Viti 1797 shënon një moment themelor në historinë simbolike të Italisë: përdorimin për herë të parë të flamurit modern italian. Në një Evropë të trazuar nga idetë e Revolucionit Francez dhe nga rënia e rendit të vjetër monarkik, trengjyrëshi italian u shfaq si shenjë e një identiteti të ri politik dhe kombëtar. Flamuri u adoptua fillimisht nga Republika Cisalpine, një shtet i krijuar nën ndikimin francez në veri të Italisë, duke u kthyer në një emblemë të aspiratave për liri dhe vetëvendosje.
Struktura e trengjyrëshit
Flamuri italian përbëhet nga tre shirita vertikalë me gjerësi të barabartë: i gjelbër, i bardhë dhe i kuq. Ky kompozim i thjeshtë, por i fuqishëm vizualisht, u frymëzua drejtpërdrejt nga modeli i flamurit francez, por u ngarkua me kuptime të veçanta që lidhen ngushtë me realitetin historik, gjeografik dhe shpirtëror të Italisë.
Kuptimi gjeografik dhe historik i ngjyrave
Sipas interpretimit më të përhapur historik, ngjyrat e flamurit përfaqësojnë elemente thelbësore të peizazhit dhe historisë italiane. E bardha simbolizon Alpet e mbuluara me dëborë, kufirin natyror verior të vendit; e gjelbra përfaqëson fushat dhe kodrat pjellore të Italisë, shenjë e jetës dhe e vazhdimësisë; ndërsa e kuqja lidhet me gjakun e derdhur në luftërat për pavarësi, sakrificën e brezave që luftuan për bashkimin kombëtar.
Interpretimi shpirtëror dhe moral
Përtej kuptimit historik, trengjyrëshi italian ka marrë edhe një lexim simbolik më të thellë, me karakter moral dhe fetar. Në këtë interpretim, e gjelbra përfaqëson shpresën, e bardha besimin, ndërsa e kuqja dashurinë hyjnore. Këto tri vlera lidhen drejtpërdrejt me tri virtytet teologjike të traditës kristiane: besimi, shpresa dhe bamirësia (dashuria).
Flamuri si kujtesë dhe projekt i së ardhmes
Që nga viti 1797 e deri më sot, flamuri italian ka mbetur një shenjë e vazhdueshme e identitetit kombëtar, duke përmbledhur në vetvete historinë, sakrificën dhe idealet shpirtërore të një kombi. Ai nuk është vetëm një relike e së shkuarës, por edhe një projekt simbolik i së ardhmes, që fton në unitet, kujtesë historike dhe përgjegjësi qytetare.
Aktorit 73-vjeçar, i nominuar për Oscar, iu dorëzua një njoftim për dëbim në dhjetor.
Sian Cain
Mickey Rourke i është drejtuar mbledhjes së fondeve për të paguar 59,100 dollarët amerikanë (44,000 paund, 89,000 dollarë australianë) që, sipas pretendimeve, i detyrohet si qira, pasi është paditur nga pronari i banesës dhe po përballet me dëbim nga shtëpia e tij në Los Angeles.
Aktori 73-vjeçar, i nominuar për çmimin Oscar dhe fitues i një Golden Globe për rolin e tij në dramën e vitit 2008 The Wrestler, ka miratuar një faqe GoFundMe të hapur nga Liya-Joelle Jones, një mike dhe anëtare e ekipit të menaxhimit të Rourke. Në momentin e shkrimit, fushata kishte mbledhur 33,000 dollarë nga synimi prej 100,000 dollarësh.
âMickey po kalon njĂ« periudhĂ« shumĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« tani, dhe ka qenĂ« jashtĂ«zakonisht prekĂ«se tĂ« shohĂ«sh sa shumĂ« njerĂ«z kujdesen pĂ«r tĂ« dhe duan ta ndihmojnĂ«,â i tha Jones Hollywood Reporter tĂ« dielĂ«n.
Jones shkroi nĂ« GoFundMe se fushata ishte âkrijuar me lejen e plotĂ« tĂ« Mickey-t pĂ«r tĂ« ndihmuar nĂ« mbulimin e shpenzimeve tĂ« menjĂ«hershme qĂ« lidhen me strehimin dhe pĂ«r ta parandaluar kĂ«tĂ« situatĂ«â.
âMickey Rourke aktualisht po pĂ«rballet me njĂ« situatĂ« shumĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« dhe urgjente: ai rrezikon tĂ« dĂ«bohet nga shtĂ«pia e tij,â thuhet nĂ« faqen e fushatĂ«s. âJeta nuk ecĂ«n gjithmonĂ« nĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« dhe, pavarĂ«sisht gjithçkaje qĂ« Mickey ka dhĂ«nĂ« pĂ«rmes punĂ«s dhe jetĂ«s sĂ« tij, ai tani po pĂ«rballet me njĂ« moment tĂ« vĂ«shtirĂ« financiar qĂ« e ka vĂ«nĂ« strehimin e tij nĂ« rrezik.
âMickey Rourke Ă«shtĂ« njĂ« ikonĂ« â por rrugĂ«timi i tij, sado i dhimbshĂ«m, Ă«shtĂ« gjithashtu thellĂ«sisht njerĂ«zor. ĂshtĂ« historia e dikujt qĂ« i dha gjithçka punĂ«s sĂ« tij, mori rreziqe reale dhe pagoi kosto reale. Fama nuk tĂ« mbron nga vĂ«shtirĂ«sitĂ« dhe talenti nuk garanton stabilitet.
âAjo qĂ« mbetet Ă«shtĂ« njĂ« njeri qĂ« meriton dinjitet, strehim dhe mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« rimarrĂ« veten. QĂ«llimi Ă«shtĂ« i thjeshtĂ«: tâi japim Mickey-t stabilitet dhe qetĂ«si mendore gjatĂ« njĂ« kohe jashtĂ«zakonisht stresuese â qĂ« ai tĂ« mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij dhe tĂ« ketĂ« hapĂ«sirĂ«n pĂ«r tâu ringritur.â
Disa fansa i lanĂ« aktorit mesazhe mbĂ«shtetjeje. âTani mund ta heq nga lista ime e dĂ«shirave njĂ« gjĂ«, ndihmĂ«n pĂ«r djalin tim Mickey Rourke,â shkroi njĂ«ri. âKush do ta kishte menduar ndonjĂ«herĂ« se ai do tĂ« mĂ« kĂ«rkonte ndihmĂ« qĂ« tĂ« mos dĂ«bohej!?â
Sipas Los Angeles Times, Rourke mori një njoftim për dëbim me afat tre-ditor në fund të dhjetorit, me dokumente gjyqësore të depozituara në Gjykatën e Lartë të Los Angeles-it që tregojnë se ai nuk kishte përmbushur detyrimet. Pronari i banesës tani po e padit për dëme dhe shpenzime ligjore.
Dokumentet tregojnĂ« se Rourke nĂ«nshkroi kontratĂ«n e qirasĂ« pĂ«r shtĂ«pinĂ« nĂ« Los Angeles â ku nĂ« vitet 1940 kishte jetuar shkrimtari i The Big Sleep, Raymond Chandler â nĂ« mars, duke rĂ«nĂ« dakord tĂ« paguante 5,200 dollarĂ« nĂ« muaj, shifĂ«r qĂ« mĂ« pas u rrit nĂ« 7,000 dollarĂ« nĂ« muaj.
I njohur pĂ«r rolet e tij nĂ« filma si The Pope of Greenwich Village, Diner, Rumble Fish dhe 9Âœ Weeks, Rourke ishte njĂ« yll i madh nĂ« vitet 1980, por u zhgĂ«njye nga industria dhe pothuajse e braktisi aktrimin pĂ«r tĂ« ndjekur njĂ« karrierĂ« nĂ« boksin profesionist. Ai u rikthye nĂ« aktrim nĂ« vitet 2000 me filma si Sin City, The Wrestler dhe Iron Man 2.
Vitin e kaluar, Rourke u pĂ«rjashtua nga Celebrity Big Brother UK pĂ«r shkak tĂ« disa rasteve tĂ« gjuhĂ«s dhe sjelljes sĂ« papĂ«rshtatshme, tĂ« cilat ai mĂ« vonĂ« i pranoi, pĂ«rfshirĂ« komente mbi seksualitetin e konkurrentes sĂ« tij JoJo Siwa. âMĂ« vjen turp nga vetja,â tha ai nĂ« atĂ« kohĂ«.
Menaxheri i tij mĂ« pas njoftoi se do tĂ« ndĂ«rmerrte veprime ligjore kundĂ«r spektaklit, duke pretenduar se producentĂ«t âishin plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«dijshĂ«m si pĂ«r figurĂ«n e tij publike ashtu edhe pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ajo pĂ«rputhej me imazhin e tij rebel tĂ« Hollivuditâ, por kishin refuzuar tâi paguanin tĂ« gjithĂ« shumĂ«n e rĂ«nĂ« dakord pas largimit tĂ« tij nga programi.
Më 6 janar të vitit 1882, u lind Theofan Stilian Noli
Nga Leonard Veizi
Ai mbetet i rrallĂ« dhe i pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m. NjĂ« mendje brilante qĂ« i ushtroi dijet e mbledhura ngado nĂ« gjithfarĂ« fushash. Dhe la mbi skrivaninĂ« e tij njĂ« thesar tĂ« tĂ«rĂ«, kryevepra botĂ«rore, qĂ« mbetĂ«n nĂ« pĂ«rdorim mes shqiptarĂ«shâŠ
âŠPakkush si ai mund tĂ« ishte njĂ«herazi âhirĂ«sia e tijâ dhe âshkĂ«lqesiâ po ashtu. Pakkush si ai mund tĂ« bĂ«nte meshtarin nĂ« Altarin e KishĂ«s dhe polemikun nĂ« sallĂ«n e Parlamentit. TĂ« ishte nĂ« krye tĂ« njĂ« partie politike si âshef opoziteâ dhe nĂ« krye tĂ« shtetit si ministĂ«r i jashtĂ«m e kryeministĂ«r pĂ«r sĂ« fundi. VetĂ«m ai mundi tĂ« vinte nĂ« pushtet me anĂ« tĂ« njĂ« tĂ« ashtuquajturi ârevolucionâ dhe tĂ« largohej nga pallati qeveritar nĂ«n kĂ«rcĂ«nimin e armĂ«ve tĂ« njĂ« ushtrie tĂ« huaj, qĂ« kishte ardhur pĂ«r tĂ« ngjitur nĂ« fron kundĂ«rshtarin e tij. Dhe po aq, vetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tĂ« firmoste gjithfarĂ« udhĂ«zimesh mbi jetĂ«n politike, ekonomike dhe ushtarake tĂ« vendit, dhe me po tĂ« njĂ«jtĂ«n penĂ« tĂ« vazhdonte tĂ« pĂ«rkthente âRubairatâ e Omar Khajamit. Dhe ishte po ai qĂ« kur kĂ«rkonte tĂ« çlodhej sadopak nga punĂ«t e rĂ«nda tĂ« njĂ« shteti qĂ« kĂ«rkonte reformĂ« thellĂ«sore, i binte flautit.
Ai ishte Fan Noli. Dhe emrin e babait e kishte Stilian. Kishte lindur në territorin turk, İbriktepe, por ishte shqiptar, nga Qyteza e Kolonjës. Të parët e tij e kishin ruajtur të pastër gjuhën dhe traditat shqiptare. I tillë ishte edhe ai. Pasardhës i Frashërllinjve, Qirjazëve dhe i vetë Petro Luarasit. Shqipja gurgullonte në gojën e tij. Nuk kish si shqiptohej më bukur.
Pra ishte një kolonjar i vërtetë.
Pakkush si ai mund tĂ« sillte nĂ« shqip monologun hamletjan tĂ« Shekspirit dhe bĂ«mat e Don Kishotit me mullinjtĂ« e erĂ«s shkruar nga Servantes. E pas kĂ«saj tĂ« thurte vargje pĂ«r Marathonomakun dhe njĂ« himn pĂ«r flamurin kombĂ«tar. TĂ« shkruante âHistoria e SkĂ«nderbeutâ, dhe monografinĂ« âBetâhoveni dhe Revolucionin Francezâ. Dhe sĂ« fundi tĂ« kompozonte njĂ« seri veprash simfonike, tĂ« pakonceptuara deri asokohe nga njĂ« shqiptar.
Po aq, pakkush si ai zotëronte 12 a 13 gjuhë të huaja, duke e pasuruar begraundin e tij studimor e akademik me pesë diploma të ndryshme.
Në luftën e tij të përhershme për të marrë sa më shumë njohuri, ai punoi në gjithfarë zanatesh pa u lodhur dhe u shkollua si një nxënës besnik pa u lodhur gjithashtu.
Pasi pĂ«rfundoi me rezultate âekselentâ gjimnazin grek tĂ« AdrianopojĂ«s, nĂ« moshĂ«n 30-vjeçare do tĂ« merrte diplomĂ«n âBachelor of Artsâ nĂ« Harvard. Ishte 55-vjeç kur mbaroi studimet nĂ« Konservatorin e Nju Englandit tĂ« Bostonit, duke u diplomuar pĂ«r kompozicion. VetĂ«m njĂ« vit mĂ« pas, diplomohet pĂ«r Muzikologji nĂ« Konservatorin e Bostonit. NdĂ«rsa nĂ« moshĂ«n 63-vjeçare, do tĂ« shpaloste me sukses nĂ« Universitetin e Bostonit studimin e tij monografik me temĂ«n âGjergj Kastrioti â SkĂ«nderbeuâ. Kjo do tâi jepte gradĂ«n shkencore tĂ« doktorit nĂ« filozofi.
Ishte i madh Noli, dhe i rëndë sigurisht. Aq sa një universitet e një diplomë nuk ia mbanin dot të gjithë peshën.
Dhe vetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tâi jepte pavarĂ«sinĂ« KishĂ«s Ortodokse Shqiptare duke e shkĂ«putur nga çdo ndikim i huaj. Nuk ishte blasfemi, por dashuria pĂ«r ta bĂ«rĂ« kishĂ«n shqiptare, nĂ« njĂ« vend si ShqipĂ«ria, tĂ« fliste shqip.
NĂ« tĂ« rinjtĂ« e tij nuk i bĂ«ri naze asnjĂ« lloj zanati, ndaj punoi si kopist, sufler e aktor me njĂ« trupĂ« teatri shĂ«titĂ«s. Por energjia e tij do ta çonte drejt vendlindjes, nĂ« ShqipĂ«ri. Aty do tâi kushtohej revolucionarizimit tĂ« jetĂ«s, pĂ«r mĂ« shumĂ« pĂ«rparim dhe pastrim nga e vjetra otomane. Por dhe kĂ«tu do tĂ« thyente dogmat e rregullat. VetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tĂ« shugurohej si peshkop i Korçës dhe mitropolit i DurrĂ«sit nĂ« nĂ«ntor tĂ« vitit 1923, ndĂ«rsa vetĂ«m njĂ« muaj mĂ« pas, nĂ« dhjetor 1923 do tĂ« zgjidhej deputet i Korçës.
