â âO Tusho, hajde nji her⊠Se nji ktu ma ka pru. I kam dhan nja pesĂ«dhjetĂ« fotografi, por sâpo merr asnjiâŠâ
Kjo është Zyliha Miloti, aktorja e mrekullueshme e Estradës së Shkodrës e cila edhe pa u dukur fizikisht, të bën të qeshësh.
U lindi nĂ« ShkodĂ«r mĂ« 11 janar 1946, nĂ« qytetin ku humori nuk Ă«shtĂ« thjesht art, por mĂ«nyrĂ« tĂ« menduari. NĂ« atĂ« djep kulture ku fjala ka ritĂ«m dhe batuta lind natyrshĂ«m, Zyliha u rrit me instinktin e skenĂ«s. RrugĂ«timi i saj artistik nisi herĂ«t dhe u kurorĂ«zua me diplomimin nĂ« Liceun Artistik âJordan Misjaâ nĂ« vitin 1965. Ishte vetĂ«m fillimi i njĂ« karriere qĂ« do ta shndĂ«rronte nĂ« njĂ« institucion tĂ« gjallĂ« tĂ« artit shqiptar.
Një jetë në skenë
QĂ« nga viti 1967, emri i Zyliha Milotit u bĂ« i pandashĂ«m nga Estrada Profesioniste e ShkodrĂ«s. PĂ«r mĂ« shumĂ« se katĂ«r dekada, ajo nuk ishte thjesht njĂ« aktore humori, por njĂ« prani magnetike, e aftĂ« tĂ« mbushte skenĂ«n me finesĂ«, hir dhe njĂ« timbĂ«r zĂ«ri tĂ« dallueshĂ«m. Eleganca e saj natyrore bashkĂ«jetonte nĂ« harmoni me komiken, duke krijuar njĂ« profil unik â femĂ«ror, inteligjent dhe thellĂ«sisht njerĂ«zor.
Bashkëpunimi me kolosët
Suksesi i Zylihasë nuk mund të konceptohet pa bashkëpunimet e saj të jashtëzakonshme me figurat emblemë të humorit shkodran:
Me Tano Banushin, ajo ndërtoi duete që sot janë pjesë e antologjisë së estradës shqiptare. Zyliha ishte partnerja ideale: elegante, e përmbajtur, duke i dhënë batutës së mprehtë një kontrapunkt të rafinuar.
Me Paulin Prekën, solli skeçe që mbeten referencë për humorin e situatës dhe dialogun e shpejtë, të saktë, pa teprime.
Duke interpretuar me plejadĂ«n e artĂ« tĂ« estradĂ«s shkodrane, si Hasan Smaja, Gjosho Vasia, Zef Deda dhe Besnik Ăinari ajo u bĂ« pjesĂ« e njĂ« ansambli qĂ« e ktheu qytetin verior nĂ« kryeqendrĂ«n e buzĂ«qeshjes shqiptare.
Shkëlqimi në kinematografi
Edhe pse e kurorĂ«zuar si âmbretĂ«resha e estradĂ«sâ, Zyliha Miloti e shtriu talentin e saj edhe nĂ« kinematografi, ku ruajti tĂ« njĂ«jtĂ«n natyrshmĂ«ri dhe finesĂ« interpretimi:
âShoku ynĂ« Tiliâ i vitit 1981 i dha njĂ« rol plot jetĂ« dhe autenticitet, qĂ« pasqyron me delikatesĂ« realitetin social tĂ« kohĂ«s. ââMos thirr, o Qemal, mos thirr. Po na dĂ«gjojnĂ« edhe komshinjtĂ«. Avash, se ia kĂ«pute veshin djalit, o Qemal. Shko tani tĂ« lahesh, se po tĂ« ftohet uji.â
âDy herĂ« matâ i vitit 1986 â njĂ« tjetĂ«r dĂ«shmi e elasticitetit tĂ« saj aktorial. ââCuk, po kur je, mor gĂ«njeshtar! Edhe ti mashtrues. E di si ma ke lĂ«nĂ« shtĂ«pinĂ«, apo jo? GjithĂ« tallash. MĂ« çmendi era e tutkallit. ĂfarĂ« Kopi mor, urdhĂ«ro unĂ« kĂ«tu. Ma di inatin, apo jo?â
âPak fresk sonteâ i vitit 1994 ishte njĂ« titull skenari e regjie qĂ« i shkon aq shumĂ« natyrĂ«s sĂ« saj skenike. ââPo ty, mor karafil! TĂ« kishin pat zanĂ« nĂ« flagrancë⊠MĂ« thanĂ« njerĂ«z seriozĂ«. Po unĂ« ta nxjerri shpirtin! Kush ka qenĂ« ajo, njĂ« herĂ« ma thuaj. SâtĂ« vjen marre, baba i gjashtĂ« fĂ«mijĂ«ve?â
âMajaâ i vitit 2011 ishte njĂ« rikthim dinjitoz nĂ« ekran, qĂ« tregoi se pjekuria artistike e saj ishte pasuruar edhe mĂ« shumĂ« me vitet.
Titujt
Me 60 vite karrierë, 260 premiera dhe qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.
E nderuar me titujt âMjeshtre e Madheâ dhe âQytetare Nderi e ShkodrĂ«sâ, Zyliha Miloti Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e kujtesĂ«s sonĂ« kolektive, njĂ« ikonĂ« qĂ« e ktheu buzĂ«qeshjen nĂ« art dhe artin nĂ« dashuri pĂ«r njerĂ«zit.
Dizajneri i Hitlerit ishte Hugo Ferdinand Boss: duke filluar nga viti 1925, ai bĂ«ri kompromis me regjimin nazist, duke rĂ«nĂ« dakord tĂ« prodhonte uniformat e SS-sĂ« dhe tĂ« FĂŒhrer-it.
Ăizme tĂ« zeza me shkĂ«lqim, njĂ« xhaketĂ« mbi pantallona (gjithmonĂ« tĂ« zeza) dhe njĂ« shirit krahu i kuq i ndezur me njĂ« svastikĂ«. NĂ« kapelĂ«, poshtĂ« shqiponjĂ«s gjermane, njĂ« kafkĂ« argjendi. Uniformat e SS-sĂ« â Schutzstaffel, e formuar nĂ« vitin 1925 pĂ«r tĂ« mbrojtur Adolf Hitlerin dhe nazistĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« rangut tĂ« lartĂ« â u krijuan me qĂ«llimin e saktĂ« pĂ«r tĂ« mbjellĂ« frikĂ« dhe pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rshtypje te ata qĂ« gjendeshin pĂ«rballĂ« njerĂ«zve tĂ« njohur me nofkĂ«n âKalorĂ«sit e ZinjtĂ« tĂ« Himmler-itâ, sipas komandantit tĂ« tyre.
Uniformë simbolike
Ishte vetĂ« FĂŒhrer-i ai qĂ« i donte nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« dhe ua diktoi idetĂ« e tij projektuesve, piktorit Karl Diebitsch dhe dizajnerit grafik Walter Heck; ky i fundit ishte edhe autori i logos sĂ« dyfishtĂ« âSâ me shkronja gotike, qĂ« binte nĂ« sy nĂ« uniforma.
Dhe ishte sĂ«rish udhĂ«heqĂ«si nazist ai qĂ« zgjodhi se kush do tâi prodhonte ato, duke ia besuar kĂ«tĂ« detyrĂ« njĂ« sipĂ«rmarrĂ«si gjerman qĂ«, nĂ« qytetin Metzingen, pranĂ« Shtutgartit, drejtonte njĂ« kompani e cila, pas luftĂ«s, do tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« njĂ« nga markat mĂ« tĂ« njohura ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« veshjeve tĂ« gatshme: Hugo Ferdinand Boss.
Projektuesi i terrorit
Me sa duket, Boss u tregua i mbushur me një entuziazëm të veçantë, aq sa fillimisht punoi fshehurazi, duke sfiduar ligjet e Republikës së Vajmarit, të cilat ua ndalonin grupeve politike mbajtjen e uniformave. Ky zell i solli sipërmarrësit, në fund të konfliktit, akuza për bashkëpunim dhe për kontribut aktiv në makinën e luftës naziste.
I privuar nga e drejta e votĂ«s dhe i dĂ«nuar nĂ« shkallĂ«n e parĂ« me njĂ« gjobĂ« prej 100 mijĂ« markash â e cila mĂ« vonĂ« u revokua nĂ« shkallĂ«n e dytĂ« â Boss u mbrojt duke pretenduar se kishte punuar pĂ«r regjimin vetĂ«m nga nevoja, pasi kompania e tij ndodhej nĂ« vĂ«shtirĂ«si tĂ« mĂ«dha financiare.
Zgjedhja
Sipërmarrësi, një ish-kaporal i ushtrisë gjatë Luftës së Parë Botërore, e kishte themeluar kompaninë e tij, të specializuar në prodhimin e veshjeve sportive dhe mushamave, në vitin 1923. Por në vitin 1930 u përball me një krizë të thellë që e çoi në prag të falimentimit, me kapital zero dhe vetëm gjashtë makina qepëse.
Porosia nga Partia e re Nacional-Socialiste e ndihmoi ndjeshĂ«m tĂ« rimĂ«kĂ«mbej, aq sa kompania lulĂ«zoi dhe u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« nga mĂ« aktivet nĂ« industrinĂ« tekstile gjermane tĂ« viteve â30. MegjithatĂ«, teza e leverdisĂ« thjesht ekonomike u lĂ«kund shpejt, ndĂ«rsa dalĂ«ngadalĂ« dolĂ«n nĂ« pah dĂ«shmitĂ« e atyre qĂ« kishin mbijetuar vitet e tmerrshme dhe kishin punuar nĂ« fabrikĂ«n e tij.
Siklet
Thashetheme dhe dyshime qĂ« i shtynĂ« pronarĂ«t e rinj â tĂ« pĂ«rfaqĂ«suar nga i biri, Siegfried, dhe dhĂ«ndri Eugen Holy, i cili mori drejtimin pas vdekjes sĂ« themeluesit nĂ« vitin 1948 â tĂ« hetonin, pas vitesh hezitimi, duke porositur njĂ« studim mbi tĂ« kaluarĂ«n e kompanisĂ«.
PĂ«rfundimet fillestare nuk u botuan, por mĂ« vonĂ« u krye njĂ« hetim i ri, kĂ«tĂ« herĂ« nga Roman Koester, profesor i historisĂ« ushtarake nĂ« Universitetin e Forcave tĂ« Armatosura Gjermane nĂ« Mynih, i cili i botoi rezultatet nĂ« librin e tij Hugo Boss, 1924â1945. Historia e njĂ« fabrike veshjesh midis RepublikĂ«s sĂ« Vajmarit dhe Rajhut tĂ« TretĂ«, botuar nĂ« Gjermani nĂ« vitin 2011.
Koleksioni i vitit 1934
Koester, duke theksuar se kompania dukej sinqerisht e interesuar për të hedhur dritë mbi këtë periudhë, analizoi me kujdes librat e kontabilitetit dhe historinë e saj. Ai konfirmoi atë që dëshmitë dhe gjyqi kishin treguar: Hugo Ferdinand Boss jo vetëm që u pasurua falë nazizmit, duke prodhuar uniforma për SS-në, Rininë Hitleriane, ushtrinë gjermane dhe, mbi të gjitha, SA-në, por ishte edhe një nazist i bindur, pasi ishte anëtar i partisë që nga viti 1931, dy vjet para se Hitleri të bëhej kancelar.
Sigurisht, kompania e tij nuk ishte e vetmja qĂ« prodhonte uniforma, por ishte ndĂ«r mĂ« tĂ« pĂ«rfshirat, aq sa nĂ« vitin 1934 lançoi njĂ« koleksion tĂ« posaçëm kushtuar uniformave ushtarake. KĂ«shtu, themeluesi fitoi nofkĂ«n âdizajneri i Hitleritâ, edhe pse uniformat ishin projektuar nga tĂ« tjerĂ«.
Keqtrajtim dhe shfrytëzim
Si kompani e pĂ«rfshirĂ« nĂ« pĂ«rpjekjet e luftĂ«s, ajo pĂ«rfitonte lĂ«ndĂ« tĂ« para tĂ« vĂ«shtira pĂ«r tâu gjetur dhe, mbi tĂ« gjitha, e privuar nga punĂ«torĂ«t e saj shvabianĂ« tĂ« dĂ«rguar nĂ« front, rekrutonte tĂ« dĂ«buar dhe robĂ«r lufte. Numri i punĂ«torĂ«ve tĂ« detyruar arriti nĂ« rreth 180 (nga njĂ« total prej 300 punonjĂ«sish), kryesisht gra dhe evropiano-lindorĂ«, tĂ« detyruar tĂ« punonin nĂ« kushte çnjerĂ«zore.
Punëtorët e burgosur ishin në mëshirën e rojeve të pamëshirshme, të cilët nuk i kushtonin vëmendje shëndetit të tyre, dhe jetonin në një kamp përqendrimi ngjitur me fabrikën e Metzingen-it. Punëtorja polake Maria Klima, e detyruar të punonte në punishten e qepjes në moshën 14-vjeçare, tregoi se turnet ishin 12-orëshe dhe se keqtrajtimet nga rojet ishin të shpeshta dhe të rënda, edhe ndaj atyre që ishin të sëmurë.
Ata që mbetën
Pas rënies së Hitlerit dhe pushtimit francez të zonës përreth Metzingen-it, Hugo Ferdinand Boss vazhdoi të punonte nën administrimin francez, duke prodhuar veshje për forcat ajrore franceze, ushtrinë dhe Kryqin e Kuq. Megjithatë, kjo nuk e shpëtoi nga gjyqi dhe akuzat për kontribut në tmerret naziste.
NjĂ« kontribut qĂ« vetĂ« kompania e pranoi pas botimit tĂ« librit investigativ tĂ« Koester-it, aq sa ndjeu nevojĂ«n tĂ« publikonte njĂ« mesazh keqardhjeje nĂ« faqen e saj zyrtare tĂ« internetit, ku shkruhej: âU kĂ«rkojmĂ« ndjesĂ« njerĂ«zve qĂ« vuajtĂ«n pĂ«r shkak tĂ« operacioneve tĂ« prodhimit tĂ« Hugo Ferdinand Boss gjatĂ« epokĂ«s naziste.â
Presidenti amerikan po e armatos teknologjinë, por tarifat e tij dhe Brexit-i krijojnë një mundësi befasuese për të rimarrë kontrollin digjital të jetëve tona.
Cory Doctorow*
KanĂ« kaluar 25 vjet qĂ« kur nisa punĂ«n pĂ«r Electronic Frontier Foundation, njĂ« organizatĂ« jofitimprurĂ«se amerikane e pĂ«rkushtuar mbrojtjes dhe promovimit tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut nĂ« internet. Kam punuar nĂ« dhjetĂ«ra vende me aktivistĂ«, politikanĂ« dhe nĂ«punĂ«s civilĂ«, duke u pĂ«rpjekur tĂ« zbĂ«rthej pyetjet e ndĂ«rlikuara teknike qĂ« ngre interneti, dhe çdo diskutim pĂ«rfundonte nĂ« tĂ« njĂ«jtin vend. âNĂ« rregull,â thoshin ata, âe ke shpjeguar qartĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« rregulluar teknologjinĂ«, por ne nuk mund ta bĂ«jmĂ«.â
Pse jo? Sepse â pa pĂ«rjashtim â pĂ«rfaqĂ«suesi tregtar i SHBA-sĂ« kishte mbĂ«rritur para meje nĂ« secilin prej atyre vendeve dhe e kishte bĂ«rĂ« tmerrĂ«sisht tĂ« qartĂ« se, nĂ«se do ta rregullonin teknologjinĂ« nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« favorizonte njerĂ«zit e tyre, industrinĂ« e tyre dhe interesat kombĂ«tare, SHBA do tâi mbytĂ« me tarifa.
Por frikĂ«simi Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ« e çuditshme. NĂ«se dikush tĂ« kĂ«rkon tâu bindesh urdhrave tĂ« tij pĂ«rndryshe do ta djegĂ« shtĂ«pinĂ«, ti bindesh, dhe ai e djeg shtĂ«pinĂ« gjithsesi⊠mirĂ«, je pak budalla nĂ«se vazhdon tĂ« bĂ«sh atĂ« qĂ« tĂ« thotĂ«, apo jo?
Tarifat e Donald Trump-it kanĂ« hapur njĂ« mundĂ«si tĂ« re pĂ«r teknologjinĂ« nga e cila jemi bĂ«rĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« varur. Sot, pothuajse e gjithĂ« teknologjia jonĂ« vjen nga kompani amerikane dhe na serviret si njĂ« menu fikse. NĂ«se dĂ«shiron tĂ« flasĂ«sh me miqtĂ« nĂ« njĂ« platformĂ« tĂ« Meta-s, duhet tĂ« lejosh Mark Zuckerberg-un tĂ« pĂ«rgjojĂ« bisedat e tua. NĂ«se dĂ«shiron njĂ« telefon qĂ« funksionon, duhet tĂ« lejosh Tim Cook-un e Apple-it tĂ« marrĂ« 30 peni nga çdo paund qĂ« shpenzon dhe tâi japĂ«sh atij tĂ« drejtĂ«n e vetos mbi programet qĂ« mund tĂ« pĂ«rdorĂ«sh. NĂ«se dĂ«shiron tĂ« kĂ«rkosh nĂ« internet, duhet tâi tregosh Sundar Pichai-t tĂ« Google-it edhe çfarĂ« ngjyre tĂ« brendshme vesh.
