❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 16 January 2026Main stream

12:25 Pushtohet apo jo Groenlanda, Perëndimi që njohëm ka mbaruar

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
16 January 2026 at 12:25

Bashkimi Evropian duhet të bëhet më i fortë për të ndalur valën e çrregullimit ndërkombëtar, përndryshe rrezikon të bjerë në imperializëm autoritar.

Timothy Garton Ash

Donald Trump kërcënon të marrë në zotërim Grenlandën, territorin e një aleati të NATO-s, ndoshta me forcë ushtarake, ashtu si Vladimir Putin po përpiqet të marrë Ukrainën. Edhe nëse nuk e realizon dot këtë, ky është një shenjë e një epoke të re: një botë pas-perëndimore me çrregullime ndërkombëtare jo-liberale.

Detyra e demokracive liberale në përgjithësi, dhe e Europës në veçanti, është dyfishe: të shohin këtë botë ashtu si është dhe të kuptojnë se çfarë duhet të bëjnë për të përballuar situatën.

Një sondazh global i publikuar sot jep një pikënisje të dobishme. Ai u realizua në nëntor të kaluar në 21 vende për Këshillin Evropian për Marrëdhëniet e Jashtme, në partneritet me projektin hulumtues Europe in a Changing World në Universitetin e Oksfordit. Ky është sondazhi i katërt nga një seri që kemi bërë çdo vit që nga pushtimi i plotë i Ukrainës nga Putini në 2022, dhe na lejon të shohim evolucionin: nga situata shumë e keqe atëherë, tek situata kritike tani.

Në vitin 2022, ne gjetëm një Perëndim transatlantik të bashkuar në revoltë ndaj pushtimit të plotë të Ukrainës, por të ndarë nga fuqitë e tjera të mëdha dhe të mesme, si Kina, India dhe Turqia, të cilat vazhdonin të bënin biznes normal me Rusinë. Ekonomia ruse po mbijetonte nën sanksione të paprecedenta perëndimore, sepse ato shtete kishin mjaft pasuri dhe fuqi për të balancuar një Perëndim të bashkuar. Pra, kjo ishte një botë pas-perëndimore, por Perëndimi ende vepronte brenda saj.

Trump 2.0 e ndryshoi gjithçka

Tani kemi njĂ« botĂ« pas-perĂ«ndimore, por pa njĂ« PerĂ«ndim gjeopolitik koherent qĂ« vepron nĂ« tĂ«. Sa i pĂ«rket koherencĂ«s strategjike, ajo i atribuohet mĂ« shumĂ« narcizmit tĂ« paparashikueshĂ«m tĂ« Trump, i cili i ngjan mĂ« shumĂ« Putinit sesa çdo presidenti amerikan qĂ« nga viti 1945. Si shpjegon ndihmĂ«si i tij Stephen Miller, ata besojnĂ« se bota “qeveriset nga fuqia
 nga forca
 nga pushteti”.

EvropianĂ«t e kanĂ« kuptuar kĂ«tĂ«. MĂ« pak se njĂ« nĂ« pesĂ« evropianĂ« kontinentale (sipas mesatares sĂ« 10 vendeve tĂ« BE-sĂ« qĂ« intervistuam) dhe vetĂ«m njĂ« nĂ« katĂ«r britanikĂ« tani e shohin SHBA-nĂ« si aleate. NĂ« UkrainĂ«, shifra Ă«shtĂ« vetĂ«m 18%. Ne evropianĂ«t ende e shohim SHBA-nĂ« si njĂ« “partner tĂ« domosdoshĂ«m”, por jo si aleate.

Bota tjetër gjithashtu po e kupton këtë. Në sondazhin e parë, 60% e kinezëve mendonin se qasjet amerikane dhe evropiane ishin të ngjashme (pra një Perëndim i vetëm), ndërsa tani vetëm 43% mendojnë kështu, dhe një shumicë e qartë mendon se ato janë të ndryshme. Perëndimi është tashmë histori.

ÇfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ«?

GjĂ«rat mĂ« tĂ« kĂ«qija qĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ« janĂ« tĂ« vazhdojmĂ« tĂ« vajtojmĂ« pĂ«r “sistemin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« bazuar nĂ« rregulla”, duke pĂ«rmendur ligjin ndĂ«rkombĂ«tar selektivisht (Ukraina, por jo Gaza), dhe njĂ«kohĂ«sisht duke vazhduar servilizmin ndaj Trump. Por nuk duhet as tĂ« sillet si ai ose Putini.

ÇfarĂ« na duhet Ă«shtĂ« njĂ« internacionalizĂ«m i ri: mĂ« i shpejtĂ«, mĂ« fleksibĂ«l, mĂ« i fortĂ«. TĂ« refuzojmĂ« pĂ«rdorimin e forcĂ«s, por tĂ« pĂ«rdorim fuqinĂ«. Mos u fiksojmĂ« tek strukturat dhe aleancat ekzistuese, por tĂ« kĂ«rkojmĂ« partnerĂ« tĂ« rinj, pragmatikisht, çështje pĂ«r çështje. TĂ« shqetĂ«sohemi mĂ« pak pĂ«r rregullat dhe mĂ« shumĂ« pĂ«r rezultatet; mĂ« pak pĂ«r procesin, mĂ« shumĂ« pĂ«r progresin. Ky Ă«shtĂ« njĂ« sfidĂ« pĂ«r BE-nĂ« institucionale, modeli mĂ« i ngadaltĂ« dhe i bazuar nĂ« rregulla i rendit liberal ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« viteve ’90.

Ne tashmë po e praktikojmë këtë për Ukrainën, me kombinimin e ri të koalicionit të vullnetshëm dhe BE-së që vepron me një shpejtësi të paparë për Brukselin. Si kam argumentuar muajin e kaluar, duhet të përgatitemi urgjentisht për të mbështetur një Ukrainë të pavarur edhe pa ndihmën e SHBA-së.

E Grenlandës

Së pari, gjithçka që bëjmë duhet të udhëhiqet nga qeveritë e zgjedhura të Grenlandës dhe Danimarkës. Kjo është ajo që dallon demokratët liberalë nga imperialistët autoritarë.

MĂ« 13 janar, Danimarka dhe disa aleatĂ« tĂ« NATO-s nĂ« EvropĂ« njoftuan dĂ«rgimin e trupave shtesĂ« nĂ« GrenlandĂ«. Ministrat e jashtĂ«m tĂ« GrenlandĂ«s dhe DanimarkĂ«s u takuan nĂ« Uashington me zv/presidentin JD Vance dhe sekretarin e shtetit Marco Rubio dhe ranĂ« dakord pĂ«r krijimin e njĂ« grupi pune tĂ« nivelit tĂ« lartĂ«. ËshtĂ« e qartĂ« qĂ« mosmarrĂ«veshja themelore nuk Ă«shtĂ« zgjidhur. TĂ« gjitha shenjat tregojnĂ« se Trump do tĂ« bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« ekstrem dhe i paparashikueshĂ«m ndĂ«rsa rriten vĂ«shtirĂ«sitĂ« e tij brenda vendit.

Disa sugjerime: për të treguar përkushtimin evropian, kancelari gjerman Friedrich Merz, presidenti francez Emmanuel Macron dhe kryeministri britanik Keir Starmer duhet të vizitojnë Grenlandën, së bashku me kryeministren daneze Mette Frederiksen, dhe të bashkohen me kryeministrin kanadez Mark Carney, pasi Kanadaja është aleati i NATO-s që është fqinj real perëndimor i Grenlandës dhe preket direkt nga pasiguria në Arktik.

Në mënyrë simbolike, ky vizitë mund të jetë po aq e rëndësishme sa përmbajtja e angazhimit të sigurisë, sepse gjuha e dytë e Presidentit Trump është televizioni. Ai do të marrë mesazhin nga imazhet. Oficerë evropianë dhe kanadezë të dukshëm dhe të uniformuar duhet të vendosen në Grenlandë për kohën e parashikueshme.

Kryeministri i GrenlandĂ«s, Jens-Frederik Nielsen, deklaroi se nĂ«se duhet tĂ« zgjedhin, “ne zgjedhim DanimarkĂ«n 
 ne zgjedhim BE-nĂ«â€. Pra, BE-ja duhet tĂ« gjejĂ« shpejt mĂ«nyra pĂ«r tĂ« rritur mbĂ«shtetjen e saj financiare pĂ«r GrenlandĂ«n dhe jo vetĂ«m nĂ« buxhetin e ri qĂ« fillon nĂ« 2028. Kjo mund tĂ« jetĂ« njĂ« rast i mirĂ« pĂ«r presidenten e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen dhe presidentin e KĂ«shillit Evropian AntĂłnio Costa pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar nĂ« Nuuk dhe tĂ« fillojnĂ« diskutime strategjike pĂ«r marrĂ«dhĂ«nie tĂ« afĂ«rta tĂ« mundshme midis GrenlandĂ«s sĂ« pavarur dhe BE-sĂ«.

