❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 10 January 2026Main stream

15:31 Pse është Trump i interesuar për Groenlandën? Shikoni nga akulli arktik që po shkrin

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 15:31

Parashikimet sugjerojnĂ« se ngrohja globale mund tĂ« krijojĂ« njĂ« shkurtore nga Azia drejt AmerikĂ«s sĂ« Veriut, si dhe rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r tregti, transport – dhe sulm.

Gaby Hinsliff*

Edhe njĂ« javĂ« tjetĂ«r, edhe njĂ« fenomen i çuditshĂ«m moti pĂ«r tĂ« cilin ndoshta s’keni dĂ«gjuar kurrĂ«. NĂ«se nuk Ă«shtĂ« “bomba e motit” me erĂ«ra dhe borĂ« ekstreme, pĂ«r tĂ« cilĂ«n Britania po pĂ«rgatitet ndĂ«rsa po shkruaj, janĂ« raportimet nĂ« Guardian pĂ«r drerĂ«t e Arktikut qĂ« po pĂ«rballen me problemin e kundĂ«rt: moti jashtĂ«zakonisht i ngrohtĂ« sjell mĂ« shumĂ« shi, i cili mĂ« pas ngrin dhe krijon njĂ« lloj bore qĂ« ata nuk e çajnĂ« dot lehtĂ« me thundrat pĂ«r tĂ« arritur ushqimin. NĂ« njĂ« habitat aq tĂ« ashpĂ«r sa Arktiku, ku mbijetesa varet nga pĂ«rshtatja e imĂ«t, edhe ndryshimet e vogla nĂ« modelet e motit kanĂ« pasoja qĂ« pĂ«rhapen pafundĂ«sisht – dhe jo vetĂ«m pĂ«r drerĂ«t.

Prej dekadash, politikanĂ«t kanĂ« paralajmĂ«ruar pĂ«r luftĂ«rat klimatike qĂ« po vijnĂ« – konflikte tĂ« nxitura nga thatĂ«sira, pĂ«rmbytje, zjarre dhe stuhi, qĂ« i detyrojnĂ« njerĂ«zit tĂ« lĂ«vizin ose i shtyjnĂ« nĂ« konkurrencĂ« me fqinjĂ«t pĂ«r burime natyrore gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« pakta. PĂ«r kĂ«do qĂ« e ka imagjinuar kĂ«tĂ« skenar larg pragut tĂ« EvropĂ«s me klimĂ« tĂ« butĂ« – nĂ« shkretĂ«tira tĂ« goditura nga thatĂ«sira ose nĂ« ishuj tĂ« PaqĂ«sorit qĂ« po fundosen ngadalĂ« nĂ« det – bisedat kĂ«tĂ« javĂ« nga ShtĂ«pia e BardhĂ« pĂ«r marrjen e pronĂ«sisĂ« sĂ« GroenlandĂ«s janĂ« njĂ« zgjim i ashpĂ«r. Siç po u thotĂ« kujtdo qĂ« Ă«shtĂ« gati ta dĂ«gjojĂ« Admirali i ParĂ« i FlotĂ«s britanike, gjenerali Sir Gwyn Jenkins, shkrirja e veriut pĂ«r shkak tĂ« krizĂ«s klimatike ka kohĂ« qĂ« ka ndezur njĂ« garĂ« tĂ« egĂ«r nĂ« Arktikun qĂ« po shkrin, pĂ«r burime, territor dhe akses strategjikisht jetik drejt Atlantikut. PĂ«r tĂ« kuptuar se si kjo kĂ«rcĂ«non EvropĂ«n veriore, shikoni majĂ«n e globit, jo njĂ« hartĂ« tĂ« sheshtĂ«.

Deri nĂ« fillim tĂ« viteve 2040, parashikimet sugjerojnĂ« se ngrohja globale mund t’i ketĂ« bĂ«rĂ« ujĂ«rat e ngrira rreth polit tĂ« veriut – oqeanin qĂ« ndan RusinĂ« nga Kanadaja dhe Groenlanda – pothuajse pa akull gjatĂ« verĂ«s. Kjo hap potencialisht njĂ« shkurtore tĂ« re nga Azia drejt AmerikĂ«s sĂ« Veriut, jo rreth mesit tĂ« planetit, por mbi krye, duke krijuar rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r tregti, transport, peshkim – dhe, mĂ« kĂ«rcĂ«nueshĂ«m, pĂ«r sulm.

Si pasojĂ«, nga nĂ«n akullin qĂ« po shkrin po del njĂ« teatĂ«r i ri konflikti, dhe Kina, Rusia dhe SHBA po pĂ«rfshihen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nĂ« njĂ« betejĂ« pĂ«r dominim. NdĂ«rkohĂ«, teksa temperaturat nĂ« rritje e kthejnĂ« veriun e largĂ«t nĂ« njĂ« shah tĂ« autokratĂ«ve, territore aq fatkeqe sa tĂ« jenĂ« pengesĂ« nĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ« – nga Groenlanda te Kanadaja e deri te arkipelagu norvegjez i Svalbardit, prej kohĂ«sh i lakmuar nga Rusia – rrezikojnĂ« tĂ« shndĂ«rrohen nĂ« gurĂ« shahu.

Pothuajse po aq të rrezikshme për këto vende sa kërcënimet që zbardh shkrirja e polit janë, në njëfarë mënyre, edhe mundësitë. Pse, për dreq, SHBA mendon se i duhet të aneksojë Groenlandën mike për të mbrojtur këtë kufi kritik arktik? Në fund të fundit, trupat amerikane janë të stacionuara në këtë territor autonom danez që nga Lufta e Dytë Botërore, dhe Danimarka e ka bërë të qartë se janë më se të mirëpritur të sjellin edhe më shumë. E vetmja përfitim që vjen realisht vetëm me pronësinë, interesantërisht, janë të drejtat mbi pasuritë nëntokësore që mund të çlirohen teksa ky vend i ngrirë ngrohet.

Groenlanda Ă«shtĂ« njĂ« burim i rrallĂ« ende i pashfrytĂ«zuar jo vetĂ«m i naftĂ«s dhe gazit, por edhe i mineraleve tĂ« tokĂ«s sĂ« rrallĂ«, tĂ« pĂ«rdorura pĂ«r gjithçka, nga bateritĂ« e makinave elektrike te procesorĂ«t e qendrave tĂ« tĂ« dhĂ«nave – po aq jetike pĂ«r shpresat amerikane pĂ«r tĂ« fituar njĂ« garĂ« teknologjike me KinĂ«n sa ishin goma nga Malaja apo pambuku nga India pĂ«r ekonomitĂ« koloniale tĂ« dikurshme. Edhe pse shpesh Ă«shtĂ« gabim tĂ« kĂ«rkosh shumĂ« logjikĂ« nĂ« atĂ« qĂ« duket si çmenduri presidenciale, nĂ« orbitĂ«n e Trumpit nuk mungojnĂ« ideologĂ« dhe “tech bros” tĂ« aftĂ« t’ia lidhin tĂ« gjitha kĂ«to dhe t’ia shesin atij. Dhe, ndĂ«rsa nxjerrja minerare nĂ« Arktik mund tĂ« mos jetĂ« ekonomikisht e vlefshme pĂ«r shumĂ« vite, ankesat e Trumpit kĂ«tĂ« javĂ« se Groenlanda Ă«shtĂ« “plot me anije kineze dhe ruse kudo” sugjerojnĂ« se dikush e ka bindur se nuk mund t’i lĂ«rĂ« rivalĂ«t t’ia dalin pĂ«rpara nĂ« njĂ« mundĂ«si zhvillimi potencialisht shumĂ« tĂ« vlefshme – njĂ« koncept qĂ« çdo ish-magnat i pasurive tĂ« paluajtshme e kupton. NĂ« fund tĂ« fundit, nĂ« UkrainĂ« Trump kĂ«rkoi tĂ« drejta pĂ«r nxjerrjen e mineraleve tĂ« tokĂ«s sĂ« rrallĂ« nĂ« kĂ«mbim tĂ« garancive tĂ« sigurisĂ«, dhe nĂ« Gaza ai pĂ«rfytyroi ndĂ«rtimin e hoteleve mbi rrĂ«nojat e bombarduara: pse tĂ« mos nxirret njĂ« fitim i shpejtĂ« nga katastrofa mjedisore?

Dhe ndĂ«rsa pĂ«r britanikĂ«t e gjitha kjo duket si njĂ« epokĂ« e re perandorie, pĂ«r besnikĂ«t e MAGA-s ndoshta tingĂ«llon si jehonĂ« e njĂ« historie shumĂ« amerikane: ajo e kolonĂ«ve qĂ« bĂ«nĂ« pasurinĂ« duke ndjekur karvanĂ«t drejt perĂ«ndimit, duke shtyrĂ« kufijtĂ« e kombit pa pushim, duke marrĂ« tokat e popujve indigjenĂ« dhe duke u mbajtur fort pas tyre pĂ«rmes njĂ« pĂ«rzierjeje brutale tregtie dhe dhune. QĂ«llimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« pushtohet Groenlanda, shpjegon sekretari amerikan i shtetit Marco Rubio, por ta blejnĂ«, ose tĂ« paktĂ«n tĂ« marrin me qira akses ekskluziv ushtarak. ËshtĂ« tregues i shpejtĂ«sisĂ« marramendĂ«se me tĂ« cilĂ«n Ă«shtĂ« shembur marrĂ«dhĂ«nia e SHBA me aleatĂ«t e saj tĂ« dikurshĂ«m – nĂ« pak mĂ« shumĂ« se njĂ« vit – qĂ« kjo tĂ« synojĂ« tĂ« jetĂ« qetĂ«suese: hej miq, thjesht duam t’ju shfrytĂ«zojmĂ«, jo t’ju vrasim!

Duke pasur parasysh vĂ«mendjen famĂ«keqĂ«sisht tĂ« shkurtĂ«r tĂ« presidentit, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« dihet çfarĂ« fati e pret GroenlandĂ«n. Ndoshta ai thjesht do tĂ« mĂ«rzitet dhe do tĂ« kalojĂ« te diçka tjetĂ«r, sidomos pasi tĂ« kenĂ« mbaruar zgjedhjet afatmesme dhe tĂ« ketĂ« mĂ« pak nevojĂ« pĂ«r dramĂ« jashtĂ« vendit pĂ«r tĂ« shpĂ«rqendruar nga dĂ«shtimet brenda. Ose ndoshta ShtĂ«pia e BardhĂ« do tĂ« huazojĂ« nga manuali i Putinit, duke shfrytĂ«zuar dĂ«shirĂ«n e groenlandezĂ«ve pĂ«r pavarĂ«si nga Danimarka pĂ«r tĂ« nxitur njĂ« lloj trazire tĂ« brendshme qĂ« sot ndizet lehtĂ«sisht nĂ« epokĂ«n e rrjeteve sociale – pĂ«rpara se SHBA tĂ« shfaqet si shpĂ«timtarja dashamirĂ«se qĂ« hyn nĂ« skenĂ« pĂ«r t’i mbajtur tĂ« sigurt dhe pĂ«r t’i bĂ«rĂ« tĂ« pasur.

Por sidoqoftë, më mirë të mësohemi me idenë se ky është fillimi, jo fundi, i konflikteve që mund të vijnë teksa ngrohja globale ridizenjon hartat tona, shthur aleanca të vjetra dhe krijon rivalitete të reja vdekjeprurëse për tokë, ujë dhe burime natyrore.

Sigurisht qĂ« do tĂ« jetĂ« mĂ« keq pĂ«r ata qĂ« tashmĂ« jetojnĂ« nĂ« kufijtĂ« e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« – nĂ« shkretĂ«tira tepĂ«r tĂ« thata pĂ«r tĂ« rritur çfarĂ«do gjĂ«je, ose nĂ« qytete bregdetare qĂ« tashmĂ« po luftojnĂ« me rritjen e nivelit tĂ« detit, ose nĂ« vende shumĂ« tĂ« varfra pĂ«r t’u mbrojtur nga stuhitĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« dhunshme – sesa pĂ«r EvropĂ«n tonĂ« me fat e klimĂ« tĂ« butĂ«. Dhe sigurisht qĂ« kĂ«to rreziqe mund tĂ« menaxhoheshin mĂ« mirĂ« nga qeveri bashkĂ«punuese qĂ« e trajtojnĂ« shkrirjen e veriut si njĂ« sfidĂ« kolektive pĂ«r njerĂ«zimin, jo si njĂ« garĂ« vdekjeprurĂ«se pĂ«r avantazh kombĂ«tar.

Por nĂ« javĂ«n kur Trump njoftoi se SHBA do tĂ« tĂ«rhiqej nga njĂ« sĂ«rĂ« nismash ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r klimĂ«n, kjo qartazi nuk Ă«shtĂ« bota ku jetojmĂ«. KĂ«shtu qĂ«, nĂ«se asgjĂ« tjetĂ«r, le tĂ« shĂ«rbejĂ« Groenlanda e pĂ«rballur me kaq shumĂ« presion si njĂ« kujtesĂ« se kriza klimatike do tĂ« ketĂ« pasoja gjeopolitike qĂ« ende mezi kemi filluar t’i kuptojmĂ« – dhe se çfarĂ«do qĂ« ende mund tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r tĂ« frenuar rritjen e temperaturave ose pĂ«r tĂ« zbutur pasojat e tyre ka rĂ«ndĂ«si. Madje, ose ndoshta sidomos, nĂ«se ende nuk mund ta zhbĂ«jmĂ« dĂ«min qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« me kaq vullnet.

Gaby Hinsliff është kolumniste e Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

14:15 Park Çan-uk mbi dominimin kulturor, fundin kapitalist dhe pse nuk mund ta mposhtim AI-n

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 14:15

Filmat e tij brutalë e vendosën kinemanë koreane në hartën botërore. Tani, regjisori i Oldboy rikthehet me një satirë therëse për një burrë që shtyhet drejt vrasjes pasi humbet vendin e punës.

Stiv Rouz

Vala koreane po festohet sot nĂ« mbarĂ« botĂ«n, por Park Çan-uk nuk ndihet aspak festiv. Nga jashtĂ«, Koreja e Jugut duket si njĂ« makineri e mirĂ«vajosur qĂ« prodhon pa pushim muzikĂ« pop triumfuese, kuzhinĂ«, makina, kinema (sidomos Parasite, fitues i Oskarit) dhe seriale televizive, bashkĂ« me ekranet Samsung ku shihen ato. Por filmi i tij mĂ« i fundit, No Other Choice, e shpon kĂ«tĂ« tullumbace. Ai e paraqet KorenĂ« e sotme si njĂ« terren tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m tĂ« rĂ«nies industriale, shkurtimeve, papunĂ«sisĂ« dhe brishtĂ«sisĂ« mashkullore – pa asnjĂ« KPop Demon Hunters qĂ« tĂ« vijĂ« ta shpĂ«tojĂ« situatĂ«n.

“Nuk kisha pĂ«r qĂ«llim ta bĂ«ja njĂ« portret realist tĂ« KoresĂ« sĂ« vitit 2025,” thotĂ« Parku, njĂ« 62-vjeçar i qetĂ«, pothuajse profesor. “Mendoj se Ă«shtĂ« mĂ« e saktĂ« tĂ« shihet si njĂ« satirĂ« mbi kapitalizmin.”

AI është aq e fuqishme sa nuk mund të konkurrosh më me të

Mjedisi i No Other Choice Ă«shtĂ« bota komikisht banale, por pothuajse fytprerĂ«se e prodhimit tĂ« letrĂ«s, ku njĂ« drejtues i sapo pushuar nga puna harton njĂ« plan tĂ« çmendur pĂ«r tĂ« ecur pĂ«rpara duke vrarĂ« rivalĂ«t e tij pĂ«r njĂ« pozicion tĂ« ri – gjĂ« qĂ« e bĂ«n mjaft keq. Por, siç sugjeron Parku, mund tĂ« ishte po aq mirĂ« edhe pĂ«r industrinĂ« e argĂ«timit, e cila Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e pasigurt nga sa duket: “Edhe pse filmat dhe serialet koreane janĂ« super-trendy globalisht, publiku korean nuk Ă«shtĂ« kthyer nĂ« kinema pas pandemisĂ«, dhe flitet gjithashtu pĂ«r kĂ«rcĂ«nimin ndaj industrisĂ« televizive. Dhe kjo rĂ«nie ndodhi menjĂ«herĂ« pas suksesit tĂ« Squid Game dhe Parasite. Mendoj se ky kontrast Ă«shtĂ« nĂ« vetvete shumĂ« ironik.”

Ironia Ă«shtĂ« mĂ«nyra bazĂ« e kinemasĂ« sĂ« Parkut. No Other Choice nis me rrogĂ«tarin Man-su (luajtur nga Li BjĂ«ng-hun) qĂ« pĂ«rgĂ«zon veten se i ka tĂ« gjitha: punĂ« tĂ« mirĂ«, shtĂ«pi tĂ« bukur, grua tĂ« dashur, dy fĂ«mijĂ« dhe dy qen. Ai e mirĂ«pret ardhjen e vjeshtĂ«s, pa e kuptuar se ajo paralajmĂ«ron rĂ«nien e tij: brenda pak ditĂ«sh, ai gjendet nĂ« gjunjĂ« duke lypur punĂ«, pasi Ă«shtĂ« pushuar nga shefat e rinj amerikanĂ« – gjĂ« qĂ« e çon drejt planit tĂ« tij tĂ« çmendur pĂ«r vrasje. TingĂ«llon e zymtĂ«, por filmi Ă«shtĂ« i mbushur me humor tĂ« zi, slapstick therĂ«s dhe dhunĂ« tĂ« ngathĂ«t, pĂ«rfshirĂ« njĂ« plan qesharak pĂ«r tĂ« eliminuar njĂ« rival duke u dehur deri nĂ« shkatĂ«rrim me tĂ« – pĂ«rmes teknikĂ«s tipikisht koreane tĂ« poktanju: njĂ« gotĂ« uiski e zhytur nĂ« njĂ« gotĂ« birre. Parku pranon se nĂ« tĂ« kaluarĂ«n nuk ishte i panjohur me kĂ«tĂ« koktejl, “por tani nuk e pi mĂ«. E kuptova qĂ« nuk duhet t’ia bĂ«ja kĂ«tĂ« vetes.”

