitin qĂ« vjen.
AtĂ«herĂ« paralajmĂ«rova se, pavarĂ«sisht prej mĂ« shumĂ« se njĂ« viti me sinjale tĂ« qarta se presidenca Trump ishte njĂ« mundĂ«si reale, Evropa - pĂ«rfshirĂ« BritaninĂ« - kishte dĂ«shtuar tĂ« zhvillonte njĂ« strategji serioze dhe tĂ« pavarur pĂ«r sigurinĂ« e saj. Nuk pati riarmatim tĂ« shpejtĂ«, as ashpĂ«rsim tĂ« qĂ«ndrimit pĂ«r UkrainĂ«n, as vija tĂ« kuqe pĂ«r tĂ« penguar rezultatet mĂ« tĂ« kĂ«qija. Fati i EvropĂ«s - dhe i UkrainĂ«s - mbeti i lidhur me vullnetin e mirĂ« tĂ« njĂ« aleati i cili, siç argumentova, âsĂ« shpejti mund tĂ« tregojĂ« se nuk Ă«shtĂ« i besueshĂ«mâ.
Dymbëdhjetë muaj më pas, pasojat e atij dështimi kanë qenë më të rënda sesa shumëkush kishte imagjinuar. Një Rusi e trimëruar, e inkurajuar nga tapeti i kuq që Trumpi ia shtriu Putinit në samitin katastrofik të Alaskës, tani haptazi provokon Evropën. Sulmet hibride janë intensifikuar, duke kulmuar me një inkursion të dronëve në hapësirën ajrore të Polonisë, gjë që detyroi NATO-n të përfshihej për herë të parë - në historinë e aleancës - në një përballje të drejtpërdrejtë me Rusinë. Ndërkohë, Shtëpia e Bardhë, duke ndier dobësinë, ka poshtëruar vazhdimisht ish-aleatët e saj evropianë, ndërsa sinjalizon qartë një dëshirë për pajtim me Moskën.
Vitin e kaluar shkrova se Evropa ânuk ia kishte lĂ«nĂ« vetes asnjĂ« zgjedhje tjetĂ«r pĂ«rveçse tĂ« kĂ«rkonte njĂ« mrekulli festive pĂ«rtej Atlantikutâ, duke mbĂ«shtetur shpresat e saj te njĂ« paqe e negociuar me Putinin. Kjo shpresĂ« mbĂ«shtetej nĂ« njĂ« supozim tĂ« vetĂ«m tĂ« brishtĂ«: se Rusia do tĂ« negocionte - me mirĂ«besim. âAjo qĂ« duket se askush nuk po pyetâ, shkrova atĂ«herĂ«, âĂ«shtĂ« çfarĂ« ndodh nĂ«se ajo nuk e bĂ«n kĂ«tĂ«â.
Kjo pyetje mbetet e nënvlerësuar në mënyrë të rrezikshme. Pavarësisht provave dërrmuese se Putini nuk ka asnjë synim për të përfunduar luftën, përveçse nëse plotësohen kërkesat e tij - kërkesa që do të copëtonin sovranitetin e Ukrainës dhe do të dobësonin përgjithmonë sigurinë evropiane - në shumë kryeqytete vazhdon një iluzion kokëfortë. Se lufta do të përfundojë shpejt. Se një marrëveshje e keqe e imponuar ndaj Kievit mund të përballohet. Ose se ruajtja e ndihmës në nivelin e tanishëm do ta lodhë përfundimisht Rusinë deri në një armëpushim.
Po, ekonomia e Rusisë është nën trysni. Dhe, po, është e mundur që Putini në një moment të vendosë të pezullojë luftën e tij. Por, historia ofron pak ngushëllim. Regjimet që kalojnë me sukses në një ekonomi lufte rrallëherë tërhiqen vullnetarisht. Në fakt, shpenzimet ushtarake të Kremlinit janë rritur ndjeshëm, industria e tij është rikalibruar dhe ndonëse ky model nuk është pafundësisht i qëndrueshëm, ai krijon nxitje të fuqishme për të vazhduar. Lufta premton jo vetëm përfitim strategjik, por edhe shpëtim financiar - borxhe të shtyra ose të shlyera përmes pushtimit.
Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse paralajmĂ«rimet e dhĂ«na nga krerĂ«t e shĂ«rbimeve inteligjente, nĂ« tĂ« gjithĂ« EvropĂ«n, kĂ«rkojnĂ« vĂ«mendje urgjente. Nuk ka asnjĂ« shenjĂ« qĂ« Moska ka ndĂ«rmend tĂ« zmbrapset, as nĂ« UkrainĂ«, as nĂ« fushatĂ«n e saj tĂ« frikĂ«simit tĂ« EvropĂ«s. Disa vlerĂ«sime shkojnĂ« edhe mĂ« tej, duke sugjeruar se Rusia tashmĂ« po provokon pĂ«rtej UkrainĂ«s - veçanĂ«risht nĂ« shtetet baltike - duke testuar vendosmĂ«rinĂ« e NATO-s, duke gĂ«rryer besimin te Neni 5 dhe duke llogaritur se Evropa do tĂ« hezitojĂ« nĂ«se Rusia sajon njĂ« krizĂ« atje - duke vendosur ânjerĂ«z tĂ« vegjĂ«l tĂ« gjelbĂ«râ dhe mĂ« pas trupa, siç ka bĂ«rĂ« mĂ« parĂ«, teksa Shtetet e Bashkuara shikojnĂ« diku tjetĂ«r.
Tani qĂ« besueshmĂ«ria amerikane sâĂ«shtĂ« mĂ« e sigurt, pĂ«rfundoi bota tĂ« cilĂ«n brezat evropianĂ« e merrnin si tĂ« mirĂ«qenĂ«. KĂ«shtu, viti 2025 mund tĂ« mbahet mend si viti kur âPerĂ«ndimiâ pushoi sĂ« funksionuari si njĂ« koncept politik qĂ« ka kuptim. Vizioni i Woodrow Wilsonit pĂ«r njĂ« âkomunitet demokratik fuqieâ Ă«shtĂ« zĂ«vendĂ«suar nga fjalori pĂ«r âsfera ndikimiâ - gjuhĂ« qĂ« ia dorĂ«zon terrenin moral regjimeve autoritare dhe legjitimon pushtimet atje ku nuk duhet lejuar kurrĂ«.
Sepse, kĂ«tu qĂ«ndron thelbi. Tâua mohosh njerĂ«zve tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« zgjedhur tĂ« ardhmen e tyre - ashtu siç duket se bĂ«jnĂ« bisedimet aktuale pĂ«r paqe - do tĂ« thotĂ« tĂ« braktisĂ«sh vetĂ« demokracinĂ«. Ukrainasit e bĂ«nĂ« zgjedhjen e tyre nĂ«pĂ«rmjet votĂ«s. Putini nuk ka asnjĂ« tĂ« drejtĂ« ta pĂ«rmbysĂ« atĂ« me forcĂ«, pĂ«rveç nĂ«se jemi tĂ« gatshĂ«m tĂ« kthehemi te rregullat e shekullit XIX. Dhe, ky Ă«shtĂ« rreziku mĂ« i thellĂ«: jo njĂ« luftĂ« me RusinĂ« nĂ« izolim, por njĂ« luftĂ« e ardhshme - ndoshta me KinĂ«n - e lindur nga erozioni i qĂ«llimshĂ«m i parimeve qĂ« ruajtĂ«n paqen pĂ«r dekada.
NĂ« fund tĂ« artikullit tim, tĂ« vitit tĂ« kaluar, paralajmĂ«rova se, nĂ« vitin 2025, Rusia do tĂ« mund tĂ« refuzonte krejtĂ«sisht negociatat, ose tĂ« shtirej sikur negocion me mirĂ«besim teksa i zvarrit ato. NĂ« fund, Putini bĂ«ri tĂ« dyja - duke llogaritur qĂ« padurimi amerikan do ta bĂ«nte pjesĂ«n tjetĂ«r. Skenari mĂ« i mirĂ« ishte qĂ« keqbesimi i MoskĂ«s tĂ« dilte mĂ« nĂ« fund haptazi, duke nxitur Uashingtonin tĂ« shtonte mbĂ«shtetjen pĂ«r UkrainĂ«n. Sot, kjo duket pothuajse e pamundur. Ndryshimi ideologjik nĂ« Shtetet e Bashkuara Ă«shtĂ« i thellĂ«. Gati pĂ«rditĂ« Trumpi lĂ«vdon âmarrĂ«dhĂ«nien e mirĂ«â me Putinin, duke mos humbur asnjĂ« rast pĂ«r tĂ« sulmuar presidentin Zelensky. ĂshtĂ«, pa dyshim, njĂ« botĂ« e re.