Klerik dhe politikan në të njëjtën kohë.
Por me sa dukej për të nuk kish kurrfarë rëndësie, përderisa ishte në shërbim të Shqipërisë.
Natyrisht ai ishte një burrë shteti, që bëri që shumë për çështjen shqiptare, si brenda ashtu dhe jashtë vendit, me ndikimin e tij.
Padyshim Fan Noli mbetet një nga figurat më emblematike të intelektualizmit shqiptar. Publicist, intelektual, diplomat e orator, një personaliteti i spikatur që përbën një figurë komplekse, e cila vazhdon të analizohet në thellësi e të mos ketë shterim.
Me diplomĂ« tĂ« Harvardit, poet, shqipĂ«rues, peshkop, deputet, ministĂ«r e kryeministĂ«r, emrin e tĂ« cilit nĂ« mos Akademia e Shkencave duhet ta mbante Universiteti i TiranĂ«s. Por ky ka qenĂ« njĂ« akord i paarritur. ĂâĂ«shtĂ« e vĂ«rteta, nĂ« Korçë, Noli Ă«shtĂ« i vlerĂ«suar, ndaj emrin ia kanĂ« vĂ«nĂ« universitetit lokal. Por nĂ« TiranĂ« janĂ« mjaftuar qĂ« emrin e tij ta mbajĂ« njĂ« shkollĂ« 9-vjeçare.
Dhe ky ishte një nga burrat më të ditur që ka pasur Shqipëria.
Me sa duket, regjimi i Hoxhës e kishte një inat me të. Ndërsa të tjerët pas tij as që u ra ndonjëherë ndërmend.
Në vitin 1924 Fan Noli u largua nga Shqipëria për në Amerikën e largët. Nuk u kthye dot më pas. Edhe pse u tha se me regjimin komunist i kishte marrëdhëniet të mira, ai nuk iu përgjigj ftesës së Enver Hoxhës për ta vizituar Shqipërinë. Dhe mbeti konsekuent: një demokrat në shpirt, larg diktaturës dhe pushtetit monarkik.
Vdiq nĂ« marsin e vitit 1965. Ishte 83 vjeç. Sepse ishte lindur nĂ« janarin e vitit 1882. Banesa e tij e fundit ndodhet nĂ« âForrest Hill Cemeteryâ, tĂ« Bostonit.
Satwant Singh dhe Kehar Singh dĂ«nohen me vdekje pĂ«r komplot nĂ« vrasjen e kryeministres Indira Gandhi. TĂ« dy burrat u ekzekutuan nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ditĂ«, mĂ« 6 janar 1989Â
PĂ«rgatiti: Leonard Veizi
NĂ« fund tĂ« viteve â80, India ishte ende njĂ« vend qĂ« ecte mbi kujtime tĂ« pĂ«rgjakura, me plagĂ« qĂ« nuk ishin mbyllur dhe me heshtje qĂ« peshonin mĂ« rĂ«ndĂ« se fjalĂ«t. Vrasja e kryeministres Indira Gandhi vazhdonte tĂ« qĂ«ndronte si njĂ« hije mbi jetĂ«n politike dhe shoqĂ«rore tĂ« vendit, njĂ« ngjarje qĂ« kishte tronditur themelet e shtetit dhe kishte copĂ«tuar ndjenjĂ«n e sigurisĂ« kolektive. Ajo ditĂ« e errĂ«t nuk ishte harruar; pĂ«rkundrazi, ishte shndĂ«rruar nĂ« njĂ« pikĂ« referimi tĂ« dhimbshme, ku çdo debat mbi pushtetin, fenĂ« dhe unitetin kombĂ«tar kthehej sĂ«rish tek ajo orĂ« fatale e mĂ«ngjesitâŠ
âŠKy nuk ishte thjesht njĂ« atentat ndaj njĂ« figure politike, por kulmi tragjik i njĂ« pĂ«rplasjeje tĂ« gjatĂ« dhe tĂ« tensionuar mes shtetit indian dhe njĂ« pjese tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« tij. Konflikti kishte rrĂ«njĂ« tĂ« thella politike dhe fetare, tĂ« ushqyera nga mosbesimi, dhuna dhe vendime drastike shtetĂ«rore qĂ« lanĂ« pasoja tĂ« parikthyeshme. Vrasja e Indira Gandhit u bĂ« kĂ«shtu simbol i njĂ« epoke ku pushteti dhe besimi u pĂ«rplasĂ«n pa kompromis, duke e lĂ«nĂ« IndinĂ« tĂ« pĂ«rballej me pasojat e njĂ« tragjedie qĂ« shĂ«noi historinĂ« e saj moderne.
Atentati
Më 31 tetor 1984, në orën 9:29 të mëngjesit, Indira Gandhi u qëllua për vdekje në rezidencën e saj zyrtare në Rrugën Safdarjung, në New Delhi. Ajo po kalonte oborrin drejt një interviste televizive, e shoqëruar nga stafi i saj, kur dy nga truprojat e saj personale, Satwant Singh dhe Beant Singh, hapën zjarr. Plumbat e tyre i dhanë fund jetës së gruas që kishte udhëhequr Indinë në një nga periudhat më të ndërlikuara të saj.
Motivi i vrasjes lidhej drejtpërdrejt me Operacionin Blue Star, një ndërhyrje ushtarake e urdhëruar nga vetë Indira Gandhi në qershor të vitit 1984. Ushtria indiane kishte sulmuar Tempullin e Artë në Amritsar, vendi më i shenjtë i fesë sikh, për të neutralizuar militantët e udhëhequr nga Jarnail Singh Bhindranwale, i cili ishte barrikaduar aty me ndjekësit e tij. Operacioni përfundoi me vrasjen e Bhindranwale dhe dhjetëra të tjerëve, por la pas një ndjenjë të thellë fyerjeje dhe zemërimi në komunitetin sikh.
Dy ekzekutorët
Satwant Singh dhe Beant Singh, të dy sikhë dhe pjesë e gardës së sigurisë së kryeministres, e konsideruan veprimin e tyre si hakmarrje për profanimin e Tempullit të Artë. Beant Singh u vra menjëherë pas atentatit nga forcat e sigurisë, ndërsa Satwant Singh u arrestua i plagosur rëndë.
Hetimet zbuluan një rrjet më të gjerë bashkëpunëtorësh. Ndër ta ishte edhe Kehar Singh, i akuzuar për organizimin dhe mbështetjen e komplotit. Pas një procesi gjyqësor që u ndoq me tension të madh nga opinioni publik indian dhe ndërkombëtar, Satwant Singh dhe Kehar Singh u shpallën fajtorë për vrasjen e kryeministres.
Vendimi i Gjykatës
Në vitin 1989, gjykata indiane i dënoi të dy me vdekje. Ekzekutimi i tyre u krye në të njëjtën ditë, duke mbyllur formalisht një kapitull gjyqësor, por jo plagët shoqërore që atentati kishte hapur. Pas vrasjes së Indira Gandhit, India u përfshi nga trazira të përgjakshme antisikhe, ku mijëra njerëz humbën jetën, duke e thelluar edhe më shumë ndarjen mes shtetit dhe një pjese të qytetarëve të tij.
Kështu, vrasja e Indira Gandhit mbeti jo vetëm një atentat politik, por një simbol tragjik i asaj çfarë ndodh kur pushteti, dhuna dhe identiteti fetar përplasen pa kthim. Një ngjarje që vazhdon të rëndojë në kujtesën kolektive të Indisë edhe sot.
Futbollisti i shquar u nda nga jeta në 5 janar të vitit 2014, në moshën 71-vjeçare
Nga Leonard Veizi
Nuk ishte thjesht njĂ« futbollist i madh, por njĂ« dukuri e rrallĂ« sportive. Euzebio da Silva Ferreira ishte mishĂ«rimi i talentit tĂ« pastĂ«r, i pasionit dhe i forcĂ«s njerĂ«zore qĂ« arrin tĂ« ndryshojĂ« historinĂ«. Ai i dha futbollit jo vetĂ«m gola dhe fitore, por edhe njĂ« dimension tĂ« ri bukurie dhe krenarie. I ndarĂ« nga jeta nĂ« 5 janar tĂ« vitit 2014, nĂ« moshĂ«n 71-vjeçare, Euzebio mbetet njĂ« nga shtyllat e panteonit tĂ« futbollit botĂ«ror, njĂ« emĂ«r qĂ« i reziston kohĂ«s dhe brezaveâŠ
âŠRrugĂ«timi i tij Ă«shtĂ« historia klasike e njeriut qĂ« u ngrit nga varfĂ«ria drejt madhĂ«shtisĂ«. Nga rrugicat e pluhurosura tĂ« Mozambikut, ai u shndĂ«rrua nĂ« mbretin e LisbonĂ«s, nĂ« heroin e BenfikĂ«s dhe nĂ« simbolin mĂ« tĂ« ndritur tĂ« kombĂ«tares sĂ« PortugalisĂ«. Fama e tij kapĂ«rceu kufijtĂ« e EvropĂ«s, duke e bĂ«rĂ« Euzebion njĂ« figurĂ« globale, tĂ« respektuar dhe tĂ« admiruar kudo ku luhej futboll.
Ura mes dy kontinenteve
I lindur në Mozambik, në kohën kur vendi ishte ende koloni portugeze, Euzebio përfaqësonte triumfin e talentit mbi rrethanat sociale dhe historike. Ai u bë një nga figurat e para madhore të futbollit botëror me origjinë afrikane që theu barrierat racore dhe gjeografike. Historia e tij dëshmoi se puna, disiplina dhe dhuntia natyrore nuk njohin ngjyrë apo kufij. Për Portugalinë, ai ishte më shumë se një sportist: ishte një simbol uniteti, krenarie dhe identiteti kombëtar.
Stili i lojës
Nofka e tij legjendare, âPantera e ZezĂ«â, nuk ishte aspak e rastĂ«sishme. Euzebio mishĂ«ronte njĂ« kombinim tĂ« rrallĂ« cilĂ«sish qĂ« e bĂ«nin tĂ« dukej sikur i pĂ«rkiste njĂ« epoke shumĂ« mĂ« moderne se ajo nĂ« tĂ« cilĂ«n luajti. Ai ishte njĂ« vrapues shpĂ«rthyes, qĂ« linte pas mbrojtĂ«sit me hapa tĂ« rrufeshĂ«m, njĂ« prani dominante nĂ« fushĂ«, i fortĂ« dhe i pathyeshĂ«m nĂ« duelet trup mĂ« trup. LĂ«vizjet e tij ishin elegante, kontrolli i topit i pĂ«rkryer, ndĂ«rsa kĂ«mba e djathtĂ« lĂ«shonte goditje shkatĂ«rruese, duke e kthyer çdo distancĂ« nga porta nĂ« rrezik tĂ« vĂ«rtetĂ«.
Heroi i Benfikës dhe i Portugalisë
Euzebio u bë sinonim i Benfikës, duke e udhëhequr klubin drejt majave të futbollit evropian dhe duke e shndërruar atë në një emër të frikshëm ndërkombëtarisht. Me kombëtaren e Portugalisë, ai arriti kulmin në Kupën e Botës 1966, ku magjepsi mbarë globin me paraqitjet e tij madhështore. Ai u shpall golashënuesi më i mirë i turneut dhe e vendosi Portugalinë për herë të parë në hartën e elitës botërore të futbollit.
Madhështia në numra dhe karakter
Edhe statistikat flasin gjuhën e legjendës: 733 gola të shënuar në 745 ndeshje zyrtare, një mesatare pothuajse një gol për çdo ndeshje. Por përtej shifrave mbresëlënëse, ajo që e bënte Euzebion të jashtëzakonshëm ishte karakteri i tij. Ai njihej për respektin ndaj kundërshtarëve, për korrektësinë dhe përulësinë, duke mbetur gjithmonë një zotëri i vërtetë i fushës së blertë, si në fitore, ashtu edhe në humbje.
Trashëgimia e përjetshme
Edhe pse viti 2014 shĂ«noi fundin e jetĂ«s sĂ« tij fizike, legjenda e Euzebios Ă«shtĂ« e pavdekshme. Sot, statuja e tij para stadiumit âLuzâ nĂ« LisbonĂ« nuk nderon vetĂ«m njĂ« ish-lojtar, por njĂ« frymĂ«zim tĂ« pĂ«rhershĂ«m pĂ«r brezat e rinj. Euzebio mbetet âMbretiâ i pĂ«rjetshĂ«m i futbollit portugez, njĂ« yll qĂ« do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« ndriçojĂ« historinĂ« e lojĂ«s sĂ« bukur.
NĂ«se dikur njerĂ«zit mĂ«rziteshin pa plan, sot jemi bĂ«rĂ« aq modernĂ« sa edhe trishtimin e kemi me kalendar. MirĂ« se vini nĂ« epokĂ«n e âDepresionit Bluâ, gjendjes sonĂ« tĂ« re âaristokratikeâ qĂ« na jep lejen zyrtare pĂ«r tâu ndjerĂ« keq sapo heqim pemĂ«n e Krishtlindjeve, qĂ« jemi mĂ«suar ta emĂ«rtojme si pema e Vitit tĂ« Ri.
NĂ« botĂ«n anglosaksone, ku çdo gjendje emocionale ka emrin e vet, trishtimi pas pushimeve quhet âDepresioni Bluâ. Por çfarĂ« nĂ«nkupton saktĂ«sisht kjo âshĂ«mtimâ emocional? NĂ« fjalorin e psikologjisĂ« moderne, ai Ă«shtĂ« njĂ« trishtim i lehtĂ« qĂ« na kap kur kuptojmĂ« se jeta nuk Ă«shtĂ« njĂ« festĂ« e pafundme me drita dhe gjel deti. ĂshtĂ« ajo rĂ«nie e lirĂ« nga lartĂ«sitĂ« e euforisĂ« sĂ« dhjetorit direkt nĂ« asfaltin e ftohtĂ« tĂ« janarit.
Dhe sikur ky trishtim tĂ« mos mjaftonte, bota na ka dhuruar âBlue Mondayâ, ose, nĂ« shqip, âE hĂ«na bluâ. KĂ«tĂ« vit, kjo ditĂ« bie mĂ« 19 janar. Sipas njĂ« formule qĂ« duket sikur Ă«shtĂ« shpikur nĂ« njĂ« tavernĂ« pas mesnate, kjo llogaritet si dita mĂ« depresive e vitit.