Edhe titulli No Other Choice Ă«shtĂ« ironik: Man-su qartazi ka zgjedhje tĂ« tjera. Ai mund t’u kthehej punĂ«dhĂ«nĂ«sve, jo kolegĂ«ve. Ose mund ta pranonte thjesht varfĂ«rimin – por ai do tĂ« bĂ«jĂ« gjithçka pĂ«r tĂ« mos humbur shtĂ«pinĂ« dhe statusin, sidomos brenda familjes. “Publiku dĂ«shiron me ngulm ta mbĂ«shtesĂ« dhe ta shohĂ« tĂ« gjejĂ« punĂ«, por nĂ« momente tĂ« tjera kupton se zgjedhjet e tij janĂ« tĂ« gabuara,” thotĂ« Parku. “KĂ«to dy ndjenja bashkĂ«jetojnĂ« dhe publiku kalon nga njĂ«ra te tjetra. Ky ishte qĂ«llimi i filmit.”

Ironia mĂ« e madhe Ă«shtĂ« se vetĂ« Parku Ă«shtĂ« pothuajse poster-boy i fuqisĂ« kulturore koreane. Prej 20 vitesh ai ndodhet nĂ« kulmin e valĂ«s koreane dhe, bashkĂ« me bashkatdhetarin e tij Bong Xhun-ho, regjisorin e Parasite, ka thyer barriera pĂ«r kinemanĂ« e vendit. Ashtu si Bongu, filmat e Parkut kanĂ« bashkuar vlerĂ«simin festiv me suksesin komercial, veçanĂ«risht me Oldboy, i cili fitoi Çmimin e Madh tĂ« JurisĂ« nĂ« KanĂ« mĂ« 2004 dhe i prezantoi botĂ«s njĂ« markĂ« tĂ« re kinemaje: tĂ« gjallĂ«, tĂ« pĂ«rgjakshme, tĂ« shtrembĂ«ruar, por teknikisht brilante – e mishĂ«ruar nga skena ikonike e korridorit me çekan dhe ajo ku protagonisti ha njĂ« oktapod tĂ« gjallĂ«. NĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, filmat e Parkut u tregtuan nĂ«n etiketĂ«n DVD “Asia Extreme”, krahas veprave tĂ« Kim Xhi-uun, Kim Ki-duk dhe disa regjisorĂ«ve japonezĂ«.

Sot, Parku ndihet i parehatshĂ«m kur kthehet pas: “Ndihesha sikur po futesha nĂ« njĂ« kuti pĂ«r shkak tĂ« atij brendi. Krijoi njĂ« formĂ« tĂ« panevojshme paragjykimi.” Ai lehtĂ«sohet qĂ« etiketa nuk vlen mĂ«, pjesĂ«risht sepse estetika e tij “ekstreme” Ă«shtĂ« pĂ«rthithur nga kinemaja mainstream, por edhe sepse Parku kaloi me lehtĂ«si drejt Hollivudit dhe projekteve anglishtfolĂ«se pak mĂ« pak tĂ« dhunshme. Mes tyre janĂ« miniseriali i vitit 2018 The Little Drummer Girl, sipas Xhon le KarĂ©-sĂ«, me Florens Pju dhe AleksandĂ«r Skarsgord, si dhe The Sympathizer (2024), i nĂ«nvlerĂ«suar, pĂ«r spiunĂ« vietkongĂ« nĂ« AmerikĂ«n e viteve ’70, ku Robert Dauni Xhunior luan disa role.

“Nuk Ă«shtĂ« se bĂ«j zgjedhje tĂ« qĂ«llimshme pĂ«r ta zbutur dhunĂ«n time pĂ«r tĂ« shmangur njĂ« reputacion tĂ« tillĂ«,” thotĂ« ai. “Nuk e di çfarĂ« filmash do tĂ« bĂ«j nĂ« tĂ« ardhmen, por ata mund tĂ« jenĂ« po aq grafikĂ« sa tĂ« mĂ«parshmit.”

Regjia nĂ« anglisht nuk ishte aq e lehtĂ« sa dukej, shton ai, sidomos nĂ« filmin e tij tĂ« parĂ« hollivudian, Stoker (2013), njĂ« thriller nĂ« stilin e Hiçkokut me Nikoll Kidman dhe Methju Gud. “NĂ« fillim kisha frikĂ«, sidomos sa i pĂ«rket komunikimit pĂ«rmes pĂ«rkthyesit,” thotĂ« ai. AktorĂ«t e ndihmuan shumĂ«. “NĂ« fakt nuk ishte aq ndryshe, ndoshta sepse Nikolla u pĂ«rpoq maksimalisht tĂ« pĂ«rshtatej me mua.” Kidman parapĂ«lqen pĂ«rgatitjen individuale, shpjegon ai, ndĂ«rsa Parku preferon tĂ« ulet me gjithĂ« kastin dhe ta punojĂ« skenarin rresht pĂ«r rresht. “I sugjerova: pse tĂ« mos e provojmĂ«? Dhe nĂ« fund, ajo tha se ishte shumĂ« e dobishme.”

Ai nuk Ă«shtĂ« rrjedhshĂ«m nĂ« anglisht dhe sot flet pĂ«rmes njĂ« pĂ«rkthyesi, por “anglishtja ime Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m e mirĂ« sa, nĂ«se ndiej se diçka nuk po pĂ«rkthehet saktĂ«, mund ta vĂ« nĂ« dukje,” thotĂ« ai. “NjĂ« tjetĂ«r problem mund tĂ« jetĂ« keqkuptimi nga dallimet gjuhĂ«sore ose kulturore, por unĂ« jam pĂ«rpjekur ta pĂ«rdor kĂ«tĂ« nĂ« avantazhin tim, sepse mund tĂ« ofroj njĂ« perspektivĂ« mbi shoqĂ«ritĂ« britanike ose amerikane qĂ« njerĂ«zit brenda tyre ndonjĂ«herĂ« nuk e shohin.”

Sot, ashtu si Bongu, ai alternon projekte: disa nĂ« anglisht, disa nĂ« koreanishte, tĂ« tjerĂ« hibride. Trilleri i tij lezbian The Handmaiden e zhvendosi romanin Fingersmith tĂ« Sara Uotersit nga Anglia viktoriane nĂ« KorenĂ« e fillimit tĂ« shekullit XX. NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme, No Other Choice Ă«shtĂ« pĂ«rshtatur nga romani The Ax i shkrimtarit amerikan tĂ« krimit Donald Westlake, por i vendosur nĂ« Ulsan, njĂ« qytet bregdetar nĂ« juglindje tĂ« KoresĂ«. Parku shpjegon se Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur ta adaptojĂ« historinĂ« qĂ« kur e lexoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« rreth vitit 2005 – afĂ«rsisht nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« kur doli edhe njĂ« version francez i saj. “Fillimisht ishte menduar si njĂ« film amerikan nĂ« anglisht, por kaluan shumĂ« vite tĂ« kota dhe pĂ«rfundimisht u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« film korean.”

Vonesa i dha tĂ« paktĂ«n mundĂ«sinĂ« tĂ« punonte me Li BjĂ«ng-hunin, i cili bashkĂ«punoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« me Parkun nĂ« hitin Joint Security Area (2001) dhe sĂ« fundmi ka luajtur nĂ« Squid Game dhe ka dhĂ«nĂ« zĂ«rin e demonit kryesor nĂ« KPop Demon Hunters. Parku e pĂ«rshkruan si “Xhek Lemoni i KoresĂ«â€ – i pashĂ«m, por ekspresiv dhe i gjithanshĂ«m, njĂ« njeri i zakonshĂ«m me tĂ« cilin identifikohesh. “MĂ« parĂ« do tĂ« kishte qenĂ« shumĂ« i ri pĂ«r rolin, por me kalimin e kohĂ«s arriti moshĂ«n e duhur.”

PavarĂ«sisht moshĂ«s sĂ« historisĂ«, temat e pasigurisĂ« ekonomike dhe mashkullore – dhe fakti qĂ« viktimat e kapitalizmit neoliberal kthehen kundĂ«r njĂ«ri-tjetrit nĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rballen me fajtorĂ«t e vĂ«rtetĂ« – mbeten aktuale, veçanĂ«risht nĂ« Kore. Por Parku i ka dhĂ«nĂ« njĂ« pĂ«rditĂ«sim tipik tĂ« shekullit XXI: hija e inteligjencĂ«s artificiale shfaqet fuqishĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« peizazh industrial, duke shtuar njĂ« tjetĂ«r shtresĂ« ironie. “NdĂ«rsa romani origjinal paraqiste konkurrencĂ« mes njerĂ«zve, unĂ« shtova AI-n, e cila Ă«shtĂ« aq e fuqishme sa nuk mund tĂ« konkurrosh mĂ« me tĂ«,” thotĂ« ai.

KĂ«to ankthĂ« nuk kufizohen te prodhimi i letrĂ«s – edhe pse mund tĂ« shihet si metaforĂ« e epokĂ«s analoge qĂ« po vdes. Parku e di mirĂ« se AI po i afrohet edhe profesionit tĂ« tij. “Tani nuk duket aq kĂ«rcĂ«nuese, por duke parĂ« shpejtĂ«sinĂ« e zhvillimit gjatĂ« vitit tĂ« fundit, jam shumĂ« i shqetĂ«suar se sa njerĂ«z nĂ« industrinĂ« tonĂ« tĂ« filmit do tĂ« zĂ«vendĂ«sohen nga AI.” Ai shqetĂ«sohet pĂ«r kolegĂ«t, thotĂ«, “por edhe pĂ«r njĂ« situatĂ« ku nuk do tĂ« kem zgjidhje tjetĂ«r veçse ta pĂ«rqafoj AI-n – pĂ«r shembull, nĂ«se studiot vendosin tĂ« shkurtojnĂ« buxhetet duke pĂ«rdorur AI.”

SidoqoftĂ«, ai vĂ«shtirĂ« se do tĂ« fillojĂ« tĂ« eliminojĂ« rivalĂ«t si nĂ« No Other Choice. Sidomos jo Bong Xhun-ho-n: tĂ« dy janĂ« miq tĂ« vjetĂ«r. Parku, nĂ« fakt, i dha Bongut punĂ«n e tij tĂ« parĂ«. “E ftova tĂ« punonte nĂ« njĂ« skenar pĂ«r mua dhe patĂ«m diskutime, por nuk u realizua kurrĂ«.” Ata kanĂ« pĂ«rdorur tĂ« njĂ«jtĂ«t aktorĂ«, pĂ«rfshirĂ« Son Kang-ho-n e Parasite, dhe Parku bashkĂ«prodhoi filmin fantastiko-shkencor tĂ« Bongut Snowpiercer (2013). “Edhe gratĂ« tona janĂ« shumĂ« tĂ« afĂ«rta, takohemi shpesh. Edhe familja e Son Kang-ho-s Ă«shtĂ« shumĂ« e afĂ«rt me familjet tona. KĂ«shtu qĂ« shpesh rrihemi bashkĂ«,” thotĂ« ai. “Kur shkrova draftin e parĂ« tĂ« No Other Choice, ia dhashĂ« [Bongut] skenarin dhe i kĂ«rkova mendim.”

Ndoshta kjo Ă«shtĂ« pjesĂ« e arsyes pse kultura koreane e ekranit ka pasur kaq shumĂ« sukses kohĂ«t e fundit. Jo vetĂ«m qĂ« nuk janĂ« duke u mbytur nĂ« rivalitet, por veprat e tyre shpesh e shohin suksesin ekonomik dhe modelin kapitalist me skepticizĂ«m, nĂ« mos me pesimizĂ«m tĂ« hapur. Nuk duket se ka njĂ« ekuivalent korean tĂ« ËndrrĂ«s Amerikane. Mund tĂ« thuhet se No Other Choice pĂ«rballet drejtpĂ«rdrejt me tĂ« njĂ«jtat ironi dhe pabarazi si Parasite i Bongut, ose komedia e tij e fundit fantastiko-shkencore Mickey 17 – ku njĂ« Robert Patinson i klonuar luan punĂ«torin pĂ«rfundimtar tĂ« flijueshĂ«m. Apo edhe Squid Game e Hwang Dong-hyuk, me lojĂ«n e saj jetĂ«-a-vdekje, ku fituesi merr gjithçka, e frymĂ«zuar nga pĂ«rvojat personale tĂ« Hwangut me vĂ«shtirĂ«sitĂ« ekonomike pas krizĂ«s financiare tĂ« vitit 2008. Ndoshta kinemaja koreane po ofron perspektiva qĂ« ne perĂ«ndimorĂ«t nuk po i shohim.

Jo se Parku ka ndonjĂ« axhendĂ« tĂ« deklaruar, filozofike, tematike apo gjeografike. PĂ«r ta dĂ«shmuar kĂ«tĂ«, ai thotĂ« se dy projektet e tij tĂ« ardhshme janĂ« tĂ« dyja tĂ« mbĂ«shtetura nga SHBA: njĂ«ri Ă«shtĂ« fantastiko-shkencor (i pĂ«rshtatur nga manga japoneze Genocidal Organ), tjetri njĂ« uestern (Brigands of Rattlecreek – tingĂ«llon shumĂ« i dhunshĂ«m).

“NĂ«se do tĂ« merrja njĂ« propozim pĂ«r njĂ« histori tĂ« mirĂ« qĂ« zhvillohet nĂ« FrancĂ« ose nĂ« njĂ« vend tĂ« AfrikĂ«s, do tĂ« shkoja atje,” thotĂ« ai. “UnĂ« thjesht ndjek historitĂ« e mira.”

Përgatiti për botim: L.Veizi

 

13:30 Përmbytje dhe spektakël, nga dilema e Arifit të Bamkë Qylollarit te drama e tmerrshme e Big-ut

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 13:30

Last Updated on 10/01/2026 by Leonard

Nga Leonard Veizi

-Për nder, o shoku mësues, nuk ka më të habitshme se jeta.
 KĂ«shtu thoshte Arifi, nipi i BamkĂ« Qylollarit – personazh i DritĂ«ro Agollit te romani “Komisari Memo”,  – qĂ« ishte  i gĂ«njyer nga Balli, por qĂ« nga fundi i luftĂ«s mori rrugĂ«n e drejtĂ« tĂ« PartisĂ«.
-UnĂ« kujtova Arif, kush e di ç’do thoshte, – ia pret mĂ«suesi, qĂ« ishte njĂ«kohĂ«sisht edhe i lapsit, edhe i kobures me mulli.
 -Po, po
 jeta Ă«shtĂ« e habitshme, – kĂ«mbĂ«ngulte Arifi nĂ« filozofinĂ« e tij, duke dredhur cigaren me mbetje duhani.

Kjo batutĂ« e vjetĂ«r, – qĂ« i pĂ«rket filmit “I teti nĂ« bronz”, me regji tĂ« Viktor GjikĂ«s, – vjen nĂ« kohĂ« po aq e re, sa herĂ« qĂ« realiteti na e servir nĂ« formĂ« groteske. Dhe mĂ« erdhi ndĂ«r mend teksa ndiqja lajmet e Top-it, ku flitej pĂ«r pĂ«rmbytje, njerĂ«z tĂ« humbur, shtĂ«pi nĂ«n ujĂ«, familje qĂ« s’dinin ku tĂ« fusnin kokĂ«n. NjĂ« hall i madh, real, i rĂ«ndĂ«, qĂ« s’ka nevojĂ« pĂ«r regji televizive. UjĂ« i pistĂ«, baltĂ« dhe frikĂ«.

Por paralelisht, nĂ« tĂ« njĂ«jtin kanal televiziv drama tjetĂ«r – pĂ«r disa edhe mĂ« e madhe se kaq: – janĂ« tĂ« nominuarit e Big-ut, tĂ« mbĂ«rthyer nga ankthi se kush do tĂ« dilte “fishek” jashtĂ«, pa bĂ«rĂ« gati as valixhet. Ky Ă«shtĂ« hall, vĂ«lla. NjĂ« tragjedi tjetĂ«r, sipas rregullave tĂ« spektaklit.

Ore meqĂ« ra llafi, kĂ«ta tĂ« pĂ«rmbyturit ku e shohin spektaklin? Apo nĂ« sallĂ«n e kooperativĂ«s, – qĂ« ua ofron Bashkia, – si Luani qĂ« ndiqte lajmet e TiranĂ«s te salla e kulturĂ«s, se kishte rĂ«nĂ« nĂ« dashuri me spikeren e televizionit, aty tek filmi “Kur hapen dyert e jetĂ«s”.

Dhe mĂ« tej, tek emisioni qĂ« tashmĂ« mund tĂ« cilĂ«sohet si versioni adekuat i “Burrat kĂ«rkojnĂ« gra e gratĂ« kĂ«rkojnĂ« burra”, kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« lloj tjetĂ«r fatkeqĂ«sie kombĂ«tare:

— Ah, sevda na pĂ«rvĂ«love
 — Na mbetĂ«n vajzat pa martuar
 — Halli i djemve mĂ« i madh
 — MbetĂ«n vajzat nĂ« shtĂ«pi
 — Mua djemtĂ« nĂ« Australi
 — Le tĂ« vijnĂ«, bĂ«jmĂ« krushqi

Epo, kĂ«to batuta janĂ« shkĂ«putur nga njĂ« tjetĂ«r film emblemĂ« i Kinostudios, “PĂ«rrallĂ« nga e kaluara”, me skenar dhe regji tĂ« DhimitĂ«r Anagnostit.

-Jeta Ă«shtĂ« e çuditshme, – thoshte Arifi i menduar, thua se po shpikte rrotĂ«n.

Pa dyshim, njerëzit kanë halle të ndryshme, kjo është e natyrshme. Por media i vë të gjitha në të njëjtën peshore morale: përmbytjen dhe përjashtimin nga shtëpia e Big-ut, hallin e bukës dhe hallin e famës, dramën e mbijetesës dhe dramën e audiencës.

Secili ka hallin e vet.
Por halli-hallit nuk i ngjan.

Dhe kur trajtohen njësoj, nuk krijojmë neutralitet, por një konfuzion moral. E kthejmë tragjedinë në sfond dhe spektaklin në qendër. E shesim absurditetin si normalitet.

Në fund, ndoshta Arifi kishte të drejtë kur thoshte: Jeta është e habitshme.
Por edhe më e habitshme bëhet kur ne zgjedhim ta shohim pa dalluar çfarë është dramë e vërtetë dhe çfarë është thjesht zhurmë.