E mbylla artikullin e vitit tĂ« kaluar me njĂ« paralajmĂ«rim pĂ«r koston e mosveprimit: nĂ«se heq dorĂ« nga parimet, mĂ« pas heq dorĂ« nga territori - âdhe vdesin njerĂ«zit e pafajshĂ«mâ.
QĂ« atĂ«herĂ«, shumĂ« mĂ« tepĂ«r njerĂ«z tĂ« pafajshĂ«m kanĂ« vdekur. Dhe, mĂ« shumĂ« do tĂ« vdesin vitin e ardhshĂ«m nĂ«se asgjĂ« nuk ndryshon. Dhe, njĂ« ditĂ«, mund tĂ« mos jenĂ« njerĂ«z tĂ« pafajshĂ«m nĂ« njĂ« âvend tĂ« largĂ«tâ, por bijtĂ« dhe bijat tona qĂ« do tĂ« paguajnĂ« çmimin pĂ«r dĂ«shtimin tonĂ« pĂ«r tĂ« vepruar kur ende kishte kohĂ«. /Telegrafi/
NĂ« historinĂ« e letĂ«rsisĂ«, titulli Poet Laureat nuk ka qenĂ« kurrĂ« njĂ« dekor ceremonial, por njĂ« akt simbolik i konsolidimit tĂ« njĂ« hierarkie estetike. QĂ« nga Ben Jonsoni i vitit 1616 nĂ« Angli, deri te modeli amerikan ku presidenti vepron mbi rekomandimin e BibliotekĂ«s sĂ« Kongresit, poeti laureat ka qenĂ« gjithnjĂ« njĂ« figurĂ« qĂ« pĂ«rfaqĂ«son jo vetĂ«m lirinĂ« krijuese, por edhe njĂ« standard tĂ« njohur estetik, etik, kulturor dhe kombĂ«tar. NĂ« ShqipĂ«ri, kjo praktikĂ« Ă«shtĂ« ende e brishtĂ«, e pakonsoliduar dhe fatkeqĂ«sisht e ekspozuar ndaj ngatĂ«rrimit tĂ« vlerĂ«s estetike me zhurmĂ«n publike, tĂ« guximit poetik me provokimin banal, dhe tĂ« emancipimit me marketingun kulturor. Shpallja e Rita Petros si âPoete Laureateâ pĂ«r dyvjeçarin 2025-2027, nga Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit, nĂ«n varĂ«sinĂ« e MinistrisĂ« sĂ« KulturĂ«s, e rihap kĂ«tĂ« problem jo si debat personal, por si çështje parimore tĂ« kriterit letrar.
I. Problemi nuk është poetja, problemi është kriteri
Dua ta bëj të qartë që në fillim: skepticizmi im nuk buron nga mohimi i së drejtës së Rita Petros për të shkruar çfarë të dojë, as nga një moralizëm provincial. Letërsia është e lirë. Autori është sovran në territorin e vet. Por, institucioni nuk është autor dhe çmimi nuk është akt krijues, por akt gjykimi. Kur një institucion shtetëror shpall një poet laureat, ai nuk po shpërblen vetëm një stil individual, por po propozon një model, një referencë për kanonin bashkëkohor, një figurë përfaqësuese për edukimin letrar, sidomos kur ky titull shoqërohet me nisma në shkolla dhe hapësira publike. Dhe, pikërisht këtu fillon problemi.