Ky Ă«shtĂ« njĂ« vend vĂ«rtet i çuditshĂ«m ku kanĂ« pĂ«rfunduar kompjuterĂ«t digjitalĂ«. Ădo kompjuter nĂ« jetĂ«n tĂ«nde â nga telefoni te altoparlanti inteligjent, laptopi apo televizori â teorikisht Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« ekzekutojĂ« çdo program, pĂ«rfshirĂ« edhe ata qĂ« prodhuesit do tĂ« preferonin tâi shmangje. Kjo do tĂ« thotĂ« se nĂ« teknologji nuk ka menu fikse: gjithçka mund tĂ« merret Ă la carte. FalĂ« fleksibilitetit tĂ« pafund tĂ« kompjuterĂ«ve, çdo gardh dhjetĂ«metĂ«rsh qĂ« njĂ« bos i teknologjisĂ« amerikane vendos nĂ« njĂ« produkt digjital nga i cili varet jeta jote, fton njĂ« programues tĂ« tĂ« sigurojĂ« njĂ« shkallĂ« katĂ«rmetĂ«rshe pĂ«r ta kapĂ«rcyer me lehtĂ«si. MegjithatĂ«, ne miratuam ligje â me kĂ«mbĂ«nguljen e pĂ«rfaqĂ«suesit tregtar tĂ« SHBA-sĂ« â qĂ« ua ndalojnĂ« programuesve tĂ« tĂ« ndihmojnĂ« tĂ« ndryshosh pajisjet qĂ« zotĂ«ron, nĂ« mĂ«nyra tĂ« ligjshme, nĂ«se prodhuesi kundĂ«rshton. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« nga arsyet qĂ« çon nĂ« atĂ« qĂ« unĂ« e quaj âenshittificationâ tĂ« teknologjisĂ«.
Ekziston vetĂ«m njĂ« arsye pse bota nuk po vlon nga produkte dhe projekte jashtĂ«zakonisht fitimprurĂ«se qĂ« do ta ç-enĂ«shittifikonin teknologjinĂ« e dĂ«mtuar amerikane: partnerĂ«t (e dikurshĂ«m) tregtarĂ« u detyruan me bullizĂ«m tĂ« miratonin ligje âanti-anashkalimâ, qĂ« ndalojnĂ« llojin e inxhinierisĂ« sĂ« kundĂ«rt qĂ« Ă«shtĂ« parakusht pĂ«r tĂ« modifikuar njĂ« produkt ekzistues dhe pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« funksionojĂ« mĂ« mirĂ« pĂ«r pĂ«rdoruesit (nĂ« kurriz tĂ« prodhuesit). Por tarifat e Trump-it e ndryshojnĂ« kĂ«tĂ« realitet. Pazari i vjetĂ«r â mbaje sektorin tĂ«nd tĂ« teknologjisĂ« tĂ« lidhur me zinxhirĂ«, ekspozo njerĂ«zit e tu ndaj plaçkitjes sĂ« tĂ« dhĂ«nave dhe parave tĂ« tyre, dhe nĂ« kĂ«mbim SHBA nuk do tĂ« vendosĂ« tarifa â ka vdekur.
Kjo do tĂ« thotĂ« se aktivistĂ«t pĂ«r tĂ« drejtat digjitale, qĂ« prej vitesh pĂ«rpiqen tĂ« heqin qafe ligjet âanti-anashkalimâ, kanĂ« njĂ« aleat tĂ« ri tĂ« mundshĂ«m: investitorĂ«t dhe teknologĂ«t qĂ« do tĂ« donin tĂ« fitonin njĂ« mal me para duke gĂ«rryer marzhet e linjave mĂ« fitimprurĂ«se tĂ« bizneseve mĂ« fitimprurĂ«se qĂ« ka parĂ« ndonjĂ«herĂ« bota.
NĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, inxhinieria e kundĂ«rt kufizohet nga neni 6 i DirektivĂ«s Evropiane tĂ« Softuerit tĂ« vitit 2001. KompanitĂ« amerikane e kanĂ« shfrytĂ«zuar kĂ«tĂ« fakt â qĂ« kompanitĂ« britanike nuk mund tâi modifikojnĂ« produktet e tyre â pĂ«r tĂ« na pĂ«rgjuar dhe pĂ«r tĂ« na goditur me tarifa marramendĂ«se. Tani, pas Brexit-it, Britania e Madhe Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« pozitĂ« unike pĂ«r ta shfrytĂ«zuar kĂ«tĂ« moment. Ndryshe nga kushĂ«rinjtĂ« tanĂ« evropianĂ«, nuk kemi pse tĂ« presim shfuqizimin e direktivĂ«s sĂ« tĂ« drejtĂ«s sĂ« autorit pĂ«rpara se ta heqim nenin 6 nga librat tanĂ« tĂ« ligjit dhe kĂ«shtu tĂ« nxjerrim diçka tĂ« mirĂ« nga Brexit-i.
PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ky Ă«shtĂ« njĂ« model biznesi i provuar. Platformat amerikane tĂ« teknologjisĂ« nxjerrin qindra miliarda dollarĂ« nĂ« qira dhe tarifa tĂ« kota nga e gjithĂ« bota. Siç u tha Jeff Bezos botuesve kur themeloi Amazon-in: âMarzhi juaj Ă«shtĂ« mundĂ«sia ime.â Pse tĂ« mos veprojmĂ« shpejt dhe tâia thyejmĂ« lodrat Jeff-it?
TĂ« fitosh qindra miliarda dollarĂ« nĂ« vit Ă«shtĂ« njĂ« rrugĂ« shumĂ« mĂ« e mirĂ« sesa tĂ« ndĂ«rtosh qendra tĂ« tĂ« dhĂ«nave pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur njĂ« sektor tĂ« inteligjencĂ«s artificiale qĂ« po humbet miliarda çdo vit dhe po shkon drejt njĂ« pĂ«rplasjeje tĂ« madhe, dhe kĂ«tĂ« mund ta bĂ«jmĂ« pa shkatĂ«rruar çfarĂ« ka mbetur nga furnizimi ynĂ« me ujĂ« dhe pa rrĂ«zuar rrjetin tonĂ« energjetik qĂ« tashmĂ« po kĂ«rcet. Ka shumĂ« teknologĂ« qĂ« janĂ« dĂ«buar me forcĂ« nga SHBA dhe qĂ« do ta kapnin me tĂ« dyja duart mundĂ«sinĂ« pĂ«r tâua zbrazur miliardat ish-punĂ«dhĂ«nĂ«sve tĂ« tyre. Ka gjithashtu shumĂ« investitorĂ« qĂ« kĂ«rkojnĂ« njĂ« mundĂ«si biznesi, suksesi i sĂ« cilĂ«s nuk varet nga sa monedha $TRUMP blejnĂ«.
Nuk janĂ« vetĂ«m aktivistĂ«t e tĂ« drejtave digjitale, investitorĂ«t dhe sipĂ«rmarrĂ«sit qĂ« kanĂ« interes nĂ« kĂ«tĂ« betejĂ«. Tani qĂ« Trump e ka bĂ«rĂ« tĂ« qartĂ« se SHBA nuk ka mĂ« aleatĂ« apo partnerĂ« tregtarĂ«, por vetĂ«m rivalĂ« dhe kundĂ«rshtarĂ«, tĂ« gjithĂ« nĂ« botĂ« po pĂ«rpiqen tĂ« kuptojnĂ« nĂ«se mund tâi besojnĂ« infrastrukturĂ«s amerikane tĂ« teknologjisĂ« pĂ«r qeveritĂ«, bizneset dhe tĂ« dhĂ«nat personale.
PĂ«rgjigjja Ă«shtĂ« njĂ« âjoâ e fortĂ«. Mjafton tĂ« shikosh GjykatĂ«n Penale NdĂ«rkombĂ«tare, e cila braktisi Microsoft Office dhe kaloi nĂ« njĂ« alternativĂ« evropiane pasi Trump sanksionoi zyrtarĂ«t e saj pĂ«r nxjerrjen e njĂ« urdhĂ«r-arresti ndaj gjenocidarit Benjamin Netanyahu. MenjĂ«herĂ« pasi Trump e denoncoi gjykatĂ«n, gjyqtarĂ«t humbĂ«n aksesin nĂ« tĂ« gjitha llogaritĂ« e tyre Microsoft â email-et, dokumentet, kalendarĂ«t, librat e adresave. Gjykata, nĂ« thelb, u âbllokuaâ. Microsoft e mohon kĂ«tĂ«, por mes gjyqtarĂ«ve tĂ« GjykatĂ«s Penale NdĂ«rkombĂ«tare dhe njĂ« monopoli amerikan tĂ« teknologjisĂ«, e di kĂ« besoj.
Trump Ă«shtĂ« i aftĂ« tâi shndĂ«rrojĂ« kompanitĂ« amerikane tĂ« teknologjisĂ« nĂ« armĂ«, dhe askush nuk e di se ku do tĂ« pĂ«rfundojĂ« kjo. Mbani mend se kur grabitĂ«s rusĂ« vodhĂ«n miliona dollarĂ« traktorĂ« John Deere dhe i dĂ«rguan nĂ« Ăeçeni, kompania ishte nĂ« gjendje tĂ« dĂ«rgonte njĂ« sinjal âvrasĂ«sâ qĂ« i bĂ«ri ata tĂ« papĂ«rdorshĂ«m.
Derisa tĂ« shfuqizojmĂ« ligjin âanti-anashkalimâ, ne nuk mund tĂ« bĂ«jmĂ« inxhinieri tĂ« kundĂ«rt tĂ« softuerit amerikan tĂ« cloud-it â qoftĂ« databazĂ«, pĂ«rpunues teksti apo edhe traktor â pĂ«r tĂ« zĂ«vendĂ«suar kodin pronĂ«sor amerikan me alternativa tĂ« hapura, tĂ« forta dhe tĂ« auditueshme, qĂ« do tĂ« mbronin sovranitetin tonĂ« digjital. E njĂ«jta gjĂ« vlen pĂ«r çdo teknologji tĂ« lidhur me serverĂ« tĂ« operuar nga qeveri qĂ« mund tĂ« kenĂ« interesa kundĂ«r nesh â fjala vjen, inverterĂ«t dhe bateritĂ« diellore qĂ« blejmĂ« nga Kina.
Kjo është gjendja e punëve në agimin e vitit 2026. Lëvizja për të drejtat digjitale ka dy aleatë të fuqishëm potencialë në betejën për të rimarrë të drejtën e njerëzve për të ndryshuar mënyrën se si funksionojnë pajisjet e tyre, për të rikthyer privatësinë dhe një marrëveshje të drejtë me teknologjinë: investitorët dhe skifterët e sigurisë kombëtare.
Pranohet se dera Ă«shtĂ« hapur vetĂ«m pak, por ajo ka qenĂ« e mbyllur fort qĂ« nga kthesa e shekullit. Kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« mirĂ« teknologjike, âtĂ« hapet pakâ Ă«shtĂ« propozimi mĂ« emocionues qĂ« kam dĂ«gjuar prej dekadash.
Më 11 janar 1943, në rrugët e Nju Jorkut, një atentat i mirëorganizuar i mori jetën Karlo Treskës, një nga figurat më të shquara të anarkizmit italo-amerikan. Redaktor, orator dhe organizator i fuqishëm sindikalist gjatë viteve 1910, Treska ishte bërë i njohur si një kundërshtar i pamëshirshëm i fashizmit, stalinizmit dhe përpjekjeve të mafias për të infiltruar lëvizjen sindikale.
Në komunitetin e emigrantëve italianë dhe në qarqet radikale të SHBA-së, Treska njihej për guximin e tij të rrallë. Ai sfidonte publikisht autoritetet fashiste të Italisë, denonconte represionin e regjimit të Stalinit dhe paralajmëronte për ndikimin e mafias në organizatat punëtore. Për shkak të qëndrimeve të tij të forta dhe veprimtarisë së hapur politike, ai kishte fituar armiq brenda dhe jashtë vendit.
Për vrasjen e tij u shfaqën dy teori kryesore. Njëra sugjeronte se atentati ishte një urdhër i mafias së Nju Jorkut, i diktuar nga Sicilia, si hakmarrje për ndërhyrjen e Treskës në lëvizjet sindikale që minonin interesat e tyre. Teoria tjetër e lidhte ngjarjen me shërbimin sekret sovjetik NKVD, që sipas disa burimeve e kishte eliminuar Treskën për kritikat e tij të hapura ndaj Stalinit dhe politikave të Bashkimit Sovjetik.
Vdekja e Karlo Treskës shënoi një goditje të rëndë për lëvizjen radikale dhe sindikaliste amerikane. Ai mbeti simbol i rezistencës kundër tiranisë, si nga e djathta autoritare ashtu edhe nga e majta diktatoriale, dhe një kujtesë e tragjedisë së atyre që guxojnë të sfidojnë fuqitë e errëta politike.
Atentati ndaj tij nuk ishte vetëm një akt dhune individual, por reflektim i tensioneve ndërkombëtare dhe brenda komunitetit emigrant, ku ideologjitë radikale dhe krimi i organizuar shpesh bashkëpunonin në hije për të hequr qafe kundërshtarët e tyre më të zëshëm.
Më 11 janar 1944, në qytetin e Veronës, përpara një skuadre pushkatimi të Republikës Fashiste të Salos, përfundoi jeta e Galeazzo Cianos, njërit prej emrave më të njohur dhe njëkohësisht më tragjikë të elitës politike italiane gjatë Luftës së Dytë Botërore. Vetëm 40 vjeç, ish-ministri i Jashtëm i Italisë dhe dhëndri i Benito Mussolinit u bë viktimë e të njëjtit regjim që kishte shërbyer për vite me radhë.
Galeazzo Ciano ishte figurĂ« qendrore e diplomacisĂ« fashiste nga viti 1936 deri nĂ« vitin 1943. I ri, ambicioz dhe me formim diplomatik, ai pĂ«rfaqĂ«sonte fytyrĂ«n moderne tĂ« ItalisĂ« sĂ« Mussolinit nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. Si ministĂ«r i JashtĂ«m, Ciano ishte i pĂ«rfshirĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« aleancĂ«n me GjermaninĂ« naziste, nĂ« Paktin e ĂeliktĂ« dhe nĂ« vendimet qĂ« e futĂ«n ItalinĂ« nĂ« luftĂ«. MegjithatĂ«, me kalimin e kohĂ«s, ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« kritik tĂ« hapur tĂ« varĂ«sisĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« thellĂ« nga Hitleri dhe tĂ« aventurĂ«s ushtarake qĂ« po e çonte vendin drejt katastrofĂ«s.
Moment kyç në fatin e tij ishte mbledhja e Këshillit të Madh Fashist më 25 korrik 1943. Atje, Ciano votoi pro mocionit që çoi në rrëzimin e Mussolinit nga pushteti. Ky akt, i konsideruar tradhti nga Duçja dhe besnikët e tij, do të vuloste më vonë dënimin me vdekje të dhëndrit të tij.
Pas kapitullimit tĂ« ItalisĂ« dhe krijimit tĂ« RepublikĂ«s sĂ« Salos, njĂ« shtet kukull nĂ«n kontrollin gjerman, Ciano u arrestua nga forcat fashiste. NĂ« Verona u organizua njĂ« proces i ashtuquajtur gjyqĂ«sor, i njohur si âGjyqi i VeronĂ«sâ, ku verdikti ishte i paracaktuar. I akuzuar pĂ«r tradhti ndaj regjimit, ai u dĂ«nua me pushkatim sĂ« bashku me disa ish-hierarkĂ« tĂ« tjerĂ« fashistĂ« qĂ« kishin kundĂ«rshtuar Mussolinin.
Ekzekutimi i Galeazzo Cianos nuk ishte vetëm një akt hakmarrjeje politike, por edhe simbol i përçarjes së thellë brenda vetë fashizmit italian në momentet e fundit të tij. Ai mbetet një figurë kontradiktore: arkitekt i politikës së jashtme fashiste, por edhe autor i ditarëve të famshëm, ku dokumentoi nga brenda prishjen morale dhe politike të regjimit.
Vdekja e tij nĂ« Verona shĂ«noi jo vetĂ«m fundin e njĂ« njeriu, por edhe agoniÂnĂ« e njĂ« epoke, ku besnikĂ«ria ndaj pushtetit u shpĂ«rblye me plumb, sapo pushteti filloi tĂ« shembet.
Parashikimet sugjerojnĂ« se ngrohja globale mund tĂ« krijojĂ« njĂ« shkurtore nga Azia drejt AmerikĂ«s sĂ« Veriut, si dhe rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r tregti, transport â dhe sulm.
Gaby Hinsliff*
Edhe njĂ« javĂ« tjetĂ«r, edhe njĂ« fenomen i çuditshĂ«m moti pĂ«r tĂ« cilin ndoshta sâkeni dĂ«gjuar kurrĂ«. NĂ«se nuk Ă«shtĂ« âbomba e motitâ me erĂ«ra dhe borĂ« ekstreme, pĂ«r tĂ« cilĂ«n Britania po pĂ«rgatitet ndĂ«rsa po shkruaj, janĂ« raportimet nĂ« Guardian pĂ«r drerĂ«t e Arktikut qĂ« po pĂ«rballen me problemin e kundĂ«rt: moti jashtĂ«zakonisht i ngrohtĂ« sjell mĂ« shumĂ« shi, i cili mĂ« pas ngrin dhe krijon njĂ« lloj bore qĂ« ata nuk e çajnĂ« dot lehtĂ« me thundrat pĂ«r tĂ« arritur ushqimin. NĂ« njĂ« habitat aq tĂ« ashpĂ«r sa Arktiku, ku mbijetesa varet nga pĂ«rshtatja e imĂ«t, edhe ndryshimet e vogla nĂ« modelet e motit kanĂ« pasoja qĂ« pĂ«rhapen pafundĂ«sisht â dhe jo vetĂ«m pĂ«r drerĂ«t.