NdĂ«rkohĂ«, Evropa – partneri mĂ« i madh ekonomik i SHBA-sĂ« – duhet tĂ« rishikojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« private tĂ« gjitha pĂ«rgjigjet ekonomike (pĂ«rfshirĂ« shitjen e obligacioneve amerikane) pĂ«r rastin, ende tĂ« pakĂ«t, qĂ« Trump tĂ« urdhĂ«rojĂ« njĂ« pushtim ushtarak tĂ« GrenlandĂ«s nĂ« stilin e Putinit. Plani i pĂ«rgjithshĂ«m duhet tĂ« projektojĂ« fuqi, vendosmĂ«ri dhe qetĂ«si nga Evropa (dhe Kanadaja dhe demokracitĂ« e tjera liberale).

Një gjetje veçanërisht shqetësuese: evropianët janë më pesimistët e botës. Afërsisht gjysma e tyre nuk beson se BE-ja mund të negociojë me fuqitë globale si SHBA dhe Kina në kushte barazie. Nëse fillojmë të praktikojmë këtë internacionalizëm të ri, më të shpejtë dhe më të vendosur, ndoshta më shumë evropianë do të fillojnë të besojnë përsëri tek Evropa.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

10:00 Jan Palah, pishtari i lirisë së Pragës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
16 January 2026 at 10:00

NĂ« 16 janar tĂ« vitit 1969, studenti Jan Palah, u vetdoq si porm proteste ndaj pushtimit tĂ« ÇekosllovakisĂ« nga trupat e Traktatit tĂ« VarshavĂ«s

Nga Leonard Veizi

NĂ« janar tĂ« vitit 1969, qytetarĂ«t e traumatizuar tĂ« PragĂ«s nĂ«n çizmen e ushtarit sovjetik, nuk ndoqĂ«n indiferentĂ« “spektaklin” ku njĂ« njeri digjej nĂ« mes tĂ« qytetit. Ata u solidarizuan njĂ«herazi me njĂ« ndĂ«rgjegje qĂ« refuzoi tĂ« heshtĂ«. Akti i Jan Palahut, student çek i historisĂ« dhe ekonomisĂ« politike nĂ« Universitetin “Karl”, nuk ishte vetĂ«m njĂ« vetĂ«flijim tragjik; ishte njĂ« akt akuzĂ« i drejtpĂ«rdrejtĂ« ndaj frikĂ«s kolektive, kompromisit moral dhe nĂ«nshtrimit qĂ« ndjek pushtimin. NĂ« sheshin “Vaclav”, nĂ« zemĂ«r tĂ« qytetit, ai zgjodhi ta kthente trupin e tij nĂ« pishtar, pĂ«r t’i kujtuar shoqĂ«risĂ« se liria nuk humbet vetĂ«m kur shtypet me tanke, por edhe nĂ«se braktiset nĂ« heshtje.

Pushtimi

NĂ« vitin 1968, Çekosllovakia u pĂ«rpoq tĂ« merrte frymĂ« ndryshe. Pranvera e PragĂ«s nuk ishte njĂ« rebelim kundĂ«r socializmit, por njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r ta shpĂ«tuar atĂ« nga dogma, pĂ«r t’i kthyer njeriut dinjitetin e munguar. AleksandĂ«r Dubçek artikuloi idenĂ« e njĂ« “socializmi me fytyrĂ« njerĂ«zore”, ku fjala e lirĂ«, mendimi kritik dhe reforma nuk do tĂ« konsideroheshin tradhti.

Por për Bashkimin Sovjetik dhe udhëheqjen e Traktatit të Varshavës, ky ishte një precedent i rrezikshëm. Liria, edhe kur kërkohet me kujdes, është ngjitëse. Prandaj, në gusht të vitit 1968, të paktën 6,300 tanke dhe rreth 500,000 trupa të Paktit të Varshavës nga Bashkimi Sovjetik, Polonia, Hungaria, Bullgaria dhe Gjermania Lindore, hynë në Pragë për të shuar jo vetëm reformat, por vetë idenë se një vend i kampit lindor mund të zgjidhte rrugën e tij. Pushtimi riktheu censurën, frikën dhe bindjen e detyruar. Por mbi të gjitha, riktheu një heshtje të rëndë morale.

Vetëflijimi

Pas pushtimit, shoqĂ«ria çeke nuk u mposht menjĂ«herĂ«. Popullsia reagoi me protesta paqĂ«sore, ndaluan tanket me barikada trupore dhe valĂ«vitĂ«n flamujt ÇekosllovakĂ« si shenjĂ« sfide. Por ajo u lodh. Rezistenca u zbeh, kompromisi u normalizua dhe frika u racionalizua. PikĂ«risht kĂ«tu fillon drama e vĂ«rtetĂ« morale qĂ« prodhoi aktin e Jan Palahut. MĂ« 16 janar 1969, ai shkoi nĂ« sheshin “Vaclav”, u lag me benzinĂ« dhe i vuri flakĂ«n vetes. Ishte ora 14:25 kur ai nisi tĂ« vraponte nĂ«pĂ«r shesh derisa u pĂ«rplas me njĂ« tramvaj. Nuk ishte njĂ« impuls i çastit, por njĂ« vendim i menduar. NĂ« letrat qĂ« la pas, ai e quante veten “Pishta i ParĂ«â€ dhe paralajmĂ«ronte se flijimi do tĂ« vazhdonte nĂ«se shoqĂ«ria nuk zgjohej. KĂ«rkesat e tij ishin tĂ« qarta: fund censurĂ«s, fund propagandĂ«s sĂ« pushtuesit.

Ky ishte thelbi i aktit tĂ« tij: tĂ« tregonte se kur shoqĂ«ria hesht, individi mund tĂ« bĂ«het zĂ«ri i saj – edhe me çmimin e jetĂ«s. Jan Palah nuk donte tĂ« vdiste; ai donte tĂ« trondiste. Dhe ia doli.

Vdekja e tij, disa ditë më vonë, e ktheu funeralin në një protestë masive të heshtur. Një qytet i tërë ecte pas arkivolit të një studenti, sepse kishte kuptuar se ai kishte bërë atë që shumë të tjerë nuk kishin guxuar as ta mendonin.

Vazhdimësia

Vetëm një muaj më vonë, më 25 shkurt 1969, një tjetër student çek, Jan Zajic, zgjodhi të njëjtin vend dhe të njëjtën formë vetëflijimi, duke e kthyer aktin e Palahut në një thirrje që nuk mund të injorohej më. Në prill të po atij viti, ky zinxhir tragjik vazhdoi me Evzhen Ploçekun në qytetin Jihlava, ndërsa raste të tjera pasuan në heshtje, larg syrit të medias së kontrolluar.

Shembulli i Palahut kapĂ«rceu kufijtĂ« e ÇekosllovakisĂ«. NĂ« vende tĂ« tjera tĂ« Traktatit tĂ« VarshavĂ«s, individĂ« tĂ« izoluar, por tĂ« vendosur, imituan kĂ«tĂ« akt ekstrem si formĂ« proteste morale. NĂ« Hungari, Shandor Bauer u vetĂ«dogj mĂ« 20 janar 1969, ndĂ«rsa Marton Mojshesh e ndoqi kĂ«tĂ« rrugĂ« tragjike mĂ« 13 shkurt 1970.

Këta emra, të shpërndarë në hapësirë dhe kohë, dëshmojnë se flaka e një individi mund të përhapet si ide, si refuzim i bindjes së verbër dhe si akt i fundit i lirisë njerëzore.

Në Shqipëri

NĂ« ShqipĂ«rinĂ« e asaj kohe, nĂ«n diktaturĂ«n e Enver HoxhĂ«s, pushtimi i ÇekosllovakisĂ« u pĂ«rdor politikisht pĂ«r tĂ« denoncuar “revizionizmin sovjetik”. GjithĂ«sesi, ShqipĂ«ria ishte e vetmja anĂ«tare e Traktatit tĂ« VarshavĂ«s qĂ« e dĂ«noi hapur ndĂ«rhyrjen, duke e quajtur njĂ« akt agresioni imperialist dhe tradhti ndaj parimeve tĂ« socializmit.  Si pasojĂ«, mĂ« 5 shtator 1968, Tirana shpalli daljen zyrtare nga Pakti i VarshavĂ«s, duke argumentuar se ai ishte shndĂ«rruar nga njĂ« aleancĂ« mbrojtĂ«se nĂ« njĂ« instrument shtypjeje.