13:00 Histori/ Janar 49 p.e.s. – Kur Jul Cezari kaloi Rubikonin dhe Roma humbi kthimin pas

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 13:00

Në dimrin e vitit 49 para erës sonë, në veri të Italisë, një lum i vogël dhe i cekët u shndërrua në vijën më të rëndë ndarëse të historisë romake. Rubikoni, i gjatë rreth 80 kilometra, që zbret nga malet Apenine drejt detit Adriatik, nuk ishte një pengesë natyrore madhore. Por për Republikën Romake ai ishte një kufi absolut: një vijë ligjore që asnjë gjeneral nuk lejohej ta kalonte me ushtri të armatosur pa urdhrin e Senatit.

Jul Cezari e dinte kĂ«tĂ«. Dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, kur ai i dha urdhĂ«r legjioneve tĂ« tij tĂ« kalonin Rubikonin, nuk po kryente thjesht njĂ« manovĂ«r ushtarake — po shpallte hapur luftĂ« civile kundĂ«r RomĂ«s.

Rubikoni ishte njĂ« lum me ujĂ«ra tĂ« ngjyrosura nga balta dhe dheu i kuq i zonĂ«s. Emri i tij vjen nga latinishtja rubeus, qĂ« do tĂ« thotĂ« “i kuq”. Kjo ngjyrĂ«, e krijuar nga pĂ«rbĂ«rja minerale e tokĂ«s — e ngjashme me atĂ« tĂ« Rubikut, zonĂ« e pasur me bakĂ«r — i dha lumit njĂ« simbolikĂ« qĂ« do tĂ« mbijetonte pĂ«r shekuj. Nga e njĂ«jta rrĂ«njĂ« gjuhĂ«sore vjen edhe fjala “rubrikĂ«â€: vendi i veçantĂ« nĂ« gazetĂ«, i rrethuar ose i nĂ«nvizuar me tĂ« kuqe, pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr vĂ«mendjen e lexuesit.

Por në vitin 49 p.e.s., Rubikoni ishte shumë më tepër se etimologji. Ai ishte kufiri mes ligjit dhe rebelimit, mes Republikës dhe tiranisë së mundshme.

Pas fushatave tĂ« gjata nĂ« GalinĂ«, Cezari ishte bĂ«rĂ« tepĂ«r i fuqishĂ«m pĂ«r t’u toleruar nga Senati dhe nga rivali i tij politik, Pompeu i Madh. Atij iu kĂ«rkua tĂ« shpĂ«rndante ushtrinĂ« dhe tĂ« kthehej nĂ« RomĂ« si qytetar i thjeshtĂ«. PĂ«r Cezarin, kjo do tĂ« thoshte gjyq, pĂ«rndjekje dhe fund politik. Zgjedhja ishte brutale: bindje dhe shkatĂ«rrim personal, ose rebelim dhe luftĂ«.

NĂ« atĂ« natĂ« dimri, kur legjionet romake hynĂ« nĂ« ujĂ«rat e cekĂ«ta tĂ« Rubikonit, historia kaloi njĂ« prag pa kthim. Sipas historianit romak Suetonius, pasi ushtarĂ«t kishin dalĂ« nĂ« bregun tjetĂ«r, Cezari mĂ«rmĂ«riti fjalĂ«t qĂ« do tĂ« bĂ«heshin tĂ« pavdekshme: “Alea iacta est” — “Guri i lojĂ«s Ă«shtĂ« hedhur.”

Me këtë akt, Republika Romake hyri në një cikël të pamëshirshëm luftërash civile. Roma nuk do të ishte më kurrë e njëjtë. Nga përplasja mes Cezarit dhe Pompeut do të lindte rrëzimi i rendit republikan dhe, pak dekada më vonë, Perandoria Romake.

QĂ« prej asaj nate, shprehja “kalimi i Rubikonit” ka hyrĂ« nĂ« gjuhĂ«n e historisĂ« dhe tĂ« politikĂ«s si metaforĂ« universale pĂ«r njĂ« vendim fatal, pĂ«r njĂ« çast kur nuk ka mĂ« kthim pas dhe kur ngjarjet nisin tĂ« rrokullisen drejt sĂ« pashmangshmes.

NjĂ« lum i vogĂ«l, me ujĂ«ra tĂ« kuqĂ«rremta, u bĂ« kĂ«shtu simbol i njĂ« bote qĂ« po ndryshonte pĂ«rgjithmonĂ« — dhe dĂ«shmi se ndonjĂ«herĂ«, historia nuk shkruhet nga madhĂ«sia e pengesĂ«s, por nga guximi pĂ«r ta kaluar atĂ«.

PĂ«rgatiti: L.V

11:15 Histori/ 1927 – “Metropolis”, filmi qĂ« parashikoi qytetin e sĂ« ardhmes

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 11:15

Në vitin 1927, Gjermania i dhuroi kinemasë botërore një nga veprat më ambicioze dhe më vizionare të shekullit XX: Metropolis, filmi futuristik i regjisorit Fritz Lang. I shfaqur për herë të parë në Berlin, filmi u kthye menjëherë në një ngjarje kulturore, duke lënë gjurmë të thella jo vetëm në historinë e kinemasë, por edhe në mënyrën se si arti filloi të imagjinonte të ardhmen urbane, teknologjinë dhe marrëdhënien e njeriut me pushtetin.

Metropolis Ă«shtĂ« njĂ« film fantastiko-shkencor i realizuar nĂ« kulmin e kinemasĂ« sĂ« heshtur gjermane, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« RepublikĂ«s sĂ« Vajmarit – njĂ« epokĂ« e trazuar politikisht, por jashtĂ«zakonisht e pasur artistikisht. Regjia e Fritz Lang dhe skenari i shkruar nga Thea von Harbou, nĂ« bashkĂ«punim tĂ« ngushtĂ« me tĂ«, ndĂ«rtuan njĂ« botĂ« distopike qĂ« edhe sot mbetet tronditĂ«se pĂ«r qartĂ«sinĂ« e mesazhit dhe madhĂ«shtinĂ« vizuale.

Ngjarjet zhvillohen në një qytet futuristik, Metropolis, ku shoqëria është e ndarë në dy botë të pakapërcyeshme: elita që jeton në qiellgërvishtës luksoze dhe punëtorët që jetojnë e punojnë nën tokë, në kushte çnjerëzore, për të mbajtur gjallë makineritë e qytetit. Ky dualizëm brutal është zemra ideologjike e filmit.

Në qendër të historisë është Freder Fredersen, i interpretuar nga Gustav Fröhlich, djali i sundimtarit absolut të qytetit, Joh Fredersen (Alfred Abel). Freder bie në kontakt me botën e nëntokës dhe me Maria-n, një figurë profetike dhe humaniste, e luajtur nga Brigitte Helm, e cila predikon pajtimin mes klasave. Por ekuilibri tronditet kur shkencëtari i çmendur Rotwang (Rudolf Klein-Rogge) krijon një robot me pamjen e Maria-s, duke ndezur kaos, rebelim dhe shkatërrim.

Teknikisht, Metropolis ishte njĂ« ndĂ«r prodhimet mĂ« tĂ« shtrenjta tĂ« kohĂ«s. Dekoret gjigante, arkitektura monumentale, pĂ«rdorimi revolucionar i efekteve speciale dhe i miniaturave krijuan njĂ« estetikĂ« qĂ« ndikoi breza tĂ« tĂ«rĂ« regjisorĂ«sh – nga filmat noir te fantashkenca moderne, nga Blade Runner te Star Wars. Imazhi i qytetit vertikal, makinerive gjigante dhe robotit humanoid Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ikonĂ« globale e kulturĂ«s vizuale.

Megjithatë, në kohën e premierës, filmi nuk pati suksesin e pritur komercial. I konsideruar shumë i gjatë, shumë i shtrenjtë dhe ideologjikisht i ndërlikuar, Metropolis u shkurtoi rëndë nga distributorët, duke humbur për dekada skena të tëra. Vetëm në fund të shekullit XX dhe fillim të XXI, falë restaurimeve dhe zbulimit të kopjeve të humbura, filmi u rikthye më afër versionit origjinal të Lang-ut.

Sot, Metropolis konsiderohet një kryevepër absolute e kinemasë botërore dhe një paralajmërim artistik për rreziqet e një shoqërie të ndarë, të nënshtruar ndaj teknologjisë dhe pushtetit pa etikë. Filmi i vitit 1927 vazhdon të flasë me një gjuhë të frikshme aktuale, duke dëshmuar se fantashkenca e madhe nuk parashikon vetëm të ardhmen, por zbërthen të tashmen.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

10:00 Xhorxh Formën, vullkani i heshtur i Teksasit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 10:00

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

NĂ«n qiellin e pamatĂ« tĂ« Teksasit tĂ« vitit 1949, aty ku pluhuri i varfĂ«risĂ« pĂ«rzihej me nxehtĂ«sinĂ« pĂ«rvĂ«luese dhe tensionet racore drithĂ«ronin ajrin, lindi njĂ« fĂ«mijĂ« qĂ« do tĂ« mĂ«sonte ta shndĂ«rronte zemĂ«rimin nĂ« mburojë 


Xhorxh Eduard FormĂ«n nuk ishte thjesht njĂ« djalosh i rritur nĂ« rrugĂ«t e ashpra tĂ« Hjustonit; ai ishte njĂ« forcĂ« e fjetur e natyrĂ«s. I heshtur, me njĂ« vĂ«shtrim qĂ« dukej se peshonte mĂ« shumĂ« se grushtet e tij, pak kush mund ta imagjinonte se ky djalĂ« “problematik” do tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« njerĂ«zore tĂ« mitologjisĂ« sportive moderne: njeriun qĂ« rrĂ«zoi gjigantĂ«t dhe, mĂ« pas, ringriti vetveten nga hiri.

“Big Xhorxh” ose epoka e shkatĂ«rrimit

Karriera e tij shpĂ«rtheu si njĂ« vullkan. NĂ« LojĂ«rat Olimpike tĂ« Meksikos, mĂ« 1968, bota pa njĂ« 19-vjeçar qĂ« lĂ«vizte nĂ« ring me egĂ«rsinĂ« e njĂ« luani tĂ« ri. Kur fitoi medaljen e artĂ«, ai valĂ«viti njĂ« flamur tĂ« vogĂ«l amerikan — njĂ« gjest qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« u lexua si patriotizĂ«m i thjeshtĂ«, por brenda tij ziente njĂ« ambicie e pangopur: tĂ« bĂ«hej mbret i botĂ«s.

Kurora erdhi shpejt. NĂ« vitin 1973, nĂ« Kingston tĂ« XhamajkĂ«s, FormĂ«n u pĂ«rball me kampionin e pamposhtur Xho FrejzhĂ«r. Ajo qĂ« ndodhi nĂ« ring ishte njĂ« tronditje globale: brenda dy raundeve, FormĂ«n e rrĂ«zoi FrejzhĂ«rin gjashtĂ« herĂ«. “Down goes Frazier!”, ulĂ«rinte komentatori, ndĂ«rsa bota po dĂ«shmonte lindjen e njĂ« force tĂ« pamĂ«shirshme. FormĂ«n nuk boksonte; ai ekzekutonte. Fuqia e tij brutale dukej se sfidonte vetĂ« kufijtĂ« e trupit njerĂ«zor.

Rënia në Kinshasa dhe vdekja e egos

Por çdo mit ka çastin e tij tĂ« thyerjes. PĂ«r Xhorxh FormĂ«n, ai çast ishte Zairi, viti 1974. NĂ« ndeshjen legjendare “Rumble in the Jungle”, pĂ«rballĂ« tij doli gjeniu Muhamed Ali. FormĂ«n hyri nĂ« ring si njĂ« makinĂ« lufte; doli prej andej si njĂ« njeri i zhveshur nga iluzioni i pathyeshmĂ«risĂ«. Strategjia “rope-a-dope” e Aliut nuk goditi vetĂ«m trupin e tij, por edhe egon. Ajo humbje nuk ishte thjesht statistikĂ« sportive; ishte njĂ« vdekje shpirtĂ«rore.

Pas kësaj, ai humbi busullën. U tërhoq në vetmi, dhe pas një humbjeje tjetër në vitin 1977, përjetoi një kthesë radikale: gjeti besimin, la ringun dhe u bë predikues. Boksi, për një kohë të gjatë, u duk si një kapitull i mbyllur.

Mrekullia e flokëve të thinjur

PĂ«r gati dhjetĂ« vjet, dorashkat mblodhĂ«n pluhur, ndĂ«rsa FormĂ«n mbante BiblĂ«n nĂ« dorĂ« dhe u shĂ«rbente tĂ« varfĂ«rve. Por nĂ« fund tĂ« viteve ’80, bota u befasua: njĂ« FormĂ«n mĂ« i rĂ«ndĂ«, me flokĂ« tĂ« thinjur, me bark paksa tĂ« lĂ«shuar dhe me njĂ« buzĂ«qeshje qĂ« kishte zĂ«vendĂ«suar vĂ«shtrimin e egĂ«r, shpalli rikthimin. SkeptikĂ«t qeshĂ«n; e quajtĂ«n njĂ« shaka pĂ«r para.

MĂ« 5 nĂ«ntor 1994, ndodhi e pamendueshmja. NĂ« moshĂ«n 45-vjeçare, i veshur me tĂ« njĂ«jtat mbathje tĂ« kuqe si kundĂ«r Aliut dy dekada mĂ« parĂ«, FormĂ«n goditi kampionin e ri MajkĂ«ll MurĂ«r me njĂ« grusht tĂ« vetĂ«m, tĂ« pastĂ«r, nĂ« mjekĂ«r. Kur referi numĂ«roi deri nĂ« dhjetĂ«, FormĂ«n ra nĂ« gjunjĂ« nĂ« cepin e ringut — jo nga lodhja, por nĂ« lutje. Ai u bĂ« kampioni mĂ« i vjetĂ«r i botĂ«s nĂ« peshat e rĂ«nda, duke provuar se mosha Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« numĂ«r, kur vullneti Ă«shtĂ« prej çeliku.

Nga grushti te grilli

JashtĂ« ringut, Xhorxh FormĂ«n realizoi njĂ« tjetĂ«r “knock-out”, kĂ«tĂ« herĂ« nĂ« botĂ«n e biznesit. Me “George Foreman Grill” apo “Grilli i Xhorxh FormĂ«n”, ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« marketingut global, duke dĂ«shmuar se pas muskujve fshihej njĂ« mendje e mprehtĂ« sipĂ«rmarrĂ«se. Emri i tij u transformua nga sinonim i frikĂ«s nĂ« sinonim besimi dhe afĂ«rsie.

Epilog

Sot, Xhorxh FormĂ«n Ă«shtĂ« portreti i njeriut qĂ« jetoi dy jetĂ«. NjĂ«ra ishte jeta e forcĂ«s sĂ« papĂ«rmbajtshme, ku ai u shpall “njeriu mĂ« i fortĂ« nĂ« botĂ«â€. Tjetra, ajo e urtĂ«sisĂ«, ku tregoi se forca e vĂ«rtetĂ« nuk matet me sa fort godet, por me aftĂ«sinĂ« pĂ«r t’u ngritur sĂ«rish pasi jeta tĂ« ka rrĂ«zuar pĂ«rtokĂ«. Ai mbetet njĂ« legjendĂ« e gjallĂ«, dĂ«shmi se ringu mĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u fituar Ă«shtĂ« ai me vetveten.

09:25 Histori/ 1966 – Deklarata e Tashkentit dhe fundi i LuftĂ«s Indo-Pakistane tĂ« vitit 1965

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 09:25

MĂ« 10 janar 1966, nĂ« qytetin e Tashkentit, atĂ«herĂ« pjesĂ« e Bashkimit Sovjetik, u nĂ«nshkrua njĂ« dokument diplomatik qĂ« synonte t’i jepte fund njĂ« prej pĂ«rplasjeve mĂ« tĂ« rrezikshme tĂ« AzisĂ« Jugore: LuftĂ«s Indo-Pakistane tĂ« vitit 1965. E njohur si Deklarata e Tashkentit, kjo marrĂ«veshje paqeje u firmos nga kryeministri i IndisĂ«, Lal Bahadur Shastri, dhe presidenti i Pakistanit, Ayub Khan, nĂ«n ndĂ«rmjetĂ«simin e Bashkimit Sovjetik dhe veçanĂ«risht tĂ« kryeministrit Aleksei Kosygin.

Lufta e vitit 1965 shpërtheu si pasojë e tensioneve të vazhdueshme mes Indisë dhe Pakistanit rreth rajonit të Kashmirit, një konflikt i trashëguar që nga ndarja e Indisë Britanike në vitin 1947. Përplasjet ushtarake, fillimisht lokale, u shndërruan shpejt në një luftë të hapur me përdorim masiv të forcave tokësore, aviacionit dhe artilerisë, duke shkaktuar mijëra viktima dhe një destabilizim serioz të rajonit.

Më 23 shtator 1965, nën presionin e drejtpërdrejtë të fuqive të mëdha dhe të Kombeve të Bashkuara, u arrit një armëpushim. SHBA, Bashkimi Sovjetik dhe aktorë të tjerë ndërkombëtarë kishin frikë se konflikti mund të përshkallëzohej në një luftë më të gjerë rajonale, në një kohë kur Lufta e Ftohtë ishte në kulmin e saj. Rreziku i përfshirjes indirekte të superfuqive e bëri urgjente nevojën për një zgjidhje politike.

Deklarata e Tashkentit erdhi si përpjekje për të formalizuar paqen dhe për të krijuar një kornizë stabiliteti. Marrëveshja parashikonte tërheqjen e trupave të të dyja vendeve në pozicionet para luftës, rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike, respektimin e sovranitetit dhe mosndërhyrjen në punët e brendshme të njëra-tjetrës. Një element kyç ishte angazhimi për të zgjidhur mosmarrëveshjet në mënyrë paqësore, pa përdorur forcën.

Roli i Bashkimit Sovjetik ishte vendimtar. Moska kĂ«rkonte tĂ« forconte pozicionin e saj diplomatik nĂ« AzinĂ« Jugore dhe tĂ« paraqitej si faktor paqeje nĂ« njĂ« botĂ« tĂ« ndarĂ« nga blloqet ideologjike. Tashkenti u zgjodh si njĂ« terren “neutral”, larg presioneve direkte tĂ« rajonit tĂ« konfliktit.