II. Guximi poetik apo inflacioni i provokimit?
Si studiues i letĂ«rsisĂ« jam i habitur nga motivacioni i jurisĂ« i cili flet pĂ«r âtrajtim tĂ« temave tĂ« guximshmeâ, âkapĂ«rcim tabush moralistikeâ, âenergji ndikuese pĂ«r emancipim individual dhe shoqĂ«rorâ. KĂ«to janĂ« formulime ideologjike, jo kategori estetike. NĂ« estetikĂ«, guximi nuk matet me çfarĂ« thuhet, por me si thuhet. Poezia erotike, trupore, intime ka njĂ« traditĂ« tĂ« gjatĂ« nga Katuli te Neruda, nga Bataille te poezia bashkĂ«kohore feministe, por ajo gjithnjĂ« e ka ndarĂ« qartĂ« kufirin midis erotikĂ«s dhe pornografisĂ«, midis transgresionit estetik dhe shokut verbal. Problemi i librave si Vrima i Rita Petros, nuk Ă«shtĂ« se âtronditin tabutĂ«â, pasi janĂ« libra mesatarĂ«, por se shpesh nuk ndĂ«rtojnĂ« njĂ« tension poetik qĂ« ta justifikojĂ« tronditjen. Kur gjuha reduktohet nĂ« emĂ«rtim biologjik, pa metaforĂ«, pa ambiguitet, pa shtresĂ«zim simbolik, poezia humbet autonominĂ« dhe bĂ«het thjesht deklaratĂ«. TabutĂ« nuk pĂ«rmbyten duke i thĂ«nĂ« me emĂ«r, por duke i transformuar pĂ«rvojat nĂ« formĂ« estetike.
III. Estetika nuk është energji, por formë
NjĂ« tekst letrar nuk vlerĂ«sohet nga âenergjia qĂ« çlironâ, siç thuhet nĂ« motivacionin e jurisĂ«, por nga kĂ«naqĂ«sia estetike qĂ« prodhon, nga forma qĂ« i jep pĂ«rvojĂ«s, nga inventari gjuhĂ«sor, nga aftĂ«sia pĂ«r tĂ« krijuar domethĂ«nie tĂ« shumĂ«fishta. Motivacioni i jurisĂ« tingĂ«llon mĂ« shumĂ« si njĂ« deklaratĂ« sociologjike ose terapeutike, sesa si gjykim letrar. âEmancipim individual dhe shoqĂ«rorâ Ă«shtĂ« gjuhĂ« qĂ« e kemi dĂ«gjuar edhe mĂ« pare, nĂ« forma tĂ« tjera, nĂ« sisteme ku letĂ«rsia pĂ«rdorej pĂ«r qĂ«llime jashtĂ«letrare. Ironia Ă«shtĂ« se, dikur, poezitĂ« e realizmit socialist shpĂ«rbleheshin pĂ«r ândikim shoqĂ«rorâ, por zakonisht me çmime tĂ« treta, qĂ« tĂ« mos komprometohej plotĂ«sisht gjykimi estetik. Sot, duket se kemi bĂ«rĂ« njĂ« hap pas: jo vetĂ«m qĂ« kriteri Ă«shtĂ« politizuar, por Ă«shtĂ« banalizuar.
IV. Poeti laureat dhe shkolla: një marrëdhënie delikate
Ideja që poeti laureat të shkojë në shkolla është në vetvete e mirë. Por, jo çdo profil poetik është automatikisht i përshtatshëm për edukim letrar. Kjo nuk është censurë; është përgjegjësi pedagogjike. Në një shoqëri të tronditur nga tranzicioni, ku familja, shkolla dhe autoriteti kulturor janë dobësuar, modeli që i ofrohet të rinjve duhet të jetë estetikisht i konsoliduar dhe etikisht i padiskutueshëm. Debatet e shumta që ka prodhuar vepra e Rita Petros, përfshirë peticione publike dhe reagime nga figura tani si Natasha Lako, tregojnë se ky konsensus nuk ekziston. Poeti laureat nuk është rebel kundër gjithçkaje; ai është pikë reference.