Epilogu

Tanket e Traktatit tĂ« VarshavĂ«s qĂ«ndruan nĂ« Çekosllovaki deri nĂ« fund tĂ« viteve ’80. Por Jan Palah qĂ«ndroi mĂ« gjatĂ« se ato – nĂ« kujtesĂ«n morale tĂ« EvropĂ«s. NĂ« vitin 1989, gjatĂ« Revolucionit tĂ« KadifenjtĂ«, emri i tij u rikthye si njĂ« akuzĂ« e heshtur ndaj çdo pushteti qĂ« beson se mund ta shtypĂ« lirinĂ« pa pasoja.

TanimĂ« historia e Palahut nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« kujtim tragjik. ËshtĂ« njĂ« pyetje qĂ« mbetet pezull mbi çdo shoqĂ«ri tĂ« frikĂ«suar: çfarĂ« ndodh kur askush nuk flet dhe kush Ă«shtĂ« gati ta thotĂ« fjalĂ«n e fundit, duke sakrifikuar jetĂ«n e tij?

08:25 Histori/ Fundi i republikës Romake, Oktaviani kurorëzohet Perandor

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
16 January 2026 at 08:25

Në 27 para erës sonë, Senati i Romës mori një vendim që do të ndryshonte përgjithmonë historinë e botës antike. Gai Jul Cezar Oktaviani u shpall zyrtarisht August, një titull që nënkuptonte madhështi, shenjtëri dhe autoritet të pakontestueshëm. Me këtë akt, Republika Romake mori fund dhe nisi epoka e Perandorisë Romake.

Ky moment nuk ishte thjesht një ndryshim titulli, por një transformim rrënjësor i pushtetit. Roma, e lodhur nga dekada luftërash civile, komplotesh dhe vrasjesh politike, pranoi për herë të parë sundimin e përqendruar në një njeri të vetëm. Dhe ky njeri ishte Oktaviani, nipi dhe biri i birësuar i Jul Cezarit.

Nga Apolonia në Romë

Pak dihet se rruga e Oktavianit drejt pushtetit nuk nisi në Romë. I ri dhe ende i panjohur, ai kishte ardhur në Apoloni, qytet i rëndësishëm antik në brigjet e Ilirisë, pranë Fierit të sotëm, për të studiuar filozofi, retorikë dhe arte. Aty po përgatitej për një karrierë publike, larg intrigave të kryeqytetit, kur mori lajmin tronditës për vrasjen e Jul Cezarit në vitin 44 p.e.s.

Testamenti i Cezarit e ndryshoi fatin e tij: Oktaviani ishte birësuar ligjërisht dhe shpallur trashëgimtari i tij politik. Nga një i ri student, ai u kthye papritur në një figurë qendrore të luftës për pushtet.

Luftë, gjak dhe ngritje në fron

Rruga drejt titullit August ishte gjithçka tjetër veçse paqësore. Oktaviani u përfshi në aleanca të përkohshme, si Triumvirati i Dytë me Mark Antonin dhe Lepidin, dhe nuk hezitoi të përdorte dhunën politike. Listat e proskripcioneve, ekzekutimet e kundërshtarëve dhe betejat civile shënuan këtë periudhë të errët.

Përballja përfundimtare erdhi me Mark Antonin dhe Kleopatrën, të mundur në betejën e Aktiumit në vitin 31 p.e.s. Me këtë fitore, Oktaviani mbeti i vetmi zot i Romës. Por ndryshe nga diktatorët para tij, ai nuk e shpalli veten mbret. Ai e ruajti fasadën republikane, duke e mbushur pushtetin real brenda institucioneve ekzistuese.

Augusti dhe paqja romake

Kur Senati i dha titullin August, Roma hyri nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« re. Sundimi i tij, qĂ« zgjati deri nĂ« vdekjen e tij nĂ« vitin 14 tĂ« erĂ«s sonĂ«, u bĂ« themeli i asaj qĂ« njihet si Pax Romana – Paqja Romake.

Megjithëse pushteti i tij ishte ndërtuar mbi luftëra dhe gjakderdhje, sundimi i Augustit u shënua nga stabiliteti, rindërtimi dhe rendi. Ai reformoi administratën, ushtrinë dhe financat, ndërtoi rrugë, qytete dhe monumente, dhe i dha Perandorisë Romake një strukturë që do të mbijetonte për shekuj.

Ironia e historisë qëndron pikërisht këtu: njeriu që i dha fund republikës, i dha Romës edhe një nga periudhat më të gjata të paqes dhe prosperitetit. Dhe kështu, nga bankat e shkollës në Apoloninë ilire deri në fronin e Perandorisë më të madhe të botës antike, Oktaviani August u shndërrua në figurën që mbylli një epokë dhe hapi një tjetër.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

Yesterday — 15 January 2026Main stream

12:20 Evropa Verilindore Ă«shtĂ« nĂ« rrugĂ«n e saj pĂ«r t’u bĂ«rĂ« qendra e re e gravitetit tĂ« BE-sĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
15 January 2026 at 12:20

Presidencat polake dhe daneze të Këshillit të BE-së, që vijnë në një kohë vendimtare për bllokun, mund ta përshpejtojnë këtë trend.

Piotr Buras*

QĂ« nga agresioni i RusisĂ« ndaj UkrainĂ«s nĂ« shkurt 2022, fokusi i politikĂ«s evropiane Ă«shtĂ« zhvendosur drejt lindjes. Çështje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r PoloninĂ«, shtetet baltike dhe EvropĂ«n Qendrore e Lindore – si siguria energjetike, kĂ«rcĂ«nimi rus dhe dezinformimi – kanĂ« marrĂ« vend qendror nĂ« axhendĂ«n politike tĂ« BE-sĂ«. Perspektivat dhe interesat e evropianĂ«ve lindorĂ« kanĂ« fituar mĂ« shumĂ« njohje dhe mbĂ«shtetje.

Megjithatë, mbetet e paqartë nëse kjo përbën zhvendosjen e shumëdiskutuar të pushtetit nga Perëndimi në Lindje. Pa dyshim, rëndësia në rritje e çështjeve që shqetësojnë evropianët lindorë ka ndikuar thelbësisht në dinamikën e brendshme të BE-së. Ky fenomen shoqërohet edhe me dy zhvillime kyçe:

SĂ« pari, BE-ja Ă«shtĂ« pĂ«rballur me njĂ« vakum lidershipi tĂ« paparĂ«. Trazirat politike nĂ« FrancĂ« kanĂ« dobĂ«suar Emmanuel Macronin, ndĂ«rsa problemi me koalicionin “semafor” e ka lĂ«nĂ« GjermaninĂ« praktikisht pasive. SĂ« dyti, procesi i ndĂ«rlikuar i hartimit tĂ« politikave tĂ« BE-sĂ«, i pĂ«rkeqĂ«suar nga fuqia e vetos sĂ« HungarisĂ«, ka bĂ«rĂ« qĂ« takimet ad hoc dhe koalicionet vullnetare tĂ« jenĂ« format e vetme funksionale pĂ«r tĂ« shmangur bllokimin.

Bashkëpunim i zgjeruar
Shfaqja e bashkëpunimit të zgjeruar në Evropën Verilindore pasqyron këtë dinamikë të re. Koordinimi midis vendeve nordike dhe baltike nuk është i ri; ai ka filluar që në vitet e para të 1990-ës. Grupi i Tetë vendeve Nordike-Baltike (NB8) përfshin Danimarkën, Suedinë, Finlandën, Lituaninë, Letoninë, Estoninë, si dhe Norvegjinë dhe Islandën. Ky grup është një model bashkëpunimi të ngushtë, brenda dhe përtej BE-së.

Toomas Hendrik Ilves, ish-president i EstonisĂ«, dhe Gabrielius Landsbergis, ish-ministĂ«r i jashtĂ«m i LituanisĂ«, shkruan se “rajoni i Detit Baltik, duke pĂ«rjashtuar RusinĂ«, ka qenĂ« njĂ« nga zonat mĂ« dinamike dhe me rritje tĂ« shpejtĂ« nĂ« botĂ«. SĂ« bashku me konvergjencĂ«n ekonomike, shtetet nordike tĂ« mirĂ«qenies, fuqia ekonomike gjermane, Polonia dhe shtetet baltike kanĂ« kaluar njĂ« transformim dramatik gjatĂ« 35 viteve tĂ« fundit. AfĂ«rsia midis vendeve tĂ« rajonit ka rritur gjithashtu bashkĂ«punimin.”