Megjithatë, marrëveshja nuk u prit njësoj në të dy vendet. Në Indi, Deklarata e Tashkentit u kritikua nga disa qarqe politike si një kompromis i tepruar, pasi nuk solli zgjidhje përfundimtare për çështjen e Kashmirit. Në Pakistan, gjithashtu, pati pakënaqësi për mungesën e përfitimeve konkrete pas një konflikti të kushtueshëm.

Një ngjarje dramatike e lidhi përgjithmonë Deklaratën e Tashkentit me historinë: vetëm disa orë pas nënshkrimit të saj, kryeministri indian Lal Bahadur Shastri vdiq papritur në Tashkent, duke i dhënë marrëveshjes një ngarkesë edhe më të rëndë simbolike.

Edhe pse nuk e zgjidhi konfliktin themelor mes Indisë dhe Pakistanit, Deklarata e Tashkentit mbetet një moment kyç në diplomacinë e Luftës së Ftohtë dhe një shembull i ndërhyrjes së fuqive të jashtme për të frenuar një luftë që rrezikonte të shpërthente përtej kufijve rajonalë. Ajo dëshmoi se, në një botë të ndarë dhe të armatosur, paqja shpesh nuk është fitore, por domosdoshmëri.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

07:00 Histori/ 10 janar 1920 – Traktati i VersajĂ«s hyn nĂ« fuqi dhe Lufta e ParĂ« BotĂ«rore mbyllet zyrtarisht

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 January 2026 at 07:00

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Më 10 janar 1920, pas më shumë se katër vitesh shkatërrim të paparë, Traktati i Versajës hyri zyrtarisht në fuqi, duke i dhënë fund në mënyrë formale Luftës së Parë Botërore. Megjithëse armët kishin heshtur që më 11 nëntor 1918 me nënshkrimin e armëpushimit, Evropa dhe bota jetonin ende në një gjendje pasigurie juridike dhe politike. Paqja, për herë të parë, mori formë ligjore.

Traktati ishte nënshkruar më 28 qershor 1919 në Pallatin e Versajës, në të njëjtën sallë ku, gati gjysmë shekulli më parë, ishte shpallur Perandoria Gjermane. Zgjedhja e vendit nuk ishte rastësi: ajo ishte një akt simbolik i hakmarrjes historike dhe poshtërimit politik për Gjermaninë e mundur.

Një paqe e diktuar, jo e negociuar

Traktati i VersajĂ«s nuk ishte rezultat i njĂ« dialogu tĂ« barabartĂ«. FuqitĂ« fituese — Franca, Britania e Madhe, Shtetet e Bashkuara dhe aleatĂ«t e tyre — hartuan kushtet, ndĂ«rsa GjermanisĂ« iu dha vetĂ«m mundĂ«sia t’i pranonte ose t’i refuzonte. Refuzimi do tĂ« nĂ«nkuptonte rifillimin e luftĂ«s.

NĂ« thelb, traktati shpalli GjermaninĂ« fajtore pĂ«r shpĂ«rthimin e luftĂ«s, pĂ«rmes nenit famĂ«keq 231, tĂ« njohur si “klauzola e fajĂ«sisĂ« sĂ« luftĂ«s”. Ky nen u bĂ« baza ligjore pĂ«r dĂ«mshpĂ«rblimet e rĂ«nda financiare qĂ« Berlini duhej t’u paguante vendeve fituese — shuma kolosale qĂ« do tĂ« rĂ«ndonin ekonominĂ« gjermane pĂ«r dekada.

Copëtimi i një fuqie

Me hyrjen në fuqi të Traktatit të Versajës në vitin 1920, Gjermania humbi territore të konsiderueshme: Alsace-Lorraine iu kthye Francës, zona të tjera iu dhanë Polonisë së sapokrijuar, Danimarkës dhe Belgjikës, ndërsa të gjitha kolonitë e saj jashtë Evropës u konfiskuan. Ushtria gjermane u kufizua në 100 mijë trupa, pa aviacion ushtarak, pa tanke dhe pa artileri të rëndë. Rajoni i Rheinlandit u çmilitarizua, duke i hequr Gjermanisë një nga zonat e saj strategjike.

Ky reduktim drastik nuk ishte thjesht ushtarak; ai ishte një përpjekje për të thyer përgjithmonë ambicien gjermane për dominim në Evropë.

Një Evropë e re, e brishtë

Traktati i VersajĂ«s shĂ«noi gjithashtu lindjen e njĂ« harte tĂ« re politike nĂ« EvropĂ«. PerandoritĂ« e vjetra — ajo Austro-Hungareze, Osmane dhe Ruse — u shpĂ«rbĂ«nĂ«, duke lĂ«nĂ« pas shtete tĂ« reja, por shpesh tĂ« dobĂ«ta dhe etnikisht tĂ« pĂ«rziera. KufijtĂ« u vizatuan mĂ« shumĂ« mbi tavolina diplomatike sesa mbi realitete historike apo kulturore.

Në të njëjtën ditë që traktati hyri në fuqi, u krijua edhe Lidhja e Kombeve, organizata e parë ndërkombëtare që synonte ruajtjen e paqes globale. Ironikisht, Shtetet e Bashkuara, ideatorja kryesore e kësaj organizate përmes presidentit Uudrou Uillson, nuk u anëtarësuan kurrë, pasi Senati amerikan refuzoi ratifikimin.

Paqe që mbolli luftë

Edhe pse Traktati i Versajës i dha fund zyrtarisht Luftës së Parë Botërore, ai nuk solli një paqe të qëndrueshme. Në Gjermani, ndjenja e poshtërimit, kriza ekonomike dhe inflacioni shkatërrues krijuan terrenin për radikalizëm politik. Shumë historianë e shohin këtë traktat jo si fundin e një konflikti, por si parathënien e Luftës së Dytë Botërore.

Kur hyri nĂ« fuqi nĂ« vitin 1920, Traktati i VersajĂ«s mbylli njĂ« kapitull gjakderdhjeje globale, por hapi njĂ« tjetĂ«r, mĂ« tĂ« errĂ«t. Ishte njĂ« paqe e shkruar me bojĂ« diplomatike, por e ngarkuar me plagĂ«, zemĂ«rim dhe hakmarrje — njĂ« paqe qĂ« historia do ta gjykonte si tĂ« paplotĂ« dhe thellĂ«sisht tĂ« brishtĂ«.

 

 

 

Yesterday — 9 January 2026Main stream

14:25 Stranger Things: Pas finales vjen dokumentari

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
9 January 2026 at 14:25

Pamje nga prapaskenat e serialit të vëllezërve Duffer në Netflix, që publikohet më 12 janar.

Për fansat e Stranger Things vjen së shpejti një surprizë e re: Netflix ka caktuar datën e publikimit dhe ka publikuar trailerin e një dokumentari të panjoftuar më parë, i cili ofron një vështrim ekskluziv pas skenave të realizimit të sezonit të fundit të serialit jashtëzakonisht të suksesshëm, të krijuar nga vëllezërit Matt dhe Ross Duffer.

I titulluar One Last Adventure: The Making of Stranger Things 5, dokumentari do tĂ« debutojĂ« mĂ« 12 janar dhe, sipas Netflix, do tĂ« ofrojĂ« “njĂ« vĂ«shtrim nga brenda nĂ« vitet e punĂ«s dhe mjeshtĂ«risĂ« krijuese qĂ« u deshĂ«n pĂ«r tĂ« realizuar kapitullin e fundit tĂ« serisĂ« ikonike tĂ« vĂ«llezĂ«rve Duffer”.

Finalja e madhe e serialit, e drejtuar nga Martina Radwan, u publikua nga Netflix natĂ«n e Vitit tĂ« Ri, njĂ«kohĂ«sisht nĂ« platformĂ« dhe nĂ« mbi 600 kinema nĂ« AmerikĂ«n e Veriut. “Jam pafundĂ«sisht mirĂ«njohĂ«se ndaj vĂ«llezĂ«rve Duffer qĂ« mĂ« besuan dhe mĂ« dhanĂ« njĂ« vend nĂ« rreshtin e parĂ« tĂ« kĂ«tij udhĂ«timi tĂ« pabesueshĂ«m,” tha regjisorja. “TĂ« kaloja njĂ« vit tĂ« tĂ«rĂ« nĂ« sheshxhirim me ta ishte njĂ« privilegj i vĂ«rtetĂ«. Do tĂ« doja vetĂ«m tĂ« kthehesha pas nĂ« kohĂ« dhe tĂ« dokumentoja edhe sezonet e para deri tek i katĂ«rti. Nga kasti te bashkĂ«punĂ«torĂ«t e hershĂ«m, tĂ« gjithĂ« mĂ« pritĂ«n me bujari tĂ« jashtĂ«zakonshme, duke ndarĂ« hapur pĂ«rvojat e tyre personale dhe kolektive tĂ« fituara gjatĂ« njĂ« dekade krijimi.”

Traileri hapet me pamje nga leximi pĂ«rfundimtar i skenarit tĂ« Stranger Things, ndĂ«rsa Ross Duffer dĂ«gjohet tĂ« thotĂ«: “TĂ« shkruaje rreshtat e fundit qĂ« kĂ«ta personazhe do tĂ« thoshin ndonjĂ«herĂ« ishte vĂ«rtet e vĂ«shtirĂ«.”

Gjatë leximit, Noah Schnapp (Will Byers) dhe Millie Bobby Brown (Eleven) shpërthejnë në lot, teksa janë ulur në një divan, ndërsa Schnapp përqafohet me Cara Buono, e cila interpreton Karen Wheeler.

MĂ« pas, traileri sjell pamje arkivore nga fillimet e serialit, kur aktorĂ«t ishin ende fĂ«mijĂ«. NĂ« sfond dĂ«gjohet kĂ«nga ikonike “Heroes” e David Bowie, e pĂ«rdorur disa herĂ« nĂ« Stranger Things, pĂ«rfshirĂ« edhe gjatĂ« titrave pĂ«rmbyllĂ«s tĂ« finales sĂ« serialit.

Dokumentari ndalet gjithashtu nĂ« dhomĂ«n e shkrimtarĂ«ve, ku vĂ«llezĂ«rit Duffer diskutojnĂ« fatin e personazhit Eleven. NĂ« njĂ« nga momentet mĂ« emocionale, Millie Bobby Brown dĂ«gjohet tĂ« thotĂ«: “Nuk jam gati ta lĂ«.”

Burimi: ansa.it

12:35 Evropa përballet me një sulm me darë nga ideologët e Shtëpisë së Bardhë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
9 January 2026 at 12:35

Armida van Rij

SHBA po avancon njĂ« rend tĂ« ri global. GjatĂ« tetĂ« dekadave tĂ« fundit, Uashingtoni ka ndjekur – kur i ka shĂ«rbyer interesave amerikane – njĂ« rend tĂ« bazuar nĂ« tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, liberalizĂ«m, multilateralizĂ«m dhe vlera demokratike. Rendi i ri, pĂ«rkundrazi, bazohet nĂ« autokraci dhe pĂ«rdorimin e forcĂ«s, dhe mbĂ«shtetet nga nacionalizmi ksenofob.

Për marrëdhënien transatlantike, kjo përbën një ndryshim rrënjësor: do të thotë se veprimi shtrëngues tani drejton ndryshimin e politikave. Varësia e Evropës nga SHBA për sigurinë kthehet në një levë që mund të shfrytëzohet pa mëshirë. Interesat e biznesit të kompanive teknologjike të Silicon Valley-t përputhen me ato të Shtëpisë së Bardhë, ndërsa SHBA instrumentalizon politikanë të ekstremit të djathtë në Evropë për të arritur objektivat e saj të politikës së jashtme.

Duke mbĂ«shtetur rizgjedhjen e Donald Trump dhe zĂ«vendĂ«spresidentit tĂ« tij, JD Vance, libertarianĂ«t radikalĂ« kanĂ« siguruar qĂ« disa nga bindjet e tyre tĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« kthesĂ«n ideologjike qĂ« po formĂ«son mandatin e dytĂ« tĂ« Trump-it dhe rendin e ri global. Ide tĂ« pĂ«rhapura mes drejtuesve radikalĂ« libertarianĂ« tĂ« Silicon Valley-t – si pronatalizmi, mbĂ«shtetja pĂ«r eugjenikĂ«n dhe madje zĂ«vendĂ«simi i demokracisĂ« me njĂ« “monarki” tĂ« drejtuar nga CEO-t – po shkrihen me nativizmin MAGA.

Siç e parashikova në qershor, bashkimi i këtyre forcave do të thotë se kjo administratë do të kërkojë të sjellë një revolucion kulturor transatlantik të bazuar në vlera nativiste, i mirëpritur nga disa segmente të ekstremit të djathtë evropian, me një objektiv dytësor: fragmentimin dhe shkatërrimin e institucioneve të BE-së.

Ndërsa partitë e ekstremit të djathtë në të dy anët e Atlantikut kanë kohë që i përqafojnë idetë nativiste, sot qeveria amerikane po kërkon aktivisht ta eksportojë këtë ideologji në Evropë si pjesë e rendit të ri që imagjinon.

Strategjia e Sigurisë Kombëtare (NSS) e SHBA-së, e publikuar nga Shtëpia e Bardhë muajin e kaluar, është formulimi më i qartë deri më tani i këtij objektivi. Ajo ofron një kornizë për ndërhyrje politike dhe ideologjike në Evropë, duke u mbështetur në mendimin e Vance-it dhe të mbështetësve të tij libertarianë radikalë.

Kapja e paligjshme e presidentit tĂ« VenezuelĂ«s tregon se deri ku Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« shkojĂ« SHBA pĂ«r tĂ« siguruar “interesat” e saj dhe pĂ«r tĂ« zbatuar NSS-nĂ« nĂ« ndjekje tĂ« kĂ«tij rendi tĂ« ri.

NĂ« rastin e EvropĂ«s, strategjia nĂ« praktikĂ« do tĂ« thotĂ« qĂ« financimet e Departamentit tĂ« Shtetit pĂ«r ambasadat amerikane dhe aktivitete tĂ« tjera mund tĂ« orientohen posaçërisht drejt promovimit tĂ« partive tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«. Kjo mund tĂ« nisĂ« me ato nĂ« katĂ«r vende – Austri, Hungari, Itali dhe Poloni – qĂ« njĂ« version jozyrtar dhe i rrjedhur i dokumentit strategjik i identifikoi si kandidatĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r t’u “shkĂ«putur” nga BE-ja.

Financime private, pĂ«rfshirĂ« nga think tank-e tĂ« djathta me fonde tĂ« mĂ«dha, mund tĂ« kanalizohen gjithashtu drejt tĂ« ashtuquajturave OJQ tĂ« organizuara nga qeveria – shumĂ« prej tĂ« cilave janĂ« krijuar nga regjimi i Viktor OrbĂĄn nĂ« Hungari pĂ«r tĂ« avancuar objektiva nativiste. Think tank-u amerikan Heritage Foundation, arkitekti i Project 2025, njĂ« agjendĂ« e ekstremit tĂ« djathtĂ« pĂ«r presidencĂ«n Trump, raportohet se po kĂ«rkon aktivisht lidhje me think tank-e evropiane.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, miliarderĂ«t e teknologjisĂ« amerikane kanĂ« financuar prej kohĂ«sh nisma pĂ«r tĂ« avancuar ide nativiste nĂ« EvropĂ« dhe pĂ«r tĂ« dobĂ«suar e pĂ«rçarĂ« BE-nĂ«. SĂ« fundmi, Elon Musk ka pĂ«rdorur platformĂ«n e tij sociale, X, pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur hapur partinĂ« Alternative fĂŒr Deutschland (AfD) nĂ« Gjermani.

Rezultati është një përzierje toksike, ku dëshira e kompanive teknologjike amerikane për ta shtyrë BE-në drejt çrregullimit të rrjeteve sociale bashkohet me kthesën nativiste të Shtëpisë së Bardhë. Algoritmet e platformave si X dhe Instagram (në pronësi të Meta-s) lulëzojnë mbi pikëpamje ekstreme, përfshirë ato që shpesh artikulohen nga e djathta ekstreme. Sulmet ndaj BE-së synojnë të dobësojnë vendosmërinë e saj për të rregulluar bizneset e gjigantëve amerikanë të teknologjisë. Sanksionimi i fundit nga SHBA i liderëve të shoqërisë civile evropiane ilustron qartë konvergjencën mes interesave të Silicon Valley-t dhe atyre të Shtëpisë së Bardhë. Synimi është të krijohet një efekt frikësues ndaj organizatave pro-demokraci që punojnë për të kundërshtuar dezinformimin online.

NdĂ«rsa SHBA po pĂ«rpiqet ta ndryshojĂ« njĂ«anshĂ«m rendin botĂ«ror, normat dhe ligjet qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« demokracitĂ« evropiane – demokracia, tĂ« drejtat e njeriut, shteti i sĂ« drejtĂ«s – tashmĂ« tĂ« tendosura pas vitesh ndikimi tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, po vihen nĂ«n presion edhe mĂ« tĂ« madh.

DemokracitĂ« evropiane po pĂ«rballen me njĂ« sulm me darĂ«: nga jashtĂ«, goditen nga administrata amerikane dhe kompanitĂ« e Silicon Valley-t; nga brenda, nga e djathta ekstreme evropiane – mbi tĂ« gjitha, nĂ«n hijen e njĂ« varĂ«sie paralizuese nga SHBA pĂ«r sigurinĂ«.

Shtëpia e Bardhë as që ka nevojë ta përdorë këtë levë, pasi udhëheqësit evropianë tashmë vetëcensurohen, nga frika se mos komprometojnë sigurinë e tyre ose të Ukrainës. Për aq kohë sa Evropa kufizohet nga kapacitetet ushtarake që mund të përdorë në mënyrë të pavarur nga SHBA, varësia e sigurisë do të errësojë çdo kurs veprimi ose reagimi ndaj politikave amerikane që udhëheqësit evropianë mund të marrin në konsideratë. Operacioni në Venezuelë rrit seriozitetin e kërcënimeve të administratës Trump për aneksimin e Groenlandës, duke demonstruar rreziqe shumë reale për sovranitetin dhe sigurinë përtej ideologjisë.