Vëllimi Vrima (2014), i interpretuar nga juritë institucionale si thyerje e tabuve moraliste, u perceptua nga një pjesë e konsiderueshme e kritikës si shembull i asaj që Theodor W. Adorno do ta quante negativitet i pafiltruar estetikisht: një shfaqje e drejtpërdrejtë e përmbajtjes, pa ndërmjetësimin e formës. Temat ekstreme, përfshirë edhe aluzione të diskutueshme ndaj incestit, nuk përpunohen në nivel simbolik, por ekspozohen në mënyrë deklarative, çka e zhvendos poezinë nga fusha e artit në atë të gjestit provokues. Tronditja, në këtë rast, nuk është rezultat i një strukture poetike të fuqishme, por zëvendësim i saj. Natyrisht, autorja ka të drejtën e plotë të kësaj zgjedhjeje; liria krijuese është e panegociueshme në një shoqëri të lirë, biles të shformësuar - siç është shoqëria shqiptare. Unë kam respekt për Riten si njeri, si familjare dhe botuese e shkëlqyer e librit shkollor. Problemi lind në momentin kur kjo krijimtari, me gjithë ambiguitetin e saj estetik, ngrihet nga institucioni shtetëror në rang modeli kulturor dhe moral.
V. Alegoria e fundit: Laureati dhe Vrima
Në fund, nuk mund të mos përdor një alegori poetike. Poeti laureat, në traditën klasike, është ai që ngre kupolën e gjuhës mbi kaosin e kohës. Por, kur kriteri estetik shndërrohet në vrimë, ku bien njësoj vlera, miqësi, pushtet dhe zhurmë, atëherë nuk kemi më kanon, por vakum. Dhe, vakumi nuk prodhon poezi; prodhon vetëm jehonë. Skepticizmi im, si poet dhe studiues i letërsisë, nuk është nostalgji për moralizma të vjetra, por ankth për humbjen e kriterit. Sepse, kur gjithçka shpallet guxim, atëherë asgjë nuk është më e tillë. Dhe, kur çdo provokim quhet poezi, poezia mbetet pa mbrojtje. Për të mos riprodhuar dhe legjitimuar poezinë mediokre, sidomos në kontekste ku ndërhyjnë institucione shtetërore, është e domosdoshme një rishikim rrënjësor i mekanizmave të vlerësimit estetik dhe i marrëdhënies së tyre me pushtetin politik.
Në vend që të funksionojnë si hapësira autonome seleksioni dhe konkurrimi, këto institucione po shfaqen gjithnjë e më shumë si instrumente të shpërndarjes së kapitalit simbolik për subjekte të afërta me qeverisjen, duke e zhvendosur vlerësimin letrar nga fusha e estetikës në atë të klientelizmit kulturor. Në këtë skemë, juria e cila teorikisht duhet të mishërojë kompetencën kritike dhe pavarësinë profesionale, ka dështuar të ushtrojë funksionin e saj normativ, duke u reduktuar në një instancë formale që maskon vendime të paracaktuara dhe i vesh ato me një gjuhë pseudo-estetike. Ky kapitullim i gjykimit të pavarur përballë mediokritetit zyrtar përbën jo vetëm një krizë kriteresh, por edhe një degradim etik të vetë aktit kritik, duke vënë seriozisht në dyshim mundësinë që mendimi estetik autonom të mbijetojë në një klimë ku çmimi paraprin vlerën dhe jo anasjelltas.
Institucioni i Poetit Laureat nuk është një shpikje lokale apo një improvizim administrativ, por një praktikë kulturore e konsoliduar në një sërë shtetesh me traditë të gjatë letrare, ku ai funksionon si mekanizëm simbolik i kanonizimit estetik dhe i ndërmjetësimit midis poezisë dhe sferës publike. Përveç Anglisë dhe Shteteve të Bashkuara, modele të qëndrueshme të poetit laureat hasen në Kanada, Uells, Skoci, Irlandë, Zelandë të Re, Australi, si dhe në vende të tjera të Komonuelthit, ku ky rol mbështetet mbi kritere profesionale, procedura transparente dhe një konsensus kritik relativisht të gjerë. Në këto kontekste, poeti laureat nuk përzgjidhet për efektin e zhurmës mediatike apo për përputhshmëri ideologjike me pushtetin, por për peshën e dëshmuar të veprës, për autoritetin estetik dhe për aftësinë për të përfaqësuar në mënyrë dinjitoze kompleksitetin e traditës letrare kombëtare.