Shqiptarët dhe tragjedia e 5 janarit
PĂ«r ne shqiptarĂ«t, âDepresionit Bluâ merr pĂ«rmasa epike. Ne kemi talentin unik qĂ« brenda pak ditĂ«sh festimi tĂ« jetojmĂ« sa pĂ«r njĂ« shekull: hamĂ« sa pĂ«r njĂ« ushtri, pimĂ« sikur nuk ka tĂ« nesĂ«rme dhe shpenzojmĂ« rrogĂ«n e tre muajve sikur jemi trashĂ«gimtarĂ« tĂ« Rockefeller-it.
Dhe pastaj vjen data 5 janar. Kthimi nĂ« punĂ« nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« proces administrativ; Ă«shtĂ« njĂ« zi kombĂ«tare e pashpallur. Zgjimi nĂ« orĂ«n 07:00 duket si ndĂ«shkim nga inkuizicioni, dhe kafeja e parĂ« e punĂ«s ka shijen e humbjes. Nuk kemi thjesht lodhje; kemi njĂ« zhgĂ«njim ekzistencial: viti 2026 erdhi, por ne jemi po tĂ« njĂ«jtĂ«t â vetĂ«m me ca kile mĂ« tepĂ«r nĂ« peshĂ«.
Nga Depresioni i Madh te Depresioni Blu
NĂ« vitet â30, Amerika pĂ«rjetoi Depresionin e Madh â njerĂ«zit nuk kishin bukĂ«, punĂ« apo shtĂ«pi. Sot, nĂ« vitin 2026, kemi Depresionin Blu â kemi bukĂ« â madje me tepri â dhe punĂ«, por na mungon ndjeshmĂ«ria pozitive. Dikur depresioni vinte nga uria, sot vjen nga fakti qĂ« duhet tĂ« punojmĂ« pĂ«r tĂ« paguar kĂ«stin e iPhone-it qĂ« morĂ«m pĂ«r tĂ« fotografuar gjelin e detit mbi pjatancĂ« dhe bakllavanĂ« nĂ« tepsi.
Marketingu i trishtimit
Le tĂ« jemi tĂ« sinqertĂ«: âBlue Mondayâ nuk u shpik nĂ« laboratorĂ«t e Harvardit. Ky koncept lindi si njĂ« fushatĂ« marketingu pĂ«r tĂ« na bindur se zgjidhja pĂ«r trishtimin tonĂ« Ă«shtĂ« tĂ« presim njĂ« biletĂ« avioni pĂ«r nĂ« Maldive. Bukuria e saj qĂ«ndron nĂ« faktin se nuk ekziston fare nĂ« mjekĂ«si â Ă«shtĂ« njĂ« krijesĂ« e pastĂ«r marketingu, njĂ« mit i bukur qĂ« na lejon tĂ« ndihemi âshkencĂ«rishtâ tĂ« justifikuar pĂ«r dembelizmin dhe ankthin e pasfestave.
Bluja është thjesht një ngjyrë
NĂ« fakt, nuk ka asgjĂ« âbluâ te 19 janari, pĂ«rveç ndoshta ngjyrĂ«s sĂ« duarve nga i ftohti duke pritur nĂ« stacionin e urbanit. Depresioni Blu nuk Ă«shtĂ« mallkim, por njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes: tregon se jemi ngopur me sheqer, drita artificiale dhe lajme televizive.
Ndoshta mĂ«nyra mĂ« e mirĂ« pĂ«r ta pĂ«rballuar Ă«shtĂ« tĂ« qeshim me tĂ«. Mos e shmangni âBlue Mondayâ; pĂ«rqafojeni. Uluni nĂ« zyrĂ«, bĂ«ni sikur jeni shumĂ« tĂ« zĂ«nĂ« dhe shikoni nga dritarja, duke kuptuar se ky trishtim Ă«shtĂ« thjesht çmimi qĂ« paguajmĂ« pĂ«r faktin qĂ« jemi bĂ«rĂ« kaq tĂ« ndjeshĂ«m ndaj kalendarit.
Deri mĂ« 20 janar, do tĂ« jeni shĂ«ruar â jo sepse do tĂ« ndryshojĂ« moti, por sepse njĂ« skandal i ri nĂ« rrjetet sociale do tâju tĂ«rheqĂ« vĂ«mendjen dhe do ta harroni âditĂ«n bluâ.
Në vitin 2010, bota mbarë u ndal për një çast për të parë një nga arritjet më të jashtëzakonshme të inxhinierisë moderne: Burj Khalifa, ndërtesa aktuale më e lartë në botë, u hap zyrtarisht në Dubai, një qytet që tashmë simbolizon luksin, ambicien dhe inovacionin pa kufij.
Me njĂ« lartĂ«si totale prej 829.8 metrash, dhe njĂ« lartĂ«si çati prej 828 metrash (pa pĂ«rfshirĂ« antenĂ«n), Burj Khalifa tejkaloi tĂ« gjitha rekordet botĂ«rore tĂ« kohĂ«s. Kur dritat e tij u ndezĂ«n pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, qielli i Dubai-t dukej sikur ishte ndarĂ« nĂ« dy pjesĂ«: njĂ« botĂ« tokĂ«sore, me shkallĂ«t e shkĂ«lqyeshme tĂ« pasurisĂ« dhe qendrĂ«n moderne, dhe njĂ« botĂ« tjetĂ«r â e pakapshme, ku njerĂ«zit nuk kishin guxim ta preknin dot.
NdĂ«rtimi 2004â2009
Ndërtimi i Burj Khalifa filloi në vitin 2004 dhe ishte një projekt monumental që kërkonte vite për të ardhur deri në formën e tij finale. Struktura parësore e ndërtesës është betoni i armuar, i projektuar për të përballuar ngarkesat e jashtëzakonshme të lartësisë, temperaturat e larta dhe erërat e forta të shkretëtirës së Dubait.
Ndërtimi i pjesës së jashtme përfundoi pesë vjet më vonë, në 2009, duke zbuluar siluetën ikonike të një gjigandi që ngjante si një shigjetë që ngjitej drejt qiellit. Arkitektura e saj elegante, e frymëzuar nga forma natyrore të shkretëtirës dhe luleve të shkretëtirës arabe, kombinonte estetikën me qëndrueshmërinë strukturore në mënyrë të përsosur.
Qytet i ri, një simbol global
NdĂ«rtesa u hap nĂ« vitin 2010 si pjesĂ« e njĂ« zhvillimi tĂ« ri urban, tĂ« quajtur Downtown Dubai. Ky projekt synonte tĂ« krijonte njĂ« qendĂ«r bashkĂ«kohore, me hotele luksoze, qendra tregtare, fontana spektakolare dhe hapĂ«sira publike qĂ« do tĂ« tĂ«rhiqnin turistĂ« nga e gjithĂ« bota. Burj Khalifa nuk ishte thjesht njĂ« ndĂ«rtesĂ« â ajo u bĂ« simbol i ambicies sĂ« Dubait, duke treguar se sa larg mund tĂ« shkojĂ« njĂ« qytet qĂ« nuk njeh kufij nĂ« arkitekturĂ« dhe urbanistikĂ«.
Hapja e Burj Khalifa shënoi një moment historik: një ndërtesë që jo vetëm ndryshoi horizontin e Dubait, por edhe perceptimin global për të mundshmen në inxhinieri dhe dizajn urban. Që nga ajo ditë, Burj Khalifa nuk ishte më thjesht një strukturë e lartë; ishte një ikone e epokës moderne, një shenjë se ëndrrat njerëzore mund të ngrihen deri në qiell.
NĂ« dimrin e vitit 46 para erĂ«s sonĂ«, Afrika e Veriut ishte kthyer nĂ« skenĂ«n vendimtare tĂ« luftĂ«s civile romake. Pas fitores ndaj Pompeut, Jul Qezari e dinte se fati i RepublikĂ«s nuk ishte vendosur ende. Forcat republikane, tĂ« udhĂ«hequra nga Meteli Skipioni, Katoni i Ri dhe mbĂ«shtetur nga mbreti numidian Juba I, kishin krijuar njĂ« bazĂ« tĂ« fuqishme nĂ« provincĂ«n e AfrikĂ«s. PĂ«r tâi shuar pĂ«rfundimisht kundĂ«rshtarĂ«t e tij, Qezari u detyrua tĂ« ndĂ«rmerrte njĂ« fushatĂ« tĂ« rrezikshme pĂ«rtej Mesdheut.
Qezari zbarkoi pranë Ruspinas (në territorin e Tunizisë së sotme) me trupa të pakta dhe të lodhura, pasi stuhitë kishin shpërndarë flotën e tij dhe shumë legjione nuk kishin mbërritur ende. Ai ishte i vetëdijshëm se ndodhej në një pozitë të brishtë, por besonte se shpejtësia dhe vendosmëria do ta shpëtonin sërish.
NĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« fushĂ«betejĂ«s qĂ«ndronte njĂ« figurĂ« tragjike dhe e rrezikshme: Titi Labienus. Dikur krahu i djathtĂ« i Qezarit nĂ« GalinĂ«, njĂ« nga komandantĂ«t mĂ« tĂ« aftĂ« dhe mĂ« besnikĂ« tĂ« tij, Labienusi kishte kaluar nĂ« anĂ«n e republikanĂ«ve me shpĂ«rthimin e luftĂ«s civile. Ai e njihte Qezarin mĂ« mirĂ« se kushdo tjetĂ«r â taktikat e tij, dobĂ«sitĂ«, guximin e tepruar â dhe kĂ«tĂ« njohuri do ta pĂ«rdorte pa mĂ«shirĂ«.
PĂ«rplasja
Beteja e Ruspinas nuk ishte një përballje klasike mes dy ushtrive të rreshtuara. Ajo nisi si një seri përplasjesh të çrregullta në terren të hapur, ku kalorësia dhe trupat e lehta numidiane të republikaneve goditnin vazhdimisht formacionet e Qezarit. Labienusi përdori me mjeshtëri taktika godit-e-ik, duke i tërhequr legjionarët romakë në ndjekje dhe duke i rrethuar më pas me shigjeta dhe sulme të shpejta.
Situata u bĂ« kritike. Legjionet e Qezarit u gjendĂ«n tĂ« shpĂ«rndara, tĂ« rrethuara nga pluhuri, britmat dhe goditjet e pandĂ«rprera. PĂ«r njĂ« moment, dukej sikur ushtria e tij po shpĂ«rbĂ«hej. VetĂ« Qezari, sipas burimeve antike, u hodh nĂ« vijĂ«n e parĂ« pĂ«r tĂ« rimarrĂ« kontrollin, duke formuar njĂ« mbrojtje rrethore â njĂ« manovĂ«r e rrallĂ« dhe e rrezikshme pĂ«r njĂ« komandant suprem.
Humbjet ishin të rënda. Më shumë se një e treta e forcave të Qezarit u shkatërruan ose u plagosën, një nga goditjet më të rënda që ai kishte pësuar ndonjëherë. Por disiplinës romake dhe autoritetit personal të Qezarit iu deshën vetëm disa çaste për të kthyer kaosin në qëndresë.
Fitorja e hidhur
Pas orësh përleshjeje, republikanët nuk arritën ta shkatërronin ushtrinë e Qezarit dhe u tërhoqën. Teknikisht, fitorja i takoi Qezarit, sepse ai mbajti terrenin dhe shpëtoi ushtrinë nga asgjësimi. Por ishte një fitore e hidhur, e shënuar nga humbje të mëdha dhe nga ndërgjegjësimi se kundërshtarët e tij në Afrikë ishin më të fortë dhe më të organizuar nga sa kishte parashikuar.
Ruspina tregoi se lufta civile nuk kishte përfunduar. Përkundrazi, ajo hyri në fazën e saj më të ashpër.
Pasoja dhe rruga drejt Thapsusit
Pas betejës, Qezari u detyrua të qëndronte në mbrojtje, duke pritur përforcime dhe duke riorganizuar legjionet e tij. Ndërkohë, republikanët fituan besim, por humbën shansin e tyre më të mirë për ta shkatërruar përfundimisht rivalin.
Vetëm tre muaj më vonë, dy palët do të përballeshin sërish, këtë herë në një betejë vendimtare: Thapsusi. Aty, Qezari do të hakmerrej me egërsi, duke shkatërruar ushtrinë republikane dhe duke vulosur fundin real të rezistencës së Senatit kundër tij.
Ruspina mbeti kështu në histori si një betejë ku Jul Qezari pothuajse u mposht, dhe ku tradhtia e një ish-miku, Titi Labienus, tregoi se luftërat civile romake nuk ishin vetëm për pushtet, por edhe për besnikëri, kujtesë dhe hakmarrje.
NĂ« tĂ« ftohtin e 3 janarit tĂ« vitit 1960, nĂ« njĂ« kthesĂ« rruge nĂ« Villeblevin, â 22 kilometra larg Parisit â fati shkroi faqen e fundit tĂ« njĂ« historie qĂ« dukej se ishte projektuar nga vetĂ« dora e Absurdit. Albert Kamy, njeriu qĂ« kishte sfiduar heshtjen e universit me forcĂ«n e fjalĂ«s, u largua nga kjo botĂ« nĂ« moshĂ«n 46-vjeçare, nga njĂ« aksident automobilistik. Ora e tij kishte ndalur nĂ« çastin e pĂ«rplasjes fatale: 13.55. NĂ« njĂ« çantĂ« iu gjet dorĂ«shkrimi i papĂ«rfunduar i njĂ« romani.
Profili i një mesdhetari të përjetshëm
Lindur mes dritĂ«s verbuese tĂ« AlgjerisĂ« dhe varfĂ«risĂ« dinjitoze, Kamy u kthye nĂ« ândĂ«rgjegjjen e gjallĂ«â tĂ« njĂ« Europe tĂ« traumatizuar nga lufta. Me profilin e tij qĂ« tĂ« kujtonte yjet e kinemasĂ« dhe shikimin depĂ«rtues, ai mbante mbi supe peshĂ«n e pyetjeve mĂ« tĂ« rĂ«nda njerĂ«zore: A ka jetĂ« pa kuptim? Si mund tĂ« jemi tĂ« lumtur nĂ« njĂ« botĂ« qĂ« hesht?
Nobeli në letërsi
NĂ« vitin 1957, kur Stokholmi e thirri pĂ«r tâi dorĂ«zuar Ămimin Nobel, ai ishte vetĂ«m 44 vjeç. Ishte njĂ« nga laureatĂ«t mĂ« tĂ« rinj, njĂ« djalosh qĂ« ende ndjente kripĂ«n e detit Mesdhe nĂ« lĂ«kurĂ«, por qĂ« tashmĂ« kishte hyrĂ« nĂ« panteonin e mendimit botĂ«ror.
Mes Sifizit dhe Revoltës
Edhe pse shpesh e etiketonin si ekzistencialist, Kamy e refuzonte kĂ«tĂ« kostum. Ai nuk besonte nĂ« sisteme tĂ« mbyllura, por te individi. Ai na mĂ«soi se pĂ«rplasja mes dĂ«shirĂ«s sonĂ« pĂ«r rend dhe heshtjes sĂ« paarsyeshme tĂ« botĂ«s krijon âAbsurdinâ.