Prej dekadash, politikanĂ«t kanĂ« paralajmĂ«ruar pĂ«r luftĂ«rat klimatike qĂ« po vijnĂ« â konflikte tĂ« nxitura nga thatĂ«sira, pĂ«rmbytje, zjarre dhe stuhi, qĂ« i detyrojnĂ« njerĂ«zit tĂ« lĂ«vizin ose i shtyjnĂ« nĂ« konkurrencĂ« me fqinjĂ«t pĂ«r burime natyrore gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« pakta. PĂ«r kĂ«do qĂ« e ka imagjinuar kĂ«tĂ« skenar larg pragut tĂ« EvropĂ«s me klimĂ« tĂ« butĂ« â nĂ« shkretĂ«tira tĂ« goditura nga thatĂ«sira ose nĂ« ishuj tĂ« PaqĂ«sorit qĂ« po fundosen ngadalĂ« nĂ« det â bisedat kĂ«tĂ« javĂ« nga ShtĂ«pia e BardhĂ« pĂ«r marrjen e pronĂ«sisĂ« sĂ« GroenlandĂ«s janĂ« njĂ« zgjim i ashpĂ«r. Siç po u thotĂ« kujtdo qĂ« Ă«shtĂ« gati ta dĂ«gjojĂ« Admirali i ParĂ« i FlotĂ«s britanike, gjenerali Sir Gwyn Jenkins, shkrirja e veriut pĂ«r shkak tĂ« krizĂ«s klimatike ka kohĂ« qĂ« ka ndezur njĂ« garĂ« tĂ« egĂ«r nĂ« Arktikun qĂ« po shkrin, pĂ«r burime, territor dhe akses strategjikisht jetik drejt Atlantikut. PĂ«r tĂ« kuptuar se si kjo kĂ«rcĂ«non EvropĂ«n veriore, shikoni majĂ«n e globit, jo njĂ« hartĂ« tĂ« sheshtĂ«.
Deri nĂ« fillim tĂ« viteve 2040, parashikimet sugjerojnĂ« se ngrohja globale mund tâi ketĂ« bĂ«rĂ« ujĂ«rat e ngrira rreth polit tĂ« veriut â oqeanin qĂ« ndan RusinĂ« nga Kanadaja dhe Groenlanda â pothuajse pa akull gjatĂ« verĂ«s. Kjo hap potencialisht njĂ« shkurtore tĂ« re nga Azia drejt AmerikĂ«s sĂ« Veriut, jo rreth mesit tĂ« planetit, por mbi krye, duke krijuar rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r tregti, transport, peshkim â dhe, mĂ« kĂ«rcĂ«nueshĂ«m, pĂ«r sulm.
Si pasojĂ«, nga nĂ«n akullin qĂ« po shkrin po del njĂ« teatĂ«r i ri konflikti, dhe Kina, Rusia dhe SHBA po pĂ«rfshihen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nĂ« njĂ« betejĂ« pĂ«r dominim. NdĂ«rkohĂ«, teksa temperaturat nĂ« rritje e kthejnĂ« veriun e largĂ«t nĂ« njĂ« shah tĂ« autokratĂ«ve, territore aq fatkeqe sa tĂ« jenĂ« pengesĂ« nĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ« â nga Groenlanda te Kanadaja e deri te arkipelagu norvegjez i Svalbardit, prej kohĂ«sh i lakmuar nga Rusia â rrezikojnĂ« tĂ« shndĂ«rrohen nĂ« gurĂ« shahu.
Pothuajse po aq të rrezikshme për këto vende sa kërcënimet që zbardh shkrirja e polit janë, në njëfarë mënyre, edhe mundësitë. Pse, për dreq, SHBA mendon se i duhet të aneksojë Groenlandën mike për të mbrojtur këtë kufi kritik arktik? Në fund të fundit, trupat amerikane janë të stacionuara në këtë territor autonom danez që nga Lufta e Dytë Botërore, dhe Danimarka e ka bërë të qartë se janë më se të mirëpritur të sjellin edhe më shumë. E vetmja përfitim që vjen realisht vetëm me pronësinë, interesantërisht, janë të drejtat mbi pasuritë nëntokësore që mund të çlirohen teksa ky vend i ngrirë ngrohet.
Groenlanda Ă«shtĂ« njĂ« burim i rrallĂ« ende i pashfrytĂ«zuar jo vetĂ«m i naftĂ«s dhe gazit, por edhe i mineraleve tĂ« tokĂ«s sĂ« rrallĂ«, tĂ« pĂ«rdorura pĂ«r gjithçka, nga bateritĂ« e makinave elektrike te procesorĂ«t e qendrave tĂ« tĂ« dhĂ«nave â po aq jetike pĂ«r shpresat amerikane pĂ«r tĂ« fituar njĂ« garĂ« teknologjike me KinĂ«n sa ishin goma nga Malaja apo pambuku nga India pĂ«r ekonomitĂ« koloniale tĂ« dikurshme. Edhe pse shpesh Ă«shtĂ« gabim tĂ« kĂ«rkosh shumĂ« logjikĂ« nĂ« atĂ« qĂ« duket si çmenduri presidenciale, nĂ« orbitĂ«n e Trumpit nuk mungojnĂ« ideologĂ« dhe âtech brosâ tĂ« aftĂ« tâia lidhin tĂ« gjitha kĂ«to dhe tâia shesin atij. Dhe, ndĂ«rsa nxjerrja minerare nĂ« Arktik mund tĂ« mos jetĂ« ekonomikisht e vlefshme pĂ«r shumĂ« vite, ankesat e Trumpit kĂ«tĂ« javĂ« se Groenlanda Ă«shtĂ« âplot me anije kineze dhe ruse kudoâ sugjerojnĂ« se dikush e ka bindur se nuk mund tâi lĂ«rĂ« rivalĂ«t tâia dalin pĂ«rpara nĂ« njĂ« mundĂ«si zhvillimi potencialisht shumĂ« tĂ« vlefshme â njĂ« koncept qĂ« çdo ish-magnat i pasurive tĂ« paluajtshme e kupton. NĂ« fund tĂ« fundit, nĂ« UkrainĂ« Trump kĂ«rkoi tĂ« drejta pĂ«r nxjerrjen e mineraleve tĂ« tokĂ«s sĂ« rrallĂ« nĂ« kĂ«mbim tĂ« garancive tĂ« sigurisĂ«, dhe nĂ« Gaza ai pĂ«rfytyroi ndĂ«rtimin e hoteleve mbi rrĂ«nojat e bombarduara: pse tĂ« mos nxirret njĂ« fitim i shpejtĂ« nga katastrofa mjedisore?
Dhe ndĂ«rsa pĂ«r britanikĂ«t e gjitha kjo duket si njĂ« epokĂ« e re perandorie, pĂ«r besnikĂ«t e MAGA-s ndoshta tingĂ«llon si jehonĂ« e njĂ« historie shumĂ« amerikane: ajo e kolonĂ«ve qĂ« bĂ«nĂ« pasurinĂ« duke ndjekur karvanĂ«t drejt perĂ«ndimit, duke shtyrĂ« kufijtĂ« e kombit pa pushim, duke marrĂ« tokat e popujve indigjenĂ« dhe duke u mbajtur fort pas tyre pĂ«rmes njĂ« pĂ«rzierjeje brutale tregtie dhe dhune. QĂ«llimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« pushtohet Groenlanda, shpjegon sekretari amerikan i shtetit Marco Rubio, por ta blejnĂ«, ose tĂ« paktĂ«n tĂ« marrin me qira akses ekskluziv ushtarak. ĂshtĂ« tregues i shpejtĂ«sisĂ« marramendĂ«se me tĂ« cilĂ«n Ă«shtĂ« shembur marrĂ«dhĂ«nia e SHBA me aleatĂ«t e saj tĂ« dikurshĂ«m â nĂ« pak mĂ« shumĂ« se njĂ« vit â qĂ« kjo tĂ« synojĂ« tĂ« jetĂ« qetĂ«suese: hej miq, thjesht duam tâju shfrytĂ«zojmĂ«, jo tâju vrasim!
Duke pasur parasysh vĂ«mendjen famĂ«keqĂ«sisht tĂ« shkurtĂ«r tĂ« presidentit, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« dihet çfarĂ« fati e pret GroenlandĂ«n. Ndoshta ai thjesht do tĂ« mĂ«rzitet dhe do tĂ« kalojĂ« te diçka tjetĂ«r, sidomos pasi tĂ« kenĂ« mbaruar zgjedhjet afatmesme dhe tĂ« ketĂ« mĂ« pak nevojĂ« pĂ«r dramĂ« jashtĂ« vendit pĂ«r tĂ« shpĂ«rqendruar nga dĂ«shtimet brenda. Ose ndoshta ShtĂ«pia e BardhĂ« do tĂ« huazojĂ« nga manuali i Putinit, duke shfrytĂ«zuar dĂ«shirĂ«n e groenlandezĂ«ve pĂ«r pavarĂ«si nga Danimarka pĂ«r tĂ« nxitur njĂ« lloj trazire tĂ« brendshme qĂ« sot ndizet lehtĂ«sisht nĂ« epokĂ«n e rrjeteve sociale â pĂ«rpara se SHBA tĂ« shfaqet si shpĂ«timtarja dashamirĂ«se qĂ« hyn nĂ« skenĂ« pĂ«r tâi mbajtur tĂ« sigurt dhe pĂ«r tâi bĂ«rĂ« tĂ« pasur.
Por sidoqoftë, më mirë të mësohemi me idenë se ky është fillimi, jo fundi, i konflikteve që mund të vijnë teksa ngrohja globale ridizenjon hartat tona, shthur aleanca të vjetra dhe krijon rivalitete të reja vdekjeprurëse për tokë, ujë dhe burime natyrore.
Sigurisht qĂ« do tĂ« jetĂ« mĂ« keq pĂ«r ata qĂ« tashmĂ« jetojnĂ« nĂ« kufijtĂ« e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« â nĂ« shkretĂ«tira tepĂ«r tĂ« thata pĂ«r tĂ« rritur çfarĂ«do gjĂ«je, ose nĂ« qytete bregdetare qĂ« tashmĂ« po luftojnĂ« me rritjen e nivelit tĂ« detit, ose nĂ« vende shumĂ« tĂ« varfra pĂ«r tâu mbrojtur nga stuhitĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« dhunshme â sesa pĂ«r EvropĂ«n tonĂ« me fat e klimĂ« tĂ« butĂ«. Dhe sigurisht qĂ« kĂ«to rreziqe mund tĂ« menaxhoheshin mĂ« mirĂ« nga qeveri bashkĂ«punuese qĂ« e trajtojnĂ« shkrirjen e veriut si njĂ« sfidĂ« kolektive pĂ«r njerĂ«zimin, jo si njĂ« garĂ« vdekjeprurĂ«se pĂ«r avantazh kombĂ«tar.
Por nĂ« javĂ«n kur Trump njoftoi se SHBA do tĂ« tĂ«rhiqej nga njĂ« sĂ«rĂ« nismash ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r klimĂ«n, kjo qartazi nuk Ă«shtĂ« bota ku jetojmĂ«. KĂ«shtu qĂ«, nĂ«se asgjĂ« tjetĂ«r, le tĂ« shĂ«rbejĂ« Groenlanda e pĂ«rballur me kaq shumĂ« presion si njĂ« kujtesĂ« se kriza klimatike do tĂ« ketĂ« pasoja gjeopolitike qĂ« ende mezi kemi filluar tâi kuptojmĂ« â dhe se çfarĂ«do qĂ« ende mund tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r tĂ« frenuar rritjen e temperaturave ose pĂ«r tĂ« zbutur pasojat e tyre ka rĂ«ndĂ«si. Madje, ose ndoshta sidomos, nĂ«se ende nuk mund ta zhbĂ«jmĂ« dĂ«min qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« me kaq vullnet.
Gaby Hinsliff është kolumniste e Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Filmat e tij brutalë e vendosën kinemanë koreane në hartën botërore. Tani, regjisori i Oldboy rikthehet me një satirë therëse për një burrë që shtyhet drejt vrasjes pasi humbet vendin e punës.
Stiv Rouz
Vala koreane po festohet sot nĂ« mbarĂ« botĂ«n, por Park Ăan-uk nuk ndihet aspak festiv. Nga jashtĂ«, Koreja e Jugut duket si njĂ« makineri e mirĂ«vajosur qĂ« prodhon pa pushim muzikĂ« pop triumfuese, kuzhinĂ«, makina, kinema (sidomos Parasite, fitues i Oskarit) dhe seriale televizive, bashkĂ« me ekranet Samsung ku shihen ato. Por filmi i tij mĂ« i fundit, No Other Choice, e shpon kĂ«tĂ« tullumbace. Ai e paraqet KorenĂ« e sotme si njĂ« terren tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m tĂ« rĂ«nies industriale, shkurtimeve, papunĂ«sisĂ« dhe brishtĂ«sisĂ« mashkullore â pa asnjĂ« KPop Demon Hunters qĂ« tĂ« vijĂ« ta shpĂ«tojĂ« situatĂ«n.
âNuk kisha pĂ«r qĂ«llim ta bĂ«ja njĂ« portret realist tĂ« KoresĂ« sĂ« vitit 2025,â thotĂ« Parku, njĂ« 62-vjeçar i qetĂ«, pothuajse profesor. âMendoj se Ă«shtĂ« mĂ« e saktĂ« tĂ« shihet si njĂ« satirĂ« mbi kapitalizmin.â
AI është aq e fuqishme sa nuk mund të konkurrosh më me të
Mjedisi i No Other Choice Ă«shtĂ« bota komikisht banale, por pothuajse fytprerĂ«se e prodhimit tĂ« letrĂ«s, ku njĂ« drejtues i sapo pushuar nga puna harton njĂ« plan tĂ« çmendur pĂ«r tĂ« ecur pĂ«rpara duke vrarĂ« rivalĂ«t e tij pĂ«r njĂ« pozicion tĂ« ri â gjĂ« qĂ« e bĂ«n mjaft keq. Por, siç sugjeron Parku, mund tĂ« ishte po aq mirĂ« edhe pĂ«r industrinĂ« e argĂ«timit, e cila Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e pasigurt nga sa duket: âEdhe pse filmat dhe serialet koreane janĂ« super-trendy globalisht, publiku korean nuk Ă«shtĂ« kthyer nĂ« kinema pas pandemisĂ«, dhe flitet gjithashtu pĂ«r kĂ«rcĂ«nimin ndaj industrisĂ« televizive. Dhe kjo rĂ«nie ndodhi menjĂ«herĂ« pas suksesit tĂ« Squid Game dhe Parasite. Mendoj se ky kontrast Ă«shtĂ« nĂ« vetvete shumĂ« ironik.â
Ironia Ă«shtĂ« mĂ«nyra bazĂ« e kinemasĂ« sĂ« Parkut. No Other Choice nis me rrogĂ«tarin Man-su (luajtur nga Li BjĂ«ng-hun) qĂ« pĂ«rgĂ«zon veten se i ka tĂ« gjitha: punĂ« tĂ« mirĂ«, shtĂ«pi tĂ« bukur, grua tĂ« dashur, dy fĂ«mijĂ« dhe dy qen. Ai e mirĂ«pret ardhjen e vjeshtĂ«s, pa e kuptuar se ajo paralajmĂ«ron rĂ«nien e tij: brenda pak ditĂ«sh, ai gjendet nĂ« gjunjĂ« duke lypur punĂ«, pasi Ă«shtĂ« pushuar nga shefat e rinj amerikanĂ« â gjĂ« qĂ« e çon drejt planit tĂ« tij tĂ« çmendur pĂ«r vrasje. TingĂ«llon e zymtĂ«, por filmi Ă«shtĂ« i mbushur me humor tĂ« zi, slapstick therĂ«s dhe dhunĂ« tĂ« ngathĂ«t, pĂ«rfshirĂ« njĂ« plan qesharak pĂ«r tĂ« eliminuar njĂ« rival duke u dehur deri nĂ« shkatĂ«rrim me tĂ« â pĂ«rmes teknikĂ«s tipikisht koreane tĂ« poktanju: njĂ« gotĂ« uiski e zhytur nĂ« njĂ« gotĂ« birre. Parku pranon se nĂ« tĂ« kaluarĂ«n nuk ishte i panjohur me kĂ«tĂ« koktejl, âpor tani nuk e pi mĂ«. E kuptova qĂ« nuk duhet tâia bĂ«ja kĂ«tĂ« vetes.â
Edhe titulli No Other Choice Ă«shtĂ« ironik: Man-su qartazi ka zgjedhje tĂ« tjera. Ai mund tâu kthehej punĂ«dhĂ«nĂ«sve, jo kolegĂ«ve. Ose mund ta pranonte thjesht varfĂ«rimin â por ai do tĂ« bĂ«jĂ« gjithçka pĂ«r tĂ« mos humbur shtĂ«pinĂ« dhe statusin, sidomos brenda familjes. âPubliku dĂ«shiron me ngulm ta mbĂ«shtesĂ« dhe ta shohĂ« tĂ« gjejĂ« punĂ«, por nĂ« momente tĂ« tjera kupton se zgjedhjet e tij janĂ« tĂ« gabuara,â thotĂ« Parku. âKĂ«to dy ndjenja bashkĂ«jetojnĂ« dhe publiku kalon nga njĂ«ra te tjetra. Ky ishte qĂ«llimi i filmit.â
Ironia mĂ« e madhe Ă«shtĂ« se vetĂ« Parku Ă«shtĂ« pothuajse poster-boy i fuqisĂ« kulturore koreane. Prej 20 vitesh ai ndodhet nĂ« kulmin e valĂ«s koreane dhe, bashkĂ« me bashkatdhetarin e tij Bong Xhun-ho, regjisorin e Parasite, ka thyer barriera pĂ«r kinemanĂ« e vendit. Ashtu si Bongu, filmat e Parkut kanĂ« bashkuar vlerĂ«simin festiv me suksesin komercial, veçanĂ«risht me Oldboy, i cili fitoi Ămimin e Madh tĂ« JurisĂ« nĂ« KanĂ« mĂ« 2004 dhe i prezantoi botĂ«s njĂ« markĂ« tĂ« re kinemaje: tĂ« gjallĂ«, tĂ« pĂ«rgjakshme, tĂ« shtrembĂ«ruar, por teknikisht brilante â e mishĂ«ruar nga skena ikonike e korridorit me çekan dhe ajo ku protagonisti ha njĂ« oktapod tĂ« gjallĂ«. NĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, filmat e Parkut u tregtuan nĂ«n etiketĂ«n DVD âAsia Extremeâ, krahas veprave tĂ« Kim Xhi-uun, Kim Ki-duk dhe disa regjisorĂ«ve japonezĂ«.