Orientimi i rolit tĂ« EvropĂ«s nĂ« njĂ« rend qĂ« promovon ide kundĂ«r raison d’ĂȘtre-it tĂ« saj do tĂ« jetĂ« kompleks. Izolimi i kontinentit nga ideologjia nativiste Ă«shtĂ« i pamundur, dhe ndĂ«rtimi i autonomisĂ« strategjike do tĂ« kĂ«rkojĂ« kohĂ« qĂ« Evropa nuk e ka. NdĂ«rsa administrata amerikane bashkon kĂ«rcĂ«nimet ndaj sovranitetit me promovimin e forcave tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ« qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« kĂ«rcĂ«nim pĂ«r demokracinĂ«, dhe shtyn drejt çrregullimit tĂ« teknologjisĂ«, EvropĂ«s i mbeten pak mjete nĂ« arsenalin e saj pĂ«r t’u pĂ«rballur me kĂ«tĂ« sfidĂ« shumĂ«dimensionale.

Ajo që i nevojitet janë aleatë të vërtetë që mund të ndihmojnë në kundërvënien ndaj rendit alternativ që SHBA po hedh në tryezë. Ata gjenden në Australi, Kanada, Japoni, Kore të Jugut dhe demokraci të tjera liberale që kanë mbetur. Baza industriale e mbrojtjes e Koresë së Jugut mbështet përpjekjet evropiane për riarmatimin. Australia zotëron depozita të mineraleve kritike, thelbësore për zinxhirët e furnizimit të mbrojtjes.

Evropa nuk mund t’i bĂ«jĂ« ballĂ« SHBA-sĂ« e vetme; e vetmja rrugĂ« Ă«shtĂ« tĂ« thellojĂ« dhe forcojĂ« urgjentisht partneritetet me vendet qĂ« ndajnĂ« vlerat dhe interesat e saj nĂ« njĂ« rend tĂ« bazuar nĂ« rregulla, pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« mburojĂ« politike dhe ushtarake tĂ« qĂ«ndrueshme kundĂ«r rendit tĂ« ri amerikan.

*Armida van Rij është studiuese e lartë kërkimore në Centre for European Reform.

Përgatiti për botim: L.Veizi

08:20 Histori/ “Avro Lancaster”, britanikĂ«t ngrejnĂ« avionin bombardues nĂ« LuftĂ«n e DytĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
9 January 2026 at 08:20

Në vitin 1941, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, qielli britanik pa ngritjen e një avioni që do të shndërrohej shpejt në simbol të fuqisë ajrore aleate: Avro Lancaster. Fluturimi i tij i parë shënoi hyrjen në skenë të një bombarduesi të rëndë, të projektuar për misione shkatërruese në zemër të territorit armik.

Avro Lancaster ishte një avion bombardues katërmotorësh, i ndërtuar për Forcat Ajrore Mbretërore britanike (RAF). Me kapacitet të madh mbajtës bombash, rreze të gjatë veprimi dhe qëndrueshmëri në fluturim, ai u bë shtylla kryesore e flotës bombarduese britanike. Ndryshe nga modelet pararendëse, Lancaster-i ishte në gjendje të transportonte ngarkesa shumë më të rënda, përfshirë bombat gjigante që do të ndryshonin strategjinë e luftës ajrore.

Avioni u përdor gjerësisht në teatrin evropian të Luftës së Dytë Botërore, veçanërisht gjatë fushatave të bombardimit strategjik kundër Gjermanisë naziste. Ai luajti një rol vendimtar në operacionet e Bombardimit Aleat, duke goditur qendra industriale, baza ushtarake dhe infrastrukturë jetike, sidomos në fazën përfundimtare të luftës në vitin 1945.

Megjithëse shpesh lidhet gabimisht me Betejën e Britanisë, e cila kishte ndodhur më herët (1940), Avro Lancaster u bë simbol i kundërofensivës ajrore britanike dhe i kalimit nga mbrojtja në sulm. Për shumë historianë, ai nuk ishte thjesht një avion, por një mjet që mishëronte vendosmërinë industriale dhe ushtarake të Britanisë në përballjen me Gjermaninë naziste.

Trashëgimia e Avro Lancaster mbetet e gjallë edhe sot: një ikonë e aviacionit ushtarak dhe një dëshmi se si teknologjia dhe strategjia ajrore ndikuan drejtpërdrejt në rrjedhën e historisë botërore.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

Before yesterdayMain stream

14:30 Grenlanda: a mund të blihet një shtet?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 January 2026 at 14:30

Synimet e Trumpit ndaj GrenlandĂ«s risjellin nĂ« kujtesĂ« Ă«ndrrat e pushtimit – tĂ« realizuara mĂ« pas me para ose me armĂ« – tĂ« disa prej paraardhĂ«sve tĂ« tij. Rast pas rasti: nga Luiziana te Alaska.

Donald Trump, nĂ« krye tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara qĂ« nga 20 janari 2025 (pasi kishte qenĂ« tashmĂ« nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ« nga viti 2017 deri mĂ« 2021), ka ndezur sĂ«rish zjarrin e polemikave ndĂ«rkombĂ«tare me ambiciet e tij “imperiale”. Pasi shprehu dĂ«shirĂ«n qĂ« Kanadaja tĂ« bĂ«hej vullnetarisht ylli i 51-tĂ« nĂ« flamurin amerikan, Trump tani po synon aneksimin e GrenlandĂ«s, territor autonom i DanimarkĂ«s, duke lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet edhe pĂ«rdorimi i mjeteve tĂ« forta.

NĂ« kĂ«to deklarata ekspansioniste, ai frymĂ«zohet nga presidentĂ« tĂ« tjerĂ« imperialistĂ«, tĂ« cilĂ«t kanĂ« hyrĂ« nĂ« histori pĂ«r pĂ«rvetĂ«sime tĂ« mĂ«dha territoriale, tĂ« realizuara – me marrĂ«veshje ose, mĂ« shpesh, me forcĂ« – mes viteve 1803 dhe 1898.

Luiziana: Jeffersoni “ia hedh” Napoleonit

ËshtĂ« ironike tĂ« mendosh pĂ«r pĂ«rpjekjet e pĂ«rgjakshme tĂ« Napoleon Bonapartit pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« perandori tĂ« madhe evropiane, kur ndalemi te ajo qĂ« ndodhi nĂ« vitin 1803. Pa para, pas dhjetĂ« vitesh luftĂ«rash dhe me rifillimin e konfliktit kundĂ«r AnglisĂ« nĂ« horizont, Bonaparti nuk hezitoi t’u shiste Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« sapolindura njĂ« territor prej mbi 2,1 milionĂ« kmÂČ, pĂ«rgjatĂ« pellgut tĂ« madh tĂ« lumit Misisipi, nga gryka e tij deri nĂ« kufirin kanadez.

NjĂ« perandori me potencial tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m – qĂ« mund tĂ« zhvillohej dhe mbrohej me shumĂ« mĂ« pak burime sesa ato tĂ« shpenzuara nĂ« EvropĂ« – u (ri)shit pĂ«r tĂ« financuar njĂ« perandori shumĂ« mĂ« jetĂ«shkurtĂ«r, e cila do tĂ« shembej 12 vjet mĂ« vonĂ« nĂ« Vaterlo.

Se Blerja e LuizianĂ«s, e shpallur mĂ« 4 korrik 1803, ishte njĂ« marrĂ«veshje e mirĂ« pĂ«r FrancĂ«n, kjo Ă«shtĂ« shumĂ« e diskutueshme. ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« 15 milionĂ« dollarĂ«t (rreth 80 milionĂ« franga) i shĂ«rbyen pĂ«rpjekjes ushtarake franceze. “Paraja bĂ«n luftĂ«n”, thotĂ« njĂ« shprehje franceze; dhe pa ato dollarĂ« “tĂ« gjelbĂ«r”, perandori nuk do tĂ« kishte vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje ArmatĂ«n e Madhe, as do tĂ« kishte arritur fitoret spektakolare tĂ« UlmĂ«s dhe AusterlicĂ«s nĂ« vitin 1805. Por
 me çfarĂ« çmimi?

Përgjatë Misisipit

Edhe pse në vitin 1803 territori i shitur ishte i banuar nga vetëm disa mijëra francezë, mjafton të shihen emrat e shteteve që u krijuan më pas për të kuptuar se kush fitoi realisht: republika e re amerikane dhe presidenti i saj i tretë, Thomas Jefferson.

TĂ« lidhura nga “babai i lumenjve” dhe degĂ«t e tij, lindĂ«n realitete si Luiziana me qytetin shkĂ«lqyes tĂ« Nju Orlinsit; Arkansas me blegtorinĂ« e tij; Oklahoma me rezervat e ardhshme tĂ« naftĂ«s dhe gazit. Pastaj njĂ« varg rajonesh bujqĂ«sore dhe minerare: Missouri, Kansas, Iowa, Nebraska, dy Dakotat, Wyoming, Minesota e mbuluar nga dĂ«bora, e kolonizuar nga emigrantĂ« suedezĂ«, Kolorado dhe Montana.

Ky ishte zemra e burimeve ushqimore dhe natyrore të Amerikës, e zgjeruar më tej me ekspedita drejt Perëndimit, përmes luftërave kundër popullsive autoktone dhe duke ia rrëmbyer Floridën Spanjës.

Meksika dhe Kalifornia: Polk dhe “fati i paracaktuar”

Rënia e perandorive koloniale iberike hapi perspektiva të reja në Amerikën Qendrore dhe Jugore. Me shpalljen e Doktrinës Monroe në vitin 1823, SHBA-të nisën të shtyhen fuqishëm në Amerikën Latine. Në shënjestër përfundoi sidomos Meksika, trashëgimtare e mëkëmbësisë së gjerë të Spanjës së Re, por e dobët dhe e përçarë.

Fillimisht interesat amerikane kufizoheshin në tregti me portet kaliforniane dhe në vendosjen e rreth 300 familjeve kolonësh në Teksas, me pëlqimin e qeverisë meksikane. Por në 1836, Teksasi u shkëput pas një konflikti të shkurtër, i njohur për rrethimin e Fort Alamos.

NĂ« ato vite, gazetari John O’Sullivan formuloi doktrinĂ«n e “Destinit Manifest”, sipas sĂ« cilĂ«s zgjerimi i SHBA-ve ishte njĂ« mision i caktuar nga Providenca.

Vjen Kalifornia

Në vitin 1844, president u zgjodh James Polk, përfaqësues i elitës jugore skllavopronare. Ai bëri të vetat objektivat e Destinit Manifest: Oregonin, Teksasin dhe territoret veriperëndimore të Meksikës. Me Britaninë veproi diplomatikisht, por me Meksikën jo.

MĂ« 25 prill 1846, njĂ« pĂ«rleshje kufitare u shfrytĂ«zua si pretekst pĂ«r luftĂ«. Polk deklaroi se “gjak amerikan ishte derdhur nĂ« tokĂ« amerikane”, duke e çuar vendin nĂ« njĂ« konflikt tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m qĂ« pĂ«rfundoi me pushtimin e Qytetit tĂ« Meksikos nĂ« 1847 dhe me Traktatin e Guadalupe Hidalgo mĂ« 1848.

Shtetet e Bashkuara morĂ«n KaliforninĂ«, NevadĂ«n, Utahun, pjesĂ« tĂ« Kolorados, Nju Meksikon dhe ArizonĂ«n – njĂ« perandori e vĂ«rtetĂ« kontinentale.

Karaibet dhe Filipinet: McKinley dhe perandoria përtej detit

Nga mesi i shekullit XIX, ambiciet amerikane u shtrinë edhe në dete. Me Guano Island Act (1856), SHBA-të pretenduan dhjetëra ishuj. Në 1867, blenë Alaskën nga Rusia për 7,2 milionë dollarë.

Por në 1898, armët folën sërish. Preteksti ishte fundosja e anijes USS Maine në portin e Havanës, ku humbën jetën 261 marinarë. Edhe pse shkaqet ishin të paqarta, u fajësua Spanja dhe shpërtheu lufta.

Rezultati: Kuba formalisht e pavarur, por nën ndikim amerikan; Porto Riko i aneksuar; Panamaja e shkëputur nga Kolumbia për ndërtimin e kanalit; dhe zgjerimi drejt Paqësorit.

Filipinet dhe Hawaii

NĂ« PaqĂ«sor, SHBA-tĂ« mbĂ«shtetĂ«n grushtin e shtetit nĂ« Hawaii (1893) dhe, pas luftĂ«s hispano-amerikane, pushtuan Filipinet. Lufta guerile vazhdoi deri mĂ« 1913, me mizori qĂ« parathoshin Vietnamin e viteve ’60.

Viti 1898 shënon për Shtetet e Bashkuara lindjen e perandorisë, pas një shekulli zgjerimesh territoriale të jashtëzakonshme.

Burimi: focus.it/ Nga Giuliano Da FrÚ/ Përgatiti për botim: L.Veizi

12:30 Ta bëjmë të qartë: nëse grevistët e urisë të Palestine Action vdesin, qeveria do të mbajë përgjegjësi morale

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 January 2026 at 12:30

George Monbiot

Ata janĂ« tashmĂ« thellĂ« nĂ« zonĂ«n vdekjeprurĂ«se. Tre persona qĂ« mbahen nĂ« burg pĂ«r akuza tĂ« lidhura me grupin protestues Palestine Action janĂ« nĂ« grevĂ« urie prej 45, 59 dhe 66 ditĂ«sh. NjĂ« e burgosur e katĂ«rt, Teuta Hoxha, e ndĂ«rpreu grevĂ«n kĂ«tĂ« javĂ« pas 58 ditĂ«sh. Ajo mund tĂ« vuajĂ« pasoja shĂ«ndetĂ«sore tĂ« pĂ«rjetshme. GrevistĂ«t qĂ« vazhdojnĂ« – Heba Muraisi, Kamran Ahmed dhe Lewie Chiaramello – mund tĂ« vdesin nĂ« çdo moment. DhjetĂ« grevistĂ«t e urisĂ« tĂ« IRA-s dhe INLA-s qĂ« vdiqĂ«n nĂ« vitin 1981 mbijetuan nga 46 deri nĂ« 73 ditĂ«. Muraisi, greva e sĂ« cilĂ«s ka zgjatur mĂ« shumĂ«, sipas mbĂ«shtetĂ«sve, tani ka vĂ«shtirĂ«si nĂ« frymĂ«marrje dhe po vuan spazma tĂ« pakontrollueshme muskulore – shenja tĂ« mundshme tĂ« dĂ«mtimit neurologjik. MegjithatĂ«, qeveria refuzon tĂ« angazhohet.

Kjo situatĂ« Ă«shtĂ« krijuar prej saj. ShĂ«rbimi i ProkurorisĂ« sĂ« KurorĂ«s (CPS) thotĂ« se koha maksimale qĂ« njĂ« i burgosur mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« paraburgim Ă«shtĂ« 182 ditĂ« (gjashtĂ« muaj). Por Muraisi dhe Ahmed u arrestuan nĂ« nĂ«ntor 2024 dhe nuk pritet tĂ« gjykohen para qershorit nĂ« rastin mĂ« tĂ« hershĂ«m – çka do tĂ« thotĂ« 20 muaj paraburgim. Chiaramello, i arrestuar nĂ« korrik 2025, ka njĂ« datĂ« paraprake gjyqi nĂ« janar 2027 – 18 muaj burg pa gjyq.

Limboja e paraburgimit është shpesh shkatërruese për mirëqenien e të burgosurve. Të dhënat qeveritare tregojnë, për shembull, se shkalla e vetëvrasjeve te të paraburgosurit është më shumë se dyfish i asaj te të dënuarit. Periudha ekstreme paraburgimi si këto janë një fyerje ndaj drejtësisë.

Kjo Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e asaj qĂ« aktivistĂ«t e quajnĂ« “procesi si ndĂ«shkim”, njĂ« qasje qĂ« sot dominon trajtimin e grupeve protestuese. Edhe nĂ«se nuk dĂ«nohesh kurrĂ« pĂ«r ndonjĂ« krim, jeta jote shndĂ«rrohet nĂ« ferr nĂ«se guxon tĂ« kundĂ«rshtosh hapur dhe publikisht.

Tre tĂ« burgosurit – dhe tĂ« tjerĂ« tĂ« akuzuar pĂ«r tĂ« njĂ«jtat vepra – po mbahen nĂ«n “kushte terroriste”. Kjo do tĂ« thotĂ« komunikime dhe vizita minimale. Ata janĂ« ndaluar edhe nga punĂ«t nĂ« burg pĂ«r “arsye sigurie”, u janĂ« mohuar librat, gazetat, biblioteka dhe palestra, dhe janĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n urdhra mos-shoqĂ«rimi. NĂ« tetor, Muraisi u transferua papritur nga burgu HMP Bronzefield, 18 milje larg LondrĂ«s ku jeton familja e saj, nĂ« burgun New Hall nĂ« Yorkshire – shumĂ« larg pĂ«r t’u vizituar nga nĂ«na e saj e sĂ«murĂ«. Pas transferimit, iu tha se arsyeja ishte rreziku i shoqĂ«rimit me njĂ« tjetĂ«r tĂ« burgosur nĂ« tĂ« njĂ«jtin repart nĂ« Bronzefield.

MegjithatĂ«, asnjĂ« nga grevistĂ«t e urisĂ« nuk Ă«shtĂ« akuzuar – e lĂ«re mĂ« dĂ«nuar – pĂ«r vepra terroriste. Ata janĂ« akuzuar pĂ«r vepra tĂ« zakonshme penale, si vjedhje me thyerje, dĂ«mtim prone dhe prishje tĂ« rendit me dhunĂ«. Muraisi dhe Ahmed akuzohen se kanĂ« hyrĂ« nĂ« njĂ« fabrikĂ« tĂ« drejtuar nga Elbit Systems, prodhuesi mĂ« i madh izraelit i armĂ«ve, dhe kanĂ« dĂ«mtuar pajisje; ndĂ«rsa Chiaramello akuzohet se ka hyrĂ« nĂ« bazĂ«n RAF Brize Norton gjatĂ« njĂ« proteste ku aktivistĂ«t e Palestine Action spĂ«rkatĂ«n avionĂ« ushtarakĂ« me bojĂ«. KĂ«to ngjarje ndodhĂ«n pĂ«rpara se Palestine Action tĂ« shpallej organizatĂ« terroriste – njĂ« vendim tepĂ«r i diskutueshĂ«m qĂ« po sfidohet nĂ« gjykatĂ« dhe pĂ«r tĂ« cilin pritet vendim sĂ« shpejti. Por harrojeni prezumimin e pafajĂ«sisĂ«, harrojeni ndalimin e zbatimit prapaveprues tĂ« ligjit: sepse CPS thotĂ« se ka njĂ« “lidhje me terrorizmin”, ata trajtohen sikur tĂ« ishin terroristĂ« tĂ« dĂ«nuar.