PikĂ«risht kjo e bĂ«n kĂ«tĂ« institucion njĂ« filtĂ«r tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m kulturor, jo njĂ« dekor ceremonial: ai funksionon si instrument seleksioni, jo si shpĂ«rblim klientelist; si akt gjykimi estetik, jo si kompromis administrativ. Ădo devijim nga ky parim e zhvesh titullin nga funksioni i tij kulturor dhe e shndĂ«rron nĂ« njĂ« simulakĂ«r prestigji, duke e ekspozuar poezinĂ« ndaj inflacionit tĂ« vlerĂ«s dhe institucioneve ndaj krizĂ«s sĂ« besueshmĂ«risĂ«. /Gazeta âPanoramaâ/
Nga: Joseph de Weck / The Guardian PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Këtë verë, u përballa me trafik në rrugët përvëluese të Marsejës. Në një kryqëzim, mikesha ime në ulësen e pasagjerit më tha të kthehesha djathtas drejt një vendi të njohur për supën e peshkut. Por, aplikacioni i navigimit Waze na udhëzonte të vazhdonim drejt. I lodhur, dhe me Renault-n që ndihej si një saunë me rrota, ndoqa këshillën e Waze-it. Pak çaste më vonë, mbetëm të bllokuar në një kantier ndërtimi.
Një moment i parëndësishëm, mbase. Por, një i tillë që përmbledh ndoshta pyetjen përcaktuese të epokës sonë, ku teknologjia prek thuajse çdo aspekt të jetës: kujt i besojmë më shumë - njerëzve të tjerë dhe instinkteve tona, apo makinerisë?
Filozofi gjerman Immanuel Kant, e pĂ«rkufizoi epokĂ«n e Iluminizmit si âdaljen e njeriut nga papjekuria e vetĂ«shkaktuarâ. Papjekuria, shkroi ai, Ă«shtĂ« âpaaftĂ«sia pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur arsyen pa udhĂ«heqjen e dikujt tjetĂ«râ. PĂ«r shekuj me radhĂ«, ky âtjetriâ qĂ« drejtonte mendimin dhe jetĂ«n e njeriut ishte shpesh prifti, monarku apo feudali - ata qĂ« pretendonin se vepronin si zĂ«ri i Zotit nĂ« TokĂ«. NĂ« pĂ«rpjekjet pĂ«r tĂ« kuptuar fenomenet natyrore - pse shpĂ«rthejnĂ« vullkanet, pse ndryshojnĂ« stinĂ«t - njerĂ«zit i drejtoheshin Zotit pĂ«r pĂ«rgjigje. NĂ« formĂ«simin e botĂ«s shoqĂ«rore, nga ekonomia te dashuria, feja na shĂ«rbente si udhĂ«rrĂ«fyes.
Sipas Kantit, njerĂ«zit gjithmonĂ« kishin aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« arsyetuar. Thjesht, nuk e kishin gjithmonĂ« guximin pĂ«r ta pĂ«rdorur atĂ«. Por, me Revolucionin Amerikan dhe mĂ« vonĂ« atĂ« Francez, njĂ« epokĂ« e re po agonte: arsyeja do tĂ« zĂ«vendĂ«sonte besimin dhe mendja njerĂ«zore, e çliruar nga autoriteti, do tĂ« bĂ«hej motori i pĂ«rparimit dhe njĂ« bote mĂ« morale. âSapere audeâ ose âGuxo tĂ« pĂ«rdorĂ«sh mendjen tĂ«ndeâ - i nxiste Kanti bashkĂ«kohĂ«sit e tij.
Dy shekuj e gjysmĂ« mĂ« vonĂ«, mund tĂ« pyesim nĂ«se po rrĂ«shqasim sĂ«rish nĂ« papjekuri. NjĂ« aplikacion qĂ« na thotĂ« se cilĂ«n rrugĂ« do tĂ« marrim Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ«. Por, inteligjenca artificiale [IA] rrezikon tĂ« bĂ«het âtjetriâ ynĂ« i ri - njĂ« autoritet i heshtur qĂ« udhĂ«heq mendimet dhe veprimet tona. RrezikojmĂ« tĂ« heqim dorĂ« nga guximi i fituar me mund pĂ«r tĂ« menduar - dhe kĂ«tĂ« herĂ« jo ndaj perĂ«ndive apo mbretĂ«rve, por ndaj kodit.