Tre faktorĂ« tĂ« rinj i kanĂ« dhĂ«nĂ« kĂ«tij grupi rĂ«ndĂ«si mĂ« tĂ« madhe. Pranimi i SuedisĂ« dhe FinlandĂ«s nĂ« NATO vendosi tĂ« gjithĂ« anĂ«tarĂ«t nĂ« njĂ« pozitĂ« tĂ« barabartĂ« nĂ« politikĂ«n e sigurisĂ«, duke hapur mundĂ«si pĂ«r lidhje mĂ« tĂ« ngushta. Siguria dhe mbrojtja, sidomos nĂ« kontekstin e luftĂ«s sĂ« RusisĂ« dhe mbĂ«shtetjes pĂ«r UkrainĂ«n, janĂ« bĂ«rĂ« fusha kyçe bashkĂ«punimi. “Rreshtimi i plotĂ«â€ ndaj RusisĂ« ka qenĂ« nxitĂ«si kryesor i forcimit tĂ« lidhjeve midis tyre.

Pas ndryshimit të qeverisë në Poloni në dhjetor 2023, Varshava u bë partner kyç për NB8, duke rritur ndjeshëm ndikimin politik të grupit. Shkeljet e sundimit të ligjit nën qeverinë populiste të Ligjit dhe Drejtësisë (PiS) kishin vënë një pengesë në marrëdhëniet me vendet nordike mes 2015 dhe 2023, por fitorja e Donald Tusk e hoqi atë pengesë dhe hapi derën për bashkëpunim strategjik. Pranimi joformal i Polonisë në grup ka shënuar një pikë kthese.

Kthehu në veri
Historikisht, politika strategjike e Varshavës ishte e fokusuar kryesisht në Grupin e Vishegradit dhe format e bashkëudhëheqjes me Gjermaninë dhe Francën përmes Trekëndëshit të Vajmarit. Flirti i Orbån dhe Fico me Putinin dhe qasjet kontradiktore të vendeve të Vishegradit ndaj BE-së kanë bërë komunitetin e interesave të Evropës Qendrore e Lindore një ëndërr të parealizuar. Trekëndëshi i Vajmarit është rigjallëruar, por zhvendosja drejt veriut ka përcaktuar politikën e re të jashtme të Polonisë që nga 2023.

Pas formimit të qeverisë së Tusk në dhjetor 2023, Polonia iu bashkua konsultimeve joformale të NB8 para samiteve të BE-së, duke sinjalizuar një realitet të ri në politikën e jashtme. Interesat strategjike të sigurisë dhe ekonomike kanë luajtur rol të rëndësishëm. Danimarka, Suedia dhe Finlanda së bashku janë investitori i tretë më i madh në Poloni, pas Gjermanisë dhe Francës. Danimarka përbën 50% të investimeve të huaja direkte në Pomerani, rajonin verior të Polonisë. Transformimi i energjisë i Polonisë dhe investimet e planifikuara në energjinë e erës në det të hapur e bëjnë vendin shumë tërheqës për partnerët skandinavë. E njëjta gjë vlen edhe për blerjen e pajisjeve ushtarake, ku Suedia ka shumë për të ofruar, si p.sh. nëndetëse.

Diplomatët polakë raportojnë se në vitin 2024 Polonia u vizitua masivisht nga vendet nordike për të forcuar bashkëpunimin me vendin më të madh lindor të BE-së.

Mbrojtja e Detit Baltik
Siguria e rrjetit të kabllove të telekomunikacionit nëndetësor në Detin Baltik është bërë përparësi për vendet nordike dhe baltike, përfshirë Poloninë. Samiti Nordik-Baltik në Harpsund, Suedi (nëntor 2024), bashkoi Kryeministrin Tusk me udhëheqës të tjerë, duke demonstruar nivel të ri bashkëpunimi. Pas samitit, Kryeministrat Ulf Kristersson (Suedi) dhe Donald Tusk (Poloni) nënshkruan një marrëveshje partneriteti strategjik. Suedia dhe Norvegjia kontribuojnë në mbrojtjen e qendrës logjistike për Ukrainën në Rzeszów, Poloni.

Tusk propozoi krijimin e “mbikĂ«qyrjes detare”, misione tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta pĂ«r tĂ« monitoruar dhe mbrojtur infrastrukturĂ«n kritike nĂ« Baltik. Pas luftĂ«s sĂ« RusisĂ« me UkrainĂ«n, Baltiku ka marrĂ« rĂ«ndĂ«si strategjike pĂ«r tĂ« gjitha shtetet kufitare. Sanksionet energjetike ndaj RusisĂ« ndryshuan rrugĂ«t e transportit detar dhe forcuan rolin e energjisĂ« sĂ« erĂ«s nĂ« det tĂ« hapur, duke rritur fokusin mbi sigurinĂ« e infrastrukturĂ«s.

Polonia importoi rreth 6.5 miliardë metra kub gaz natyror në 2023 përmes terminalit LNG në Swinoujscie, duke zëvendësuar plotësisht importet nga Rusia. Terminalet dhe linjat e energjisë me tension të lartë (SwedLink, EstLink) janë thelbësore për transportin e energjisë. Mbrojtja e gjithë kësaj infrastrukture mbetet prioritet për vendet nordike dhe baltike.

Lidhjet me NATO-n
Ideja e Tuskut pĂ«r “mbikĂ«qyrjen detare” u mbĂ«shtet nga NB8 dhe u miratua nga NATO. Misioni Baltic Sentinel u nis nĂ« Helsinki nĂ« janar 2025 pĂ«r tĂ« penguar veprimet keqdashĂ«se tĂ« aktorĂ«ve shtetĂ«rorĂ« ose jo-shtetĂ«rorĂ« pranĂ« RusisĂ«. Projektet e koordinuara tĂ« mbrojtjes kufitare – Mburoja Lindore Polake dhe VijĂ«s sĂ« Mbrojtjes Baltike – u pĂ«rfshinĂ« nĂ« prioritetet e BE-sĂ«, me mbĂ«shtetje financiare prej 150 miliardĂ« eurosh nga iniciativa SAFE (maj 2025).

KĂ«rcĂ«nimet e sigurisĂ« kanĂ« afruar vendet e EvropĂ«s Verilindore drejt njĂ« axhende tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. NjĂ« shqetĂ«sim tjetĂ«r Ă«shtĂ« “flota fantazmĂ«â€ qĂ« shmang sanksionet mbi dĂ«rgesat ruse tĂ« naftĂ«s. Incidenti i majit 2025, ku njĂ« anije ruse manovroi pranĂ« kabllove tĂ« PolonisĂ« dhe SuedisĂ«, u ndalua nga forcat polake. NĂ«n presidencĂ«n polake tĂ« BE-sĂ«, paketa e 17-tĂ« e sanksioneve u miratua, duke pĂ«rfshirĂ« 200 anije tĂ« flotĂ«s fantazmĂ«, tĂ« cilave u ndalohet ankorimi nĂ« portet evropiane.

Këshilli i Shteteve të Detit Baltik
Ringjallja e Këshillit të Detit Baltik mund të jetë shenjë e ripërtëritjes së bashkëpunimit rajonal. Polonia mori presidencën në korrik dhe mund ta transformojë institucionin për fokus më të madh mbi sigurinë. Ilves dhe Landsbergis u bëjnë thirrje vendeve anëtare të e shndërrojnë Këshillin në forum strategjik për dialog mbi sigurinë, koordinimin taktik dhe avokimin politik brenda BE-së dhe NATO-s.

Megjithatë, ka kufizime. NB8 dhe Polonia janë të bashkuara në politikën ndaj Rusisë, siguri dhe migracion, por jo në fusha të tjera, si politika klimatike dhe konkurrueshmëria. Polonia ka bllokuar marrëveshje me Mercosur, shtyrë ETS2 dhe mbrojtur politikën e kohezionit me çdo kusht. Kjo nuk korrespondon me vizionin e vendeve nordike për BE-në.

Institucionalizimi i bashkëpunimit rajonal ka përfitime, por edhe rreziqe. Polonia dhe të tjerët frikësohen se mund të minojnë supremacinë dhe unitetin e NATO-s duke promovuar rajonalizimin e politikës së sigurisë. Rezultati i zgjedhjeve presidenciale polake dhe suksesi i kandidatëve të djathtë tregojnë se stabiliteti liberal-demokratik nuk mund të merret si i garantuar.