MĂ« 26 dhjetor, njĂ« grup raportuesish tĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara – njerĂ«z qĂ« dikur dĂ«gjoheshin nga qeveritĂ« – shprehĂ«n shqetĂ«sim tĂ« thellĂ« pĂ«r trajtimin e kĂ«tyre tĂ« burgosurve. Ata pĂ«rmendĂ«n “vonesa tĂ« raportuara nĂ« aksesin nĂ« kujdes mjekĂ«sor, pĂ«rdorim tĂ« tepruar tĂ« kufizimeve gjatĂ« trajtimit spitalor, mohim tĂ« kontaktit me familjarĂ«t dhe avokatĂ«t, si dhe mungesĂ« mbikĂ«qyrjeje tĂ« pavarur mjekĂ«sore, veçanĂ«risht pĂ«r tĂ« paraburgosurit me gjendje serioze shĂ«ndetĂ«sore tĂ« mĂ«parshme”. Ata ngritĂ«n “pyetje serioze” pĂ«r pĂ«rputhjen e qeverisĂ« me tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut, “pĂ«rfshirĂ« detyrimin pĂ«r tĂ« mbrojtur jetĂ«n dhe pĂ«r tĂ« parandaluar trajtimin mizor, çnjerĂ«zor ose poshtĂ«rues”. Por sapo dikĂ« e etiketon si terrorist, duket se mund t’i bĂ«sh pothuajse gjithçka dhe tĂ« shpĂ«tosh pa pasoja. Heshtja e pothuajse tĂ« gjitha mediave pĂ«r kĂ«tĂ« çështje Ă«shtĂ« tronditĂ«se.

Qeveria mban pĂ«rgjegjĂ«si morale pĂ«r kĂ«ta tĂ« burgosur. MegjithatĂ«, duket se nuk ka asnjĂ« synim ta ushtrojĂ« atĂ«. AvokatĂ«, deputetĂ« dhe mjekĂ« u janĂ« lutur vazhdimisht ministrave tĂ« angazhohen. Ata refuzojnĂ« prerazi, duke pretenduar se njĂ« angazhim i tillĂ« do tĂ« “krijonte stimuj tĂ« gabuar qĂ« do tĂ« inkurajonin mĂ« shumĂ« njerĂ«z tĂ« rrezikonin veten pĂ«rmes grevave tĂ« urisĂ«â€. Nuk ka asnjĂ« provĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« dhe, duke pasur parasysh natyrĂ«n jashtĂ«zakonisht tĂ« rrallĂ« tĂ« kĂ«tij veprimi (greva mĂ« e madhe e koordinuar dhe e qĂ«ndrueshme e tĂ« burgosurve qĂ« nga ajo e IRA-s nĂ« 1981), kjo duket shumĂ« pak e besueshme.

Qeveria ka kĂ«rkuar tĂ« krijojĂ« pĂ«rshtypjen se raste tĂ« tilla janĂ« tĂ« zakonshme – “gjatĂ« pesĂ« viteve tĂ« fundit kemi pasur mesatarisht mbi 200 incidente grevash urie çdo vit” – prandaj nuk kĂ«rkohet ndonjĂ« reagim i veçantĂ«. Por ajo qĂ« duket se i referohet janĂ« refuzime tĂ« shkurtra ushqimi nga individĂ« tĂ« veçantĂ«, njĂ« situatĂ« krejt tjetĂ«r nga rreziku i menjĂ«hershĂ«m i vdekjes nga uria.

MĂ« shumĂ« se 800 profesionistĂ« mjekĂ«sorĂ« kanĂ« nĂ«nshkruar tashmĂ« njĂ« letĂ«r drejtuar sekretarit tĂ« drejtĂ«sisĂ«, David Lammy, duke paralajmĂ«ruar se tĂ« burgosurit pĂ«rballen me njĂ« “emergjencĂ« mjekĂ«sore” qĂ« “po menaxhohet gabimisht”. Letra u shkrua mĂ« 27 nĂ«ntor. Qeveria ende nuk ka reaguar.

NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, duket se tall situatĂ«n e grevistĂ«ve tĂ« urisĂ«. Kur deputeti Jeremy Corbyn e pyeti ministrin e drejtĂ«sisĂ« Jake Richards nĂ« parlament nĂ«se do tĂ« takonte pĂ«rfaqĂ«suesit e tyre ligjorĂ« pĂ«r tĂ« zgjidhur situatĂ«n, Richards u pĂ«rgjigj shkurt “Jo”, duke shkaktuar tĂ« qeshura nĂ« sallĂ«. NĂ« dhjetor, kryetari i DhomĂ«s sĂ« Komuneve vĂ«rejti se mosreagimi i Lammy-t ndaj deputetĂ«ve qĂ« kĂ«rkonin njĂ« takim pĂ«r kĂ«tĂ« çështje ishte “krejtĂ«sisht i papranueshĂ«m”. Por mosreagimi vazhdon.

KĂ«rkesat e grevistĂ«ve tĂ« urisĂ« mĂ« duken tĂ« arsyeshme: lirimi me kusht; e drejta pĂ«r njĂ« gjykim tĂ« drejtĂ« (ata pretendojnĂ« se qeveria ka mbajtur dokumente kyçe); heqja e ndalimit ndaj Palestine Action; dhe mbyllja e Elbit Systems nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, kompani qĂ« ka furnizuar me armĂ« njĂ« shtet tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« gjenocid. TĂ« gjitha kĂ«to, sipas mendimit tim, duhej tĂ« ndodhnin gjithsesi. Dhe, sigurisht, ato janĂ« pozicione negociuese. NĂ«se tĂ« gjitha duhet tĂ« plotĂ«sohen qĂ« greva tĂ« pĂ«rfundojĂ«, nuk mund tĂ« dihet derisa qeveria tĂ« angazhohet. Refuzimi i saj pĂ«r tĂ« folur mund t’i dĂ«nojĂ« grevistĂ«t me vdekje.

Nuk duhet të jetë e nevojshme të rrezikosh jetën për të kërkuar trajtim të drejtë dhe vendime të drejta. Por kur të gjithë ata që janë në pushtet kanë pushuar së dëgjuari, mbeten shumë pak alternativa.

George Monbiot është kolumnist i gazetës The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi

11:15 Histori/ 8 Janar 1996 – Tragjedia e KinshasĂ«s, avioni rrĂ«zohet mbi njĂ« treg me njerĂ«z: 223 tĂ« vdekur

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 January 2026 at 11:15

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 8 janar 1996, kryeqyteti i ZairesĂ« – sot Republika Demokratike e Kongos, – Kinshasa, u pĂ«rfshi nga njĂ« prej katastrofave ajrore mĂ« tĂ« rĂ«nda nĂ« historinĂ« urbane tĂ« AfrikĂ«s. NjĂ« avion rus mallrash i tipit Antonov An-32, i operuar nga forca ajrore e ZairesĂ«, u rrĂ«zua menjĂ«herĂ« pas ngritjes nga aeroporti i qytetit, duke u pĂ«rplasur mbi njĂ« treg tĂ« tejmbushur me njerĂ«z, ku tregtarĂ« dhe qytetarĂ« kishin dalĂ« pĂ«r blerjet e pĂ«rditshme. Bilanci ishte shkatĂ«rrues: 223 persona humbĂ«n jetĂ«n nĂ« tokĂ«, ndĂ«rsa dy nga gjashtĂ« anĂ«tarĂ«t e ekuipazhit gjetĂ«n gjithashtu vdekjen.

Një ngritje që u shndërrua në makth

Avioni Antonov An-32, një aeroplan sovjetik i projektuar për transport mallrash dhe operacione në kushte të vështira, ishte nisur nga Aeroporti Ndërkombëtar Ndjili në Kinshasa. Sipas raportimeve zyrtare, avioni ishte i mbingarkuar, duke transportuar mallra dhe pajisje ushtarake, ndërsa ekuipazhi përbëhej nga pilotë rusë dhe ukrainas, një praktikë e zakonshme në Zairen e asaj kohe, e cila mbështetej fort te kontraktorë të huaj për operimin e flotës ajrore.

Vetëm pak çaste pas ngritjes, avioni humbi fuqinë në një nga motorët. Piloti tentoi të rikthente kontrollin dhe të kthehej drejt pistës, por në një lartësi shumë të ulët, aeroplani u bë i pakontrollueshëm. Ai u përplas drejtpërdrejt mbi zonën e tregut Masina, një nga zonat më të populluara dhe më të varfra të Kinshasës.

Ferr në mes të qytetit

Përplasja shkaktoi një shpërthim të menjëhershëm. Trupat e avionit, mbushur me karburant, u copëtuan mes tezgave të tregut, duke përfshirë gjithçka në flakë. Zjarri u përhap me shpejtësi mes ndërtesave të improvizuara dhe stendave prej druri e llamarine. Njerëzit që ndodheshin aty nuk patën asnjë mundësi shpëtimi.

Skenat që pasuan u përshkruan nga dëshmitarët si apokaliptike: trupa të pajetë në rrugë, mallra të djegura, britma dhe kaos i plotë. Shumë nga viktimat ishin gra dhe fëmijë, tregtarë të vegjël dhe klientë të rastësishëm, që nuk kishin asnjë lidhje me fluturimin fatkeq.

Shërbimet e emergjencës mbërritën me vonesë dhe me mjete minimale. Zjarri u shua pas orësh të tëra, ndërsa autoritetet u përballën me vështirësi të mëdha për identifikimin e viktimave, pasi shumë trupa ishin djegur plotësisht.

Bilanci dhe heshtja zyrtare

Sipas shifrave zyrtare, 223 persona humbën jetën në tokë, ndërsa dy anëtarë të ekuipazhit vdiqën nga plagët e marra. Katër pjesëtarë të tjerë të ekuipazhit arritën të mbijetojnë, disa prej tyre në gjendje të rëndë.

Megjithatë, organizata humanitare dhe burime të pavarura pohuan se numri real i viktimave mund të ketë qenë edhe më i lartë, duke qenë se shumë nga të vdekurit nuk ishin të regjistruar zyrtarisht dhe tregu ishte tej mase i mbipopulluar në momentin e aksidentit.

Qeveria e presidentit Mobutu Sese Seko reagoi me një deklaratë të shkurtër dhe shpalli një ditë zie, por nuk u zhvillua asnjë hetim i plotë dhe transparent. Ngjarja u harrua shpejt, e mbuluar nga censura, kaosi politik dhe shpërbërja graduale e regjimit të Mobutut, që vetëm një vit më vonë do të rrëzohej.

Një simbol i kolapsit shtetëror

Tragjedia e 8 janarit 1996 nuk ishte thjesht një aksident ajror. Ajo u bë simbol i kolapsit të shtetit zaireas: infrastrukturë e degraduar, standarde minimale sigurie, korrupsion sistemik dhe një indiferencë e thellë ndaj jetës së qytetarëve të zakonshëm.

Avionët e vjetër sovjetikë, të operuar nga ekuipazhe të huaja, fluturonin mbi qytete të tejpopulluara pa masa sigurie, ndërsa pasojat e gabimeve paguheshin gjithmonë nga më të varfrit.

Sot, më shumë se tri dekada më vonë, rrëzimi i Antonov An-32 mbi tregun e Kinshasës mbetet një nga tragjeditë ajrore më vdekjeprurëse për civilët në tokë, një kujtesë e dhimbshme se si dështimi i institucioneve dhe neglizhenca shtetërore mund të shndërrojnë një aksident teknik në një masakër njerëzore.

10:00 Gruaja qĂ« “nuk bĂ«ri asgjĂ«â€, njĂ« akuzĂ« pĂ«r shoqĂ«rinĂ« si pasqyrĂ« e indiferencĂ«s sonĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 January 2026 at 10:00

Nga Leonard Veizi

NĂ« njĂ« nga sheshet e ZaragozĂ«s — qytet qĂ« shtrihet me krenari nĂ« verilindje tĂ« SpanjĂ«s — mbi tĂ« cilin kalimtari shkel pa shumĂ« ceremoni, ngrihet njĂ« skulpturĂ« me njĂ« titull brutal nĂ« sinqeritetin e vet: “La Mujer Que Nunca Hizo Nada”. NĂ« shqip: “Gruaja qĂ« nuk bĂ«ri kurrĂ« asgjĂ«â€â€Š


E realizuar nĂ« vitin 2001 nga skulptori JosĂ© Luis FernĂĄndez, kjo vepĂ«r i ngjan njĂ« pasqyre qĂ« shoqĂ«ria, shpesh pa dashur, e vendos pĂ«rballĂ« vetes. NĂ« atĂ« pasqyrĂ« reflektohet njĂ« ironi e hidhur: ajo qĂ« “nuk bĂ«n asgjĂ«â€ Ă«shtĂ«, nĂ« fakt, figura qĂ« mban mbi supe peshĂ«n e tĂ« gjithĂ«ve.

Arkitektura e një sllavërie të heshtur

Figura e gruas, me shpinĂ«n e pĂ«rkulur nĂ«n peshĂ«n e njĂ« lavatriçeje, fshesĂ«s, kovave dhe gjithĂ« arsenalit tĂ« punĂ«ve tĂ« shtĂ«pisĂ«, mban nĂ« duar edhe fĂ«mijĂ«t e saj — simboli i pafajshĂ«m i detyrimit mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« dhe mĂ« tĂ« bukur njĂ«kohĂ«sisht. Kjo skulpturĂ« nuk ka nevojĂ« pĂ«r fjalĂ«; ajo flet me njĂ« gjuhĂ« qĂ« çdo njeri e kupton, por qĂ« pak kush ka guximin ta pranojĂ«: puna e amvisĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« punĂ« e padukshme, e papaguar, e pamatshme dhe jetike.

Prej dekadash, gratĂ« qĂ« zgjedhin — ose detyrohen nga rrethanat — tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« shtĂ«pi, janĂ« pĂ«rballur me etiketime tĂ« padrejta: “nuk bĂ«jnĂ« asgjĂ«â€, “janĂ« vetĂ«m nĂ« shtĂ«pi”, “s’kanĂ« karrierĂ«â€. NĂ« fakt, ato mbajnĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« njĂ« ekonomi tĂ« tĂ«rĂ« tĂ« heshtur. Rritja e fĂ«mijĂ«ve, kujdesi pĂ«r tĂ« moshuarit, menaxhimi i kaosit tĂ« pĂ«rditshĂ«m — kjo Ă«shtĂ« njĂ« infrastrukturĂ« njerĂ«zore qĂ«, po tĂ« paguhej sipas tarifave tĂ« tregut, do t’i falimentonte buxhetet tona familjare dhe shtetĂ«rore.

Psikologjia e “vdekjes sociale”

Titulli i kĂ«saj vepre nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« pĂ«rshkrim; Ă«shtĂ« njĂ« ironi therĂ«se ndaj shoqĂ«risĂ« sonĂ« “produktiviste”. Nga pikĂ«pamja social-psikologjike, kjo skulpturĂ« pĂ«rfaqĂ«son miliona gra qĂ« sistemi ekonomik i ka klasifikuar si “pasive” vetĂ«m sepse kontributi i tyre nuk u pĂ«rkthye kurrĂ« nĂ« kapital, tituj apo pushtet publik.

NĂ« aspektin psikologjik, kĂ«tu flitet pĂ«r “vdekjen sociale”. TĂ« thuash qĂ« njĂ« person “nuk bĂ«ri asgjĂ«â€, ndĂ«rkohĂ« qĂ« ai ka konsumuar jetĂ«n dhe mishin e vet duke u shĂ«rbyer tĂ« tjerĂ«ve, Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« e egĂ«r e dhunĂ«s simbolike. Skulptura pasqyron lodhjen ekzistenciale tĂ« njĂ« brezi qĂ« e ka humbur “Unin” e tij brenda detyrave tĂ« “Tyre”. Pamja e saj e qetĂ«, por e rĂ«nduar, tregon koston e tmerrshme psikologjike tĂ« mohimit tĂ« meritĂ«s.

“Gruaja qĂ« nuk bĂ«ri kurrĂ« asgjĂ«â€ Ă«shtĂ«, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, personi qĂ« bĂ«ri gjithçka qĂ« ne tĂ« tjerĂ«t tĂ« kishim lirinĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« diçka.

Një qortim që na përket të gjithëve

Skulptura e ZaragozĂ«s Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« vepĂ«r arti; Ă«shtĂ« njĂ« qortim publik. Ajo na kujton se brenda mureve tĂ« shtĂ«pive tona zhvillohet njĂ« punĂ« kolosale qĂ« shpesh e marrim pĂ«r tĂ« mirĂ«qenĂ«. ËshtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r t’i rikthyer dinjitetin rolit tĂ« amvisĂ«s dhe nĂ«nĂ«s, duke e parĂ« atĂ« pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«: themeli i shoqĂ«risĂ«.

Ndoshta prandaj kjo vepĂ«r ka bĂ«rĂ« jehonĂ« shumĂ« pĂ«rtej kufijve tĂ« SpanjĂ«s. Sepse secili prej nesh njeh njĂ« “grua qĂ« nuk bĂ«ri asgjĂ«â€ — njĂ« nĂ«nĂ«, njĂ« gjyshe, njĂ« motĂ«r apo bashkĂ«shorten — qĂ« nĂ« heshtje mban mbi shpinĂ« botĂ«n tonĂ« tĂ« vogĂ«l.

NĂ« kĂ«tĂ« skulpturĂ«, mĂ« shumĂ« se nĂ« çdo deklaratĂ« politike apo statistikĂ« sociologjike, shfaqet e vĂ«rteta e tyre e madhe. NjĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« kemi tentuar ta anashkalojmĂ«: Ato kanĂ« bĂ«rĂ« gjithçka. Dhe koha ka ardhur qĂ« kĂ«tĂ« “gjithçka” ta pranojmĂ«, ta nderojmĂ« dhe ta paguajmĂ« — tĂ« paktĂ«n me mirĂ«njohje dhe dinjitet.