âNuk Ă«shtĂ« se bĂ«j zgjedhje tĂ« qĂ«llimshme pĂ«r ta zbutur dhunĂ«n time pĂ«r tĂ« shmangur njĂ« reputacion tĂ« tillĂ«,â thotĂ« ai. âNuk e di çfarĂ« filmash do tĂ« bĂ«j nĂ« tĂ« ardhmen, por ata mund tĂ« jenĂ« po aq grafikĂ« sa tĂ« mĂ«parshmit.â
Regjia nĂ« anglisht nuk ishte aq e lehtĂ« sa dukej, shton ai, sidomos nĂ« filmin e tij tĂ« parĂ« hollivudian, Stoker (2013), njĂ« thriller nĂ« stilin e Hiçkokut me Nikoll Kidman dhe Methju Gud. âNĂ« fillim kisha frikĂ«, sidomos sa i pĂ«rket komunikimit pĂ«rmes pĂ«rkthyesit,â thotĂ« ai. AktorĂ«t e ndihmuan shumĂ«. âNĂ« fakt nuk ishte aq ndryshe, ndoshta sepse Nikolla u pĂ«rpoq maksimalisht tĂ« pĂ«rshtatej me mua.â Kidman parapĂ«lqen pĂ«rgatitjen individuale, shpjegon ai, ndĂ«rsa Parku preferon tĂ« ulet me gjithĂ« kastin dhe ta punojĂ« skenarin rresht pĂ«r rresht. âI sugjerova: pse tĂ« mos e provojmĂ«? Dhe nĂ« fund, ajo tha se ishte shumĂ« e dobishme.â
Ai nuk Ă«shtĂ« rrjedhshĂ«m nĂ« anglisht dhe sot flet pĂ«rmes njĂ« pĂ«rkthyesi, por âanglishtja ime Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m e mirĂ« sa, nĂ«se ndiej se diçka nuk po pĂ«rkthehet saktĂ«, mund ta vĂ« nĂ« dukje,â thotĂ« ai. âNjĂ« tjetĂ«r problem mund tĂ« jetĂ« keqkuptimi nga dallimet gjuhĂ«sore ose kulturore, por unĂ« jam pĂ«rpjekur ta pĂ«rdor kĂ«tĂ« nĂ« avantazhin tim, sepse mund tĂ« ofroj njĂ« perspektivĂ« mbi shoqĂ«ritĂ« britanike ose amerikane qĂ« njerĂ«zit brenda tyre ndonjĂ«herĂ« nuk e shohin.â
Sot, ashtu si Bongu, ai alternon projekte: disa nĂ« anglisht, disa nĂ« koreanishte, tĂ« tjerĂ« hibride. Trilleri i tij lezbian The Handmaiden e zhvendosi romanin Fingersmith tĂ« Sara Uotersit nga Anglia viktoriane nĂ« KorenĂ« e fillimit tĂ« shekullit XX. NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme, No Other Choice Ă«shtĂ« pĂ«rshtatur nga romani The Ax i shkrimtarit amerikan tĂ« krimit Donald Westlake, por i vendosur nĂ« Ulsan, njĂ« qytet bregdetar nĂ« juglindje tĂ« KoresĂ«. Parku shpjegon se Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur ta adaptojĂ« historinĂ« qĂ« kur e lexoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« rreth vitit 2005 â afĂ«rsisht nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« kur doli edhe njĂ« version francez i saj. âFillimisht ishte menduar si njĂ« film amerikan nĂ« anglisht, por kaluan shumĂ« vite tĂ« kota dhe pĂ«rfundimisht u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« film korean.â
Vonesa i dha tĂ« paktĂ«n mundĂ«sinĂ« tĂ« punonte me Li BjĂ«ng-hunin, i cili bashkĂ«punoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« me Parkun nĂ« hitin Joint Security Area (2001) dhe sĂ« fundmi ka luajtur nĂ« Squid Game dhe ka dhĂ«nĂ« zĂ«rin e demonit kryesor nĂ« KPop Demon Hunters. Parku e pĂ«rshkruan si âXhek Lemoni i KoresĂ«â â i pashĂ«m, por ekspresiv dhe i gjithanshĂ«m, njĂ« njeri i zakonshĂ«m me tĂ« cilin identifikohesh. âMĂ« parĂ« do tĂ« kishte qenĂ« shumĂ« i ri pĂ«r rolin, por me kalimin e kohĂ«s arriti moshĂ«n e duhur.â
PavarĂ«sisht moshĂ«s sĂ« historisĂ«, temat e pasigurisĂ« ekonomike dhe mashkullore â dhe fakti qĂ« viktimat e kapitalizmit neoliberal kthehen kundĂ«r njĂ«ri-tjetrit nĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rballen me fajtorĂ«t e vĂ«rtetĂ« â mbeten aktuale, veçanĂ«risht nĂ« Kore. Por Parku i ka dhĂ«nĂ« njĂ« pĂ«rditĂ«sim tipik tĂ« shekullit XXI: hija e inteligjencĂ«s artificiale shfaqet fuqishĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« peizazh industrial, duke shtuar njĂ« tjetĂ«r shtresĂ« ironie. âNdĂ«rsa romani origjinal paraqiste konkurrencĂ« mes njerĂ«zve, unĂ« shtova AI-n, e cila Ă«shtĂ« aq e fuqishme sa nuk mund tĂ« konkurrosh mĂ« me tĂ«,â thotĂ« ai.
KĂ«to ankthĂ« nuk kufizohen te prodhimi i letrĂ«s â edhe pse mund tĂ« shihet si metaforĂ« e epokĂ«s analoge qĂ« po vdes. Parku e di mirĂ« se AI po i afrohet edhe profesionit tĂ« tij. âTani nuk duket aq kĂ«rcĂ«nuese, por duke parĂ« shpejtĂ«sinĂ« e zhvillimit gjatĂ« vitit tĂ« fundit, jam shumĂ« i shqetĂ«suar se sa njerĂ«z nĂ« industrinĂ« tonĂ« tĂ« filmit do tĂ« zĂ«vendĂ«sohen nga AI.â Ai shqetĂ«sohet pĂ«r kolegĂ«t, thotĂ«, âpor edhe pĂ«r njĂ« situatĂ« ku nuk do tĂ« kem zgjidhje tjetĂ«r veçse ta pĂ«rqafoj AI-n â pĂ«r shembull, nĂ«se studiot vendosin tĂ« shkurtojnĂ« buxhetet duke pĂ«rdorur AI.â
SidoqoftĂ«, ai vĂ«shtirĂ« se do tĂ« fillojĂ« tĂ« eliminojĂ« rivalĂ«t si nĂ« No Other Choice. Sidomos jo Bong Xhun-ho-n: tĂ« dy janĂ« miq tĂ« vjetĂ«r. Parku, nĂ« fakt, i dha Bongut punĂ«n e tij tĂ« parĂ«. âE ftova tĂ« punonte nĂ« njĂ« skenar pĂ«r mua dhe patĂ«m diskutime, por nuk u realizua kurrĂ«.â Ata kanĂ« pĂ«rdorur tĂ« njĂ«jtĂ«t aktorĂ«, pĂ«rfshirĂ« Son Kang-ho-n e Parasite, dhe Parku bashkĂ«prodhoi filmin fantastiko-shkencor tĂ« Bongut Snowpiercer (2013). âEdhe gratĂ« tona janĂ« shumĂ« tĂ« afĂ«rta, takohemi shpesh. Edhe familja e Son Kang-ho-s Ă«shtĂ« shumĂ« e afĂ«rt me familjet tona. KĂ«shtu qĂ« shpesh rrihemi bashkĂ«,â thotĂ« ai. âKur shkrova draftin e parĂ« tĂ« No Other Choice, ia dhashĂ« [Bongut] skenarin dhe i kĂ«rkova mendim.â
Ndoshta kjo Ă«shtĂ« pjesĂ« e arsyes pse kultura koreane e ekranit ka pasur kaq shumĂ« sukses kohĂ«t e fundit. Jo vetĂ«m qĂ« nuk janĂ« duke u mbytur nĂ« rivalitet, por veprat e tyre shpesh e shohin suksesin ekonomik dhe modelin kapitalist me skepticizĂ«m, nĂ« mos me pesimizĂ«m tĂ« hapur. Nuk duket se ka njĂ« ekuivalent korean tĂ« ĂndrrĂ«s Amerikane. Mund tĂ« thuhet se No Other Choice pĂ«rballet drejtpĂ«rdrejt me tĂ« njĂ«jtat ironi dhe pabarazi si Parasite i Bongut, ose komedia e tij e fundit fantastiko-shkencore Mickey 17 â ku njĂ« Robert Patinson i klonuar luan punĂ«torin pĂ«rfundimtar tĂ« flijueshĂ«m. Apo edhe Squid Game e Hwang Dong-hyuk, me lojĂ«n e saj jetĂ«-a-vdekje, ku fituesi merr gjithçka, e frymĂ«zuar nga pĂ«rvojat personale tĂ« Hwangut me vĂ«shtirĂ«sitĂ« ekonomike pas krizĂ«s financiare tĂ« vitit 2008. Ndoshta kinemaja koreane po ofron perspektiva qĂ« ne perĂ«ndimorĂ«t nuk po i shohim.
Jo se Parku ka ndonjĂ« axhendĂ« tĂ« deklaruar, filozofike, tematike apo gjeografike. PĂ«r ta dĂ«shmuar kĂ«tĂ«, ai thotĂ« se dy projektet e tij tĂ« ardhshme janĂ« tĂ« dyja tĂ« mbĂ«shtetura nga SHBA: njĂ«ri Ă«shtĂ« fantastiko-shkencor (i pĂ«rshtatur nga manga japoneze Genocidal Organ), tjetri njĂ« uestern (Brigands of Rattlecreek â tingĂ«llon shumĂ« i dhunshĂ«m).
âNĂ«se do tĂ« merrja njĂ« propozim pĂ«r njĂ« histori tĂ« mirĂ« qĂ« zhvillohet nĂ« FrancĂ« ose nĂ« njĂ« vend tĂ« AfrikĂ«s, do tĂ« shkoja atje,â thotĂ« ai. âUnĂ« thjesht ndjek historitĂ« e mira.â
-PĂ«r nder, o shoku mĂ«sues, nuk ka mĂ« tĂ« habitshme se jeta. KĂ«shtu thoshte Arifi, nipi i BamkĂ« Qylollarit â personazh i DritĂ«ro Agollit te romani âKomisari Memoâ, â qĂ« ishte i gĂ«njyer nga Balli, por qĂ« nga fundi i luftĂ«s mori rrugĂ«n e drejtĂ« tĂ« PartisĂ«. -UnĂ« kujtova Arif, kush e di çâdo thoshte, â ia pret mĂ«suesi, qĂ« ishte njĂ«kohĂ«sisht edhe i lapsit, edhe i kobures me mulli. -Po, po⊠jeta Ă«shtĂ« e habitshme, â kĂ«mbĂ«ngulte Arifi nĂ« filozofinĂ« e tij, duke dredhur cigaren me mbetje duhani.
Kjo batutĂ« e vjetĂ«r, â qĂ« i pĂ«rket filmit âI teti nĂ« bronzâ, me regji tĂ« Viktor GjikĂ«s, â vjen nĂ« kohĂ« po aq e re, sa herĂ« qĂ« realiteti na e servir nĂ« formĂ« groteske. Dhe mĂ« erdhi ndĂ«r mend teksa ndiqja lajmet e Top-it, ku flitej pĂ«r pĂ«rmbytje, njerĂ«z tĂ« humbur, shtĂ«pi nĂ«n ujĂ«, familje qĂ« sâdinin ku tĂ« fusnin kokĂ«n. NjĂ« hall i madh, real, i rĂ«ndĂ«, qĂ« sâka nevojĂ« pĂ«r regji televizive. UjĂ« i pistĂ«, baltĂ« dhe frikĂ«.
Por paralelisht, nĂ« tĂ« njĂ«jtin kanal televiziv drama tjetĂ«r â pĂ«r disa edhe mĂ« e madhe se kaq: â janĂ« tĂ« nominuarit e Big-ut, tĂ« mbĂ«rthyer nga ankthi se kush do tĂ« dilte âfishekâ jashtĂ«, pa bĂ«rĂ« gati as valixhet. Ky Ă«shtĂ« hall, vĂ«lla. NjĂ« tragjedi tjetĂ«r, sipas rregullave tĂ« spektaklit.
Ore meqĂ« ra llafi, kĂ«ta tĂ« pĂ«rmbyturit ku e shohin spektaklin? Apo nĂ« sallĂ«n e kooperativĂ«s, â qĂ« ua ofron Bashkia, â si Luani qĂ« ndiqte lajmet e TiranĂ«s te salla e kulturĂ«s, se kishte rĂ«nĂ« nĂ« dashuri me spikeren e televizionit, aty tek filmi âKur hapen dyert e jetĂ«sâ.
Dhe mĂ« tej, tek emisioni qĂ« tashmĂ« mund tĂ« cilĂ«sohet si versioni adekuat i âBurrat kĂ«rkojnĂ« gra e gratĂ« kĂ«rkojnĂ« burraâ, kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« lloj tjetĂ«r fatkeqĂ«sie kombĂ«tare:
â Ah, sevda na pĂ«rvĂ«love â Na mbetĂ«n vajzat pa martuar â Halli i djemve mĂ« i madh â MbetĂ«n vajzat nĂ« shtĂ«pi â Mua djemtĂ« nĂ« Australi â Le tĂ« vijnĂ«, bĂ«jmĂ« krushqi
Epo, kĂ«to batuta janĂ« shkĂ«putur nga njĂ« tjetĂ«r film emblemĂ« i Kinostudios, âPĂ«rrallĂ« nga e kaluaraâ, me skenar dhe regji tĂ« DhimitĂ«r Anagnostit.
-Jeta Ă«shtĂ« e çuditshme, â thoshte Arifi i menduar, thua se po shpikte rrotĂ«n.
Pa dyshim, njerëzit kanë halle të ndryshme, kjo është e natyrshme. Por media i vë të gjitha në të njëjtën peshore morale: përmbytjen dhe përjashtimin nga shtëpia e Big-ut, hallin e bukës dhe hallin e famës, dramën e mbijetesës dhe dramën e audiencës.
Secili ka hallin e vet. Por halli-hallit nuk i ngjan.
Dhe kur trajtohen njësoj, nuk krijojmë neutralitet, por një konfuzion moral. E kthejmë tragjedinë në sfond dhe spektaklin në qendër. E shesim absurditetin si normalitet.
Në fund, ndoshta Arifi kishte të drejtë kur thoshte: Jeta është e habitshme. Por edhe më e habitshme bëhet kur ne zgjedhim ta shohim pa dalluar çfarë është dramë e vërtetë dhe çfarë është thjesht zhurmë.
Në dimrin e vitit 49 para erës sonë, në veri të Italisë, një lum i vogël dhe i cekët u shndërrua në vijën më të rëndë ndarëse të historisë romake. Rubikoni, i gjatë rreth 80 kilometra, që zbret nga malet Apenine drejt detit Adriatik, nuk ishte një pengesë natyrore madhore. Por për Republikën Romake ai ishte një kufi absolut: një vijë ligjore që asnjë gjeneral nuk lejohej ta kalonte me ushtri të armatosur pa urdhrin e Senatit.
Jul Cezari e dinte kĂ«tĂ«. Dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, kur ai i dha urdhĂ«r legjioneve tĂ« tij tĂ« kalonin Rubikonin, nuk po kryente thjesht njĂ« manovĂ«r ushtarake â po shpallte hapur luftĂ« civile kundĂ«r RomĂ«s.