Ashtu si Sizifi që rrokullis gurin pafundësisht, Kamy na tha se duhet ta imagjinojmë atë të lumtur, sepse vetë përpjekja drejt majës mjafton për të mbushur zemrën e njeriut. Për të, të jetosh do të thotë të revoltosh. Jo me dhunë, por me kreativitet dhe duke mos pranuar kurrë të dorëzohesh para kotësisë.
âI Huajiâ
Te âI Huajiâ, Kamy na njeh me MĂ«rso-in, njĂ« personazh qĂ« lĂ«viz nĂ«pĂ«r jetĂ« me njĂ« indiferencĂ« tronditĂ«se, i huaj jo vetĂ«m pĂ«r shoqĂ«rinĂ«, por edhe pĂ«r vetĂ« emocionet e tij. PĂ«rmes kĂ«tij romani, autori disekton absurdin e ekzistencĂ«s: MĂ«rso dĂ«nohet me vdekje nga gjykata jo aq pĂ«r vrasjen e kryer nĂ«n diellin verbues tĂ« AlgjerisĂ«, sesa pĂ«r faktin se ai refuzoi tĂ« gĂ«njente pĂ«r ndjenjat e tij, duke mos qarĂ« as nĂ« varrimin e sĂ« Ă«mĂ«s. Vepra Ă«shtĂ« njĂ« klithmĂ« kundĂ«r hipokrizisĂ« sociale; njeriu âi huajâ Ă«shtĂ« ai qĂ« nuk pranon tĂ« luajĂ« lojĂ«n e maskave morale, duke zgjedhur tĂ« vdesĂ« me njĂ« sinqeritet tĂ« zhveshur pĂ«rballĂ« njĂ« bote qĂ« nuk e kupton dot mungesĂ«n e tij tĂ« dĂ«shpĂ«rimit.
âMiti i Sizifitâ
NdĂ«rkaq, te eseja filozofike âMiti i Sizifitâ, Kamy pĂ«rdor figurĂ«n mitologjike pĂ«r tĂ« ilustruar sfidĂ«n supreme tĂ« njeriut modern: kĂ«rkimin e kuptimit nĂ« njĂ« univers qĂ« nuk ofron asnjĂ«. Ai argumenton se pavarĂ«sisht se jeta mund tĂ« ngjajĂ« me dĂ«nimin e Sizifit â i cili rrokullis njĂ« gur drejt majĂ«s vetĂ«m pĂ«r ta parĂ« atĂ« tĂ« bjerĂ« pĂ«rsĂ«ri nĂ« pafundĂ«si â revolta e vĂ«rtetĂ« lind pikĂ«risht te vetĂ«dija e kĂ«tij procesi. Duke e pranuar absurdin pa u dorĂ«zuar te vetĂ«vrasja apo shpresa e rreme, njeriu bĂ«het zot i fatit tĂ« tij. Guri pushon sĂ« qeni njĂ« ndĂ«shkim dhe bĂ«het mjeti i lirisĂ« sĂ« tij krijuese; prandaj, Kamy pĂ«rfundon me pohimin monumental se âduhet ta imagjinojmĂ« Sizifin tĂ« lumturâ, sepse vetĂ« pĂ«rpjekja drejt majĂ«s mjafton pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur zemrĂ«n e njeriut.
Vdekja e tij e parakohshme ishte njĂ« goditje pĂ«r botĂ«n e letrave, por vepra e tij mbeti si njĂ« fener. Nga ftohtĂ«sia analitike e âTĂ« Huajitâ te solidariteti njerĂ«zor nĂ« mes tĂ« murtajĂ«s te âMurtajaâ, Kamy mbrojti gjithmonĂ« njeriun kundĂ«r ideologjive qĂ« vrasin.
Ai iku në moshën kur pjekuria takon gjenialitetin, duke na lënë pas mesazhin se edhe në mes të dimrit më të egër, brenda nesh ekziston një verë e pathyeshme.
Rattigan shpresonte që tregimi i tij i vitit 1954 për një mashtrues që shfrytëzon tërheqjen seksuale të djalit të tij të provojë se ai ishte një dramaturg serioz. Historia skandaloze zbulon shumë për dramaturgun dhe rezonon edhe sot.
Nga Michael Billington
Kam dĂ«gjuar thashetheme se planet pĂ«r tĂ« emĂ«ruar njĂ« teatĂ«r nĂ« West End tĂ« LondrĂ«s pas Terence Rattigan janĂ« pezulluar pĂ«rkohĂ«sisht. NjĂ« mĂ«nyrĂ« edhe mĂ« e mirĂ« pĂ«r tĂ« nderuar Rattigan Ă«shtĂ« tĂ« rivihen veprat e tij, dhe rikthimi mĂ« i fundit Ă«shtĂ« Man and Boy, qĂ« rrallĂ« Ă«shtĂ« parĂ« dhe hapet kĂ«tĂ« muaj nĂ« teatrin Dorfman tĂ« National Theatre. Vepra pati shfaqje tĂ« shkurtra nĂ« Broadway dhe LondĂ«r nĂ« vitin 1963 me Charles Boyer nĂ« rolin kryesor dhe njĂ« shfaqje tjetĂ«r nĂ« 2005 me David Suchet qĂ« dha njĂ« interpretim magjepsĂ«s si ânjeriuâ i titullit, njĂ« financier rumun i goditur nga jeta, por pĂ«r qĂ«llimet praktike kjo Ă«shtĂ« njĂ« Rattigan thuajse i panjohur.
Do tĂ« thoja se vepra zbulon njĂ« surprizueshmĂ«risht shumĂ« pĂ«r autorin e saj. E para qĂ« tĂ« godet Ă«shtĂ« sa shumĂ« rĂ«ndĂ«si kishte pĂ«r Rattiganin sukses ose dĂ«shtimi i saj. Ai u frymĂ«zua nga libri mbi financierin suedez mashtrues Ivar Kreuger, perandoria e tĂ« cilit u shemb nĂ« kulmin e Depresionit tĂ« Madh. Duke vendosur ngjarjen nĂ« vitin 1934, Rattigan tregon hero Gregor Antonescu duke u fshehur nĂ« apartamentin e tĂ« birit nĂ« Greenwich Village, ku ai tĂ«rheq kreun e American Electric nĂ« shpresĂ«n pĂ«r tĂ« siguruar njĂ« bashkim jetik. ĂfarĂ« shokuese Ă«shtĂ« ashpĂ«rsia me tĂ« cilĂ«n Gregor shfrytĂ«zon sharmet seksuale tĂ« djalit tĂ« tij.
Po aq e habitshme Ă«shtĂ« besimi i Rattiganit, zakonisht diplomatik, se vepra duhej tĂ« shfaqej sipas kushteve tĂ« tij ose aspak. PĂ«r tĂ«, Gregor Ă«shtĂ« âpo aq i lig sa Iagoâ dhe kur ylli i parashikuar Rex Harrison dhe regjisori Glen Byam Shaw kĂ«rkuan tĂ« zbutnin tekstin dhe Laurence Olivier e refuzoi pĂ«r sezonin e tij nĂ« Chichester, Rattigan qĂ«ndroi i palĂ«kundur. Vepra kishte shumĂ« rĂ«ndĂ«si pĂ«r tĂ« sepse, me reputacionin e tij teatral nĂ« nivelin mĂ« tĂ« ulĂ«t falĂ« rritjes sĂ« njĂ« gjenerate tĂ« re nĂ« Royal Court, ai ndjeu se ishte shansi i fundit pĂ«r tĂ« provuar se ishte njĂ« dramaturg serioz.
Por ka edhe arsye më personale pas përkushtimit emocional të Rattiganit. Në thelb, vepra është një dramë baba-djalë dhe mjafton të lexosh biografitë e shkëlqyera nga Michael Darlow dhe Geoffrey Wansell për të kuptuar sa thelbësore ishte për jetën dhe veprën e Rattigan marrëdhënia e tij me babanë. Babai i tij, Frank, ishte diplomat karriere i detyruar të jepte dorëheqjen pas një lidhjeje me një princeshë rumune; në shumë mënyra i kundërti i babait të tij, Rattigan trashëgoi talentin për maskim dhe besim në emocione të fshehura.
Por ai pĂ«rdorte veprat e tij edhe pĂ«r tĂ« eksploruar kompleksitetet e kĂ«saj marrĂ«dhĂ«nieje. Ai tha pĂ«r Adventure Story, shfaqjen e tij mbi Aleksandrin e Madh, se energjia fizike, zgjuarsia strategjike dhe vendosmĂ«ria e heroinĂ«s ishin frymĂ«zuar nga dashuria pĂ«r babanĂ«. NĂ« Who Is Sylvia? â shkruar njĂ« vit mĂ« vonĂ«, nĂ« 1950 â heroi seksualisht lakmitar qĂ« qĂ«ndron besnik nĂ« martesĂ« Ă«shtĂ« portretizim i hollĂ« i babait tĂ« tij mashtrues, Frank. NĂ« Man and Boy, Rattigan bazohet tĂ«rĂ« veprĂ«n mbi njĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« ndĂ«rlikuar baba-djalĂ«, plot antagonizĂ«m dhe ndĂ«rvarĂ«si shoqĂ«rore e politike.
NjĂ« tjetĂ«r linjĂ« qĂ« kalon nĂ«pĂ«r shfaqje Ă«shtĂ« tema e homoseksualitetit, dhe Ă«shtĂ« e jashtĂ«zakonshme se sa shpesh Rattigan, njeriu mĂ« i rezervuar nĂ« çështjet seksuale, kthehet te kjo temĂ«. David Hare mĂ« bindĂ« njĂ« herĂ« se Crocker-Harris, mĂ«suesi hero i The Browning Version, Ă«shtĂ« njĂ« figurĂ« manipuluese qĂ« gjithmonĂ« pĂ«rfundon me dashnorĂ«t e gruas sĂ« tij. Aleksandri i Madh i Rattigan ka njĂ« marrĂ«dhĂ«nie implicite homoseksuale me besimtarin e tij Hephaestion. NĂ« Table Number Seven, gjysma e dytĂ« e Separate Tables, banorĂ«t e njĂ« hoteli privat mblidhen pĂ«r tĂ« mbrojtur njĂ« major tĂ« rremĂ« tĂ« akuzuar pĂ«r ngacmim seksual. Fillimisht e paraqitur nĂ« terma heteroseksuale, gabimi i majorit Ă«shtĂ« qartĂ«sisht metaforĂ« pĂ«r praktikĂ«n e âcottagingâ dhe Ă«shtĂ« meritĂ« e madhe e Rattigan qĂ« nĂ« 1954, tre vjet para raportit Wolfenden qĂ« propozonte se âsjellja homoseksuale mes tĂ« rriturve tĂ« pĂ«lqyeshĂ«m privat nuk duhet tĂ« jetĂ« mĂ« vepĂ«r penaleâ, ai vuri re njĂ« ndryshim nĂ« qĂ«ndrimet publike.
Por, ndërsa Man and Boy kishte rëndësi të madhe për Rattiganin, a ka rëndësi për ne? Audienca do të gjykojë vetë, por është e vështirë të mos shohësh paralelizma me skandale më të fundit. Mendohet pa dashje për Robert Maxwell, magnatin çeko-britanik të medias që shfrytëzoi fondin e pensioneve të Mirror dhe vdiq në rrethana misterioze. Vajza e tij, Ghislaine, ishte bashkëpunëtore e financierit amerikan Jeffrey Epstein, i dënuar për keqbërje seksuale ndaj fëmijëve.
MĂ«katet e Gregorit tĂ« Rattigan janĂ« mĂ« pak tĂ« tmerrshme, por ndĂ«rsa ai Ă«shtĂ« i pangopshĂ«m, shfrytĂ«zues dhe i pandershĂ«m, ka njĂ« dinamizĂ«m dhe njĂ« fuqi tĂ« brendshme qĂ« e bĂ«jnĂ« atĂ« â jo ndryshe nga Lambert Le Roux nĂ« Pravda tĂ« David Hare dhe Howard Brenton â teatrikisht tĂ«rheqĂ«s. Rattigan ka kuptuar paradoksin qendror tĂ« dramĂ«s: ne jemi tĂ« magjepsur nga monstra, pĂ«r sa kohĂ« qĂ« ata pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« maksimĂ«n e William Blake se âenergia Ă«shtĂ« kĂ«naqĂ«si e pĂ«rjetshmeâ.
NĂ« vitin 1944, ndĂ«rsa Lufta e DytĂ« BotĂ«rore po hynte nĂ« fazĂ«n e saj vendimtare, AleatĂ«t ndĂ«rmorĂ«n njĂ« nga operacionet mĂ« tĂ« fshehta dhe mĂ« tĂ« rrezikshme tĂ« luftĂ«s nĂ« prapavijat e pushtuara nga nazistĂ«t: Operacionin âCarpetbaggerâ.
Ky operacion nuk ishte njĂ« betejĂ« klasike me tanke dhe divizione, por njĂ« luftĂ« nĂ« hije â e zhvilluar natĂ«n, nĂ« heshtje, mbi qiellin e errĂ«t tĂ« EvropĂ«s sĂ« pushtuar.
Lufta nga ajri, në errësirë
Operacioni Carpetbagger u drejtua kryesisht nga OSS (Office of Strategic Services) â shĂ«rbimi sekret amerikan, pararendĂ«si i CIA-s â nĂ« bashkĂ«punim tĂ« ngushtĂ« me SOE (Special Operations Executive) britanike. QĂ«llimi ishte i qartĂ«: tĂ« furnizoheshin lĂ«vizjet e rezistencĂ«s evropiane me armĂ«, municione, radio, eksplozivĂ« dhe agjentĂ« tĂ« trajnuar, pĂ«r tĂ« goditur pushtuesin gjerman nga brenda.
AvionĂ«t aleatĂ« â kryesisht B-24 Liberator tĂ« modifikuar â niseshin nga bazat ajrore nĂ« Angli dhe mĂ« vonĂ« nga Italia e Jugut. Ata fluturonin natĂ«n, pa drita, nĂ« lartĂ«si tĂ« ulĂ«ta, duke shmangur radarĂ«t dhe artilerinĂ« kundĂ«rajrore gjermane. Ădo fluturim ishte njĂ« mision vetĂ«vrasĂ«s: njĂ« gabim i vogĂ«l do tĂ« thoshte rrĂ«zim, kapje ose zhdukje pa gjurmĂ«.
Armë që binin nga qielli
Në zonat e pushtuara të Francës, Belgjikës, Holandës, Danimarkës dhe Norvegjisë, avionët hidhnin: armë automatike (Sten, Thompson), municione, eksplozivë plastike, radio-transmetues, para dhe dokumente të falsifikuara, si dhe agjentë sekretë, të trajnuar për sabotim, organizim rezistence dhe spiunazh.