Megjithatë, kërcënimet e sigurisë kanë afruar vendet e Evropës Verilindore, duke krijuar vullnet politik dhe interes për një axhendë të përbashkët. BE-ja po bëhet gjithnjë e më e larmishme, me disa qendra gravitacionale që do të udhëheqin transformimin e saj. Kontributi i Evropës Verilindore mund të bëhet një nga më të rëndësishmit.

*Piotr Buras është bashkëpunëtor i lartë kërkimor dhe drejtor i Këshillit Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë (ECFR) në Varshavë.

BHurimi: Dosja Vanguard/ Përgatiti për botim: L.Veizi

11:15 Protestuesit iranianĂ« kanĂ« nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetjen tonĂ« – jo pĂ«r njĂ« tjetĂ«r katastrofĂ« ndĂ«rhyrjeje perĂ«ndimore

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
15 January 2026 at 11:15

Ndërhyrjet e mëparshme kanë dëmtuar rajonin, dhe edhe një herë, SHBA-ja dhe Izraeli nuk kanë në zemër interesat e iranianëve.

nga Owen Jones*

ÇfarĂ« duhet pĂ«r tĂ« shkundur iluzionet mbi ndĂ«rhyrjen perĂ«ndimore? Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« pyetje qĂ« synon tĂ« shpĂ«rqendrojĂ« nga barbaria qĂ« po ushtron regjimi teokratik iranian. Sepse vendi Ă«shtĂ« prerĂ« nga lidhja me internetin, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« verifikohen faktet, por AktivistĂ«t e tĂ« Drejtave tĂ« Njeriut tĂ« respektuar nĂ« Iran kanĂ« konfirmuar se 544 persona janĂ« vrarĂ« dhe mbi 10,000 janĂ« arrestuar – dhe kĂ«to shifra janĂ« ndoshta nĂ«nvlerĂ«sime tĂ« mĂ«dha.

KĂ«tu kemi njĂ« regjime qĂ« konsolidoi pushtetin nĂ« vitet 1980 duke masakruar tĂ« majtĂ«t – ndihmuar, duhet theksuar, nga MI6 dhe CIA, tĂ« cilĂ«t u siguruan listat e supozuar tĂ« agjentĂ«ve sovjetikĂ«. Sot, aktivistĂ«t e sindikatave arrestohen dhe torturohen, ndĂ«rsa aktivistĂ«t pĂ«r tĂ« drejtat e grave vuajnĂ« nĂ« burgje. Katastrofa ekonomike e shkaktuar nga sanksionet mund tĂ« ketĂ« nxitur kĂ«to protesta tĂ« fundit, por miliona iranianĂ« janĂ« tĂ« lodhur nga jeta nĂ«n sundimin fundamentalist – gjĂ« qĂ« konfirmohet edhe nga sondazhet qĂ« tregojnĂ« rritje tĂ« mosrespektimit tĂ« ritualeve fetare dhe kundĂ«rshtimit ndaj mbulimit tĂ« detyrueshĂ«m.

Por ata qĂ« besojnĂ« se liria do tĂ« vijĂ« pĂ«rmes bombave perĂ«ndimore duken tĂ« paaftĂ« tĂ« mĂ«sojnĂ« nga katastrofat qĂ« kanĂ« pĂ«rcaktuar kĂ«tĂ« shekull. Donald Trump vazhdon tĂ« kĂ«rcĂ«nojĂ« me bombardim tĂ« Iranit, nxitur nga Reza Pahlavi, djali i shahut tĂ« rrĂ«zuar. NjĂ« avantazh i vetĂ«m i Trump-it Ă«shtĂ« se – ndryshe nga paraardhĂ«sit e tij – zakonisht nuk pretendon tĂ« mbrojĂ« ide fisnike. Ai nxiti njĂ« tentativĂ« puçi ndaj demokracisĂ« sĂ« vet, dhe pas sulmeve tĂ« fundit nĂ« VenezuelĂ« bĂ«ri tĂ« qartĂ« se nafta Ă«shtĂ« shqetĂ«simi i tij kryesor. Ai ka shprehur mbĂ«shtetje tĂ« pjesshme pĂ«r protestat nĂ« Iran. Por qĂ« nĂ« vitin 1980, ai deklaroi publikisht mbĂ«shtetjen pĂ«r ndĂ«rhyrje nĂ« vend, duke pretenduar se “tani do tĂ« ishim njĂ« komb i pasur me naftĂ«â€ po tĂ« kishte vepruar SHBA-ja atĂ«herĂ«. Po ashtu, vrasja e Qassem Suleimani dhe sulmi ndaj objektit bĂ«rthamor tĂ« Fordow gjatĂ« tensioneve tĂ« mĂ«dha rajonale, nuk u bĂ«nĂ« me qĂ«llim tĂ« mirĂ«n e iranianĂ«ve mesatarĂ«.

Dhe shumĂ« pĂ«rpara Trump, SHBA-ja nuk pati asnjĂ« pengesĂ« pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur tiraninĂ« nĂ« Lindjen e Mesme, duke pĂ«rfshirĂ« ArabinĂ« Saudite, e cila ekzekuton disidentĂ«, dhe raportohet se ka kryer krime lufte nĂ« Jemen, si shpĂ«rthimi i njĂ« autobusi shkollor plot me fĂ«mijĂ« me bomba amerikane. Strategjia e fundit e sigurisĂ« kombĂ«tare e Trump, e publikuar kohĂ«t e fundit, madje heq dorĂ« nga pretendimi i mĂ«parshĂ«m i SHBA-sĂ« pĂ«r mbĂ«shtetjen e demokracisĂ«, duke pranuar tĂ« “braktisĂ« eksperimente tĂ« gabuar pĂ«r tĂ« detyruar” monarkitĂ« e Gjirit “tĂ« heqin dorĂ« nga traditat dhe format historike tĂ« qeverisjes”. Dhe faciliteti i genocidit tĂ« Izraelit ka qenĂ« mĂ«se i mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« zhdukur çdo iluzion mbi motivet e fuqisĂ« amerikane.

Ëndrrat e kĂ«qija tĂ« Iranit filluan me ndĂ«rhyrjen perĂ«ndimore. Ishin Britania dhe SHBA-ja qĂ« organizuan puçin kundĂ«r qeverisĂ« progresive tĂ« zgjedhur demokratikisht tĂ« Mohammad Mosaddegh nĂ« 1953. Kjo u justifikua nga sekretari i atĂ«hershĂ«m i shtetit, John Foster Dulles, me arsyetimin se “bota e lirĂ«â€ do tĂ« “privoheshin nga asetet e mĂ«dha tĂ« prodhimit dhe rezervave tĂ« naftĂ«s iraniane”. Shahu i ri i tha njĂ« agjenti tĂ« CIA-s: “I detyrohem fronit Zotit, popullit tim, ushtrisĂ« dhe teje.” Revolucioni iranian i 1979-Ă«s erdhi si pasojĂ« e brutalitetit tĂ« kĂ«saj diktature.

Dhe çfarĂ« mund tĂ« thuhet pĂ«r ndĂ«rhyrjet perĂ«ndimore nĂ« botĂ«n myslimane? Katastrofa e luftĂ«s nĂ« Irak Ă«shtĂ« e njohur mirĂ«, por pak vĂ«mendje Ă«shtĂ« kushtuar rolit tĂ« politikanĂ«ve tĂ« Irakut nĂ« mĂ«rgim qĂ« u kthyen pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar legjitimitet, duke nxitur ndarjet fetare – qĂ« çuan nĂ« pĂ«rplasjet vdekjeprurĂ«se midis shiitĂ«ve dhe sunitĂ«ve qĂ« copĂ«tuan Irakun.

Në Afganistan, vuajtjet e grave nën talebanët u përdorën si justifikim për ndërhyrjen perëndimore, por pas dy dekadash pushtimi të përgjakshëm dhe rikthimit të talebanëve, ëndrra e tyre është më e keqe se kurrë. Në Libia, paravendi ishte mbrojtja e protestuesve nga shtypja e dhunshme e regjimit. Pasoi një luftë civile e dhunshme, e cila u shfrytëzua nga xhihadistët, dhe 15 vjet më pas vendi mbetet pa autoritet qendror, me dy qeveri rivale që luftojnë me njëra-tjetrën.