Rubikoni ishte njĂ« lum me ujĂ«ra tĂ« ngjyrosura nga balta dhe dheu i kuq i zonĂ«s. Emri i tij vjen nga latinishtja rubeus, qĂ« do tĂ« thotĂ« âi kuqâ. Kjo ngjyrĂ«, e krijuar nga pĂ«rbĂ«rja minerale e tokĂ«s â e ngjashme me atĂ« tĂ« Rubikut, zonĂ« e pasur me bakĂ«r â i dha lumit njĂ« simbolikĂ« qĂ« do tĂ« mbijetonte pĂ«r shekuj. Nga e njĂ«jta rrĂ«njĂ« gjuhĂ«sore vjen edhe fjala ârubrikĂ«â: vendi i veçantĂ« nĂ« gazetĂ«, i rrethuar ose i nĂ«nvizuar me tĂ« kuqe, pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr vĂ«mendjen e lexuesit.
Por në vitin 49 p.e.s., Rubikoni ishte shumë më tepër se etimologji. Ai ishte kufiri mes ligjit dhe rebelimit, mes Republikës dhe tiranisë së mundshme.
Pas fushatave tĂ« gjata nĂ« GalinĂ«, Cezari ishte bĂ«rĂ« tepĂ«r i fuqishĂ«m pĂ«r tâu toleruar nga Senati dhe nga rivali i tij politik, Pompeu i Madh. Atij iu kĂ«rkua tĂ« shpĂ«rndante ushtrinĂ« dhe tĂ« kthehej nĂ« RomĂ« si qytetar i thjeshtĂ«. PĂ«r Cezarin, kjo do tĂ« thoshte gjyq, pĂ«rndjekje dhe fund politik. Zgjedhja ishte brutale: bindje dhe shkatĂ«rrim personal, ose rebelim dhe luftĂ«.
NĂ« atĂ« natĂ« dimri, kur legjionet romake hynĂ« nĂ« ujĂ«rat e cekĂ«ta tĂ« Rubikonit, historia kaloi njĂ« prag pa kthim. Sipas historianit romak Suetonius, pasi ushtarĂ«t kishin dalĂ« nĂ« bregun tjetĂ«r, Cezari mĂ«rmĂ«riti fjalĂ«t qĂ« do tĂ« bĂ«heshin tĂ« pavdekshme: âAlea iacta estâ â âGuri i lojĂ«s Ă«shtĂ« hedhur.â
Me këtë akt, Republika Romake hyri në një cikël të pamëshirshëm luftërash civile. Roma nuk do të ishte më kurrë e njëjtë. Nga përplasja mes Cezarit dhe Pompeut do të lindte rrëzimi i rendit republikan dhe, pak dekada më vonë, Perandoria Romake.
QĂ« prej asaj nate, shprehja âkalimi i Rubikonitâ ka hyrĂ« nĂ« gjuhĂ«n e historisĂ« dhe tĂ« politikĂ«s si metaforĂ« universale pĂ«r njĂ« vendim fatal, pĂ«r njĂ« çast kur nuk ka mĂ« kthim pas dhe kur ngjarjet nisin tĂ« rrokullisen drejt sĂ« pashmangshmes.
NjĂ« lum i vogĂ«l, me ujĂ«ra tĂ« kuqĂ«rremta, u bĂ« kĂ«shtu simbol i njĂ« bote qĂ« po ndryshonte pĂ«rgjithmonĂ« â dhe dĂ«shmi se ndonjĂ«herĂ«, historia nuk shkruhet nga madhĂ«sia e pengesĂ«s, por nga guximi pĂ«r ta kaluar atĂ«.
Në vitin 1927, Gjermania i dhuroi kinemasë botërore një nga veprat më ambicioze dhe më vizionare të shekullit XX: Metropolis, filmi futuristik i regjisorit Fritz Lang. I shfaqur për herë të parë në Berlin, filmi u kthye menjëherë në një ngjarje kulturore, duke lënë gjurmë të thella jo vetëm në historinë e kinemasë, por edhe në mënyrën se si arti filloi të imagjinonte të ardhmen urbane, teknologjinë dhe marrëdhënien e njeriut me pushtetin.
Metropolis Ă«shtĂ« njĂ« film fantastiko-shkencor i realizuar nĂ« kulmin e kinemasĂ« sĂ« heshtur gjermane, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« RepublikĂ«s sĂ« Vajmarit â njĂ« epokĂ« e trazuar politikisht, por jashtĂ«zakonisht e pasur artistikisht. Regjia e Fritz Lang dhe skenari i shkruar nga Thea von Harbou, nĂ« bashkĂ«punim tĂ« ngushtĂ« me tĂ«, ndĂ«rtuan njĂ« botĂ« distopike qĂ« edhe sot mbetet tronditĂ«se pĂ«r qartĂ«sinĂ« e mesazhit dhe madhĂ«shtinĂ« vizuale.
Ngjarjet zhvillohen në një qytet futuristik, Metropolis, ku shoqëria është e ndarë në dy botë të pakapërcyeshme: elita që jeton në qiellgërvishtës luksoze dhe punëtorët që jetojnë e punojnë nën tokë, në kushte çnjerëzore, për të mbajtur gjallë makineritë e qytetit. Ky dualizëm brutal është zemra ideologjike e filmit.
Në qendër të historisë është Freder Fredersen, i interpretuar nga Gustav Fröhlich, djali i sundimtarit absolut të qytetit, Joh Fredersen (Alfred Abel). Freder bie në kontakt me botën e nëntokës dhe me Maria-n, një figurë profetike dhe humaniste, e luajtur nga Brigitte Helm, e cila predikon pajtimin mes klasave. Por ekuilibri tronditet kur shkencëtari i çmendur Rotwang (Rudolf Klein-Rogge) krijon një robot me pamjen e Maria-s, duke ndezur kaos, rebelim dhe shkatërrim.
Teknikisht, Metropolis ishte njĂ« ndĂ«r prodhimet mĂ« tĂ« shtrenjta tĂ« kohĂ«s. Dekoret gjigante, arkitektura monumentale, pĂ«rdorimi revolucionar i efekteve speciale dhe i miniaturave krijuan njĂ« estetikĂ« qĂ« ndikoi breza tĂ« tĂ«rĂ« regjisorĂ«sh â nga filmat noir te fantashkenca moderne, nga Blade Runner te Star Wars. Imazhi i qytetit vertikal, makinerive gjigante dhe robotit humanoid Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ikonĂ« globale e kulturĂ«s vizuale.
Megjithatë, në kohën e premierës, filmi nuk pati suksesin e pritur komercial. I konsideruar shumë i gjatë, shumë i shtrenjtë dhe ideologjikisht i ndërlikuar, Metropolis u shkurtoi rëndë nga distributorët, duke humbur për dekada skena të tëra. Vetëm në fund të shekullit XX dhe fillim të XXI, falë restaurimeve dhe zbulimit të kopjeve të humbura, filmi u rikthye më afër versionit origjinal të Lang-ut.
Sot, Metropolis konsiderohet një kryevepër absolute e kinemasë botërore dhe një paralajmërim artistik për rreziqet e një shoqërie të ndarë, të nënshtruar ndaj teknologjisë dhe pushtetit pa etikë. Filmi i vitit 1927 vazhdon të flasë me një gjuhë të frikshme aktuale, duke dëshmuar se fantashkenca e madhe nuk parashikon vetëm të ardhmen, por zbërthen të tashmen.
NĂ«n qiellin e pamatĂ« tĂ« Teksasit tĂ« vitit 1949, aty ku pluhuri i varfĂ«risĂ« pĂ«rzihej me nxehtĂ«sinĂ« pĂ«rvĂ«luese dhe tensionet racore drithĂ«ronin ajrin, lindi njĂ« fĂ«mijĂ« qĂ« do tĂ« mĂ«sonte ta shndĂ«rronte zemĂ«rimin nĂ« mburojĂ«âŠ
âŠXhorxh Eduard FormĂ«n nuk ishte thjesht njĂ« djalosh i rritur nĂ« rrugĂ«t e ashpra tĂ« Hjustonit; ai ishte njĂ« forcĂ« e fjetur e natyrĂ«s. I heshtur, me njĂ« vĂ«shtrim qĂ« dukej se peshonte mĂ« shumĂ« se grushtet e tij, pak kush mund ta imagjinonte se ky djalĂ« âproblematikâ do tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« njerĂ«zore tĂ« mitologjisĂ« sportive moderne: njeriun qĂ« rrĂ«zoi gjigantĂ«t dhe, mĂ« pas, ringriti vetveten nga hiri.
âBig Xhorxhâ ose epoka e shkatĂ«rrimit
Karriera e tij shpĂ«rtheu si njĂ« vullkan. NĂ« LojĂ«rat Olimpike tĂ« Meksikos, mĂ« 1968, bota pa njĂ« 19-vjeçar qĂ« lĂ«vizte nĂ« ring me egĂ«rsinĂ« e njĂ« luani tĂ« ri. Kur fitoi medaljen e artĂ«, ai valĂ«viti njĂ« flamur tĂ« vogĂ«l amerikan â njĂ« gjest qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« u lexua si patriotizĂ«m i thjeshtĂ«, por brenda tij ziente njĂ« ambicie e pangopur: tĂ« bĂ«hej mbret i botĂ«s.
Kurora erdhi shpejt. NĂ« vitin 1973, nĂ« Kingston tĂ« XhamajkĂ«s, FormĂ«n u pĂ«rball me kampionin e pamposhtur Xho FrejzhĂ«r. Ajo qĂ« ndodhi nĂ« ring ishte njĂ« tronditje globale: brenda dy raundeve, FormĂ«n e rrĂ«zoi FrejzhĂ«rin gjashtĂ« herĂ«. âDown goes Frazier!â, ulĂ«rinte komentatori, ndĂ«rsa bota po dĂ«shmonte lindjen e njĂ« force tĂ« pamĂ«shirshme. FormĂ«n nuk boksonte; ai ekzekutonte. Fuqia e tij brutale dukej se sfidonte vetĂ« kufijtĂ« e trupit njerĂ«zor.
Rënia në Kinshasa dhe vdekja e egos
Por çdo mit ka çastin e tij tĂ« thyerjes. PĂ«r Xhorxh FormĂ«n, ai çast ishte Zairi, viti 1974. NĂ« ndeshjen legjendare âRumble in the Jungleâ, pĂ«rballĂ« tij doli gjeniu Muhamed Ali. FormĂ«n hyri nĂ« ring si njĂ« makinĂ« lufte; doli prej andej si njĂ« njeri i zhveshur nga iluzioni i pathyeshmĂ«risĂ«. Strategjia ârope-a-dopeâ e Aliut nuk goditi vetĂ«m trupin e tij, por edhe egon. Ajo humbje nuk ishte thjesht statistikĂ« sportive; ishte njĂ« vdekje shpirtĂ«rore.
Pas kësaj, ai humbi busullën. U tërhoq në vetmi, dhe pas një humbjeje tjetër në vitin 1977, përjetoi një kthesë radikale: gjeti besimin, la ringun dhe u bë predikues. Boksi, për një kohë të gjatë, u duk si një kapitull i mbyllur.
Mrekullia e flokëve të thinjur
PĂ«r gati dhjetĂ« vjet, dorashkat mblodhĂ«n pluhur, ndĂ«rsa FormĂ«n mbante BiblĂ«n nĂ« dorĂ« dhe u shĂ«rbente tĂ« varfĂ«rve. Por nĂ« fund tĂ« viteve â80, bota u befasua: njĂ« FormĂ«n mĂ« i rĂ«ndĂ«, me flokĂ« tĂ« thinjur, me bark paksa tĂ« lĂ«shuar dhe me njĂ« buzĂ«qeshje qĂ« kishte zĂ«vendĂ«suar vĂ«shtrimin e egĂ«r, shpalli rikthimin. SkeptikĂ«t qeshĂ«n; e quajtĂ«n njĂ« shaka pĂ«r para.
MĂ« 5 nĂ«ntor 1994, ndodhi e pamendueshmja. NĂ« moshĂ«n 45-vjeçare, i veshur me tĂ« njĂ«jtat mbathje tĂ« kuqe si kundĂ«r Aliut dy dekada mĂ« parĂ«, FormĂ«n goditi kampionin e ri MajkĂ«ll MurĂ«r me njĂ« grusht tĂ« vetĂ«m, tĂ« pastĂ«r, nĂ« mjekĂ«r. Kur referi numĂ«roi deri nĂ« dhjetĂ«, FormĂ«n ra nĂ« gjunjĂ« nĂ« cepin e ringut â jo nga lodhja, por nĂ« lutje. Ai u bĂ« kampioni mĂ« i vjetĂ«r i botĂ«s nĂ« peshat e rĂ«nda, duke provuar se mosha Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« numĂ«r, kur vullneti Ă«shtĂ« prej çeliku.
Nga grushti te grilli
JashtĂ« ringut, Xhorxh FormĂ«n realizoi njĂ« tjetĂ«r âknock-outâ, kĂ«tĂ« herĂ« nĂ« botĂ«n e biznesit. Me âGeorge Foreman Grillâ apo âGrilli i Xhorxh FormĂ«nâ, ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« marketingut global, duke dĂ«shmuar se pas muskujve fshihej njĂ« mendje e mprehtĂ« sipĂ«rmarrĂ«se. Emri i tij u transformua nga sinonim i frikĂ«s nĂ« sinonim besimi dhe afĂ«rsie.
Epilog
Sot, Xhorxh FormĂ«n Ă«shtĂ« portreti i njeriut qĂ« jetoi dy jetĂ«. NjĂ«ra ishte jeta e forcĂ«s sĂ« papĂ«rmbajtshme, ku ai u shpall ânjeriu mĂ« i fortĂ« nĂ« botĂ«â. Tjetra, ajo e urtĂ«sisĂ«, ku tregoi se forca e vĂ«rtetĂ« nuk matet me sa fort godet, por me aftĂ«sinĂ« pĂ«r tâu ngritur sĂ«rish pasi jeta tĂ« ka rrĂ«zuar pĂ«rtokĂ«. Ai mbetet njĂ« legjendĂ« e gjallĂ«, dĂ«shmi se ringu mĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu fituar Ă«shtĂ« ai me vetveten.
MĂ« 10 janar 1966, nĂ« qytetin e Tashkentit, atĂ«herĂ« pjesĂ« e Bashkimit Sovjetik, u nĂ«nshkrua njĂ« dokument diplomatik qĂ« synonte tâi jepte fund njĂ« prej pĂ«rplasjeve mĂ« tĂ« rrezikshme tĂ« AzisĂ« Jugore: LuftĂ«s Indo-Pakistane tĂ« vitit 1965. E njohur si Deklarata e Tashkentit, kjo marrĂ«veshje paqeje u firmos nga kryeministri i IndisĂ«, Lal Bahadur Shastri, dhe presidenti i Pakistanit, Ayub Khan, nĂ«n ndĂ«rmjetĂ«simin e Bashkimit Sovjetik dhe veçanĂ«risht tĂ« kryeministrit Aleksei Kosygin.
Lufta e vitit 1965 shpërtheu si pasojë e tensioneve të vazhdueshme mes Indisë dhe Pakistanit rreth rajonit të Kashmirit, një konflikt i trashëguar që nga ndarja e Indisë Britanike në vitin 1947. Përplasjet ushtarake, fillimisht lokale, u shndërruan shpejt në një luftë të hapur me përdorim masiv të forcave tokësore, aviacionit dhe artilerisë, duke shkaktuar mijëra viktima dhe një destabilizim serioz të rajonit.
Më 23 shtator 1965, nën presionin e drejtpërdrejtë të fuqive të mëdha dhe të Kombeve të Bashkuara, u arrit një armëpushim. SHBA, Bashkimi Sovjetik dhe aktorë të tjerë ndërkombëtarë kishin frikë se konflikti mund të përshkallëzohej në një luftë më të gjerë rajonale, në një kohë kur Lufta e Ftohtë ishte në kulmin e saj. Rreziku i përfshirjes indirekte të superfuqive e bëri urgjente nevojën për një zgjidhje politike.
Deklarata e Tashkentit erdhi si përpjekje për të formalizuar paqen dhe për të krijuar një kornizë stabiliteti. Marrëveshja parashikonte tërheqjen e trupave të të dyja vendeve në pozicionet para luftës, rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike, respektimin e sovranitetit dhe mosndërhyrjen në punët e brendshme të njëra-tjetrës. Një element kyç ishte angazhimi për të zgjidhur mosmarrëveshjet në mënyrë paqësore, pa përdorur forcën.
Roli i Bashkimit Sovjetik ishte vendimtar. Moska kĂ«rkonte tĂ« forconte pozicionin e saj diplomatik nĂ« AzinĂ« Jugore dhe tĂ« paraqitej si faktor paqeje nĂ« njĂ« botĂ« tĂ« ndarĂ« nga blloqet ideologjike. Tashkenti u zgjodh si njĂ« terren âneutralâ, larg presioneve direkte tĂ« rajonit tĂ« konfliktit.
Megjithatë, marrëveshja nuk u prit njësoj në të dy vendet. Në Indi, Deklarata e Tashkentit u kritikua nga disa qarqe politike si një kompromis i tepruar, pasi nuk solli zgjidhje përfundimtare për çështjen e Kashmirit. Në Pakistan, gjithashtu, pati pakënaqësi për mungesën e përfitimeve konkrete pas një konflikti të kushtueshëm.