ChatGPT u lansua vetĂ«m tre vjet mĂ« parĂ« dhe, megjithatĂ«, njĂ« sondazh global i publikuar nĂ« prill zbuloi se 82 pĂ«rqind e tĂ« anketuarve e kishin pĂ«rdorur IA-nĂ« gjatĂ« gjashtĂ« muajve tĂ« fundit. QoftĂ« kur vendosnin tĂ« pĂ«rfundonin njĂ« marrĂ«dhĂ«nie apo pĂ«r kĂ« tĂ« votonin, njerĂ«zit u drejtoheshin makinerive pĂ«r kĂ«shilla. Sipas OpenAI-sĂ«, 73 pĂ«rqind e kĂ«rkesave tĂ« pĂ«rdoruesve lidhen me tema qĂ« nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me punĂ«n. Edhe mĂ« intriguese, sesa varĂ«sia jonĂ« nga gjykimi i IA-sĂ« nĂ« jetĂ«n e pĂ«rditshme, Ă«shtĂ« ajo qĂ« ndodh kur e lejojmĂ« atĂ« tĂ« flasĂ« nĂ« emrin tonĂ«. Tani, shkrimi Ă«shtĂ« ndĂ«r pĂ«rdorimet mĂ« tĂ« zakonshme tĂ« ChatGPT-sĂ«, menjĂ«herĂ« pas kĂ«rkesave praktike si âbĂ«je vetâ apo kĂ«shillat pĂ«r kuzhinĂ«. Autorja amerikane Joan Didion ka thĂ«nĂ« njĂ«herĂ«: âShkruaj vetĂ«m pĂ«r tĂ« zbuluar se çfarĂ« mendojâ. Por, kur ndalojmĂ« sĂ« shkruari? A ndalojmĂ« sĂ« zbuluari?
Ajo që shqetëson është se disa prova sugjerojnë se përgjigjja mund të jetë një po. Një studim i Institutit të Teknologjisë së Masaçusetsit [MIT] përdori elektroencefalografi (EEG) për të monitoruar aktivitetin e trurit të eseistëve që kishin qasje në IA, në motorë kërkimi si Google, ose nuk kishin fare ndihmë. Ata që mund të mbështeteshin tek IA-ja shfaqën aktivitetin më të ulët kognitiv dhe kishin vështirësi në citimin e saktë të punës së tyre. Më shqetësuese ishte se, pas disa muajsh, pjesëmarrësit që përdorën IA-në u bënë gjithnjë e më dembelë, duke kopjuar blloqe të tëra teksti në esetë e tyre.
Studimi Ă«shtĂ« i vogĂ«l dhe jo i pĂ«rsosur, por Kanti do ta kishte njohur kĂ«tĂ« model. âDembelia dhe frikaâ, shkroi ai, âjanĂ« arsyet pse njĂ« pjesĂ« kaq e madhe e njerĂ«zve ... mbeten nĂ« papjekuri gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s, dhe pse Ă«shtĂ« kaq e lehtĂ« qĂ« tĂ« tjerĂ«t tĂ« vendosen si kujdestarĂ« tĂ« tyre. ĂshtĂ« kaq e lehtĂ« tĂ« jesh i papjekurâ.
Sigurisht, interesantja e IA-sĂ« qĂ«ndron te rehatia qĂ« ofron. Kursen kohĂ«, shmang pĂ«rpjekjen dhe - çâĂ«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja - ofron njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« re pĂ«r tĂ« hequr pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« nga vetja. NĂ« librin e tij tĂ« vitit 1941, Arratisje nga liria, psikanalisti gjerman Erich Fromm argumentoi se ngritja e fashizmit mund tĂ« shpjegohej pjesĂ«risht nga dĂ«shira e njerĂ«zve pĂ«r tĂ« dorĂ«zuar lirinĂ« e tyre nĂ« kĂ«mbim tĂ« sigurisĂ« sĂ« nĂ«nshtrimit. IA-ja ofron njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« re pĂ«r tĂ« dorĂ«zuar atĂ« barrĂ« tĂ« mendimit dhe vendimmarrjen personale.