Irani është shumë më i madh dhe më i larmishëm etnikisht dhe fetarisht se këto shembuj. Popullsia e tij është trefish më e madhe se Iraku në kohën e pushtimit. Përbëhet nga persianë, azerë, kurdë, lurë, arabë dhe turkmenë. Nuk ka dyshim se një shumicë e madhe e popullsisë ka humbur durimin me teokracinë korruptive. Por regjimi ka një bazë mbështetjeje shumë më të madhe dhe të ngulitur thellë se çdo shembull tjetër. Miliona ende votojnë kandidatë ultra-konservatorë.

Ndryshe nga protestat e tjera, kemi parë sulme ndaj vendeve fetare. Kjo tregon zemërim të grumbulluar ndaj imponimit të doktrinës fetare mbi jetën e përditshme. Por gjithashtu tregon për ndarjet që mund të shpërthejnë, veçanërisht nëse Pahlavi arrin në pushtet, duke pasur parasysh pozicionet chauviniste dhe ultra-nacionaliste të këshilltarëve të tij kryesorë.

Dhe Izraeli ka njĂ« rol tĂ« madh. Ish-sekretari i shtetit, Mike Pompeo, shkroi nĂ« Twitter: “GĂ«zuar vitin e ri pĂ«r çdo iranian nĂ« rrugĂ«. Gjithashtu pĂ«r çdo agjent tĂ« Mossad qĂ« ecĂ«n pranĂ« tyre.” NjĂ« ministĂ«r izraelit ka pohuar se “populli ynĂ« po punon atje tani”. Ne kemi parĂ« se si Izraeli ka pĂ«rpjekur tĂ« dobĂ«sojĂ« SirinĂ« pas Assad-it, duke e sulmuar dhe duke promovuar Balkanizimin e saj. Izraeli beson se forca relative e tij nĂ« Lindjen e Mesme shfrytĂ«zohet mĂ« mirĂ« nga fqinj tĂ« dobĂ«suar dhe tĂ« trazuar – jo nga njĂ« Iran vĂ«rtet i lirĂ« dhe demokratik.

Duke marrĂ« parasysh precedentĂ«t e tmerrshĂ«m, do tĂ« ishte çmenduri tĂ« besohej se ndĂ«rhyrja qĂ« do tĂ« arrijĂ« sukses do tĂ« vijĂ« nĂ«n Donald Trump. E vĂ«rteta Ă«shtĂ« e qartĂ« – SHBA-ja nuk vepron nĂ« interes tĂ« iranianĂ«ve. Do tĂ« ishte tragjedi nĂ«se kjo mĂ«sim – i shkruar me gjakun e irakianĂ«ve, afganĂ«ve dhe libianĂ«ve – do tĂ« injorohej edhe njĂ« herĂ«.

Owen Jones është kolumnist i Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi

10:00 MoliÚre, shkrimtari që i hoqi maskat shoqërisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
15 January 2026 at 10:00

Shkrimtari i madh francez u pagëzua më 15 janar 1622 dhe kjo njihet dhe si dita e lindjes së tij

Nga Leonard Veizi

NĂ« historinĂ« e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, pak emra kanĂ« arritur tĂ« mbeten kaq bashkĂ«kohorĂ« dhe therĂ«s sa MoliĂšre. I regjistruar si Jean-Baptiste Poquelin, ai braktisi komoditetin e jetĂ«s borgjeze pĂ«r t’u bĂ«rĂ« simboli i komedisĂ« klasike franceze dhe njĂ« pasqyrĂ« e pamĂ«shirshme e shoqĂ«risĂ« sĂ« kohĂ«s sĂ« tij



MoliĂšre lindi mĂ« 15 janar 1622, duke shĂ«nuar fillimin e njĂ« epoke tĂ« re pĂ«r teatrin botĂ«ror. Ai mbylli sytĂ« po aq dramatikisht sa jetoi, mĂ« 17 shkurt 1673, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« trashĂ«gimi qĂ« duket sikur Ă«shtĂ« shkruar posaçërisht pĂ«r tĂ« zbĂ«rthyer paradokset njerĂ«zore – pĂ«rfshirĂ« edhe ato tĂ« shoqĂ«risĂ« sonĂ«.

Një vëzhgues midis dritëhijeve të oborrit

MoliĂšre nuk ishte thjesht njĂ« dramaturg; ai ishte njĂ« “institucion” teatror – aktor, regjisor dhe vĂ«zhgues i mprehtĂ« i natyrĂ«s njerĂ«zore. NĂ« njĂ« FrancĂ« tĂ« prangosur nga etiketa e rreptĂ« dhe hierarkitĂ« e hekurta tĂ« VersajĂ«s, ai guxoi tĂ« demaskonte gjithçka qĂ« konsiderohej e shenjtĂ«: moralin e rremĂ« dhe devotshmĂ«rinĂ« e shtirur, mjekĂ«sinĂ« e paaftĂ« qĂ« fshihej pas latinishtes, martesĂ«n si pazar interesash dhe autoritetin prindĂ«ror tĂ« verbĂ«r.

Teatri si diagnozë shoqërore

Kryeveprat e tij – nga “Tartufi” dhe “Kopraci” te “Mizantropi” dhe “I sĂ«muri imagjinar” – tejkalojnĂ« kufijtĂ« e komedisĂ« sĂ« thjeshtĂ« tĂ« situatave. Ato janĂ« anketa sociale, ku e qeshura shĂ«rben si skalpel pĂ«r tĂ« zbĂ«rthyer veset njerĂ«zore.

Personazhet e tij nuk janë thjesht karikatura, por arketipe universale që mbijetojnë në çdo epokë: hipokriti që fshihet pas fesë, koprraci që humbet njerëzoren për arin dhe mendjemadhi që kërkon lavdi përmes injorancës.

Tehu i hollë i ironisë

Gjuha e MoliÚre-it është një përzierje mjeshtërore e elegancës dhe mprehtësisë, e aftë të godasë pa rënë në vulgaritet. Ironia e tij nuk shkatërron për hir të cinizmit; ajo synon ndërgjegjësimin.

PikĂ«risht ky qĂ«llim e pĂ«rplasi atĂ« me muret e larta tĂ« censurĂ«s. “Tartufi”, sot gur themeli i teatrit botĂ«ror, u ndalua pĂ«r vite me radhĂ« nga kleri, i cili e shihte veten tĂ« pasqyruar nĂ« portretin e mashtruesit fetar. MegjithatĂ«, mbrojtja e Mbretit Diell (Luigji XIV) i lejoi MoliĂšre-it tĂ« vazhdonte luftĂ«n e tij pĂ«rmes artit.

Vdekja në skenë

MoliĂšre jetoi dhe vdiq si njĂ« artist i vĂ«rtetĂ«. Por vdekja e tij mbetet njĂ« nga momentet mĂ« ironike tĂ« historisĂ«. Ironia e fatit deshi qĂ« ai tĂ« rrĂ«zohej nĂ« skenĂ« gjatĂ« shfaqjes sĂ« katĂ«rt tĂ« “I sĂ«muri imagjinar”, – apo siç njihet nĂ« shqip ” I sĂ«muri pĂ« mend”, – nĂ« vitin 1673. Edhe pse nĂ« dhimbje tĂ« tmerrshme, ai insistoi ta çonte shfaqjen deri nĂ« fund, pĂ«r tĂ« mos zhgĂ«njyer shikuesit dhe pĂ«r tĂ« mos u hequr rrogĂ«n e ditĂ«s aktorĂ«ve tĂ« tij.

Ai dha shpirt pak orĂ« mĂ« vonĂ«. ShoqĂ«ria qĂ« ai kishte demaskuar i dha “shuplakĂ«n” e fundit: Kisha refuzoi ta varroste nĂ« tokĂ« tĂ« bekuar, sepse ishte aktor – njĂ« profesion qĂ« atĂ«herĂ« konsiderohej i pamoralshĂ«m. U desh ndĂ«rhyrja e Mbretit qĂ« ai tĂ« gjente njĂ« vend prehjeje, ndonĂ«se natĂ«n dhe pa ceremoni.

Ky fund tragjik dhe simbolik vulosi jetën e një njeriu që e ktheu teatrin në një akt ekzistencial.

Trashëgimia

Sot, MoliÚre mbetet një nga shtyllat e kulturës evropiane. Ai na mëson se teatri nuk është vetëm argëtim, por një mjet për të parë të vërtetën. Në çdo shoqëri ku pushteti kthehet në farsë dhe morali në dekor, e qeshura e MoliÚre-it vazhdon të kumbojë si një akt rebelimi.