Një ngjarje dramatike e lidhi përgjithmonë Deklaratën e Tashkentit me historinë: vetëm disa orë pas nënshkrimit të saj, kryeministri indian Lal Bahadur Shastri vdiq papritur në Tashkent, duke i dhënë marrëveshjes një ngarkesë edhe më të rëndë simbolike.
Edhe pse nuk e zgjidhi konfliktin themelor mes Indisë dhe Pakistanit, Deklarata e Tashkentit mbetet një moment kyç në diplomacinë e Luftës së Ftohtë dhe një shembull i ndërhyrjes së fuqive të jashtme për të frenuar një luftë që rrezikonte të shpërthente përtej kufijve rajonalë. Ajo dëshmoi se, në një botë të ndarë dhe të armatosur, paqja shpesh nuk është fitore, por domosdoshmëri.
Më 10 janar 1920, pas më shumë se katër vitesh shkatërrim të paparë, Traktati i Versajës hyri zyrtarisht në fuqi, duke i dhënë fund në mënyrë formale Luftës së Parë Botërore. Megjithëse armët kishin heshtur që më 11 nëntor 1918 me nënshkrimin e armëpushimit, Evropa dhe bota jetonin ende në një gjendje pasigurie juridike dhe politike. Paqja, për herë të parë, mori formë ligjore.
Traktati ishte nënshkruar më 28 qershor 1919 në Pallatin e Versajës, në të njëjtën sallë ku, gati gjysmë shekulli më parë, ishte shpallur Perandoria Gjermane. Zgjedhja e vendit nuk ishte rastësi: ajo ishte një akt simbolik i hakmarrjes historike dhe poshtërimit politik për Gjermaninë e mundur.
Një paqe e diktuar, jo e negociuar
Traktati i VersajĂ«s nuk ishte rezultat i njĂ« dialogu tĂ« barabartĂ«. FuqitĂ« fituese â Franca, Britania e Madhe, Shtetet e Bashkuara dhe aleatĂ«t e tyre â hartuan kushtet, ndĂ«rsa GjermanisĂ« iu dha vetĂ«m mundĂ«sia tâi pranonte ose tâi refuzonte. Refuzimi do tĂ« nĂ«nkuptonte rifillimin e luftĂ«s.
NĂ« thelb, traktati shpalli GjermaninĂ« fajtore pĂ«r shpĂ«rthimin e luftĂ«s, pĂ«rmes nenit famĂ«keq 231, tĂ« njohur si âklauzola e fajĂ«sisĂ« sĂ« luftĂ«sâ. Ky nen u bĂ« baza ligjore pĂ«r dĂ«mshpĂ«rblimet e rĂ«nda financiare qĂ« Berlini duhej tâu paguante vendeve fituese â shuma kolosale qĂ« do tĂ« rĂ«ndonin ekonominĂ« gjermane pĂ«r dekada.
Copëtimi i një fuqie
Me hyrjen në fuqi të Traktatit të Versajës në vitin 1920, Gjermania humbi territore të konsiderueshme: Alsace-Lorraine iu kthye Francës, zona të tjera iu dhanë Polonisë së sapokrijuar, Danimarkës dhe Belgjikës, ndërsa të gjitha kolonitë e saj jashtë Evropës u konfiskuan. Ushtria gjermane u kufizua në 100 mijë trupa, pa aviacion ushtarak, pa tanke dhe pa artileri të rëndë. Rajoni i Rheinlandit u çmilitarizua, duke i hequr Gjermanisë një nga zonat e saj strategjike.
Ky reduktim drastik nuk ishte thjesht ushtarak; ai ishte një përpjekje për të thyer përgjithmonë ambicien gjermane për dominim në Evropë.
Një Evropë e re, e brishtë
Traktati i VersajĂ«s shĂ«noi gjithashtu lindjen e njĂ« harte tĂ« re politike nĂ« EvropĂ«. PerandoritĂ« e vjetra â ajo Austro-Hungareze, Osmane dhe Ruse â u shpĂ«rbĂ«nĂ«, duke lĂ«nĂ« pas shtete tĂ« reja, por shpesh tĂ« dobĂ«ta dhe etnikisht tĂ« pĂ«rziera. KufijtĂ« u vizatuan mĂ« shumĂ« mbi tavolina diplomatike sesa mbi realitete historike apo kulturore.
Në të njëjtën ditë që traktati hyri në fuqi, u krijua edhe Lidhja e Kombeve, organizata e parë ndërkombëtare që synonte ruajtjen e paqes globale. Ironikisht, Shtetet e Bashkuara, ideatorja kryesore e kësaj organizate përmes presidentit Uudrou Uillson, nuk u anëtarësuan kurrë, pasi Senati amerikan refuzoi ratifikimin.
Paqe që mbolli luftë
Edhe pse Traktati i Versajës i dha fund zyrtarisht Luftës së Parë Botërore, ai nuk solli një paqe të qëndrueshme. Në Gjermani, ndjenja e poshtërimit, kriza ekonomike dhe inflacioni shkatërrues krijuan terrenin për radikalizëm politik. Shumë historianë e shohin këtë traktat jo si fundin e një konflikti, por si parathënien e Luftës së Dytë Botërore.
Kur hyri nĂ« fuqi nĂ« vitin 1920, Traktati i VersajĂ«s mbylli njĂ« kapitull gjakderdhjeje globale, por hapi njĂ« tjetĂ«r, mĂ« tĂ« errĂ«t. Ishte njĂ« paqe e shkruar me bojĂ« diplomatike, por e ngarkuar me plagĂ«, zemĂ«rim dhe hakmarrje â njĂ« paqe qĂ« historia do ta gjykonte si tĂ« paplotĂ« dhe thellĂ«sisht tĂ« brishtĂ«.
Pamje nga prapaskenat e serialit të vëllezërve Duffer në Netflix, që publikohet më 12 janar.
Për fansat e Stranger Things vjen së shpejti një surprizë e re: Netflix ka caktuar datën e publikimit dhe ka publikuar trailerin e një dokumentari të panjoftuar më parë, i cili ofron një vështrim ekskluziv pas skenave të realizimit të sezonit të fundit të serialit jashtëzakonisht të suksesshëm, të krijuar nga vëllezërit Matt dhe Ross Duffer.
I titulluar One Last Adventure: The Making of Stranger Things 5, dokumentari do tĂ« debutojĂ« mĂ« 12 janar dhe, sipas Netflix, do tĂ« ofrojĂ« ânjĂ« vĂ«shtrim nga brenda nĂ« vitet e punĂ«s dhe mjeshtĂ«risĂ« krijuese qĂ« u deshĂ«n pĂ«r tĂ« realizuar kapitullin e fundit tĂ« serisĂ« ikonike tĂ« vĂ«llezĂ«rve Dufferâ.
Finalja e madhe e serialit, e drejtuar nga Martina Radwan, u publikua nga Netflix natĂ«n e Vitit tĂ« Ri, njĂ«kohĂ«sisht nĂ« platformĂ« dhe nĂ« mbi 600 kinema nĂ« AmerikĂ«n e Veriut. âJam pafundĂ«sisht mirĂ«njohĂ«se ndaj vĂ«llezĂ«rve Duffer qĂ« mĂ« besuan dhe mĂ« dhanĂ« njĂ« vend nĂ« rreshtin e parĂ« tĂ« kĂ«tij udhĂ«timi tĂ« pabesueshĂ«m,â tha regjisorja. âTĂ« kaloja njĂ« vit tĂ« tĂ«rĂ« nĂ« sheshxhirim me ta ishte njĂ« privilegj i vĂ«rtetĂ«. Do tĂ« doja vetĂ«m tĂ« kthehesha pas nĂ« kohĂ« dhe tĂ« dokumentoja edhe sezonet e para deri tek i katĂ«rti. Nga kasti te bashkĂ«punĂ«torĂ«t e hershĂ«m, tĂ« gjithĂ« mĂ« pritĂ«n me bujari tĂ« jashtĂ«zakonshme, duke ndarĂ« hapur pĂ«rvojat e tyre personale dhe kolektive tĂ« fituara gjatĂ« njĂ« dekade krijimi.â
Traileri hapet me pamje nga leximi pĂ«rfundimtar i skenarit tĂ« Stranger Things, ndĂ«rsa Ross Duffer dĂ«gjohet tĂ« thotĂ«: âTĂ« shkruaje rreshtat e fundit qĂ« kĂ«ta personazhe do tĂ« thoshin ndonjĂ«herĂ« ishte vĂ«rtet e vĂ«shtirĂ«.â
Gjatë leximit, Noah Schnapp (Will Byers) dhe Millie Bobby Brown (Eleven) shpërthejnë në lot, teksa janë ulur në një divan, ndërsa Schnapp përqafohet me Cara Buono, e cila interpreton Karen Wheeler.
MĂ« pas, traileri sjell pamje arkivore nga fillimet e serialit, kur aktorĂ«t ishin ende fĂ«mijĂ«. NĂ« sfond dĂ«gjohet kĂ«nga ikonike âHeroesâ e David Bowie, e pĂ«rdorur disa herĂ« nĂ« Stranger Things, pĂ«rfshirĂ« edhe gjatĂ« titrave pĂ«rmbyllĂ«s tĂ« finales sĂ« serialit.
Dokumentari ndalet gjithashtu nĂ« dhomĂ«n e shkrimtarĂ«ve, ku vĂ«llezĂ«rit Duffer diskutojnĂ« fatin e personazhit Eleven. NĂ« njĂ« nga momentet mĂ« emocionale, Millie Bobby Brown dĂ«gjohet tĂ« thotĂ«: âNuk jam gati ta lĂ«.â
SHBA po avancon njĂ« rend tĂ« ri global. GjatĂ« tetĂ« dekadave tĂ« fundit, Uashingtoni ka ndjekur â kur i ka shĂ«rbyer interesave amerikane â njĂ« rend tĂ« bazuar nĂ« tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, liberalizĂ«m, multilateralizĂ«m dhe vlera demokratike. Rendi i ri, pĂ«rkundrazi, bazohet nĂ« autokraci dhe pĂ«rdorimin e forcĂ«s, dhe mbĂ«shtetet nga nacionalizmi ksenofob.
Për marrëdhënien transatlantike, kjo përbën një ndryshim rrënjësor: do të thotë se veprimi shtrëngues tani drejton ndryshimin e politikave. Varësia e Evropës nga SHBA për sigurinë kthehet në një levë që mund të shfrytëzohet pa mëshirë. Interesat e biznesit të kompanive teknologjike të Silicon Valley-t përputhen me ato të Shtëpisë së Bardhë, ndërsa SHBA instrumentalizon politikanë të ekstremit të djathtë në Evropë për të arritur objektivat e saj të politikës së jashtme.
Duke mbĂ«shtetur rizgjedhjen e Donald Trump dhe zĂ«vendĂ«spresidentit tĂ« tij, JD Vance, libertarianĂ«t radikalĂ« kanĂ« siguruar qĂ« disa nga bindjet e tyre tĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« kthesĂ«n ideologjike qĂ« po formĂ«son mandatin e dytĂ« tĂ« Trump-it dhe rendin e ri global. Ide tĂ« pĂ«rhapura mes drejtuesve radikalĂ« libertarianĂ« tĂ« Silicon Valley-t â si pronatalizmi, mbĂ«shtetja pĂ«r eugjenikĂ«n dhe madje zĂ«vendĂ«simi i demokracisĂ« me njĂ« âmonarkiâ tĂ« drejtuar nga CEO-t â po shkrihen me nativizmin MAGA.
Siç e parashikova në qershor, bashkimi i këtyre forcave do të thotë se kjo administratë do të kërkojë të sjellë një revolucion kulturor transatlantik të bazuar në vlera nativiste, i mirëpritur nga disa segmente të ekstremit të djathtë evropian, me një objektiv dytësor: fragmentimin dhe shkatërrimin e institucioneve të BE-së.
Ndërsa partitë e ekstremit të djathtë në të dy anët e Atlantikut kanë kohë që i përqafojnë idetë nativiste, sot qeveria amerikane po kërkon aktivisht ta eksportojë këtë ideologji në Evropë si pjesë e rendit të ri që imagjinon.
Strategjia e Sigurisë Kombëtare (NSS) e SHBA-së, e publikuar nga Shtëpia e Bardhë muajin e kaluar, është formulimi më i qartë deri më tani i këtij objektivi. Ajo ofron një kornizë për ndërhyrje politike dhe ideologjike në Evropë, duke u mbështetur në mendimin e Vance-it dhe të mbështetësve të tij libertarianë radikalë.
Kapja e paligjshme e presidentit tĂ« VenezuelĂ«s tregon se deri ku Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« shkojĂ« SHBA pĂ«r tĂ« siguruar âinteresatâ e saj dhe pĂ«r tĂ« zbatuar NSS-nĂ« nĂ« ndjekje tĂ« kĂ«tij rendi tĂ« ri.
NĂ« rastin e EvropĂ«s, strategjia nĂ« praktikĂ« do tĂ« thotĂ« qĂ« financimet e Departamentit tĂ« Shtetit pĂ«r ambasadat amerikane dhe aktivitete tĂ« tjera mund tĂ« orientohen posaçërisht drejt promovimit tĂ« partive tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«. Kjo mund tĂ« nisĂ« me ato nĂ« katĂ«r vende â Austri, Hungari, Itali dhe Poloni â qĂ« njĂ« version jozyrtar dhe i rrjedhur i dokumentit strategjik i identifikoi si kandidatĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r tâu âshkĂ«puturâ nga BE-ja.
Financime private, pĂ«rfshirĂ« nga think tank-e tĂ« djathta me fonde tĂ« mĂ«dha, mund tĂ« kanalizohen gjithashtu drejt tĂ« ashtuquajturave OJQ tĂ« organizuara nga qeveria â shumĂ« prej tĂ« cilave janĂ« krijuar nga regjimi i Viktor OrbĂĄn nĂ« Hungari pĂ«r tĂ« avancuar objektiva nativiste. Think tank-u amerikan Heritage Foundation, arkitekti i Project 2025, njĂ« agjendĂ« e ekstremit tĂ« djathtĂ« pĂ«r presidencĂ«n Trump, raportohet se po kĂ«rkon aktivisht lidhje me think tank-e evropiane.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, miliarderĂ«t e teknologjisĂ« amerikane kanĂ« financuar prej kohĂ«sh nisma pĂ«r tĂ« avancuar ide nativiste nĂ« EvropĂ« dhe pĂ«r tĂ« dobĂ«suar e pĂ«rçarĂ« BE-nĂ«. SĂ« fundmi, Elon Musk ka pĂ«rdorur platformĂ«n e tij sociale, X, pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur hapur partinĂ« Alternative fĂŒr Deutschland (AfD) nĂ« Gjermani.
Rezultati është një përzierje toksike, ku dëshira e kompanive teknologjike amerikane për ta shtyrë BE-në drejt çrregullimit të rrjeteve sociale bashkohet me kthesën nativiste të Shtëpisë së Bardhë. Algoritmet e platformave si X dhe Instagram (në pronësi të Meta-s) lulëzojnë mbi pikëpamje ekstreme, përfshirë ato që shpesh artikulohen nga e djathta ekstreme. Sulmet ndaj BE-së synojnë të dobësojnë vendosmërinë e saj për të rregulluar bizneset e gjigantëve amerikanë të teknologjisë. Sanksionimi i fundit nga SHBA i liderëve të shoqërisë civile evropiane ilustron qartë konvergjencën mes interesave të Silicon Valley-t dhe atyre të Shtëpisë së Bardhë. Synimi është të krijohet një efekt frikësues ndaj organizatave pro-demokraci që punojnë për të kundërshtuar dezinformimin online.
NdĂ«rsa SHBA po pĂ«rpiqet ta ndryshojĂ« njĂ«anshĂ«m rendin botĂ«ror, normat dhe ligjet qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« demokracitĂ« evropiane â demokracia, tĂ« drejtat e njeriut, shteti i sĂ« drejtĂ«s â tashmĂ« tĂ« tendosura pas vitesh ndikimi tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, po vihen nĂ«n presion edhe mĂ« tĂ« madh.
DemokracitĂ« evropiane po pĂ«rballen me njĂ« sulm me darĂ«: nga jashtĂ«, goditen nga administrata amerikane dhe kompanitĂ« e Silicon Valley-t; nga brenda, nga e djathta ekstreme evropiane â mbi tĂ« gjitha, nĂ«n hijen e njĂ« varĂ«sie paralizuese nga SHBA pĂ«r sigurinĂ«.
Shtëpia e Bardhë as që ka nevojë ta përdorë këtë levë, pasi udhëheqësit evropianë tashmë vetëcensurohen, nga frika se mos komprometojnë sigurinë e tyre ose të Ukrainës. Për aq kohë sa Evropa kufizohet nga kapacitetet ushtarake që mund të përdorë në mënyrë të pavarur nga SHBA, varësia e sigurisë do të errësojë çdo kurs veprimi ose reagimi ndaj politikave amerikane që udhëheqësit evropianë mund të marrin në konsideratë. Operacioni në Venezuelë rrit seriozitetin e kërcënimeve të administratës Trump për aneksimin e Groenlandës, duke demonstruar rreziqe shumë reale për sovranitetin dhe sigurinë përtej ideologjisë.