Hedhjet bëheshin në pika të paracaktuara, të sinjalizuara nga rezistenca me drita ose shenja në tokë. Një sinjal i gabuar mund të nënkuptonte pritë gjermane. Në shumë raste, njerëzit në tokë prisnin me orë të tëra në errësirë, me armë në dorë, duke dëgjuar zhurmën e motorëve që vinte nga larg.
Zgjerimi drejt Ballkanit
Me avancimin e Aleatëve në Itali, operacioni u shtri edhe në Ballkan, një rajon strategjik, por jashtëzakonisht i ndërlikuar politikisht dhe ushtarakisht. Këtu, Carpetbagger mori një dimension tjetër: jo vetëm furnizim rezistence, por edhe ndikim në ekuilibrat politikë të pasluftës.
Në Jugosllavi, Greqi dhe Shqipëri, avionët aleatë hodhën armë dhe materiale për forcat partizane që luftonin kundër pushtimit gjerman dhe bashkëpunëtorëve lokalë.
Shqipëria, furnizime në male
Në rastin e Shqipërisë, terreni i ashpër malor dhe mungesa e infrastrukturës e bënin operacionin edhe më të rrezikshëm. Hedhjet ajrore kryheshin kryesisht në zona të thella malore, larg qyteteve, ku njësitë partizane kishin kontroll më të madh.
Furnizimet përfshinin: armë të lehta, municione, radio për lidhje me komandat aleate, ndihma mjekësore.
Agjentë britanikë dhe amerikanë zbarkuan gjithashtu në territorin shqiptar, për të mbajtur lidhje me drejtuesit e rezistencës, për të koordinuar veprimet dhe për të raportuar mbi lëvizjet gjermane.
Megjithatë, ashtu si në pjesën tjetër të Ballkanit, këto misione shpesh zhvilloheshin në një terren politik të mjegullt, ku lufta kundër pushtuesit ndërthurej me rivalitete të brendshme dhe me të ardhmen e pushtetit pas luftës.
Një luftë e padukshme, por vendimtare
Operacioni Carpetbagger nuk zuri faqet e para të gazetave të kohës. Nuk pati parada dhe as dekorata publike. Por ndikimi i tij ishte thelbësor. Ai: forcoi rezistencën evropiane, sabotonte linjat gjermane të furnizimit, krijoi kaos në prapavijat e Rajhut, dhe përgatiti terrenin për çlirimin e Evropës Perëndimore dhe Juglindore.Ishte një luftë e heshtur, ku armët binin nga qielli, agjentët zhdukeshin në errësirë dhe fati i kombeve shpesh varej nga një fluturim nate që mund të mos kthehej kurrë.
3 janari 2026, do tĂ« mbetet nĂ« histori si dita kur âsupermakinaâ amerikane dĂ«shmoi se koha e diktatorĂ«ve qĂ« mbijetojnĂ« pĂ«rmes kriminalizimit tĂ« shtetit nuk Ă«shtĂ« e pafundme. Njoftimi i Presidentit Donald Trump pĂ«r kapjen dhe largimin e NicolĂĄs Maduros dhe bashkĂ«shortes sĂ« tij nga Venezuela nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« operacion ushtarak i suksesshĂ«m; Ă«shtĂ« njĂ« tĂ«rmet gjeopolitik qĂ« shkon pĂ«rtej kufijve tĂ« AmerikĂ«s Latine, duke rihapur debatet e vjetra mbi forcĂ«n, ligjin dhe sovranitetin.
Ky akt nuk është një përjashtim historik, por vazhdimësi e një modeli të njohur amerikan.
Historia e AmerikĂ«s Latine Ă«shtĂ« e mbushur me ndĂ«rhyrje tĂ« Uashingtonit, shpesh pĂ«rmes grushteve tĂ« shtetit tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ose tĂ« orkestruar nĂ« hije: Kili i Salvador Allendes nĂ« vitin 1973, ku demokracia u rrĂ«zua nga tanket; Nikaragua, ku regjime u ndĂ«rruan sipas logjikĂ«s sĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«; Argjentina, e mbytur pĂ«r vite me radhĂ« nga junta ushtarake; pa harruar GuatemalĂ«n e viteve â50 apo PanamanĂ« e Manuel NoriegĂ«s nĂ« 1989, kur SHBA tregoi hapur se ishte gati tĂ« hynte me trupa pĂ«r tĂ« kapur njĂ« lider problematik.
Në të gjitha këto raste, mesazhi ka qenë i njëjtë: kur një regjim perceptohet si kërcënim për interesat strategjike amerikane, sovraniteti shndërrohet në koncept relativ.
Venezuela e Maduros u bë rasti ekstrem i këtij modeli. Një shtet i dështuar, me miliona qytetarë të larguar, institucione të boshatisura dhe një ekonomi të gllabëruar nga tregu i zi dhe rrjetet kriminale. Për SHBA-në, ndërhyrja u paraqit si akt çlirimi dhe rivendosje rendi. Për kritikët, ajo mbetet një demonstrim brutal force që konfirmon se rregullat ndërkombëtare funksionojnë vetëm për aq kohë sa nuk bien ndesh me interesat e një superfuqie.
Por kapja e Maduros ka një domethënie më të thellë. Ajo shemb mitin e të paprekshmit. Nga Lindja e Mesme deri në Euroazi, mesazhi është i qartë: asnjë aleancë, asnjë ushtri dhe asnjë propagandë nuk garanton shpëtim kur shteti kthehet në një organizatë kriminale.
Për liderët autoritarë, ky është një paralajmërim sistemik: durimi i Perëndimit ka kufij dhe ata kufij mund të kthehen papritur në veprim. Për rendin botëror, është prova se vijat e kuqe, sado të paqarta, ekzistojnë dhe kalimi i tyre mund të ketë pasoja personale për udhëheqësit, jo vetëm për shtetet.
MegjithatĂ«, ky operacion â i kryer pa njĂ« mandat tĂ« qartĂ« tĂ« OKB-sĂ« â hap njĂ« çarje serioze nĂ« kredibilitetin moral tĂ« PerĂ«ndimit. Pyetja qĂ« shtrohet sot nĂ« çdo kancelari Ă«shtĂ« e pashmangshme: a zbatohet drejtĂ«sia njĂ«soj pĂ«r tĂ« gjithĂ«, apo vetĂ«m pĂ«r ata qĂ« nuk janĂ« mĂ« tĂ« dobishĂ«m nĂ« lojĂ«n gjeopolitike? Dhe nĂ«se ndĂ«rhyrja shkel parimin e mosndĂ«rhyrjes, a nuk rrezikon ajo tĂ« legjitimojĂ« veprime tĂ« ngjashme nga fuqi tĂ« tjera nĂ« zonat e tyre tĂ« influencĂ«s?
Historia e Amerikës Latine na mëson se rrëzimi i një tirani është vetëm akti i parë. Supermakina amerikane mund të ndalë një diktator, por nuk mund të zëvendësojë vullnetin politik, kulturën demokratike dhe përgjegjësinë e brendshme që nevojiten për të ndërtuar një shtet funksional.
Për popullin venezuelian, simbolika është e pamohueshme: frika u thye dhe miti i tiranit të paprekshëm u shemb. Por ndërsa pluhuri i operacionit fillon të ulet, sfida e vërtetë sapo ka nisur.
Kapja e Maduros nuk Ă«shtĂ« fundi i krizĂ«s, por fillimi i njĂ« prove tĂ« re pĂ«r rendin botĂ«ror. A do tĂ« shĂ«nojĂ« kjo njĂ« hap drejt njĂ« bote mĂ« tĂ« drejtĂ«, apo njĂ« rikthim tĂ« hapur nĂ« epokĂ«n e âdiplomacisĂ« sĂ« tytaveâ? Si gjithmonĂ«, historia nuk pyet kush kishte tĂ« drejtĂ«, por kush do ta paguajĂ« llogarinĂ«.
KĂ«ta figura dashakeqe do tĂ« bĂ«jnĂ« gjithçka pĂ«r tĂ« shmangur pagesĂ«n pĂ«r dĂ«min qĂ« kanĂ« shkaktuar, por llogaridhĂ«nia, herĂ«t a vonĂ«, duhet tâi arrijĂ« tĂ« dy.
Nga Jonathan Freedland
Nuk Ă«shtĂ« tamam njĂ« rezolutĂ« e Vitit tĂ« Ri dhe sigurisht qĂ« nuk Ă«shtĂ« njĂ« parashikim. MĂ« mirĂ« ta mendoni si njĂ« shpresĂ«, madje si njĂ« lutje pĂ«r 12 muajt qĂ« vijnĂ«. QoftĂ« viti i ardhshĂ«m ai qĂ« do tâi shohĂ« mĂ« nĂ« fund ata udhĂ«heqĂ«s, qĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« kaq shumĂ« dĂ«m vendeve tĂ« tyre dhe shumĂ« mĂ« gjerĂ«, tĂ« thirren pĂ«r tâu pĂ«rgjigjur. Le tĂ« jetĂ« 2026 njĂ« vit llogaridhĂ«nieje.
Le të fillojmë me njeriun që ka shtrirjen më të madhe, falë pushtetit të jashtëzakonshëm që ushtron. Kështu funksionon sistemi zgjedhor amerikan: Donald Trump, i cili u rikthye në pushtet më pak se një vit më parë, do të përballet me gjykimin e votuesve pas 10 muajsh. Emri i tij nuk do të jetë në fletën e votimit, por mos u gaboni: zgjedhjet e mesmandatit të 3 nëntorit do të japin verdiktin për presidencën e dytë të Trumpit.
NjĂ« varg humbjesh nĂ« Kongres pĂ«r partinĂ« e tij do tĂ« ishte vetvetiu i kĂ«naqshĂ«m, duke i dhĂ«nĂ« njĂ« goditje egos sĂ« tij gjigante, por do tĂ« kishte edhe rĂ«ndĂ«si praktike. Pak kush parashikon qĂ« republikanĂ«t tĂ« humbasin kontrollin e Senatit, ku demokratĂ«t do tĂ« duhej tĂ« fitonin tĂ« paktĂ«n katĂ«r vende pĂ«r tĂ« marrĂ« drejtimin â pothuajse e pamundur, duke pasur parasysh gjeografinĂ« e 35 vendeve qĂ« janĂ« nĂ« lojĂ« nĂ« nĂ«ntor. Por, nĂ« rrethana normale, do tĂ« ishte basti mĂ« i sigurt politik qĂ« Dhoma e PĂ«rfaqĂ«suesve nuk do tĂ« jetĂ« mĂ« nĂ« duart e republikanĂ«ve pas njĂ« viti.
NjĂ« kthesĂ« e tillĂ« do ta shpĂ«rbĂ«nte aurĂ«n e pathyeshmĂ«risĂ« qĂ« e ka rrethuar Trumpin qĂ« nga fitorja ndaj Kamala Harris, duke i dhĂ«nĂ« atij mundĂ«sinĂ« tĂ« frikĂ«sojĂ« e tĂ« shantazhojĂ« institucione tĂ« shumta amerikane, pĂ«rfshirĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« medias, qĂ« tâi dorĂ«zojnĂ« mĂ« shumĂ« pushtet sesa i takon. Do ta kthente nĂ« njĂ« ârosĂ« tĂ« çalĂ«â, tĂ« paaftĂ« pĂ«r tĂ« miratuar ligje tĂ« reja pĂ«rmes njĂ« dhome armiqĂ«sore.
Mbi të gjitha, do ta vinte Trumpin përballë një institucioni që ka si vullnetin, ashtu edhe fuqinë për ta thirrur në llogari: një Dhomë Përfaqësuesish e kontrolluar nga demokratët do të kishte oreksin dhe mjetet për një mbikëqyrje serioze. E pajisur me të drejtën e thirrjes së detyruar, ajo mund të hetonte gjithçka, nga kostoja e tarifave të Trumpit për taksapaguesit amerikanë, deri te modeli tronditësisht i hapur i korrupsionit dhe pasurimit personal që e ka karakterizuar këtë administratë. Dhe në mëngë do të kishte gjithnjë kërcënimin e vazhdueshëm të një procesi të tretë shkarkimi (impeachment).
Pra, nĂ«ntori mund tĂ« sjellĂ« vĂ«rtet njĂ« llogaridhĂ«nie pĂ«r Trumpin, dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye ai nuk do tĂ« ndalet para asgjĂ«je pĂ«r ta shmangur njĂ« rezultat tĂ« tillĂ«. KĂ«tu vlen paralajmĂ«rimi i mĂ«sipĂ«rm: ânĂ« rrethana normaleâ. Trumpi do tâi bĂ«jĂ« rrethanat anormale, nĂ«se kjo Ă«shtĂ« e nevojshme pĂ«r tĂ« mbajtur DhomĂ«n. Kjo pĂ«rpjekje ka nisur tashmĂ«, qoftĂ« pĂ«rmes hartave elektorale tĂ« manipuluara nĂ« Teksas, qoftĂ« pĂ«rmes pĂ«rpjekjeve pĂ«r ta bĂ«rĂ« votimin mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« nĂ« zonat demokrate nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin.
Ka shenja inkurajuese se institucionet kanĂ« filluar tĂ« reagojnĂ« â mjafton tĂ« pĂ«rmendet vendimi i GjykatĂ«s sĂ« LartĂ« javĂ«n e kaluar, qĂ« kufizoi pĂ«rdorimin e trupave amerikane nga Trumpi nĂ« rrugĂ«t e qyteteve tĂ« drejtuara nga demokratĂ«t â por kjo do tĂ« jetĂ« njĂ« nga betejat e vitit 2026, ndĂ«rsa presidenti shtrin çdo fije force pĂ«r tĂ« shmangur llogaridhĂ«nien qĂ« do tĂ« sillte njĂ« humbje nĂ« vjeshtĂ«.
NĂ« kĂ«tĂ« drejtim, ai ka njĂ« âvĂ«lla shpirtiâ te njeriu qĂ« priti kĂ«tĂ« javĂ« nĂ« Mar-a-Lago, nĂ« takimin e tyre tĂ« gjashtĂ« dhe tĂ« fundit pĂ«r vitin 2025: Benjamin Netanjahu. Me kĂ«tĂ« ndryshim: rreziku elektoral qĂ« pĂ«rballet Netanjahu, mandati i parĂ« i tĂ« cilit si kryeministĂ«r i Izraelit filloi nĂ« vitin 1996, Ă«shtĂ« mĂ« i drejtpĂ«rdrejtĂ«. Diku mes tani dhe tetorit, izraelitĂ«t do tâu drejtohen kutive tĂ« votimit nĂ« njĂ« garĂ« qĂ« mund ta largojĂ« atĂ« pĂ«rfundimisht nga pushteti.