09:25 Sanremo: drone dhe kamera trupi për siguri të shtuar përreth Teatrit Ariston

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
15 January 2026 at 09:25

DetektorĂ« metalesh pĂ«r tĂ« rregulluar hyrjen nĂ« “zonĂ«n e kuqe”

Drone monitorimi, kamera trupi pĂ«r forcat e rendit dhe kontrolle tĂ« pĂ«rforcuara me detektorĂ« metalesh do tĂ« karakterizojnĂ« sistemin e sigurisĂ« nĂ« “zonĂ«n e kuqe” tĂ« Festivalit tĂ« MuzikĂ«s nĂ« Sanremo, pĂ«rreth Teatrit Ariston. Masat synojnĂ« garantimin e rendit publik dhe mbrojtjen e spektatorĂ«ve, artistĂ«ve dhe punonjĂ«sve gjatĂ« edicionit tĂ« 76-tĂ« tĂ« festivalit italian tĂ« kĂ«ngĂ«s, i planifikuar pĂ«r 24–28 shkurt.

Hyrjet në zonën e sigurisë do të rregullohen përmes detektorëve të metaleve të vendosur në funksionalitet maksimal, të aftë të zbulojnë edhe objekte të vogla metalike, si një thikë xhepi e fshehur në veshje apo çanta. Kontrollet do të shoqërohen me prani të shtuar të forcave të policisë dhe patrullime të vazhdueshme, si në tokë ashtu edhe nga ajri, falë përdorimit të dronëve të pajisur me kamera.

Masat u shqyrtuan gjatë një inspektimi teknik të zonës së Teatrit Ariston, i udhëhequr nga Prefekti i Imperias, Antonio Giaccari, me pjesëmarrjen e drejtuesve të policisë, karabinierëve, zjarrfikësve dhe shërbimeve të emergjencës. Inspektimi kishte për qëllim vlerësimin e pikave kritike, flukseve të lëvizjes së publikut dhe kapaciteteve të reagimit në raste emergjente.

“Planifikimi vazhdon pĂ«r njĂ« sistem kompleks dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s tĂ« sigurisĂ« dhe mbrojtjes”, deklaroi pĂ«rfaqĂ«suesi i qeverisĂ«, duke theksuar se ai pĂ«rfshin jo vetĂ«m aspektet e rendit dhe sigurisĂ« publike, por edhe parandalimin e zjarreve, menaxhimin e emergjencave shĂ«ndetĂ«sore dhe koordinimin e shĂ«rbimeve tĂ« ndihmĂ«s publike.

VĂ«mendje e veçantĂ« do t’i kushtohet edhe menaxhimit tĂ« turmĂ«s, sidomos gjatĂ« orĂ«ve tĂ« pikut dhe nĂ« momentet e shfaqjeve tĂ« interpretuesve tĂ« rrugĂ«s, tĂ« cilat tradicionalisht tĂ«rheqin numĂ«r tĂ« madh njerĂ«zish nĂ« rrugĂ«t dhe sheshet pĂ«rreth Aristonit. Autoritetet synojnĂ« tĂ« shmangin grumbullimet e pakontrolluara dhe tĂ« sigurojnĂ« rrjedhshmĂ«ri nĂ« lĂ«vizjen e kĂ«mbĂ«sorĂ«ve.

Një mbledhje teknike e mëtejshme është planifikuar të mbahet në Prefekturë të enjten e ardhshme, ku do të përcaktohen në detaje procedurat operative, shpërndarja e personelit dhe përdorimi i teknologjive të monitorimit gjatë ditëve të festivalit.

PĂ«rgatiti: L.V

07:05 Dossier/ Roza Luksemburg dhe Karl Libkneht, si u vranë idhujt e së majtës gjermane

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
15 January 2026 at 07:05

Luksemburgu dhe Liebknecht u vranë në mes të kryengritjes spartakiste, një seri grevash dhe demonstratash që filluan më 4 janar 1919

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Sa herĂ« qĂ« nĂ« Gjermani pĂ«rmendet Rosa Luxemburg, nuk mungon as citimi i fjalive tĂ« saj tĂ« famshme: “Kush nuk lĂ«viz, nuk i ndien prangat”. Por Roza Luksemburg dhe Karl Libkneht, dy prej socialistĂ«ve mĂ« tĂ« shquar nĂ« Gjermani, u torturuan dhe u vranĂ« nĂ« Berlin nga njĂ« grup veteranĂ«sh tĂ« LuftĂ«s sĂ« Parë  BotĂ«rore, pjesĂ« e organizatave paraushtarake tĂ« krahut tĂ« djathë .


TashmĂ« u mbushĂ«n 106 vjet nga vrasja e Roza Luksemburg dhe Karl Libkneht. Luksemburgu dhe Libknehti u vranĂ« nĂ« mes tĂ« kryengritjes spartakiste, njĂ« seri grevash dhe demonstratash qĂ« filluan mĂ« 4 janar 1919, kur socialisti i pavarur Emil Eichhorn u shkarkua nga posti i Shefit tĂ« PolicisĂ« sĂ« Berlinit. PikĂ«risht nĂ« janarin e vitit 1919, vetĂ«m dy muaj pasi ishte liruar nga burgu, nĂ« moshĂ«n 48 vjeçare Roza Luksemburg vritet prej oficerĂ«ve pramilitarĂ« radikalĂ« tĂ« djathtĂ«. Me vrasjen e saj heshti zĂ«ri pĂ«r njĂ« Gjermani socialiste.

Lëvizja e majtë

Luksemburgu dhe Libkneht ishin udhëheqësit kryesorë të kryengritjes dhe për këtë arsye objektivat kryesore për njësitë paraushtarake Freikorps. Qeveria e përkohshme, e udhëhequr nga socialdemokrati Friedrih Ebert, kishte urdhëruar këto njësi të shuanin kryengritjen.

Para vdekjes së tyre, Luksemburgu dhe  Libkneht kishin qenë figura të rëndësishme në lëvizjen socialiste gjermane. Liebknecht ishte djali i Vilhelm Libkneht , bashkëthemeluesit të partisë social-demokrate gjermane (SPD) dhe kishte punuar si avokat mbrojtës për anëtarët e partisë, ndërsa ishte gjithashtu një anëtar aktiv i disa organizatave ndërkombëtare socialiste dhe një anëtar i parlamentit. për SPD-në.

Megjithëse Luksemburgu nuk kishte një histori familjare të anëtarësimit në parti si Liebknecht, ajo ishte aktive në organizatat socialiste që në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare: fillimisht në Poloninë e kontrolluar nga Rusia, ku lindi, më vonë në Zvicër dhe më në fund në Gjermani, ku u transferua në në 1898. Luksemburgu u bë një anëtar aktiv i SPD-së dhe një kritik i fortë i kursit parlamentar të partisë, duke propozuar një mënyrë revolucionare drejt pushtetit. Ajo kontribuoi në shumë vepra të rëndësishme në teorinë marksiste, si Akumulimi i kapitalit në ekonomi dhe dialektika e spontanitetit dhe organizimi në filozofinë politike.

Lufta e Parë

Në vitin 1914, në fillimin e Luftës së Parë Botërore, çështja e mbështetjes së luftës ndau shumë socialistët gjermanë. Shumica e SPD-së mbështeti luftën, ndërsa ata kundër saj formuan Partinë e Pavarur Socialdemokrate (USPD). Luksemburgu dhe Libknehti, si avokatë të fortë për solidaritetin ndërkombëtar midis punëtorëve, themeluan Lidhjen Spartakus, së bashku me disa socialistë të tjerë gjermanë, për të protestuar kundër luftës dhe për të përhapur pamflete antimilitariste.

Me humbjen e Gjermanisë në luftë duke u bërë e pashmangshme pas verës së vitit 1918, trazirat u përhapën në të gjithë vendin. Duke filluar me një kryengritje të marinarëve në qytetin port verior të Kielit në ditët e fundit të tetorit, revolucioni kishte arritur shpejt në të gjitha qytetet kryesore gjermane, ku këshillat e punëtorëve dhe ushtarëve filluan të merrnin kontrollin e qeverisjes vendore. Socialdemokratët, të udhëhequr nga Ebert, arritën të fitonin kontrollin e qeverisë kombëtare dhe u përpoqën të konsolidonin pushtetin. Ushtarët po ktheheshin në shtëpi, ushqimi ishte në mungesë dhe trazirat politike çuan në trazira dhe përleshje në rrugë. Gjermania ishte në trazira.