Orientimi i rolit tĂ« EvropĂ«s nĂ« njĂ« rend qĂ« promovon ide kundĂ«r raison dâĂȘtre-it tĂ« saj do tĂ« jetĂ« kompleks. Izolimi i kontinentit nga ideologjia nativiste Ă«shtĂ« i pamundur, dhe ndĂ«rtimi i autonomisĂ« strategjike do tĂ« kĂ«rkojĂ« kohĂ« qĂ« Evropa nuk e ka. NdĂ«rsa administrata amerikane bashkon kĂ«rcĂ«nimet ndaj sovranitetit me promovimin e forcave tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ« qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« kĂ«rcĂ«nim pĂ«r demokracinĂ«, dhe shtyn drejt çrregullimit tĂ« teknologjisĂ«, EvropĂ«s i mbeten pak mjete nĂ« arsenalin e saj pĂ«r tâu pĂ«rballur me kĂ«tĂ« sfidĂ« shumĂ«dimensionale.
Ajo që i nevojitet janë aleatë të vërtetë që mund të ndihmojnë në kundërvënien ndaj rendit alternativ që SHBA po hedh në tryezë. Ata gjenden në Australi, Kanada, Japoni, Kore të Jugut dhe demokraci të tjera liberale që kanë mbetur. Baza industriale e mbrojtjes e Koresë së Jugut mbështet përpjekjet evropiane për riarmatimin. Australia zotëron depozita të mineraleve kritike, thelbësore për zinxhirët e furnizimit të mbrojtjes.
Evropa nuk mund tâi bĂ«jĂ« ballĂ« SHBA-sĂ« e vetme; e vetmja rrugĂ« Ă«shtĂ« tĂ« thellojĂ« dhe forcojĂ« urgjentisht partneritetet me vendet qĂ« ndajnĂ« vlerat dhe interesat e saj nĂ« njĂ« rend tĂ« bazuar nĂ« rregulla, pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« mburojĂ« politike dhe ushtarake tĂ« qĂ«ndrueshme kundĂ«r rendit tĂ« ri amerikan.
*Armida van Rij është studiuese e lartë kërkimore në Centre for European Reform.
Në vitin 1941, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, qielli britanik pa ngritjen e një avioni që do të shndërrohej shpejt në simbol të fuqisë ajrore aleate: Avro Lancaster. Fluturimi i tij i parë shënoi hyrjen në skenë të një bombarduesi të rëndë, të projektuar për misione shkatërruese në zemër të territorit armik.
Avro Lancaster ishte një avion bombardues katërmotorësh, i ndërtuar për Forcat Ajrore Mbretërore britanike (RAF). Me kapacitet të madh mbajtës bombash, rreze të gjatë veprimi dhe qëndrueshmëri në fluturim, ai u bë shtylla kryesore e flotës bombarduese britanike. Ndryshe nga modelet pararendëse, Lancaster-i ishte në gjendje të transportonte ngarkesa shumë më të rënda, përfshirë bombat gjigante që do të ndryshonin strategjinë e luftës ajrore.
Avioni u përdor gjerësisht në teatrin evropian të Luftës së Dytë Botërore, veçanërisht gjatë fushatave të bombardimit strategjik kundër Gjermanisë naziste. Ai luajti një rol vendimtar në operacionet e Bombardimit Aleat, duke goditur qendra industriale, baza ushtarake dhe infrastrukturë jetike, sidomos në fazën përfundimtare të luftës në vitin 1945.
Megjithëse shpesh lidhet gabimisht me Betejën e Britanisë, e cila kishte ndodhur më herët (1940), Avro Lancaster u bë simbol i kundërofensivës ajrore britanike dhe i kalimit nga mbrojtja në sulm. Për shumë historianë, ai nuk ishte thjesht një avion, por një mjet që mishëronte vendosmërinë industriale dhe ushtarake të Britanisë në përballjen me Gjermaninë naziste.
Trashëgimia e Avro Lancaster mbetet e gjallë edhe sot: një ikonë e aviacionit ushtarak dhe një dëshmi se si teknologjia dhe strategjia ajrore ndikuan drejtpërdrejt në rrjedhën e historisë botërore.
Synimet e Trumpit ndaj GrenlandĂ«s risjellin nĂ« kujtesĂ« Ă«ndrrat e pushtimit â tĂ« realizuara mĂ« pas me para ose me armĂ« â tĂ« disa prej paraardhĂ«sve tĂ« tij. Rast pas rasti: nga Luiziana te Alaska.
Donald Trump, nĂ« krye tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara qĂ« nga 20 janari 2025 (pasi kishte qenĂ« tashmĂ« nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ« nga viti 2017 deri mĂ« 2021), ka ndezur sĂ«rish zjarrin e polemikave ndĂ«rkombĂ«tare me ambiciet e tij âimperialeâ. Pasi shprehu dĂ«shirĂ«n qĂ« Kanadaja tĂ« bĂ«hej vullnetarisht ylli i 51-tĂ« nĂ« flamurin amerikan, Trump tani po synon aneksimin e GrenlandĂ«s, territor autonom i DanimarkĂ«s, duke lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet edhe pĂ«rdorimi i mjeteve tĂ« forta.
NĂ« kĂ«to deklarata ekspansioniste, ai frymĂ«zohet nga presidentĂ« tĂ« tjerĂ« imperialistĂ«, tĂ« cilĂ«t kanĂ« hyrĂ« nĂ« histori pĂ«r pĂ«rvetĂ«sime tĂ« mĂ«dha territoriale, tĂ« realizuara â me marrĂ«veshje ose, mĂ« shpesh, me forcĂ« â mes viteve 1803 dhe 1898.
Luiziana: Jeffersoni âia hedhâ Napoleonit
ĂshtĂ« ironike tĂ« mendosh pĂ«r pĂ«rpjekjet e pĂ«rgjakshme tĂ« Napoleon Bonapartit pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« perandori tĂ« madhe evropiane, kur ndalemi te ajo qĂ« ndodhi nĂ« vitin 1803. Pa para, pas dhjetĂ« vitesh luftĂ«rash dhe me rifillimin e konfliktit kundĂ«r AnglisĂ« nĂ« horizont, Bonaparti nuk hezitoi tâu shiste Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« sapolindura njĂ« territor prej mbi 2,1 milionĂ« kmÂČ, pĂ«rgjatĂ« pellgut tĂ« madh tĂ« lumit Misisipi, nga gryka e tij deri nĂ« kufirin kanadez.
NjĂ« perandori me potencial tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m â qĂ« mund tĂ« zhvillohej dhe mbrohej me shumĂ« mĂ« pak burime sesa ato tĂ« shpenzuara nĂ« EvropĂ« â u (ri)shit pĂ«r tĂ« financuar njĂ« perandori shumĂ« mĂ« jetĂ«shkurtĂ«r, e cila do tĂ« shembej 12 vjet mĂ« vonĂ« nĂ« Vaterlo.
Se Blerja e LuizianĂ«s, e shpallur mĂ« 4 korrik 1803, ishte njĂ« marrĂ«veshje e mirĂ« pĂ«r FrancĂ«n, kjo Ă«shtĂ« shumĂ« e diskutueshme. ĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« 15 milionĂ« dollarĂ«t (rreth 80 milionĂ« franga) i shĂ«rbyen pĂ«rpjekjes ushtarake franceze. âParaja bĂ«n luftĂ«nâ, thotĂ« njĂ« shprehje franceze; dhe pa ato dollarĂ« âtĂ« gjelbĂ«râ, perandori nuk do tĂ« kishte vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje ArmatĂ«n e Madhe, as do tĂ« kishte arritur fitoret spektakolare tĂ« UlmĂ«s dhe AusterlicĂ«s nĂ« vitin 1805. Por⊠me çfarĂ« çmimi?
Përgjatë Misisipit
Edhe pse në vitin 1803 territori i shitur ishte i banuar nga vetëm disa mijëra francezë, mjafton të shihen emrat e shteteve që u krijuan më pas për të kuptuar se kush fitoi realisht: republika e re amerikane dhe presidenti i saj i tretë, Thomas Jefferson.
TĂ« lidhura nga âbabai i lumenjveâ dhe degĂ«t e tij, lindĂ«n realitete si Luiziana me qytetin shkĂ«lqyes tĂ« Nju Orlinsit; Arkansas me blegtorinĂ« e tij; Oklahoma me rezervat e ardhshme tĂ« naftĂ«s dhe gazit. Pastaj njĂ« varg rajonesh bujqĂ«sore dhe minerare: Missouri, Kansas, Iowa, Nebraska, dy Dakotat, Wyoming, Minesota e mbuluar nga dĂ«bora, e kolonizuar nga emigrantĂ« suedezĂ«, Kolorado dhe Montana.
Ky ishte zemra e burimeve ushqimore dhe natyrore të Amerikës, e zgjeruar më tej me ekspedita drejt Perëndimit, përmes luftërave kundër popullsive autoktone dhe duke ia rrëmbyer Floridën Spanjës.
Meksika dhe Kalifornia: Polk dhe âfati i paracaktuarâ
Rënia e perandorive koloniale iberike hapi perspektiva të reja në Amerikën Qendrore dhe Jugore. Me shpalljen e Doktrinës Monroe në vitin 1823, SHBA-të nisën të shtyhen fuqishëm në Amerikën Latine. Në shënjestër përfundoi sidomos Meksika, trashëgimtare e mëkëmbësisë së gjerë të Spanjës së Re, por e dobët dhe e përçarë.
Fillimisht interesat amerikane kufizoheshin në tregti me portet kaliforniane dhe në vendosjen e rreth 300 familjeve kolonësh në Teksas, me pëlqimin e qeverisë meksikane. Por në 1836, Teksasi u shkëput pas një konflikti të shkurtër, i njohur për rrethimin e Fort Alamos.
NĂ« ato vite, gazetari John OâSullivan formuloi doktrinĂ«n e âDestinit Manifestâ, sipas sĂ« cilĂ«s zgjerimi i SHBA-ve ishte njĂ« mision i caktuar nga Providenca.
Vjen Kalifornia
Në vitin 1844, president u zgjodh James Polk, përfaqësues i elitës jugore skllavopronare. Ai bëri të vetat objektivat e Destinit Manifest: Oregonin, Teksasin dhe territoret veriperëndimore të Meksikës. Me Britaninë veproi diplomatikisht, por me Meksikën jo.
MĂ« 25 prill 1846, njĂ« pĂ«rleshje kufitare u shfrytĂ«zua si pretekst pĂ«r luftĂ«. Polk deklaroi se âgjak amerikan ishte derdhur nĂ« tokĂ« amerikaneâ, duke e çuar vendin nĂ« njĂ« konflikt tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m qĂ« pĂ«rfundoi me pushtimin e Qytetit tĂ« Meksikos nĂ« 1847 dhe me Traktatin e Guadalupe Hidalgo mĂ« 1848.
Shtetet e Bashkuara morĂ«n KaliforninĂ«, NevadĂ«n, Utahun, pjesĂ« tĂ« Kolorados, Nju Meksikon dhe ArizonĂ«n â njĂ« perandori e vĂ«rtetĂ« kontinentale.
Karaibet dhe Filipinet: McKinley dhe perandoria përtej detit
Nga mesi i shekullit XIX, ambiciet amerikane u shtrinë edhe në dete. Me Guano Island Act (1856), SHBA-të pretenduan dhjetëra ishuj. Në 1867, blenë Alaskën nga Rusia për 7,2 milionë dollarë.
Por në 1898, armët folën sërish. Preteksti ishte fundosja e anijes USS Maine në portin e Havanës, ku humbën jetën 261 marinarë. Edhe pse shkaqet ishin të paqarta, u fajësua Spanja dhe shpërtheu lufta.
Rezultati: Kuba formalisht e pavarur, por nën ndikim amerikan; Porto Riko i aneksuar; Panamaja e shkëputur nga Kolumbia për ndërtimin e kanalit; dhe zgjerimi drejt Paqësorit.
Filipinet dhe Hawaii
NĂ« PaqĂ«sor, SHBA-tĂ« mbĂ«shtetĂ«n grushtin e shtetit nĂ« Hawaii (1893) dhe, pas luftĂ«s hispano-amerikane, pushtuan Filipinet. Lufta guerile vazhdoi deri mĂ« 1913, me mizori qĂ« parathoshin Vietnamin e viteve â60.
Viti 1898 shënon për Shtetet e Bashkuara lindjen e perandorisë, pas një shekulli zgjerimesh territoriale të jashtëzakonshme.
Burimi: focus.it/ Nga Giuliano Da FrÚ/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Ata janĂ« tashmĂ« thellĂ« nĂ« zonĂ«n vdekjeprurĂ«se. Tre persona qĂ« mbahen nĂ« burg pĂ«r akuza tĂ« lidhura me grupin protestues Palestine Action janĂ« nĂ« grevĂ« urie prej 45, 59 dhe 66 ditĂ«sh. NjĂ« e burgosur e katĂ«rt, Teuta Hoxha, e ndĂ«rpreu grevĂ«n kĂ«tĂ« javĂ« pas 58 ditĂ«sh. Ajo mund tĂ« vuajĂ« pasoja shĂ«ndetĂ«sore tĂ« pĂ«rjetshme. GrevistĂ«t qĂ« vazhdojnĂ« â Heba Muraisi, Kamran Ahmed dhe Lewie Chiaramello â mund tĂ« vdesin nĂ« çdo moment. DhjetĂ« grevistĂ«t e urisĂ« tĂ« IRA-s dhe INLA-s qĂ« vdiqĂ«n nĂ« vitin 1981 mbijetuan nga 46 deri nĂ« 73 ditĂ«. Muraisi, greva e sĂ« cilĂ«s ka zgjatur mĂ« shumĂ«, sipas mbĂ«shtetĂ«sve, tani ka vĂ«shtirĂ«si nĂ« frymĂ«marrje dhe po vuan spazma tĂ« pakontrollueshme muskulore â shenja tĂ« mundshme tĂ« dĂ«mtimit neurologjik. MegjithatĂ«, qeveria refuzon tĂ« angazhohet.
Kjo situatĂ« Ă«shtĂ« krijuar prej saj. ShĂ«rbimi i ProkurorisĂ« sĂ« KurorĂ«s (CPS) thotĂ« se koha maksimale qĂ« njĂ« i burgosur mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« paraburgim Ă«shtĂ« 182 ditĂ« (gjashtĂ« muaj). Por Muraisi dhe Ahmed u arrestuan nĂ« nĂ«ntor 2024 dhe nuk pritet tĂ« gjykohen para qershorit nĂ« rastin mĂ« tĂ« hershĂ«m â çka do tĂ« thotĂ« 20 muaj paraburgim. Chiaramello, i arrestuar nĂ« korrik 2025, ka njĂ« datĂ« paraprake gjyqi nĂ« janar 2027 â 18 muaj burg pa gjyq.
Limboja e paraburgimit është shpesh shkatërruese për mirëqenien e të burgosurve. Të dhënat qeveritare tregojnë, për shembull, se shkalla e vetëvrasjeve te të paraburgosurit është më shumë se dyfish i asaj te të dënuarit. Periudha ekstreme paraburgimi si këto janë një fyerje ndaj drejtësisë.
Kjo Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e asaj qĂ« aktivistĂ«t e quajnĂ« âprocesi si ndĂ«shkimâ, njĂ« qasje qĂ« sot dominon trajtimin e grupeve protestuese. Edhe nĂ«se nuk dĂ«nohesh kurrĂ« pĂ«r ndonjĂ« krim, jeta jote shndĂ«rrohet nĂ« ferr nĂ«se guxon tĂ« kundĂ«rshtosh hapur dhe publikisht.
Tre tĂ« burgosurit â dhe tĂ« tjerĂ« tĂ« akuzuar pĂ«r tĂ« njĂ«jtat vepra â po mbahen nĂ«n âkushte terroristeâ. Kjo do tĂ« thotĂ« komunikime dhe vizita minimale. Ata janĂ« ndaluar edhe nga punĂ«t nĂ« burg pĂ«r âarsye sigurieâ, u janĂ« mohuar librat, gazetat, biblioteka dhe palestra, dhe janĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n urdhra mos-shoqĂ«rimi. NĂ« tetor, Muraisi u transferua papritur nga burgu HMP Bronzefield, 18 milje larg LondrĂ«s ku jeton familja e saj, nĂ« burgun New Hall nĂ« Yorkshire â shumĂ« larg pĂ«r tâu vizituar nga nĂ«na e saj e sĂ«murĂ«. Pas transferimit, iu tha se arsyeja ishte rreziku i shoqĂ«rimit me njĂ« tjetĂ«r tĂ« burgosur nĂ« tĂ« njĂ«jtin repart nĂ« Bronzefield.