Thelbësore do të jetë thirrja e Netanjahut në llogari. Shumëkush në botë do të dëshironte që kjo të ndodhte për vrasjen e dhjetëra mijëra palestinezëve në Gaza, për bombardimet ajrore të pandërprera që e kanë lënë Rripin në gërmadha dhe për bllokimin e ndihmës humanitare. Por brenda Izraelit, llogaridhënia që kërkohet më fort lidhet me dështimet vdekjeprurëse të 7 tetorit 2023: me vetëkënaqësinë dhe gabimet strategjike që lanë të pambrojtura një sërë komunitetesh jugore dhe qindra njerëz në një festival muzikor, të ekspozuar ndaj sulmit vrasës të Hamasit.
ZyrtarĂ« izraelitĂ« nĂ« çdo nivel, civilĂ« dhe ushtarakĂ«, e kanĂ« paguar kĂ«tĂ« katastrofĂ« me postet e tyre â pĂ«rveç njĂ«rit. VetĂ«m Netanjahu nuk ka pranuar kurrĂ« as edhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« mĂ« tĂ« vogĂ«l, e jo mĂ« tĂ« kĂ«rkojĂ« falje, pĂ«r faktin se dita mĂ« vdekjeprurĂ«se nĂ« historinĂ« e vendit ndodhi nĂ«n drejtimin e tij. Ai ka refuzuar tĂ« krijojĂ« njĂ« komision hetimor, siç ka ndodhur shpejt pas fatkeqĂ«sive tĂ« mĂ«parshme, duke preferuar nĂ« vend tĂ« tij njĂ« hetim tĂ« rremĂ« tĂ« mbushur me besnikĂ« â ekuivalente, siç e tha babai i njĂ« pengu tĂ« vrarĂ«, me âtâi kĂ«rkosh ajsbergut tĂ« zbulojĂ« kush e fundosi Titanikunâ. KĂ«shtu, e vetmja mundĂ«si qĂ« izraelitĂ«t kanĂ« pĂ«r ta thirrur nĂ« llogari njeriun qĂ« i ka sunduar pĂ«r 18 nga 30 vitet e fundit, Ă«shtĂ« kutia e votimit.
Pesha e kĂ«saj Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht e madhe. ShumĂ« aktivistĂ« izraelitĂ« kanĂ« frikĂ« se kjo zgjedhje mund tĂ« jetĂ« shansi i fundit pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar institucionet kyçe demokratike, tĂ« cilat kanĂ« qenĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« nĂ«n sulm tĂ« vazhdueshĂ«m nga Netanjahu. Ashtu si Trumpi nĂ« SHBA apo Viktor Orbani nĂ« Hungari â i cili gjithashtu pĂ«rballet me zgjedhĂ«sit kĂ«tĂ« vit â Netanjahu ka qenĂ« nĂ« njĂ« luftĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« ashpĂ«r me gjyqĂ«sorin dhe median e pavarur, duke i shtrĂ«nguar gjithnjĂ« e mĂ« fort, me shpresĂ«n se do tĂ« mbyten. Dhe, ashtu si miku i tij nĂ« Uashington, Netanjahu nuk do tĂ« ndalet para asgjĂ«je pĂ«r tâua mohuar kundĂ«rshtarĂ«ve fitoren elektorale: i gjykuar pĂ«r akuza korrupsioni, atij i duhet tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« pushtet pĂ«r tĂ« mos pĂ«rfunduar nĂ« burg. LlogaridhĂ«nia, si politike ashtu edhe ligjore, e tmerron.
Dhe ai nuk Ă«shtĂ« i vetmi udhĂ«heqĂ«s nĂ« rajon qĂ« ka frikĂ« nga zemĂ«rimi i popullit tĂ« vet. IranianĂ«t janĂ« pĂ«rpjekur vazhdimisht ta shfryjnĂ« zemĂ«rimin ndaj regjimit qĂ« sundon vendin e tyre prej 47 vitesh, vetĂ«m pĂ«r tâu shtypur, shpesh brutalisht. Protestat kanĂ« shpĂ«rthyer sĂ«rish ditĂ«t e fundit, me autoritetet qĂ« i janĂ« drejtuar forcĂ«s vdekjeprurĂ«se edhe mĂ« shpejt se mĂ« parĂ« â megjithĂ«se ka shenja inkurajuese se disa pjesĂ«tarĂ« tĂ« forcave tĂ« sigurisĂ« hezitojnĂ« tĂ« angazhohen nĂ« shtypjen e zakonshme. Prej vitesh, shumĂ« brenda Iranit kanĂ« humbur shpresĂ«n ndaj njĂ« regjimi tĂ« vendosur tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« fuqi rajonale pĂ«rmes sponsorizimit tĂ« terrorit dhe kaosit nĂ« Lindjen e Mesme e mĂ« gjerĂ«, ndĂ«rsa iranianĂ«t e zakonshĂ«m paguajnĂ« çmimin me sanksione dhe dhimbje ekonomike. LlogaridhĂ«nia pĂ«r kĂ«tĂ« Ă«shtĂ« shtyrĂ«, mĂ« shumĂ« se njĂ« herĂ«. Por kĂ«rkesa pĂ«r ndryshim Ă«shtĂ« e fortĂ« dhe, siç thotĂ« studiuesi i Iranit Ali Ansari, âherĂ«t a vonĂ« diçka do tĂ« duhet tĂ« çahetâ.
NĂ« rrugĂ« ose nĂ« kutinĂ« e votimit, llogaridhĂ«nia mund tĂ« vijĂ« nĂ« vitin 2026. NĂ« Britani, qeveria laburiste ka arsye tĂ« forta pĂ«r ta pasur frikĂ«, duke u pĂ«rgatitur pĂ«r humbje tĂ« mĂ«dha nĂ« tĂ« gjitha drejtimet: ndaj Plaid Cymru nĂ« Uells, PartisĂ« KombĂ«tare Skoceze nĂ« Skoci, tĂ« GjelbĂ«rve â veçanĂ«risht nĂ« LondĂ«r â ose Reform UK pothuajse kudo. NĂ« njĂ« botĂ« tĂ« drejtĂ«, Nigel Farage do tâu trembej votuesve, i shqetĂ«suar se ata do ta thĂ«rrisnin nĂ« llogari jo vetĂ«m pĂ«r tĂ« kaluarĂ«n e tij tĂ« errĂ«t, por edhe si njeriun qĂ« shĂ«rbeu si ungjilltari kryesor i vendimit mĂ« katastrofik kombĂ«tar qĂ« nga Mynihu, pra referendumi pĂ«r Brexit-in, i cili shĂ«non 10-vjetorin nĂ« qershor.
E pranoj se është pak e mundshme që viti 2026 ta shohë Farage-in të paguajë për rolin e tij kryesor në këtë akt të vazhdueshëm vetëdëmtimi kolektiv. Por, në fund, Trumpi, Netanjahu, Orbani dhe të tjerët duhet të përballen me llogaridhënien për dhimbjen që kanë shkaktuar dhe dëmin që kanë bërë. Le të jetë ky viti.
Jonathan Freedland Ă«shtĂ« kolumnist i âThe Guardianâ/ PĂ«rgatiti pĂ«r botim: L.Veizi
Arkeologia qĂ« drejton katĂ«r institucione: âNjĂ« milion objekte nĂ« depo, gati pĂ«r tâu shfaqurâ
nga Francesca Chiri
Më 6 tetor 2025, Federica Rinaldi, arkeologe dhe specialiste e mozaikëve antikë, e arkitekturës dhe e teknologjive të aplikuara në menaxhimin dhe vlerësimin e trashëgimisë kulturore, si dhe ish-zyrtare përgjegjëse për Koloseun, mori detyrën si drejtoreshë e Muzeut Kombëtar Romak. Më 6 janar shënohen 100 ditët e saj të para në këtë post.
Një muze i vetëm, katër realitete të ndryshme
Si është të drejtosh një nga muzetë më prestigjiozë në botë, jo një, por katër institucione shumë të ndryshme nga njëri-tjetri?
âI kam kaluar kĂ«ta muajt e parĂ« duke menaxhuar njĂ« makineri shumĂ« komplekse dhe duke hedhur themelet e strategjisĂ« sĂ« saj tĂ« ardhshme. Muzeu KombĂ«tar Romak pĂ«rbĂ«het nga katĂ«r site: dy pranĂ« Stacionit Termini â Banjat e Dioklecianit dhe Palazzo Massimo; mĂ« pas Kripta Balbi, midis Via Caetani dhe Via Botteghe Oscure, aktualisht e mbyllur, por shumĂ« e vizituar falĂ« projektit âkantier i hapurâ; dhe sĂ« fundmi Palazzo Altemps nĂ« Piazza Navona, xhevahiri ynĂ« i Rilindjes, me koleksione tĂ« jashtĂ«zakonshme tĂ« artit klasik tĂ« ekspozuara nĂ« ambientet e tijâ, shpjegon Rinaldi nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r ANSA-n.
Nga Koloseu te muzeu âi fshehurâ
Duke ardhur nga drejtimi i Amfiteatrit Flavian, simboli i mbiturizmit, ndryshimi është i madh.
âShifrat janĂ« krejtĂ«sisht tĂ« ndryshme krahasuar me Koloseun. Muzeu KombĂ«tar Romak Ă«shtĂ« i njohur dhe me reputacion ndĂ«rkombĂ«tar â nĂ« muajt e fundit kam takuar shumĂ« delegacione pĂ«r tĂ« nisur bashkĂ«punime tĂ« mundshme â por vizitohet ende pak nga komuniteti vendas dhe nga publiku italian nĂ« pĂ«rgjithĂ«si. Roma ofron kaq shumĂ«, turizmi sot Ă«shtĂ« i shpejtĂ« dhe ka disa âvende qĂ« duhen parĂ«â qĂ« nuk mund tĂ« anashkalohen; pjesa tjetĂ«r mbetet mĂ« pak e eksploruar.â
Sipas saj, muzeu rigjallĂ«rohet sidomos gjatĂ« tĂ« dielave falas, hapjeve nĂ« mbrĂ«mje dhe aktiviteteve tĂ« lidhura me ekspozita ose demonstrime, qĂ« tĂ«rheqin njĂ« publik tĂ« interesuar: âVizitorĂ«t i zbulojnĂ« kĂ«to vende, mahniten prej tyre dhe shprehin dĂ«shirĂ«n pĂ«r tâu kthyerâ.
QĂ«llimi, thekson Rinaldi, Ă«shtĂ« i dyfishtĂ«: âTĂ« tĂ«rheqim mĂ« shumĂ« vizitorĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur misionin tonĂ«, nĂ« frymĂ«n e KonventĂ«s sĂ« Faros, por edhe, si institucion autonom, tĂ« sigurojmĂ« fonde pĂ«r mbrojtjen dhe mirĂ«mbajtjen â fjalĂ« kyçe pĂ«r shĂ«ndetin e njĂ« konteksti me kaq vlerĂ« kulturoreâ.
Një milion objekte në depo
Një nga pikat më të forta të muzeut janë depot.
âMuzeu KombĂ«tar Romak ka njĂ« koleksion tĂ« paekspozuar mĂ« parĂ« me mbi njĂ« milion objekte. Ky fond pĂ«rbĂ«n jo vetĂ«m njĂ« rezervĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r huazime nĂ« ekspozita kombĂ«tare dhe ndĂ«rkombĂ«tare, por edhe njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« qarkulluar materiale, duke na pozicionuar jo vetĂ«m si huadhĂ«nĂ«s, por edhe si kuratorĂ« shkencorĂ«.â
Si shembull, Rinaldi pĂ«rmend ekspozitĂ«n âArtificiale. Krijuesit e artitâ, inauguruar nĂ« Bolzano dhe kuruar nga Muzeu KombĂ«tar Romak, si dhe njĂ« ekspozitĂ« tĂ« madhe ndĂ«rkombĂ«tare qĂ« pritet vitin e ardhshĂ«m nĂ« Melbourne, Australi, me materiale tĂ« dala nga depot.
âEdhe kur japim hua vepra tĂ« ekspozuara, duke krijuar boshllĂ«qe tĂ« pĂ«rkohshme, e shfrytĂ«zojmĂ« kĂ«tĂ« si mundĂ«si pĂ«r tĂ« treguar objekte tĂ« papara mĂ« parĂ«, si nĂ« rastin e ekspozitĂ«s âKujtime tĂ« zhytura. Bronzet e UrĂ«s Valentinianeâ, e hapur nĂ« Palazzo Massimo deri mĂ« 12 prill.â
Kripta Balbi dhe projektet e ardhshme
Një tjetër projekt i rëndësishëm është restaurimi i Kriptës Balbi.
âIniciativa, e nisur nga Edith Gabrielli, ish-drejtoreshĂ« e pĂ«rkohshme, ka pasur njĂ« sukses tĂ« madh dhe do tĂ« pĂ«rfundojĂ« tĂ« shtunĂ«n e fundit tĂ« vitit 2025. NĂ« janar do tĂ« prezantojmĂ« rezultatet e kĂ«saj pĂ«rvoje dhe aktivitetet qĂ« synojmĂ« tĂ« zhvillojmĂ« nĂ« vitin 2026, pĂ«rfshirĂ« njĂ« cikĂ«l prej 12 konferencash.â
Punimet, tĂ« financuara nga plani plotĂ«sues i PNRR-sĂ«, do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« paktĂ«n deri nĂ« vitin 2026, ndĂ«rsa synimi Ă«shtĂ« qĂ« parcelat e pĂ«rfunduara tâi kthehen gradualisht qytetit, tĂ« shoqĂ«ruara me instalime tĂ« reja.
Një muze i gjallë dhe i aksesueshëm
NdĂ«r risitĂ« e fundit janĂ« ekspozita âDy nĂ« realitet: krijimi i skenave tĂ« Lindjes. Njohuri dhe praktika tĂ« komunitetitâ nĂ« Palazzo Altemps dhe, mbi tĂ« gjitha, rihapja e pĂ«rhershme e Medagliere-s (Koleksionit tĂ« Medaljeve) nĂ« Palazzo Massimo. Seksioni i numizmatikĂ«s, i mbyllur pĂ«r shumĂ« vite, Ă«shtĂ« rikthyer pĂ«r publikun falĂ« pĂ«rmirĂ«simeve nĂ« pĂ«rvojĂ«n e vizitorĂ«ve.
âĂdo herĂ« qĂ« njĂ« muze rihap njĂ« seksion tĂ« mbyllur, ai jep imazhin e njĂ« organizmi tĂ« gjallĂ«, dinamik dhe nĂ« zhvillim tĂ« vazhdueshĂ«mâ, thekson Rinaldi.
AksesueshmĂ«ria kulturore mbetet njĂ« shtyllĂ« kryesore e vizionit tĂ« saj. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, nĂ« fund tĂ« janarit ose fillim tĂ« shkurtit do tĂ« publikohet njĂ« thirrje pĂ«r partneritete publikâprivate, pĂ«r tĂ« bashkĂ«projektuar aktivitetet e pĂ«rmirĂ«simit, me fokus tĂ« veçantĂ« nĂ« aspektet edukative dhe didaktike pĂ«r tĂ« katĂ«r sitet e muzeut.