TĂ«rheqja mĂ« e madhe e IA-sĂ« Ă«shtĂ« se mund tĂ« bĂ«jĂ« gjĂ«ra qĂ« mendja jonĂ« nuk mundet - tĂ« pĂ«rpunojĂ« oqeane me tĂ« dhĂ«na dhe ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ« me shpejtĂ«si tĂ« paprecedentĂ«. Ulur nĂ« makinĂ« nĂ« MarsejĂ«, kjo ishte, nĂ« fund tĂ« fundit, arsyeja pse zgjodha tâi besoja makinerisĂ« dhe jo shoqes time (njĂ« vendim tĂ« cilin ajo e mori si fyerje). Me gjithĂ« qasjen e saj nĂ« tĂ« dhĂ«na, mendova unĂ«, sigurisht qĂ« aplikacioni duhet ta dijĂ« mĂ« mirĂ«.
Problemi është se IA-ja është një kuti e zezë. Ajo prodhon dije, por pa e thelluar domosdo kuptimin njerëzor. Ne nuk e dimë realisht si arrin në përfundimet e veta - edhe vetë programuesit e pranojnë këtë. Dhe, as nuk mund ta verifikojmë arsyetimin e saj sipas kritereve të qarta e objektive. Kështu që kur ndjekim këshillat e IA-së, nuk udhëhiqemi nga arsyeja. Po rikthehemi në mbretërinë e besimit. In dubio pro machina - kur dyshon, beso makinën - mund të bëhet parimi ynë udhëheqës në të ardhmen.
IA-ja mund tĂ« jetĂ« aleate e fuqishme e njerĂ«zve nĂ« kĂ«rkimin racional. Mund tĂ« na ndihmojĂ« tĂ« shpikim ilaçe, tĂ« na çlirojĂ« nga âpunĂ«t e kotaâ ose nga detyrat e taksave - gjĂ«ra qĂ« kĂ«rkojnĂ« pak mendim dhe ofrojnĂ« edhe mĂ« pak kĂ«naqĂ«si. Aq mĂ« mirĂ«. Por, Kanti dhe bashkĂ«kohĂ«sit e tij nuk e mbĂ«shtetĂ«n arsyen mbi besimin vetĂ«m qĂ« njerĂ«zit tĂ« mund tĂ« sistemonin mĂ« mirĂ« ose tĂ« kishin mĂ« shumĂ« kohĂ« tĂ« lirĂ«. Mendimi kritik nuk kishte tĂ« bĂ«nte vetĂ«m me efikasitetin - ishte praktikĂ« e lirisĂ« dhe emancipimit njerĂ«zor.
Mendimi njerĂ«zor Ă«shtĂ« i çrregullt dhe plot gabime, por na detyron tĂ« debatojmĂ«, tĂ« dyshojmĂ«, tĂ« testojmĂ« ide kundrejt njĂ«ra-tjetrĂ«s - dhe tĂ« njohim kufijtĂ« e tĂ« njohjes tonĂ«. NdĂ«rton vetĂ«besimin, si individualisht ashtu edhe kolektivisht. PĂ«r Kantin, ushtrimi i arsyes nuk ishte kurrĂ« vetĂ«m pĂ«r dije; ishte pĂ«r tâua mundĂ«suar njerĂ«zit tĂ« bĂ«heshin veprues tĂ« jetĂ«s sĂ« tyre dhe tĂ« rezistojnĂ« ndaj dominimit. Ishte pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« bashkĂ«sie morale tĂ« mbĂ«shtetur nĂ« parimin e pĂ«rbashkĂ«t tĂ« arsyes dhe debatit dhe jo nĂ« besimin e verbĂ«r.
Me gjithĂ« pĂ«rfitimet qĂ« sjell IA-ja, sfida Ă«shtĂ« kjo: si mund tĂ« shfrytĂ«zojmĂ« premtimin e saj pĂ«r inteligjencĂ« mbinjerĂ«zore, pa cenuar arsyen njerĂ«zore - gurin themeltar tĂ« Iluminizmit dhe tĂ« vetĂ« demokracisĂ« liberale? Kjo mund tĂ« jetĂ« njĂ« nga pyetjet mĂ« pĂ«rcaktuese tĂ« shekullit XXI. Dhe, Ă«shtĂ« njĂ« pyetje qĂ« nuk duhet tâia delegojmĂ« makinĂ«s. /Telegrafi/
Login