MegjithatĂ«, asnjĂ« nga grevistĂ«t e urisĂ« nuk Ă«shtĂ« akuzuar â e lĂ«re mĂ« dĂ«nuar â pĂ«r vepra terroriste. Ata janĂ« akuzuar pĂ«r vepra tĂ« zakonshme penale, si vjedhje me thyerje, dĂ«mtim prone dhe prishje tĂ« rendit me dhunĂ«. Muraisi dhe Ahmed akuzohen se kanĂ« hyrĂ« nĂ« njĂ« fabrikĂ« tĂ« drejtuar nga Elbit Systems, prodhuesi mĂ« i madh izraelit i armĂ«ve, dhe kanĂ« dĂ«mtuar pajisje; ndĂ«rsa Chiaramello akuzohet se ka hyrĂ« nĂ« bazĂ«n RAF Brize Norton gjatĂ« njĂ« proteste ku aktivistĂ«t e Palestine Action spĂ«rkatĂ«n avionĂ« ushtarakĂ« me bojĂ«. KĂ«to ngjarje ndodhĂ«n pĂ«rpara se Palestine Action tĂ« shpallej organizatĂ« terroriste â njĂ« vendim tepĂ«r i diskutueshĂ«m qĂ« po sfidohet nĂ« gjykatĂ« dhe pĂ«r tĂ« cilin pritet vendim sĂ« shpejti. Por harrojeni prezumimin e pafajĂ«sisĂ«, harrojeni ndalimin e zbatimit prapaveprues tĂ« ligjit: sepse CPS thotĂ« se ka njĂ« âlidhje me terrorizminâ, ata trajtohen sikur tĂ« ishin terroristĂ« tĂ« dĂ«nuar.
MĂ« 26 dhjetor, njĂ« grup raportuesish tĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara â njerĂ«z qĂ« dikur dĂ«gjoheshin nga qeveritĂ« â shprehĂ«n shqetĂ«sim tĂ« thellĂ« pĂ«r trajtimin e kĂ«tyre tĂ« burgosurve. Ata pĂ«rmendĂ«n âvonesa tĂ« raportuara nĂ« aksesin nĂ« kujdes mjekĂ«sor, pĂ«rdorim tĂ« tepruar tĂ« kufizimeve gjatĂ« trajtimit spitalor, mohim tĂ« kontaktit me familjarĂ«t dhe avokatĂ«t, si dhe mungesĂ« mbikĂ«qyrjeje tĂ« pavarur mjekĂ«sore, veçanĂ«risht pĂ«r tĂ« paraburgosurit me gjendje serioze shĂ«ndetĂ«sore tĂ« mĂ«parshmeâ. Ata ngritĂ«n âpyetje seriozeâ pĂ«r pĂ«rputhjen e qeverisĂ« me tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut, âpĂ«rfshirĂ« detyrimin pĂ«r tĂ« mbrojtur jetĂ«n dhe pĂ«r tĂ« parandaluar trajtimin mizor, çnjerĂ«zor ose poshtĂ«ruesâ. Por sapo dikĂ« e etiketon si terrorist, duket se mund tâi bĂ«sh pothuajse gjithçka dhe tĂ« shpĂ«tosh pa pasoja. Heshtja e pothuajse tĂ« gjitha mediave pĂ«r kĂ«tĂ« çështje Ă«shtĂ« tronditĂ«se.
Qeveria mban pĂ«rgjegjĂ«si morale pĂ«r kĂ«ta tĂ« burgosur. MegjithatĂ«, duket se nuk ka asnjĂ« synim ta ushtrojĂ« atĂ«. AvokatĂ«, deputetĂ« dhe mjekĂ« u janĂ« lutur vazhdimisht ministrave tĂ« angazhohen. Ata refuzojnĂ« prerazi, duke pretenduar se njĂ« angazhim i tillĂ« do tĂ« âkrijonte stimuj tĂ« gabuar qĂ« do tĂ« inkurajonin mĂ« shumĂ« njerĂ«z tĂ« rrezikonin veten pĂ«rmes grevave tĂ« urisĂ«â. Nuk ka asnjĂ« provĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« dhe, duke pasur parasysh natyrĂ«n jashtĂ«zakonisht tĂ« rrallĂ« tĂ« kĂ«tij veprimi (greva mĂ« e madhe e koordinuar dhe e qĂ«ndrueshme e tĂ« burgosurve qĂ« nga ajo e IRA-s nĂ« 1981), kjo duket shumĂ« pak e besueshme.
Qeveria ka kĂ«rkuar tĂ« krijojĂ« pĂ«rshtypjen se raste tĂ« tilla janĂ« tĂ« zakonshme â âgjatĂ« pesĂ« viteve tĂ« fundit kemi pasur mesatarisht mbi 200 incidente grevash urie çdo vitâ â prandaj nuk kĂ«rkohet ndonjĂ« reagim i veçantĂ«. Por ajo qĂ« duket se i referohet janĂ« refuzime tĂ« shkurtra ushqimi nga individĂ« tĂ« veçantĂ«, njĂ« situatĂ« krejt tjetĂ«r nga rreziku i menjĂ«hershĂ«m i vdekjes nga uria.
MĂ« shumĂ« se 800 profesionistĂ« mjekĂ«sorĂ« kanĂ« nĂ«nshkruar tashmĂ« njĂ« letĂ«r drejtuar sekretarit tĂ« drejtĂ«sisĂ«, David Lammy, duke paralajmĂ«ruar se tĂ« burgosurit pĂ«rballen me njĂ« âemergjencĂ« mjekĂ«soreâ qĂ« âpo menaxhohet gabimishtâ. Letra u shkrua mĂ« 27 nĂ«ntor. Qeveria ende nuk ka reaguar.
NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, duket se tall situatĂ«n e grevistĂ«ve tĂ« urisĂ«. Kur deputeti Jeremy Corbyn e pyeti ministrin e drejtĂ«sisĂ« Jake Richards nĂ« parlament nĂ«se do tĂ« takonte pĂ«rfaqĂ«suesit e tyre ligjorĂ« pĂ«r tĂ« zgjidhur situatĂ«n, Richards u pĂ«rgjigj shkurt âJoâ, duke shkaktuar tĂ« qeshura nĂ« sallĂ«. NĂ« dhjetor, kryetari i DhomĂ«s sĂ« Komuneve vĂ«rejti se mosreagimi i Lammy-t ndaj deputetĂ«ve qĂ« kĂ«rkonin njĂ« takim pĂ«r kĂ«tĂ« çështje ishte âkrejtĂ«sisht i papranueshĂ«mâ. Por mosreagimi vazhdon.
KĂ«rkesat e grevistĂ«ve tĂ« urisĂ« mĂ« duken tĂ« arsyeshme: lirimi me kusht; e drejta pĂ«r njĂ« gjykim tĂ« drejtĂ« (ata pretendojnĂ« se qeveria ka mbajtur dokumente kyçe); heqja e ndalimit ndaj Palestine Action; dhe mbyllja e Elbit Systems nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, kompani qĂ« ka furnizuar me armĂ« njĂ« shtet tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« gjenocid. TĂ« gjitha kĂ«to, sipas mendimit tim, duhej tĂ« ndodhnin gjithsesi. Dhe, sigurisht, ato janĂ« pozicione negociuese. NĂ«se tĂ« gjitha duhet tĂ« plotĂ«sohen qĂ« greva tĂ« pĂ«rfundojĂ«, nuk mund tĂ« dihet derisa qeveria tĂ« angazhohet. Refuzimi i saj pĂ«r tĂ« folur mund tâi dĂ«nojĂ« grevistĂ«t me vdekje.
Nuk duhet të jetë e nevojshme të rrezikosh jetën për të kërkuar trajtim të drejtë dhe vendime të drejta. Por kur të gjithë ata që janë në pushtet kanë pushuar së dëgjuari, mbeten shumë pak alternativa.
George Monbiot është kolumnist i gazetës The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi
MĂ« 8 janar 1996, kryeqyteti i ZairesĂ« â sot Republika Demokratike e Kongos, â Kinshasa, u pĂ«rfshi nga njĂ« prej katastrofave ajrore mĂ« tĂ« rĂ«nda nĂ« historinĂ« urbane tĂ« AfrikĂ«s. NjĂ« avion rus mallrash i tipit Antonov An-32, i operuar nga forca ajrore e ZairesĂ«, u rrĂ«zua menjĂ«herĂ« pas ngritjes nga aeroporti i qytetit, duke u pĂ«rplasur mbi njĂ« treg tĂ« tejmbushur me njerĂ«z, ku tregtarĂ« dhe qytetarĂ« kishin dalĂ« pĂ«r blerjet e pĂ«rditshme. Bilanci ishte shkatĂ«rrues: 223 persona humbĂ«n jetĂ«n nĂ« tokĂ«, ndĂ«rsa dy nga gjashtĂ« anĂ«tarĂ«t e ekuipazhit gjetĂ«n gjithashtu vdekjen.
Një ngritje që u shndërrua në makth
Avioni Antonov An-32, një aeroplan sovjetik i projektuar për transport mallrash dhe operacione në kushte të vështira, ishte nisur nga Aeroporti Ndërkombëtar Ndjili në Kinshasa. Sipas raportimeve zyrtare, avioni ishte i mbingarkuar, duke transportuar mallra dhe pajisje ushtarake, ndërsa ekuipazhi përbëhej nga pilotë rusë dhe ukrainas, një praktikë e zakonshme në Zairen e asaj kohe, e cila mbështetej fort te kontraktorë të huaj për operimin e flotës ajrore.
Vetëm pak çaste pas ngritjes, avioni humbi fuqinë në një nga motorët. Piloti tentoi të rikthente kontrollin dhe të kthehej drejt pistës, por në një lartësi shumë të ulët, aeroplani u bë i pakontrollueshëm. Ai u përplas drejtpërdrejt mbi zonën e tregut Masina, një nga zonat më të populluara dhe më të varfra të Kinshasës.
Ferr në mes të qytetit
Përplasja shkaktoi një shpërthim të menjëhershëm. Trupat e avionit, mbushur me karburant, u copëtuan mes tezgave të tregut, duke përfshirë gjithçka në flakë. Zjarri u përhap me shpejtësi mes ndërtesave të improvizuara dhe stendave prej druri e llamarine. Njerëzit që ndodheshin aty nuk patën asnjë mundësi shpëtimi.
Skenat që pasuan u përshkruan nga dëshmitarët si apokaliptike: trupa të pajetë në rrugë, mallra të djegura, britma dhe kaos i plotë. Shumë nga viktimat ishin gra dhe fëmijë, tregtarë të vegjël dhe klientë të rastësishëm, që nuk kishin asnjë lidhje me fluturimin fatkeq.
Shërbimet e emergjencës mbërritën me vonesë dhe me mjete minimale. Zjarri u shua pas orësh të tëra, ndërsa autoritetet u përballën me vështirësi të mëdha për identifikimin e viktimave, pasi shumë trupa ishin djegur plotësisht.
Bilanci dhe heshtja zyrtare
Sipas shifrave zyrtare, 223 persona humbën jetën në tokë, ndërsa dy anëtarë të ekuipazhit vdiqën nga plagët e marra. Katër pjesëtarë të tjerë të ekuipazhit arritën të mbijetojnë, disa prej tyre në gjendje të rëndë.
Megjithatë, organizata humanitare dhe burime të pavarura pohuan se numri real i viktimave mund të ketë qenë edhe më i lartë, duke qenë se shumë nga të vdekurit nuk ishin të regjistruar zyrtarisht dhe tregu ishte tej mase i mbipopulluar në momentin e aksidentit.
Qeveria e presidentit Mobutu Sese Seko reagoi me një deklaratë të shkurtër dhe shpalli një ditë zie, por nuk u zhvillua asnjë hetim i plotë dhe transparent. Ngjarja u harrua shpejt, e mbuluar nga censura, kaosi politik dhe shpërbërja graduale e regjimit të Mobutut, që vetëm një vit më vonë do të rrëzohej.
Një simbol i kolapsit shtetëror
Tragjedia e 8 janarit 1996 nuk ishte thjesht një aksident ajror. Ajo u bë simbol i kolapsit të shtetit zaireas: infrastrukturë e degraduar, standarde minimale sigurie, korrupsion sistemik dhe një indiferencë e thellë ndaj jetës së qytetarëve të zakonshëm.
Avionët e vjetër sovjetikë, të operuar nga ekuipazhe të huaja, fluturonin mbi qytete të tejpopulluara pa masa sigurie, ndërsa pasojat e gabimeve paguheshin gjithmonë nga më të varfrit.
Sot, më shumë se tri dekada më vonë, rrëzimi i Antonov An-32 mbi tregun e Kinshasës mbetet një nga tragjeditë ajrore më vdekjeprurëse për civilët në tokë, një kujtesë e dhimbshme se si dështimi i institucioneve dhe neglizhenca shtetërore mund të shndërrojnë një aksident teknik në një masakër njerëzore.
NĂ« njĂ« nga sheshet e ZaragozĂ«s â qytet qĂ« shtrihet me krenari nĂ« verilindje tĂ« SpanjĂ«s â mbi tĂ« cilin kalimtari shkel pa shumĂ« ceremoni, ngrihet njĂ« skulpturĂ« me njĂ« titull brutal nĂ« sinqeritetin e vet: âLa Mujer Que Nunca Hizo Nadaâ. NĂ« shqip: âGruaja qĂ« nuk bĂ«ri kurrĂ« asgjĂ«ââŠ
Figura e gruas, me shpinĂ«n e pĂ«rkulur nĂ«n peshĂ«n e njĂ« lavatriçeje, fshesĂ«s, kovave dhe gjithĂ« arsenalit tĂ« punĂ«ve tĂ« shtĂ«pisĂ«, mban nĂ« duar edhe fĂ«mijĂ«t e saj â simboli i pafajshĂ«m i detyrimit mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« dhe mĂ« tĂ« bukur njĂ«kohĂ«sisht. Kjo skulpturĂ« nuk ka nevojĂ« pĂ«r fjalĂ«; ajo flet me njĂ« gjuhĂ« qĂ« çdo njeri e kupton, por qĂ« pak kush ka guximin ta pranojĂ«: puna e amvisĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« punĂ« e padukshme, e papaguar, e pamatshme dhe jetike.
Prej dekadash, gratĂ« qĂ« zgjedhin â ose detyrohen nga rrethanat â tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« shtĂ«pi, janĂ« pĂ«rballur me etiketime tĂ« padrejta: ânuk bĂ«jnĂ« asgjĂ«â, âjanĂ« vetĂ«m nĂ« shtĂ«piâ, âsâkanĂ« karrierĂ«â. NĂ« fakt, ato mbajnĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« njĂ« ekonomi tĂ« tĂ«rĂ« tĂ« heshtur. Rritja e fĂ«mijĂ«ve, kujdesi pĂ«r tĂ« moshuarit, menaxhimi i kaosit tĂ« pĂ«rditshĂ«m â kjo Ă«shtĂ« njĂ« infrastrukturĂ« njerĂ«zore qĂ«, po tĂ« paguhej sipas tarifave tĂ« tregut, do tâi falimentonte buxhetet tona familjare dhe shtetĂ«rore.
Psikologjia e âvdekjes socialeâ
Titulli i kĂ«saj vepre nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« pĂ«rshkrim; Ă«shtĂ« njĂ« ironi therĂ«se ndaj shoqĂ«risĂ« sonĂ« âproduktivisteâ. Nga pikĂ«pamja social-psikologjike, kjo skulpturĂ« pĂ«rfaqĂ«son miliona gra qĂ« sistemi ekonomik i ka klasifikuar si âpasiveâ vetĂ«m sepse kontributi i tyre nuk u pĂ«rkthye kurrĂ« nĂ« kapital, tituj apo pushtet publik.
NĂ« aspektin psikologjik, kĂ«tu flitet pĂ«r âvdekjen socialeâ. TĂ« thuash qĂ« njĂ« person ânuk bĂ«ri asgjĂ«â, ndĂ«rkohĂ« qĂ« ai ka konsumuar jetĂ«n dhe mishin e vet duke u shĂ«rbyer tĂ« tjerĂ«ve, Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« e egĂ«r e dhunĂ«s simbolike. Skulptura pasqyron lodhjen ekzistenciale tĂ« njĂ« brezi qĂ« e ka humbur âUninâ e tij brenda detyrave tĂ« âTyreâ. Pamja e saj e qetĂ«, por e rĂ«nduar, tregon koston e tmerrshme psikologjike tĂ« mohimit tĂ« meritĂ«s.
Skulptura e ZaragozĂ«s Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« vepĂ«r arti; Ă«shtĂ« njĂ« qortim publik. Ajo na kujton se brenda mureve tĂ« shtĂ«pive tona zhvillohet njĂ« punĂ« kolosale qĂ« shpesh e marrim pĂ«r tĂ« mirĂ«qenĂ«. ĂshtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r tâi rikthyer dinjitetin rolit tĂ« amvisĂ«s dhe nĂ«nĂ«s, duke e parĂ« atĂ« pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«: themeli i shoqĂ«risĂ«.
Ndoshta prandaj kjo vepĂ«r ka bĂ«rĂ« jehonĂ« shumĂ« pĂ«rtej kufijve tĂ« SpanjĂ«s. Sepse secili prej nesh njeh njĂ« âgrua qĂ« nuk bĂ«ri asgjĂ«â â njĂ« nĂ«nĂ«, njĂ« gjyshe, njĂ« motĂ«r apo bashkĂ«shorten â qĂ« nĂ« heshtje mban mbi shpinĂ« botĂ«n tonĂ« tĂ« vogĂ«l.
NĂ« kĂ«tĂ« skulpturĂ«, mĂ« shumĂ« se nĂ« çdo deklaratĂ« politike apo statistikĂ« sociologjike, shfaqet e vĂ«rteta e tyre e madhe. NjĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« kemi tentuar ta anashkalojmĂ«: Ato kanĂ« bĂ«rĂ« gjithçka. Dhe koha ka ardhur qĂ« kĂ«tĂ« âgjithçkaâ ta pranojmĂ«, ta nderojmĂ« dhe ta paguajmĂ« â tĂ« paktĂ«n me mirĂ«njohje dhe dinjitet.
Login