âTĂ« kesh njĂ« partner privat me tĂ« cilin tĂ« ndĂ«rtosh kĂ«tĂ« rrĂ«fim Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« organizuar aktivitete qĂ« lehtĂ«sojnĂ« tĂ« nxĂ«nit, njohuritĂ« dhe kĂ«naqĂ«sinĂ« â ashtu siç pĂ«rcakton edhe vetĂ« ICOM-i misionin e njĂ« muzeu.â
Jarosllav Hashek nuk ishte vetëm një shkrimtar; ai ishte një rebel bohem që e shndërroi jetën e vet në një akt të pandërprerë satire. I lindur në Pragë, ai refuzoi çdo formë konformizmi, duke jetuar mes anarkizmit, gazetarisë therëse dhe tavolinave të tavernave, aty ku merrnin formë historitë e tij më të guximshme. Jeta e tij e trazuar mori fund herët, pasi më 3 janar të vitit 1923, Hashek vdiq në moshën 39-vjeçare në Lipnice. Gjithsesi ai la pas një trashëgimi letrare që do të sfidonte kohën dhe pushtetin me një nga personazhet më ikonike të letërsisë botërore: Jozef Shvejkun.
Filozofia e âbudallaitâ tĂ« mençur
Romani âAventurat e ushtarit tĂ« mirĂ« Shvejk gjatĂ« LuftĂ«s BotĂ«roreâ Ă«shtĂ« njĂ« monument i antimilitarizmit dhe i ironisĂ« shkatĂ«rruese. PĂ«rmes Shvejkut, Hashek krijoi njĂ« lloj tĂ« ri heroi â ose, mĂ« saktĂ«, njĂ« antihero â qĂ« sfidon pushtetin jo me dhunĂ«, por me absurditet.
Shvejku i zbaton urdhrat me një zell aq të tepruar, saqë nxjerr në pah marrëzinë e brendshme të sistemit. Ai shndërrohet në pasqyrën ku çmenduria e luftës sheh vetveten.
Vepra godet me humor të zi Perandorinë Austro-Hungareze, por mesazhi i saj mbetet universal për çdo mekanizëm burokratik që tenton të tjetërsojë individin.
Shvejku nuk lufton me bajoneta; ai lufton me fjalë dhe anekdota, duke dëshmuar se humori është forma më e lartë e rezistencës kur bota humbet arsyen.
âUshtariâŠâ nĂ« gjuhĂ«n shqipe
Në Shqipëri, ky roman nuk u lexua thjesht si një vepër e huaj, por u përvetësua si pjesë organike e kulturës sonë letrare. Ky sukses i detyrohet një plejade përkthyesish që e bënë Shvejkun të fliste shqip me një gjallëri të rrallë, ndër të cilët spikatën Gëzim Erebara dhe Tonin Bushati që pëkthyen nga gjuha çeke.
âShvejkizmiâ si metaforĂ« shqiptare
Gjatë periudhës së diktaturës dhe më pas në tranzicion, Shvejku u shndërrua në një pasqyrë ku shqiptarët panë veten dhe mënyrat e tyre të mbijetesës. Sjellja e tij, shtirja si naiv për të shmangur rrezikun, rezonoi fort me individin shqiptar që duhej të jetonte brenda një sistemi absurd dhe shpesh shtypës.
NĂ« zhargonin tonĂ« tĂ« pĂ«rditshĂ«m, shprehja âmos bĂ«j si Shvejkâ pĂ«rdoret ende pĂ«r dikĂ« qĂ« e pĂ«rdor naivitetin si mburojĂ«, pĂ«r tĂ« shmangur pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« ose pĂ«r tĂ« goditur anash me ironi.
âUnĂ« jam zyrtarisht idiotâ, thotĂ« Shvejku, por pikĂ«risht pĂ«rmes kĂ«saj âdiplomeâ ai mbetet i vetmi njeri me kĂ«mbĂ« nĂ« tokĂ«, nĂ« njĂ« botĂ« qĂ« po shkon drejt vetĂ«shkatĂ«rrimit.
Epilogu
Sot, Jarosllav Hashek mbetet një udhërrëfyes për të gjithë ata që besojnë se pushteti mund të rrëzohet me tallje. Shvejku vazhdon të jetë një shkollë më vete si një dëshmi se humori i vërtetë, ashtu si liria, nuk njeh kufij.
Në vitin 1976 hyri zyrtarisht në fuqi Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (ICESCR), një nga dokumentet më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare të njeriut, e miratuar më parë nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara. Kjo konventë përbën një shtyllë themelore të sistemit global të mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe plotëson Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut të vitit 1948.
Konventa u hartua në një periudhë të ndarjeve të thella ideologjike gjatë Luftës së Ftohtë, kur bota ishte e ndarë mes blloqeve politike dhe ekonomike. Në këtë kontekst, njohja dhe garantimi i të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore u konsiderua po aq thelbësore sa edhe të drejtat civile dhe politike. Dokumenti afirmoi parimin se dinjiteti njerëzor nuk mund të realizohet pa siguri ekonomike, arsim, shëndet dhe kushte të denja jetese.
Me hyrjen e saj në fuqi, Konventa i angazhoi shtetet palë të ndërmarrin masa konkrete, si në nivel kombëtar ashtu edhe ndërkombëtar, për të siguruar realizimin progresiv të këtyre të drejtave për të gjithë individët, pa asnjë formë diskriminimi. Ajo thekson se përgjegjësia për zbatimin e të drejtave i përket shtetit, por përfitues të tyre janë individët dhe komunitetet, pavarësisht përkatësisë politike, fetare apo shoqërore.
Ndër të drejtat kryesore të garantuara nga Konventa janë e drejta për punë dhe kushte të drejta e të favorshme pune, përfshirë pagën e barabartë dhe sigurinë në vendin e punës; e drejta për mbrojtje sociale; e drejta për shëndet, që nënkupton qasje në shërbime shëndetësore dhe kushte jetese të shëndetshme; e drejta për arsim, me theks të veçantë në arsimin fillor falas dhe të detyrueshëm; si dhe e drejta për një standard adekuat jetese, që përfshin ushqimin, strehimin dhe përmirësimin e vazhdueshëm të kushteve të jetës.
Për të mbikëqyrur zbatimin e Konventës, Kombet e Bashkuara krijuan mekanizma raportimi, ku shtetet janë të detyruara të paraqesin raporte periodike mbi progresin e bërë. Kjo qasje synon jo vetëm kontrollin, por edhe bashkëpunimin ndërkombëtar dhe shkëmbimin e praktikave më të mira.
Që nga dita e miratimit dhe hyrjes në fuqi, Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore është ratifikuar nga 175 shtete, duke u shndërruar në një nga traktatet më gjerësisht të pranuara në botë. Ajo mbetet edhe sot një pikë referimi thelbësore për politikat publike, drejtësinë sociale dhe përpjekjet globale për barazi dhe zhvillim njerëzor.
Në kulmin e Luftës së Ftohtë, më 1961, marrëdhëniet mes Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Kubës arritën pikën më të ulët, duke çuar në ndërprerjen zyrtare të lidhjeve diplomatike mes dy vendeve. Ky veprim shënoi një kthesë të thellë në historinë politike të hemisferës perëndimore dhe u bë simbol i përplasjes ideologjike mes kapitalizmit amerikan dhe komunizmit që po konsolidohej në Karaibe.
Pas fitores së revolucionit kuban në vitin 1959, forcat komuniste të udhëhequra nga Fidel Kastro morën pushtetin në Havana dhe nisën një transformim rrënjësor të strukturës politike dhe ekonomike të vendit. Një nga masat më të rëndësishme dhe më të diskutueshme ishte programi i gjerë i shtetëzimit, i cili përfshiu edhe kompanitë amerikane që operonin në Kubë, kryesisht në sektorët e sheqerit, naftës, bankave dhe infrastrukturës.
Qeveria kubane argumentoi se këto masa ishin të domosdoshme për të garantuar sovranitetin ekonomik të vendit dhe për të çliruar Kubën nga varësia e gjatë ndaj interesave të huaja. Megjithatë, Uashingtoni i konsideroi shtetëzimet si të paligjshme dhe si shkelje të drejtpërdrejta të interesave amerikane, veçanërisht për shkak të mungesës së kompensimit të menjëhershëm për kompanitë e prekura.
Tensionet u përshkallëzuan shpejt. Si pasojë e politikave të reja të Havanës, shumë shtetas amerikanë u dëbuan nga Kuba, ndërsa SHBA reagoi me masa ekonomike dhe politike, duke kulmuar me ndërprerjen e marrëdhënieve diplomatike në fillim të vitit 1961. Kjo u pasua nga embargoja ekonomike ndaj Kubës, e cila do të mbetej në fuqi për dekada me radhë.
Ndërprerja e marrëdhënieve nuk ishte vetëm një konflikt dypalësh, por pjesë e një skene më të gjerë globale, ku Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik përballeshin për ndikim politik dhe ushtarak. Kuba u afrua gjithnjë e më shumë me kampin sovjetik, duke u shndërruar në një nga pikat më të ndjeshme të Luftës së Ftohtë, çka do të kulmonte më vonë me Krizën e Raketave të vitit 1962.
Vetëm dekada më pas, pas ndryshimeve të mëdha politike ndërkombëtare dhe përpjekjeve diplomatike të ndërsjella, marrëdhëniet diplomatike dhe ekonomike mes SHBA-së dhe Kubës nisën gradualisht të rilidhen. Megjithatë, ngjarjet e vitit 1961 mbeten një kapitull kyç në historinë moderne, që vazhdon të ndikojë perceptimet dhe politikat mes dy vendeve edhe sot.
Nga Agatha Christie duke larĂ« enĂ«t tek kirurgu i kancerit i frymĂ«zuar nĂ« teatĂ«r, njĂ« tru qĂ« âpo sorollatetâ papritmas duket se arrin tĂ« lidhĂ« pikĂ«t.
Nga Gaby Hinsliff*
NĂ«se vĂ«rtet dĂ«shiron tĂ« zgjidhĂ«sh njĂ« problem, provo tĂ« mos bĂ«sh asgjĂ« pĂ«r tĂ«. Palos disa rroba. PĂ«rziej njĂ« rizoto. Dil pĂ«r vrap, shiko njĂ« film, pĂ«rpiqu tĂ« argĂ«tosh foshnjĂ«n e dikujt tjetĂ«r: çfarĂ«do qĂ« pĂ«rfshin sorollatje tĂ« lehtĂ« nĂ« diçka qĂ« nuk kĂ«rkon shumĂ«, por qĂ« tĂ« mban gjithsesi pak tĂ« angazhuar â diçka qĂ« absolutisht nuk mund tĂ« quhet punĂ«, por qĂ« nuk Ă«shtĂ« as krejtĂ«sisht vegjetative. Mund tĂ« mos jetĂ« hack-u i produktivitetit qĂ« çdo ambicioz do tĂ« donte tĂ« dĂ«gjonte, por Ă«shtĂ« befasuese sa shpesh njĂ« periudhĂ« bredhjeje pa qĂ«llim e çliron njĂ« tru njerĂ«zor tĂ« mbingarkuar pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« atĂ« lloj kĂ«rcimi anĂ«sor mendor qĂ« i vĂ« gjithçka nĂ« vend. Dhe nuk po e them kĂ«tĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« justifikuar njĂ« DitĂ« Viti tĂ« Ri tĂ« kaluar i shtrirĂ« nĂ« divan, me dhimbje koke nga alkooli, duke pĂ«rpirĂ« copat e fundit tĂ« djathit tĂ« Krishtlindjes.
PĂ«r kirurgun e shquar tĂ« kancerit, Michael Baum, ishte njĂ« mbrĂ«mje pushimi me gruan e tij nĂ« teatĂ«r qĂ« e lejoi tĂ« lidhte papritur fijet. Pasi pa njĂ« skenĂ« nĂ« dramĂ«n Arcadia tĂ« Tom Stoppard-it, ku njĂ« personazh i shpjegon tjetrit teorinĂ« e kaosit, Baum pati momentin e tij personal âeurekaâ: po sikur ky koncept matematikor, i pĂ«rdorur pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar sisteme komplekse qĂ« duken tĂ« çrregullta por qĂ« kanĂ« njĂ« model tĂ« fshehur themelor, tĂ« mund tĂ« shpjegonte edhe mĂ«nyrĂ«n ndryshe tĂ« pakuptueshme se si rritet dhe pĂ«rhapet kanceri? Rezultati i atij mendimi tĂ« vetĂ«m, ndĂ«rsa perdja u ngrit pĂ«r pushimin, ishte njĂ« risi nĂ« kimioterapi dhe njĂ« rritje e kĂ«naqshme e normave tĂ« mbijetesĂ«s.
Edhe pse historia e shkencĂ«s Ă«shtĂ« plot me zbulime aksidentale tĂ« bĂ«ra duke ndjekur diçka krejt tjetĂ«r, ajo qĂ« pĂ«rshkruante Baum tingĂ«llon mĂ« shumĂ« si njĂ« lloj joefikasiteti madhĂ«shtor: njĂ« fitore e lindur nga tĂ« diturit saktĂ«sisht kur tĂ« ndalosh sĂ« provuari. Historia doli nĂ« dritĂ« vetĂ«m pas vdekjes sĂ« Stoppard-it, kur Baum u ndje i shtyrĂ« tâi shkruante Times-it se dramaturgu nuk mund ta kishte ditur se sa jetĂ« kishte shpĂ«tuar pa dashje. Por, me gjithĂ« respektin pĂ«r fuqinĂ« e dramĂ«s, ndoshta nuk ishte aq shumĂ« shfaqja ajo qĂ« i shpĂ«toi, sa leja qĂ« i dha njĂ« mjeku pĂ«r tâu shkĂ«putur dhe pĂ«r tâu çlodhur.