08:15 Histori/ 8 Janar 1918 – Presidenti amerikan Wilson shpall 14 pikat pĂ«r paqen

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 January 2026 at 08:15

MĂ« 8 janar 1918, nĂ« kulmin e LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, presidenti i Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« AmerikĂ«s, Woodrow Wilson, mbajti njĂ« fjalim historik pĂ«rpara Kongresit, nĂ« tĂ« cilin shpalli programin e tij tĂ« famshĂ«m me “14 pika”, njĂ« platformĂ« politike dhe morale pĂ«r pĂ«rfundimin e luftĂ«s dhe ndĂ«rtimin e njĂ« paqeje tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« EvropĂ« dhe mĂ« gjerĂ«.

Në këtë fjalim, Wilson shpalosi jo vetëm objektivat amerikane në luftë, por edhe një vizion idealist për rendin e ri ndërkombëtar pas përfundimit të saj. Pesë pikat e para kishin karakter të përgjithshëm dhe synonin të korrigjonin shkaqet strukturore që, sipas tij, kishin çuar Evropën drejt katastrofës së vitit 1914. Ato parashikonin:

– MarrĂ«veshje paqeje tĂ« hapura dhe transparente, pa pakte sekrete ndĂ«rkombĂ«tare, ku diplomacia do tĂ« zhvillohej publikisht dhe nĂ« shĂ«rbim tĂ« interesit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m;

– Liri absolute tĂ« lundrimit nĂ« dete, si nĂ« kohĂ« paqeje ashtu edhe nĂ« kohĂ« lufte, jashtĂ« ujĂ«rave territoriale, pĂ«rveç rasteve kur detet mbylleshin pĂ«r zbatimin e marrĂ«veshjeve ndĂ«rkombĂ«tare;

– Heqjen, sa mĂ« shumĂ« tĂ« ishte e mundur, tĂ« barrierave ekonomike, dhe vendosjen e barazisĂ« sĂ« kushteve tregtare midis kombeve qĂ« pranonin paqen;

– Reduktimin e armatimeve kombĂ«tare, nĂ« nivelin mĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« nevojshĂ«m pĂ«r sigurinĂ« e brendshme tĂ« shteteve;

– Zgjidhjen e drejtĂ« dhe tĂ« paanshme tĂ« çështjeve koloniale, duke respektuar parimin qĂ« interesat e popullatave vendase tĂ« kishin peshĂ« tĂ« barabartĂ« me pretendimet e fuqive koloniale.

Pikat e tjera të programit trajtonin riorganizimin territorial të Evropës mbi bazën e vetëvendosjes së kombeve, duke përfshirë Ballkanin, Europën Qendrore dhe Lindore. Ndërsa pika e fundit, e katërmbëdhjeta, ishte ndoshta më vizionare nga të gjitha: ajo kërkonte krijimin e një organizate ndërkombëtare të përhershme, që do të garantonte pavarësinë politike dhe integritetin territorial të të gjitha shteteve, dhe do të zgjidhte konfliktet përmes mjeteve paqësore. Kjo ide do të konkretizohej më vonë me krijimin e Lidhjes së Kombeve.

Fjalimi i Wilson-it u përkthye dhe u shpërnda gjerësisht, përfshirë edhe në radhët e ushtarëve dhe qytetarëve të Gjermanisë dhe Austro-Hungarisë. Ai ndikoi ndjeshëm në klimën politike dhe psikologjike të kohës, duke kontribuar në pranimin e armëpushimit nga Fuqitë Qendrore në nëntor të vitit 1918.

Pas përfundimit të luftës, Wilson udhëtoi në Francë, ku drejtoi delegacionin amerikan në Konferencën e Paqes në Versajë. Ai u përpoq të vepronte si një autoritet moral mes aleatëve fitues, duke mbrojtur parimin e një paqeje të drejtë dhe jo hakmarrëse. Megjithatë, shumë nga idetë e tij u kundërshtuan nga Franca dhe Britania e Madhe, të cilat kërkonin dëmshpërblime të rënda dhe masa ndëshkuese ndaj Gjermanisë.

Traktati pĂ«rfundimtar i VersajĂ«s, me kushtet e tij tĂ« ashpra ekonomike dhe politike ndaj ish-Fuqive Qendrore, do tĂ« mbillte farat e pakĂ«naqĂ«sisĂ« dhe destabilitetit qĂ«, dy dekada mĂ« vonĂ«, çuan nĂ« shpĂ«rthimin e LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. MegjithatĂ«, disa prej ideve thelbĂ«sore tĂ« Wilson-it – veçanĂ«risht vetĂ«vendosja kombĂ«tare dhe krijimi i njĂ« organizmi ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«r ruajtjen e paqes – mbetĂ«n si trashĂ«gimi e tij politike.

PĂ«r pĂ«rpjekjet nĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« rendi ndĂ«rkombĂ«tar mĂ« paqĂ«sor, Woodrow Wilson u nderua nĂ« vitin 1920 me Çmimin Nobel pĂ«r Paqen, duke u shndĂ«rruar nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« emblematike tĂ« diplomacisĂ« idealiste tĂ« shekullit XX.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

14:30 “Kulmi i filmave western”: skenaristi fitues i Oscar-it pĂ«r Forrest Gump vĂ« nĂ« skenĂ« High Noon 

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
7 January 2026 at 14:30

Ai ka shkruar suksese kinematografike si Dune dhe Killers of the Flower Moon. NdĂ«rsa Eric Roth zhytet nĂ« teatĂ«r, ai flet pĂ«r westernĂ«t klasikĂ«, pĂ«r faktin se u shkarkua nga Robert Redford – dhe pse tĂ« shkruarit pĂ«r Martin Scorsese Ă«shtĂ« njĂ« Ă«ndĂ«rr.

Ryan Gilbey

Eric Roth qesh lehtĂ« nĂ«n mjekrĂ«n e tij tĂ« argjendtĂ« dhe tĂ« ashpĂ«r kur e quaj “fĂ«mija i ri i lagjes”, por kjo nuk e bĂ«n mĂ« pak tĂ« vĂ«rtetĂ«. Drama e tij e parĂ«, njĂ« pĂ«rshtatje e western-it tĂ« vitit 1952 High Noon, Ă«shtĂ« gati tĂ« ketĂ« premierĂ«n botĂ«rore, dhe fakti qĂ« ai mbushi 80 vjeç vitin e kaluar nuk ka ndonjĂ« rĂ«ndĂ«si tĂ« veçantĂ«. “Ndoshta jam fĂ«mija i ri i vjetĂ«r i lagjes,” pranon ai nga shtĂ«pia e tij nĂ« Los Anxhelos. Kapela e tij e bejsbollit ka njĂ« figurĂ« makine shkrimi, sikur tĂ« kishte ndonjĂ« dyshim se mendja e tij Ă«shtĂ« e pĂ«rqendruar te shkrimi.

Natyrisht, Roth Ă«shtĂ« mĂ« me pĂ«rvojĂ« se njĂ« debutues tipik. Pas tij nuk qĂ«ndron thjesht njĂ« terren i gjerĂ« karriere, por njĂ« varg malor imponues – i tĂ«ri nĂ« kinema. Ai fitoi njĂ« Oscar nĂ« vitin 1995 pĂ«r skenarin e Forrest Gump: Ă«shtĂ« ai qĂ« mund ta falĂ«nderoni (ose ta fajĂ«soni) pĂ«r rreshta tĂ« tillĂ« si: “Jeta Ă«shtĂ« si njĂ« kuti me çokollata. KurrĂ« nuk e di çfarĂ« do tĂ« marrĂ«sh.”

CV-ja e tij ka diçka nga ajo kuti çokollatash, duke pĂ«rzier karamele tĂ« forta – drama e Michael Mann The Insider, trilleri i Steven Spielberg pĂ«r Mossadin Munich – me bonbone si The Curious Case of Benjamin Button i David Fincher-it, ku Brad Pitt lind i moshuar dhe plaket mbrapsht, si edhe versionet e fundit tĂ« A Star Is Born dhe Dune. TĂ« gjitha i sollĂ«n nominime pĂ«r Oscar. Film apo teatĂ«r, kĂ«naqĂ«sia Ă«shtĂ« e njĂ«jtĂ«. “MĂ« pĂ«lqen tĂ« vendos njĂ« fjalĂ« pĂ«rpara tjetrĂ«s,” thotĂ« ai. “TĂ« shoh nĂ«se mund ta gjej atĂ« tĂ« duhurĂ«n.”

Kalimi i tij drejt teatrit u nxit nga bindja se western-Ă«t pa muzikĂ« janĂ« njĂ« gjĂ« e rrallĂ« nĂ« skenĂ«. “Mendova: ‘Cili mjet do tĂ« ishte mĂ« i mirĂ« se kjo parabolĂ«?’” RegjisorĂ«t ranĂ« dakord: nĂ« njĂ« moment ishte i pĂ«rfshirĂ« Ivo van Hove; tani frenat i mban Thea Sharrock. Shumica e aktorĂ«ve, thotĂ« Roth, kishin frikĂ« tĂ« vishnin çizmet e kaubojsit tĂ« Gary Cooper-it, yllit tĂ« filmit. Cooper luante Will Kane, sherifin qĂ« pĂ«rpiqet me dĂ«shpĂ«rim tĂ« mbledhĂ« njĂ« skuadĂ«r ndihmĂ«se nĂ« ditĂ«n e martesĂ«s sĂ« tij, pasi mĂ«son se njĂ« bandit hakmarrĂ«s po kthehet nĂ« qytet me trenin e mesditĂ«s. Billy Crudup, megjithatĂ«, nuk u tremb. Interpretimi i tij i Will-it, thotĂ« Roth, Ă«shtĂ« “pak mĂ« njerĂ«zor. Jo se Gary Cooper nuk ishte njerĂ«zor, por ai mbante njĂ« maskĂ«. Tani mĂ«sojmĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r Will-in dhe frikĂ«rat e tij.” Denise Gough luan gruan e tij, njĂ« kuakere pacifiste qĂ« e nxit tĂ« largohet me tĂ«, nĂ« vend qĂ« tĂ« qĂ«ndrojĂ« dhe tĂ« pĂ«rballet.

Filmi shĂ«rbeu si njĂ« alegori pĂ«r jetĂ«n gjatĂ« gjuetive antikomuniste tĂ« shtrigave nĂ« SHBA nĂ« fillim tĂ« viteve 1950. Skenaristi i tij, Carl Foreman, u fut nĂ« listĂ«n e zezĂ« pĂ«r shkak se refuzoi tĂ« pĂ«rmendte emra. “ËshtĂ« pĂ«r frikacakĂ«rinĂ« dhe guximin,” thotĂ« Roth. “Ka shumĂ« frikacakĂ«ri nĂ« AmerikĂ« sot, me njerĂ«z qĂ« votojnĂ« kundĂ«r interesave tĂ« tyre. Racizmi i fshehtĂ« po ushqehet nga veprimet e udhĂ«heqĂ«sve tanĂ«. High Noon vlen pĂ«r kĂ«tĂ«, por edhe pĂ«r epoka tĂ« tjera, si njerĂ«zit qĂ« patĂ«n guximin tĂ« fshehin hebrenj gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.”

Roth ka shprehur shpesh njĂ« preferencĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rshtatur materiale burimore tĂ« papĂ«rsosura ose mediokre. Ai e quajti romanin origjinal tĂ« Forrest Gump “farsĂ«â€, e cilĂ«soi Benjamin Button si njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« dobĂ«ta tĂ« F. Scott Fitzgerald-it dhe u mĂ«rzit nga Dune kur e lexoi nĂ« adoleshencĂ«. Ai e kupton se ku po shkoj me kĂ«tĂ«. “ËshtĂ« njĂ« pyetje e padrejtĂ«,” ankohet me humor, duke pranuar se High Noon Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rjashtim. PĂ«rshtatja e tij ishte “1000% njĂ« sfidĂ«. ËshtĂ« kulmi i asaj qĂ« mund tĂ« jetĂ« njĂ« western.”

Ai u pĂ«rball gjithashtu me kĂ«rkesat e teatrit. “Filmat shkruhen nĂ« plan tĂ« afĂ«rt. NĂ« versionin tim tĂ« parĂ« tĂ« High Noon, shkrova udhĂ«zimin skenik: ‘Ai fĂ«rkon kĂ«mbĂ«t.’ Regjisori mĂ« pyeti: ‘Dhe si e shohim kĂ«tĂ« nga ballkoni?’” NjĂ« pĂ«rzgjedhje kĂ«ngĂ«sh nga Bruce Springsteen do ta dallojĂ« mĂ« tej shfaqjen nga filmi. “JanĂ« anakronike, gjĂ« qĂ« krijon njĂ« kombinim interesant.”

FatmirĂ«sisht, versioni skenik ruan avantazhin strukturor tĂ« filmit: ngjarja zhvillohet nĂ« kohĂ« reale, ndĂ«rsa banorĂ«t e qytetit pĂ«rgatiten me ankth pĂ«r pĂ«rballjen e mesditĂ«s. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, ajo vazhdon magjepsjen e shkrimtarit me ngjeshjen dhe elasticitetin e kohĂ«s. Forrest Gump dhe Benjamin Button pĂ«rfshijnĂ« dekada; filmi i mbushur me CGI Here, qĂ« ribashkoi Roth-in me ekipin e Gump-it (regjisori Robert Zemeckis, aktorĂ«t Tom Hanks dhe Robin Wright), pĂ«rshkoi miliona vjet nga parahistoria deri te pandemia. Pakkujt iu interesua. “Menduam se kishim diçka tĂ« veçantĂ«, por kritikĂ«t ishin tĂ« ashpĂ«r dhe askush nuk erdhi ta shihte.”

NjĂ« nga idetĂ« e tij ende tĂ« pafilmuara sillet rreth njĂ« vejĂ« qĂ« i jepet mundĂ«sia tĂ« rijetojĂ« 24 orĂ«t e fundit tĂ« burrit tĂ« saj tĂ« ndjerĂ«. “Teksa dita ecĂ«n, bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« prekĂ«se, derisa nĂ« fund ai i lĂ« çizmet poshtĂ« dhe ngjitet nĂ« dhomĂ« – dhe ti e di qĂ« ai ka ikur.” Kevin Costner e bleu idenĂ« dhe, çdo vit, Roth shpreson qĂ« ai ta realizojĂ«.

A do t’i besonte ai Costner-it, pas katastrofĂ«s qĂ« aktori-regjisori bĂ«ri me The Postman, njĂ« nga skenarĂ«t e mĂ«parshĂ«m tĂ« Roth-it? “VĂ«rtet je njĂ« mi, djalĂ«!” thotĂ« ai me njĂ« tĂ« qeshur tĂ« hidhur, pastaj shpjegon: ai e kishte shkruar skenarin, pĂ«r njĂ« postier qĂ« endet nĂ« njĂ« AmerikĂ« distopike, si njĂ« mjet pĂ«r Tom Hanks – por Costner e bleu dhe kĂ«rkoi njĂ« rishkrim. “UnĂ« i kisha dhĂ«nĂ« njĂ« ton sarkastik. Ishte si UdhĂ«timet e Gulliverit. Kevin e bĂ«ri shumĂ« serioz.” Filmi fitoi pesĂ« çmime Golden Raspberry, pĂ«rfshirĂ« – siç e kujton Roth me humor – çmimin pĂ«r skenarin mĂ« tĂ« keq.

TĂ« rishkruhesh Ă«shtĂ« pjesĂ« e lojĂ«s, por kjo nuk e bĂ«n mĂ« tĂ« lehtĂ«. “Mund tĂ« jetĂ« dĂ«rrmuese,” pranon Roth. Largimi i tij nga The Horse Whisperer ishte veçanĂ«risht i dhimbshĂ«m dhe ndodhi pasi ai ishte shpĂ«rngulur pĂ«r tĂ« jetuar me regjisorin dhe aktorin kryesor, Robert Redford. “Zgjoheshim nĂ« nĂ«ntĂ« dhe ai thoshte: ‘Mendoj tĂ« dal pĂ«r vrap.’ Kthehej nĂ« 10:30 dhe thoshte: ‘Do tĂ« ha diçka tĂ« vogĂ«l.’ Pastaj bĂ«hej mesditĂ« dhe kishte telefonata. Deri nĂ« 2:30 nuk fillonim punĂ«.

“Nuk dua tĂ« flas keq pĂ«r tĂ« sepse tani nuk jeton mĂ«, por do tĂ« doja tĂ« kishte qenĂ« pak mĂ« i guximshĂ«m me filmin. MĂ« pĂ«lqente shumĂ« tĂ« punoja me tĂ« dhe mĂ« dukej njĂ« njeri magjepsĂ«s. NjĂ« nga njerĂ«zit mĂ« tĂ« vetmuar qĂ« kam takuar ndonjĂ«herĂ«. Por e dija se njĂ« ditĂ« do tĂ« shihte veten nĂ« pasqyrĂ« dhe nuk do tĂ« donte tĂ« mĂ« shihte mua aty.” Dhe kĂ«shtu ndodhi: Roth u zĂ«vendĂ«sua. “AtĂ« ditĂ« po mbaja njĂ« fjalim kryesor nĂ« festivalin e filmit nĂ« Austin. I thashĂ« vetes: ‘ÇfarĂ« mashtruesi je. Sapo u pushove nga puna!’”

Natyrisht, jeta shkon me ulje-ngritje. Roth ka bërë më shumë se pjesën e tij të rishkrimeve për të tjerët, shpesh pa u kredituar, nga Black Hawk Down i Ridley Scott-it deri te Arrival i Denis Villeneuve-it. Do të ishte gabim të mos e pyesje për regjisorët e mëdhenj me të cilët ka punuar. Fjala është se Michael Mann është më i vështiri në Hollywood.

“Michael zemĂ«rohet kur mendon se njerĂ«zit po ia pengojnĂ« krijimtarinĂ«,” thotĂ« ai. “ËshtĂ« i ashpĂ«r me ekipet. I them gjithmonĂ« tĂ« mos jetĂ«. Ai kĂ«rkon pĂ«rsosmĂ«rinĂ«. Askush nuk Ă«shtĂ« mĂ« i rreptĂ« se David Fincher, por unĂ« do tĂ« punoja me tĂ« deri nĂ« fund tĂ« jetĂ«s. NatyrĂ«n e tij obsesive ndoshta e bĂ«n njĂ« regjisor mĂ« tĂ« mirĂ«. NĂ« Mank, ai xhironte 40 herĂ« njĂ« aktor qĂ« ecte nĂ«pĂ«r dhomĂ«. E pyesja: ‘Pse po bĂ«n kaq shumĂ« dubla?’ Ai pĂ«rgjigjej: ‘Sepse nuk e ka bĂ«rĂ« ende siç duhet.’”

Kjo Ă«shtĂ« krejt e kundĂ«rta e Martin Scorsese-s, me tĂ« cilin Roth shkroi Killers of the Flower Moon, njĂ« triller i trishtĂ« pĂ«r anĂ«tarĂ«t e fisit Osage nĂ« Oklahoma nĂ« vitet 1920, tĂ« mashtruar dhe vrarĂ« pĂ«r naftĂ«n e zbuluar nĂ« tokĂ«n e tyre. “Marty tĂ« lĂ« tĂ« bĂ«sh gjithçka. NĂ«se i thosha: ‘Pse tĂ« mos e bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« film mbrapsht?’, ai do tĂ« thoshte: ‘Ta provojmĂ«! Vazhdo tĂ« shkruash!’”

Aktualisht, Roth Ă«shtĂ« i ngarkuar me punĂ«: njĂ« triller me Sydney Sweeney (I Pretended to Be a Missing Girl), njĂ« dramĂ« mafioze nga jeta reale pĂ«r Scorsese-n (Midnight Vendetta), si dhe rolin e producentit ekzekutiv nĂ« Heat 2 tĂ« Mann-it. “Nuk kam shkruar asgjĂ« pĂ«r tĂ«, por ndoshta do tĂ« shkruaj,” thotĂ« ai, me qetĂ«sinĂ« e dikujt qĂ« Ă«shtĂ« mĂ«suar t’u japĂ« njĂ« dorĂ« miqve.

MegjithatĂ«, Ă«shtĂ« High Noon ajo qĂ« sot i jep shkĂ«lqimin mĂ« tĂ« fortĂ« syve tĂ« tij. “MĂ« ka bĂ«rĂ« tĂ« ndihem sĂ«rish 22 vjeç,” thotĂ« ai. “Teatri Ă«shtĂ« si njĂ« fshat i vogĂ«l. TĂ« gjithĂ« luftojnĂ« pĂ«r mĂ«nyrĂ«n mĂ« krijuese pĂ«r tĂ« treguar historinĂ«. Nuk jam mĂ«suar tĂ« trajtohem me kaq shumĂ« respekt. Nuk e kalojnĂ« asnjĂ« ‘t’ pa mĂ« pyetur. NdĂ«rsa nĂ« kinema thonĂ«: ‘Kujt i intereson çfarĂ« mendon Eric Roth?’”

Përgatiti për botim: L.Veizi

13:35 1999 – NjĂ« president nĂ«n akuzĂ«. gjyqi historik i Bill Klintonit nĂ« Senatin amerikan

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
7 January 2026 at 13:35

Në vitin 1999, Shtetet e Bashkuara u përballën me një nga momentet më të tensionuara politike të dekadës: gjyqin ndaj presidentit të 42-të, Bill Klinton. Ai u akuzua zyrtarisht për dy vepra: dhënien e dëshmisë të rreme dhe pengimin e drejtësisë. Akuza lidhej me skandalin Monica Lewinsky, një çështje që kishte tronditur jo vetëm jetën private të presidentit, por edhe politikën amerikane dhe opinionin publik.

Fillimi i procesit në Senat

Senati amerikan nisi procedurat më 7 janar 1999, duke hapur një gjyq historik që do të përcaktonte jo vetëm fatin e një presidenti në detyrë, por edhe precedentët për çdo krim ose keqadministrim nga një udhëheqës amerikan. Procesi ishte i ndarë mes argumenteve ligjore dhe debatit politik, ndërsa televizioni dhe mediat e transmetonin çdo moment, duke e kthyer gjyqin në një ngjarje me spektakël publik.

Vendimi i pafajësisë

Pas javësh dëgjimesh dhe debatesh, Senati shpalli presidentin Klinton të pafajshëm më 12 shkurt 1999. Ai mbeti në detyrë dhe përfundoi mandatin e tij presidencial, por vendimi nuk zgjidhi tensionet politike dhe perceptimin publik. Edhe pse ligjërisht i liruar, imazhi personal i Klintonit pësoi dëme të konsiderueshme, duke cenuar besimin e publikut në moralin dhe integritetin e tij.

Pasojat politike dhe distancimi i Al Gore

Skandali dhe gjyqi krijuan një ndjenjë të papëlqyeshme tek publiku amerikan. Nënpresidenti Al Gore, i cili kishte shërbyer ngushtë me Klintonin gjatë të dy mandateve, u detyrua të distancohej nga presidenti, duke ruajtur profilin e tij politik për fushatën presidenciale të vitit 2000. Kjo ndarje dhe tronditje morale mes elitës politike kontribuoi në favor të kandidatit republikan George W. Bush, duke ndikuar indirekt në rezultatin e zgjedhjeve të ashpra dhe të debatueshme që pasuan.

Një precedent historik

Gjyqi ndaj Bill Klintonit mbetet një moment i veçantë në historinë amerikane, jo thjesht për akuzat e bëra, por për mënyrën se si politikë, ligj dhe media u ndërfutën në jetën private të një presidenti. Ai tregoi se edhe presidentët më të fuqishëm janë të ndjeshëm ndaj presionit publik dhe se reputacioni personal mund të ndikojë drejtpërdrejt në skenën politike kombëtare.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

10:00 7 Janar 2015/ Masakra nĂ« “Charlie Hebdo”, kur Liria e FjalĂ«s vihet nĂ« shĂ«njestĂ«r

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
7 January 2026 at 10:00

Nga Leonard Veizi

MĂ« shumĂ« se kushdo, bota perĂ«ndimore u trondit kur lajmi u pĂ«rhap rrufeshĂ«m se tĂ« paktĂ«n 12 persona, staf i njĂ« reviste tĂ« njohur franceze, u ekzekutuan nĂ« njĂ« akt terrorist nga dy persona qĂ« shkurt u cilĂ«suan si radikalĂ« myslimanĂ«. E pra ishin vĂ«llezĂ«r gjaku dhe tĂ« lindur nĂ« FrancĂ«. Por kjo nuk do tĂ« thotĂ« asgjë 


7 janari i vitit 2015 u kthye nĂ« njĂ« nga ditĂ«t mĂ« tĂ« errĂ«ta nĂ« historinĂ« moderne tĂ« FrancĂ«s dhe botĂ«s mbarĂ«. NĂ« nisje tĂ« shekullit XXI, qĂ« nĂ« Shtator 2001 bota hyri nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« re terrorizmi. Imazhet e QendrĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ« nĂ« Nju Jork, qĂ« shkrumbohej nĂ« zjarr e shembej po aty shĂ«nuan kujtesĂ«n kolektive tĂ« njerĂ«zve. 14 vite mĂ« pas shĂ«njestra do tĂ« ishte Parisi kur nĂ« mĂ«ngjesin e 7 Janarit, dy persona tĂ« armatosur hynĂ« nĂ« zyrat e revistĂ«s satirike “Charlie Hebdo” nĂ« Paris dhe kryen njĂ« sulm brutal, duke vrarĂ« 12 persona dhe plagosur disa tĂ« tjerĂ«. Ky akt terrorist padyshim u cilĂ«sua gjerĂ«sisht jo vetĂ«m si njĂ« sulm kundĂ«r jetĂ«ve njerĂ«zore, por edhe kundĂ«r vetĂ« themelit tĂ« demokracisĂ« – lirisĂ« sĂ« fjalĂ«s dhe tĂ« shprehjes.

Autorët e sulmit, vëllezërit Said dhe Sherif Koashi, u futën me dhunë në redaksi, duke synuar kryesisht karikaturistët e revistës. Pas sulmit, deklaruan se po hakmerreshin për publikimin e karikaturave të Profetit Muhamed nga revista, të cilat kishin shkaktuar polemika të mëdha ndër vite.

Ç’ështĂ« e vĂ«rteta pĂ«r vite me radhĂ«, gjithfarĂ« gazetash nĂ« PerĂ«ndim ishte tallur me fenĂ« e profetĂ«t, duke pĂ«rfshirĂ« Islamin dhe Muhamedin, pasi nuk kishin kursyer as Jezusin.

Publikimi i karikaturave tĂ« Profetit Muhamed nga revista Charlie Hebdo ngjalli debate tĂ« ashpra mbi kufijtĂ« e lirisĂ« sĂ« shprehjes dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qĂ« vjen me tĂ«. Franca, njĂ« vend me traditĂ« tĂ« gjatĂ« nĂ« mbrojtjen e laicizmit dhe lirisĂ« sĂ« shprehjes, i sheh kĂ«to si vlera tĂ« paprekshme. PĂ«r redaktorĂ«t e “Charlie Hebdo”, sfidimi i dogmave fetare pĂ«rmes humorit ishte jo vetĂ«m njĂ« e drejtĂ«, por njĂ« detyrĂ« morale pĂ«r tĂ« demaskuar çdo formĂ« autoritarizmi, pĂ«rfshirĂ« atĂ« fetar. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, botimi i karikaturave nuk shihej si provokim, por si mbrojtje e kĂ«saj lirie.

MegjithatĂ« masakra nĂ« “Charlie Hebdo” ngjalli njĂ« debat tĂ« thellĂ« mbi kufijtĂ« e fjalĂ«s sĂ« lirĂ« dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qĂ« ajo sjell. Disa argumentuan se satira e revistĂ«s kishte kaluar kufijtĂ«, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ« mbrojtĂ«n pa kushte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« sfiduar me humor çdo besim apo ideologji. NĂ« thelb, sulmi tregoi sa e brishtĂ« mund tĂ« jetĂ« liria e fjalĂ«s pĂ«rballĂ« fanatizmit.

Karikaturat që përshkruanin Profetin Muhamed u konsideruan thellësisht fyese nga shumë myslimanë në mbarë botën, pasi paraqitja vizuale e Profetit është e ndaluar sipas traditës islame. Për ta, publikimi i tyre nuk ishte një akt lirie, por një sulm i qëllimshëm ndaj besimit të tyre. Kjo perceptohej si mungesë respekti dhe si provokim i panevojshëm.

“Charlie Hebdo” ishte plotĂ«sisht i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r rrezikun. Revista kishte marrĂ« kĂ«rcĂ«nime edhe mĂ« parĂ«, sidomos pas publikimit tĂ« karikaturave nĂ« vitin 2006, qĂ« u ribotuan nga njĂ« gazetĂ« daneze. NĂ« vitin 2011, zyrat e revistĂ«s u dogjĂ«n pas publikimit tĂ« njĂ« numri satirik tĂ« titulluar “Sharia Hebdo”. Redaktori Stefan Sharbonie kishte pranuar se po jetonte nĂ«n kĂ«rcĂ«nim, por ai shpesh thoshte se nuk do tĂ« hiqte dorĂ« nga parimet e lirisĂ« sĂ« shprehjes.

Disa argumentojnë se revista kaloi kufijtë e përgjegjësisë dhe provokoi pa arsye tensione. Kjo linjë mendimi sugjeron se, ndërsa liria e fjalës është e shenjtë, ajo duhet të shoqërohet me ndjeshmëri kulturore dhe respekt për të tjerët, veçanërisht në një kohë kur marrëdhëniet midis Perëndimit dhe botës myslimane ishin veçanërisht të tensionuara.

Të tjerë argumentojnë se heqja dorë nga botimi për shkak të frikës do të kishte krijuar një precedent të rrezikshëm, duke inkurajuar vetëcensurën dhe dhunën si mjete për të kufizuar lirinë. Për mbrojtësit e Charlie Hebdo, çmimi i lirisë ishte i lartë, por i domosdoshëm për të mbrojtur një shoqëri të hapur.

Masakra shkaktoi njĂ« tronditje tĂ« thellĂ« nĂ« FrancĂ« dhe nĂ« botĂ«. Miliona njerĂ«z dolĂ«n nĂ« rrugĂ« pĂ«r tĂ« protestuar dhe pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur lirinĂ« e fjalĂ«s, duke mbajtur parullĂ«n simbolike “Je suis Charlie“. Kjo frazĂ« u bĂ« njĂ« thirrje globale pĂ«r solidaritet, duke theksuar se liria e shprehjes Ă«shtĂ« njĂ« e drejtĂ« qĂ« nuk mund tĂ« mposhtet nga dhuna apo terrori.

Sulmi terrorist nĂ« “Charlie Hebdo” kishte njĂ« vlerĂ« tĂ« fortĂ« simbolike pĂ«r civilĂ«t francezĂ«, sepse liria e shprehjes Ă«shtĂ« njĂ« nga parimet kryesore tĂ« RepublikĂ«s Franceze tĂ« rrĂ«njosur nĂ« DeklaratĂ«n e tĂ« Drejtave tĂ« Njeriut dhe QytetarĂ«ve, e themeluar nĂ« 1789.

Më 11 janar 2015, Paris u bë qendra e një marshimi historik ku morën pjesë më shumë se 4 milionë njerëz, përfshirë liderë botërorë. Ishte një moment uniteti kundër frikës dhe ekstremizmit, duke riafirmuar vlerat e demokracisë.

Edhe pas masakrĂ«s, “Charlie Hebdo” vazhdoi publikimin, duke dashur tĂ« tregojĂ« se lapsi Ă«shtĂ« mĂ« i fortĂ« se plumbi. Edicioni pas sulmit, i quajtur “Numri i tĂ« mbijetuarve,” shiti mĂ« shumĂ« se 7 milionĂ« kopje – njĂ« rekord botĂ«ror. NĂ« kopertinĂ«, njĂ« karikaturĂ« e Profetit Muhamed mbante njĂ« pankartĂ« ku shkruhej “Je suis Charlie“, apo thĂ«nĂ« nĂ« shqip “UnĂ« jam Sharli” nĂ«n tĂ« cilĂ«n qĂ«ndronte mesazhi “Tout est pardonnĂ©â€ apo ndryshe “Gjithçka Ă«shtĂ« falur”.

Masakra e 7 Janarit 2015 mbetet një kujtesë e hidhur e rreziqeve me të cilat përballet liria e fjalës, por gjithashtu simbolizon forcën e pakapërcyeshme të artit, humorit dhe kurajës për të thënë të vërtetën. Në një botë ku fjalët dhe imazhet janë armë, mbrojtja e tyre është një betejë që nuk duhet të ndalet kurrë.

NĂ«se “Charlie Hebdo” rrezikoi “mjaft” duke botuar karikaturat e Profetit apo jo, mbetet njĂ« çështje diskutimi. Nga njĂ«ra anĂ«, guximi i revistĂ«s pĂ«r tĂ« sfiduar kufijtĂ« e humorit dhe dogmat ishte njĂ« mbrojtje e fortĂ« e lirisĂ« sĂ« fjalĂ«s. Nga ana tjetĂ«r, shumĂ« e shohin kĂ«tĂ« si njĂ« provokim tĂ« tepruar qĂ« kishte pasoja tragjike. Pyetja nuk ka njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« thjeshtĂ«, por pasojat e kĂ«tij akti tregojnĂ« sa komplekse dhe tĂ« ndĂ«rlikuara janĂ« tensionet midis lirisĂ«, pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« dhe respektit nĂ« shoqĂ«ritĂ« moderne.

08:15 1797 – Lindja e flamurit modern italian, njĂ« simbol qĂ« lind nga Revolucioni Evropian

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
7 January 2026 at 08:15

Viti 1797 shënon një moment themelor në historinë simbolike të Italisë: përdorimin për herë të parë të flamurit modern italian. Në një Evropë të trazuar nga idetë e Revolucionit Francez dhe nga rënia e rendit të vjetër monarkik, trengjyrëshi italian u shfaq si shenjë e një identiteti të ri politik dhe kombëtar. Flamuri u adoptua fillimisht nga Republika Cisalpine, një shtet i krijuar nën ndikimin francez në veri të Italisë, duke u kthyer në një emblemë të aspiratave për liri dhe vetëvendosje.

Struktura e trengjyrëshit

Flamuri italian përbëhet nga tre shirita vertikalë me gjerësi të barabartë: i gjelbër, i bardhë dhe i kuq. Ky kompozim i thjeshtë, por i fuqishëm vizualisht, u frymëzua drejtpërdrejt nga modeli i flamurit francez, por u ngarkua me kuptime të veçanta që lidhen ngushtë me realitetin historik, gjeografik dhe shpirtëror të Italisë.

Kuptimi gjeografik dhe historik i ngjyrave

Sipas interpretimit më të përhapur historik, ngjyrat e flamurit përfaqësojnë elemente thelbësore të peizazhit dhe historisë italiane. E bardha simbolizon Alpet e mbuluara me dëborë, kufirin natyror verior të vendit; e gjelbra përfaqëson fushat dhe kodrat pjellore të Italisë, shenjë e jetës dhe e vazhdimësisë; ndërsa e kuqja lidhet me gjakun e derdhur në luftërat për pavarësi, sakrificën e brezave që luftuan për bashkimin kombëtar.

Interpretimi shpirtëror dhe moral

Përtej kuptimit historik, trengjyrëshi italian ka marrë edhe një lexim simbolik më të thellë, me karakter moral dhe fetar. Në këtë interpretim, e gjelbra përfaqëson shpresën, e bardha besimin, ndërsa e kuqja dashurinë hyjnore. Këto tri vlera lidhen drejtpërdrejt me tri virtytet teologjike të traditës kristiane: besimi, shpresa dhe bamirësia (dashuria).

Flamuri si kujtesë dhe projekt i së ardhmes

Që nga viti 1797 e deri më sot, flamuri italian ka mbetur një shenjë e vazhdueshme e identitetit kombëtar, duke përmbledhur në vetvete historinë, sakrificën dhe idealet shpirtërore të një kombi. Ai nuk është vetëm një relike e së shkuarës, por edhe një projekt simbolik i së ardhmes, që fton në unitet, kujtesë historike dhe përgjegjësi qytetare.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

❌
❌