NĂ« fund tĂ« fundit, ajo lloj sorollatjeje qĂ« e çliron mendjen nuk ka pse tĂ« jetĂ« veçanĂ«risht e sofistikuar. Thuhet se Arkimedi pati zbulimin e tij ndĂ«rsa rrinte shtrirĂ« nĂ« vaskĂ«, duke parĂ« ujin e zhvendosur qĂ« derdhej jashtĂ«. Agatha Christie i mendonte intrigat e romaneve tĂ« saj kriminale ndĂ«rsa lante enĂ«t, duke argumentuar se âpuna thjesht mekanike ndihmon rrjedhĂ«n e ideve, dhe sa e kĂ«ndshme Ă«shtĂ« ta gjesh detyrĂ«n shtĂ«piake tĂ« pĂ«rfunduar pa asnjĂ« kujtim real se e ke bĂ«rĂ«â. Edhe unĂ« kam mĂ«suar me kalimin e viteve se, kur ngec nĂ« njĂ« shkrim qĂ« nuk po merr formĂ«, mĂ«nyra mĂ« e shpejtĂ« pĂ«r ta rregulluar nuk Ă«shtĂ« ta godas me kĂ«mbĂ«ngulje pĂ«r orĂ« tĂ« tĂ«ra, por (mĂ« fal, shef) tĂ« mbyll laptopin dhe tĂ« bĂ«j diçka krejt tjetĂ«r pĂ«r pak kohĂ«. Disi, gjatĂ« shĂ«titjes sĂ« qenit rreth bllokut apo duke grumbulluar me nerva enĂ«t nĂ« lavastovilje, gjĂ«rat, mĂ« shpesh sesa jo, rregullohen vetĂ«. Sekreti Ă«shtĂ« ta ndash mendjen e zĂ«nĂ« tĂ« ndĂ«rgjegjshme nga njĂ« pjesĂ« mĂ« e thellĂ« nĂ«nndĂ«rgjegjshme e trurit, e cila mund tĂ« vazhdojĂ« tĂ« pĂ«rpunojĂ« gjĂ«rat edhe kur nuk tĂ« duket sikur po mendon fare. ĂshtĂ« ndryshe nga puna e vetĂ«dijshme, por edhe shumĂ« ndryshe nga dembelizmi: nĂ«se ka njĂ« paralel mĂ« tĂ« afĂ«rt, ai Ă«shtĂ« me Ă«ndĂ«rrimin dhe mĂ«nyrĂ«n se si ai i lejon mendjes tĂ« rishikojĂ« âvideokasetĂ«nâ mendore tĂ« ditĂ«s dhe tâu japĂ« kuptim gjĂ«rave qĂ« nuk arritĂ«t tâi pĂ«rpunonit nĂ« moment. Dhe, ashtu si me gjumin, sa mĂ« i zĂ«nĂ« tĂ« jesh, aq mĂ« shumĂ« ka gjasa tĂ« kesh nevojĂ« pĂ«r tĂ«.
Së fundmi dëgjova një ish-ndihmës të Downing Street-it të sugjeronte, gjysmë me shaka, se qeveritë duhet të adoptojnë atë që universitetet e quajnë javë leximi (ose, më saktë, atë që do të ishte një javë leximi po të mos e trajtonin studentët kryesisht si një mundësi për të shkuar në shtëpi dhe për të larë rrobat). Ajo që ai kishte parasysh ishte një pushim, mjaftueshëm i gjatë për të bërë pak mendim të vërtetë, nga vrapimi i vazhdueshëm për të kapur zemërimin e radhës që po ushqen ciklin e lajmeve në rrjetet sociale. Nëse qeveria e Keir Starmer-it kritikohet shpesh se i mungon një vizion i madh ose një prapavijë intelektuale, pjesërisht kjo është me siguri sepse askush në këtë administratë të goditur nuk ka kurrë kohë ta zhvillojë një të tillë: të reflektojë se çfarë ka funksionuar e çfarë jo, të bëjë lidhjet më pak të dukshme dhe të lejojë që disa ide origjinale të dalin në sipërfaqe.
Sigurisht, nuk ka asnjë shans që një qeveri kaq jopopullore të guxojë të thotë se po merr kohë për të menduar thellë, nga frika e reagimit të pashmangshëm publik kundër asaj që do të perceptohej si përtaci ose pompozitet i padurueshëm. Megjithatë, ironia është se shumë prej nesh ndoshta po e dëshirojnë fshehurazi diçka të ngjashme. Sipas një ankete të fundit të TUC-it, më shumë se gjysma e punëtorëve britanikë thonë se puna e tyre është bërë më intensive vitet e fundit: gratë kanë më shumë gjasa të ndihen të shtrënguara në mënyrë të pakëndshme, çka mund të pasqyrojë faktin se ato kanë më shumë gjasa të punojnë në sektorin publik, si shëndetësia dhe arsimi, ku rritja e ngarkesës së punës dhe tkurrja e stafit, e kombinuar me objektivat qeveritare të produktivitetit, e kanë shtrydhur sistematikisht çdo hapësirë të lirë nga dita e punës. Për shumë prej nesh, intensiteti i punës do të thotë të mos kesh kohë të mendosh qartë gjatë ditës dhe të kthehesh në shtëpi aq i lodhur sa të mos bësh gjë tjetër veçse të biesh dhe të lëvizësh pa fund në ekran. Ajo që humbet është lloji i kohës së lirë që i lejon një mendjeje të çlodhur, por ende intelektualisht kureshtare, të rrëshqasë në mënyrë të dobishme anash.
Paradoksalisht, Ă«shtĂ« teknologjia ajo qĂ« mund tĂ« ofrojĂ« edhe shansin mĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r ta rimarrĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« saj. NdĂ«rsa AI fillon tĂ« marrĂ« pĂ«rsipĂ«r gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« detyra rutinĂ« nĂ« punĂ«, punĂ«dhĂ«nĂ«sit do tĂ« pĂ«rballen me njĂ« zgjedhje se si ta pĂ«rdorin kohĂ«n njerĂ«zore tĂ« kursyer. Ata mund ta shfrytĂ«zojnĂ« thjesht mundĂ«sinĂ« pĂ«r tâi bĂ«rĂ« njerĂ«zit tĂ« tepĂ«rt dhe pĂ«r tĂ« maksimizuar fitimet nĂ« afat tĂ« shkurtĂ«r, ose mund tĂ« rrezikojnĂ« njĂ« rrugĂ« mĂ« tĂ« gjatĂ« drejt fitimeve tĂ« ardhshme tĂ« produktivitetit duke ua kthyer njĂ« pjesĂ« tĂ« asaj kohe punonjĂ«sve tĂ« tyre â jo si koha e pafund e lirĂ« me pagesĂ« e fantazisĂ« kejnsiane, por pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« atĂ« lloj mendimi origjinal e krijues ose trajnimi qĂ« modelet e mĂ«dha gjuhĂ«sore ende nuk mund ta zĂ«vendĂ«sojnĂ«. (NjĂ« model i qartĂ« Ă«shtĂ« rregulli 20% i Google-it pĂ«r tĂ« nxitur inovacionin nĂ« vitet 2000, sipas tĂ« cilit programuesve u ofrohej njĂ« ditĂ« nĂ« javĂ« pĂ«r tĂ« luajtur me projekte anĂ«sore gjatĂ« orarit tĂ« kompanisĂ«: arsyeja tregtare ishte se, edhe pse shumica nuk do tĂ« çonin askund, do tĂ« kishte mjaft ide origjinale pĂ«r tĂ« justifikuar kohĂ«n qĂ« dukej e humbur.)
ShumĂ« utopike? Ndoshta. Por pĂ«r momentin, ka mĂ«nyra mĂ« tĂ« kĂ«qija pĂ«r tâu futur me kujdes nĂ« janar sesa tĂ« kujtosh se koha e kaluar duke bĂ«rĂ« atĂ« qĂ« duket si âasgjĂ«â mund tĂ« jetĂ« kohĂ« e kaluar duke arritur mĂ« shumĂ« nga sa e kupton. GĂ«zuar Vitin e Ri.
NĂ« atĂ« univers ku moda shpesh matet me shkĂ«lqimin kalimtar tĂ« trendeve, ai guxoi tĂ« shihte pĂ«rtej sipĂ«rfaqes. Nuk po qepte thjesht aksesorĂ«; por po hartonte njĂ« alkimi tĂ« re, ku zanati antik italian shkrihej me njĂ« vizion botĂ«ror pĂ«r ta kthyer luksin nĂ« njĂ« gjuhĂ« universaleâŠ.
âŠGuço Guçi e kuptoi herĂ«t se luksi i vĂ«rtetĂ« nuk bĂ«rtiste, por pĂ«shpĂ«riste pĂ«rmes cilĂ«sisĂ«. Duke marrĂ« frymĂ«zimin nga vitet e rinisĂ« nĂ« LondĂ«r, ku vĂ«zhgonte elitĂ«n botĂ«rore, ai u kthye nĂ« rrĂ«njĂ«t e tij toskane pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« diçka tĂ« paprecedentĂ«: ndĂ«rtimin e njĂ« ure midis traditĂ«s fisnike tĂ« punĂ«s sĂ« dorĂ«s dhe kĂ«rkesave tĂ« njĂ« bote qĂ« po modernizohej me shpejtĂ«si. NĂ« duart e tij, mjetet e thjeshta tĂ« njĂ« zanatçiu u kthyen nĂ« penela tĂ« njĂ« artisti. Ădo qoshe e punishtes sĂ« tij nĂ« Firence gumĂ«zhinte nga ambicia pĂ«r tĂ« krijuar diçka qĂ« nuk vjetrohej kurrĂ«. Nga pĂ«rdorimi gjenial i materialeve alternative e deri te simboli i famshĂ«m i dyfishtĂ« âGâ, ai krijoi njĂ« kod estetik qĂ« tejkaloi kufijtĂ« e ItalisĂ«. Emri i tij sot qĂ«ndron si njĂ« busull pĂ«r kĂ«do qĂ« beson se mjeshtĂ«ria Ă«shtĂ« shpirti i vĂ«rtetĂ« i bukurisĂ«, duke e bĂ«rĂ« figurĂ«n e tij tĂ« paharrueshme nĂ« analet e historisĂ« sĂ« stilit.
Vizioni dhe geni i biznesit
Guçi dallonte për mprehtësinë e tij të rrallë. Ai kuptoi se luksi nuk qëndronte vetëm tek çmimi, por tek kombinimi i përsosur i mjeshtërisë së dorës me një vizion të qartë tregtar.
Besnik ndaj cilësisë absolute, çdo produkt Guçi reflektonte përkushtimin e tij ndaj detajeve dhe perfeksionit.
 Ai shndërroi një punishte lokale në një simbol të stilit, duke krijuar standardin e elegancës botërore që vazhdon të ndikojë industrinë e modës.
Shtylla e familjes dhe trashëgimia
Përtej botës së shkëlqimit të modës, Guçi ishte një familjar i përkushtuar. Jeta e tij private ishte e lidhur ngushtë me bashkëshorten e tij, Aida Kalvelli, me të cilën ndërtoi një familje të madhe prej gjashtë fëmijësh.
Pasioni dhe vizioni i tij pĂ«r punĂ«n u trashĂ«guan te djemtĂ« e tij â Vasko, Aldo, Ugo dhe Rodolfo â tĂ« cilĂ«t nuk ishin thjesht pasardhĂ«s, por arkitektĂ«t qĂ« e morĂ«n vizionin e babait dhe e shndĂ«rruan shtĂ«pinĂ« Guçi nga njĂ« biznes familjar nĂ« njĂ« perandori globale. Ky bashkĂ«punim baba-bij shĂ«noi fillimin e asaj qĂ« sot njihet si epoka e âLuksit Italianâ.
Vitet e fundit dhe mesazhi i përjetshëm
Në fund të rrugëtimit të tij, Guçi zgjodhi qetësinë e fshatit anglez. Ai u tërhoq në Rusper, Uest Saseks, duke kërkuar një jetë më private dhe reflektive.
U nda nga jeta në 2 janar të vitit 1953, në moshën 71-vjeçare. Por edhe pse u largua fizikisht nga skena publike, ai la pas një emër të pavdekshëm. Prej asaj kohe, emri Guçi nuk përfaqëson vetëm një markë, por një histori suksesi ku puna e palodhur takon ëndrrën e madhe.
Trashëgimia e tij vazhdon të jetojë sot: sa herë që shohim logon e famshme, ne shohim reflektimin e një njeriu që besoi se cilësia është kujtimi që mbetet gjatë, pasi çmimi harrohet.
Për mijëvjeçarë me radhë, Hëna ishte një simbol i të paarritshmes, një hyjni e largët që mund të admirohej vetëm me sy të lirë ose të përshkruhej me penel mbi kanavacë. Megjithatë, më 2 janar 1839, kjo distancë mistike u thye. Në një laborator në Paris, Louis Daguerre arriti të bënte atë që deri atëherë konsiderohej magji: ai e detyroi dritën e pasqyruar të Hënës të linte gjurmën e saj të përhershme mbi një pllakë metalike. Ky nuk ishte thjesht një eksperiment kimik; ishte certifikata e lindjes së Astrofotografisë.
Procesi i Daguerreotipit: Kimia pas Mrekullisë
Për të kuptuar vështirësinë e kësaj arritjeje, duhet parë teknologjia e kohës. Procesi i Daguerre-it përfshinte:
-Një pllakë bakri e veshur me argjend lëmohej deri në shkëlqim pasqyre.
-Pllaka ekspozohej ndaj avujve të jodit për të krijuar një shtresë të hollë jodur argjendi, i cili ishte i ndjeshëm ndaj dritës.
-KĂ«tu qĂ«ndronte sfida mĂ« e madhe. PĂ«r shkak se ndjeshmĂ«ria ndaj dritĂ«s ishte shumĂ« e ulĂ«t, HĂ«na duhej tĂ« âfotografohejâ pĂ«r minuta tĂ« tĂ«ra.
Sfida e âObjektivit nĂ« LĂ«vizjeâ
Problemi kryesor i Daguerre-it nuk ishte vetĂ«m drita e dobĂ«t, por astronomia. Toka rrotullohet dhe HĂ«na lĂ«viz nĂ« qiell. GjatĂ« minutave tĂ« ekspozimit, HĂ«na lĂ«vizte mjaftueshĂ«m sa pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« imazh tĂ« turbullt ose njĂ« vizĂ« drite nĂ« vend tĂ« njĂ« rrethi. Edhe pse fotografia e tij e parĂ« ishte teknikisht njĂ« ânjollĂ« e bardhĂ«â e shpĂ«rndarĂ«, ajo ishte prova e parĂ« qĂ« tregonte se sipĂ«rfaqja e njĂ« bote tjetĂ«r mund tĂ« regjistrohej pa ndĂ«rhyrjen e dorĂ«s sĂ« njeriut.
Vetëm një vit më vonë, në 1840, frymëzuar nga suksesi i Daguerre-it, John William Draper në Nju Jork do të realizonte daguerreotipin e parë me detaje të qarta të kratereve hënore.
Megjithatë, ishte tentativa e parë e Daguerre-it ajo që theu barrierën psikologjike. Ai i tregoi botës se shkenca e fizikës (optika) dhe ajo e kimisë mund të bashkoheshin për të eksploruar universin.
PĂ«rfundim
Sot, kur shohim fotografitë me rezolucion të lartë nga teleskopi James Webb, ne shohim pasardhësit e largët të asaj pllake të vogël prej argjendi. Louis Daguerre nuk na dha thjesht një imazh të Hënës; ai na dha sytë e rinj me të cilët njerëzimi do të vëzhgonte që atëherë e tutje pafundësinë e hapësirës.
Login