Kryengritja spartakiste

Të shtyrë nga përvoja e fillimit të luftës, Socialistët e Pavarur dhe Spartakistët nuk u besuan socialdemokratëve dhe vendosën të formojnë partinë e tyre më radikale: Partinë Komuniste të Gjermanisë (KPD). Me revolucionin dhe ndryshimet shoqërore në ajër, falë përfundimit të luftës dhe abdikimit të perandorit, ata panë një mundësi për revolucionin e tyre. Kryengritja spartakiste ishte fillimisht shumë e suksesshme, me greva masive dhe demonstrata në rrugët e Berlinit. Meqenëse strukturat ushtarake ishin shembur, qeveria Ebert u kërkoi njësive paraushtarake Freikorps, kryesisht të përbëra nga veteranë të luftës, të shuanin kryengritjen.

Kjo rezultoi në dhunë masive në rrugë dhe, në fund të fundit, kapjen dhe vrasjen e Luksemburgut dhe Karl Libkneht-it. Rezultati i kryengritjes spartaciste do të vazhdonte të përçante të majtën gjermane gjatë Republikës së Vajmarit, me komunistët të ndiheshin të tradhtuar nga socialdemokratët. Socialdemokratët, nga ana tjetër, u ndjenë të kërcënuar nga mundësia e një kryengritjeje të re komuniste.

Epilogu

MĂ« 1933 pushtetin e mori Adolf Hitleri. PĂ«rballĂ« kishte njĂ« tĂ« majtĂ« dhe partitĂ« konservatore tĂ« paafta e tĂ« pafuqishme pĂ«r t’iu kundĂ«rvĂ«nĂ«.

Luksemburgu dhe Karl Libknehti do të mbeten martirë dhe ikona të rëndësishme të lëvizjes komuniste gjermane dhe deri më sot, vdekjet e tyre përkujtohen çdo vit.

 

 

Before yesterdayMain stream

14:00 Julio Iglesias akuzohet për sulm seksual

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
14 January 2026 at 14:00

Media: “Julio Iglesias akuzohet nga dy ish-punonjĂ«se pĂ«r sulm seksual” – ElDiario.es dhe Univision Noticias hetojnĂ« dĂ«shmitĂ« e dy ish-punonjĂ«seve

nga Paola Del Vecchio

NjĂ« rrĂ«fim abuzimi, dhune seksuale dhe psikologjike, nĂ« njĂ« mjedis pune tĂ« karakterizuar nga “izolimi, kontrolli dhe terrori”, nĂ« parajsĂ«n e Karaibeve.

Kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« del nga njĂ« hetim ekskluziv i elDiario.es dhe Univision Noticias, i cili mblodhi dĂ«shmi nga dy ish-punonjĂ«se tĂ« Julio Iglesias dhe çoi nĂ« hapjen e njĂ« hetimi paraprak konfidencial nga Zyra e Prokurorit Publik Spanjoll. Dy gratĂ« — njĂ« punĂ«tore shtĂ«piake dhe njĂ« fizioterapiste — thanĂ« se kishin punuar si praktikante nĂ« vitin 2021 nĂ« rezidencat e artistit tĂ« famshĂ«m spanjoll, tani 82 vjeç, midis Punta Cana (Republika Dominikane) dhe Lyford Cay (Bahamas).

“Intervistat pĂ«rshkruajnĂ« izolimin e grave, konfliktet nĂ« punĂ« dhe njĂ« klimĂ« tensioni tĂ« vazhdueshĂ«m”, shkruan elDiario.es, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se dĂ«shmitĂ« e gjata, tĂ« mbledhura gjatĂ« njĂ« viti, janĂ« “koherente dhe tĂ« mbĂ«shtetura nga prova dokumentare dhe raporte mjekĂ«sore”.

Viktima e parĂ« e dyshuar, Rebecca, ishte 22 vjeçe nĂ« kohĂ«n e ngjarjeve. Ajo pretendon se Iglesias, atĂ«herĂ« 77 vjeç, e thĂ«rriste shpesh nĂ« dhomĂ«n e tij nĂ« fund tĂ« ditĂ«s sĂ« punĂ«s. “Ai mĂ« pĂ«rdorte pothuajse çdo natĂ«. Ndihesha si njĂ« objekt, si njĂ« skllave”, thotĂ« ajo, duke shtuar se nuk kishte asnjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’i rezistuar. NĂ« dĂ«shminĂ« e saj tĂ« gjatĂ«, Rebecca pĂ«rshkruan akte seksuale pa pĂ«lqim dhe sulme tĂ« pĂ«rsĂ«ritura, tĂ« cilat, sipas saj, ndonjĂ«herĂ« ndodhnin nĂ« prani tĂ« njĂ« eprori. Ajo flet gjithashtu pĂ«r “poshtĂ«rim” dhe ngacmime fizike e verbale.

Gruaja e dytĂ«, Laura, 28 vjeçe, fizioterapistja personale e kĂ«ngĂ«tarit, raporton puthje, prekje dhe marrĂ«dhĂ«nie seksuale pa pĂ«lqim. “Ishim nĂ« plazh dhe ai erdhi dhe mĂ« preku gjoksin”, tha ajo, duke pĂ«rshkruar sulme tĂ« ngjashme edhe pranĂ« pishinĂ«s nĂ« resortin luksoz tĂ« Iglesias nĂ« Punta Cana. TĂ« dyja gratĂ« folĂ«n pĂ«r njĂ« sistem qĂ« “normalizonte abuzimin”, duke filluar qĂ« nga rekrutimi: reklama nĂ« rrjetet sociale qĂ« synonin gra tĂ« reja, kĂ«rkesa pĂ«r foto trupore dhe pyetje intime pas mbĂ«rritjes.

GjatĂ« tre viteve hetim, gazetarĂ«t kontaktuan gjithsej 15 ish-punonjĂ«se, pĂ«rshkrimet e tĂ« cilave “konvergojnĂ« nĂ« njĂ« klimĂ« tensioni, keqtrajtimi tĂ« normalizuar dhe kushte izolimi pĂ«r stafin femĂ«ror”. Ata u pĂ«rpoqĂ«n tĂ« kontaktonin si Julio Iglesias ashtu edhe avokatin e tij, por nuk morĂ«n pĂ«rgjigje pĂ«r pyetjet e tyre.

MĂ« 5 janar, organizata ndĂ«rkombĂ«tare Women’s Link Worldwide paraqiti njĂ« ankesĂ« nĂ« ZyrĂ«n e Prokurorit tĂ« GjykatĂ«s KombĂ«tare pĂ«r “krime kundĂ«r lirisĂ« dhe integritetit seksual, si abuzimi dhe sulmi seksual”, si dhe pĂ«r “trafikim tĂ« dyshuar tĂ« qenieve njerĂ«zore me qĂ«llim imponimin e punĂ«s sĂ« detyruar dhe skllavĂ«risĂ«â€, nĂ« emĂ«r tĂ« dy ish-punonjĂ«seve, tĂ« cilat nuk guxuan tĂ« jepnin “dĂ«shmi publike” pĂ«r abuzimet e pretenduara. NjĂ«ra prej dy viktimave vendosi mĂ« nĂ« fund tĂ« fliste, sepse, siç tha mes lotĂ«sh, “ideja qĂ« Iglesias mund t’ua bĂ«jĂ« tĂ« tjerĂ«ve atĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri mua mĂ« mban zgjuar natĂ«n”.

Me mbi 300 milionë disqe të shitura dhe një karrierë që e ka bërë një nga artistët latinë më të famshëm në botë, Julio Iglesias nuk ka komentuar. Zyra e Prokurorit do të vendosë tani nëse çështja do të ndiqet penalisht apo do të pushohet.

Burimi: ansa.al/ PĂ«rgatiti: L.V

13:15 Histori/ 2000 – Vriten 100 myslimanĂ«, drejtĂ«sia ndĂ«rkombĂ«tare dĂ«non krimet e luftĂ«s nĂ« Bosnje

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
14 January 2026 at 13:15

Në vitin 2000, drejtësia ndërkombëtare shënoi një moment të rëndësishëm në përballjen me krimet e kryera gjatë luftërave të përgjakshme në ish-Jugosllavi. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY), e ngritur nga Kombet e Bashkuara me seli në Hagë, dënoi pesë kroatë boshnjakë me dënime që shkonin deri në 25 vjet burgim për vrasjen e mbi 100 civilëve myslimanë në një fshat të Bosnjë-Hercegovinës në vitin 1993.

Ngjarja tragjike kishte ndodhur nĂ« kulmin e luftĂ«s sĂ« BosnjĂ«s (1992–1995), njĂ« konflikt i shĂ«nuar nga pĂ«rplasje etnike, spastrim etnik dhe shkelje masive tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut. Fshati, i banuar kryesisht nga myslimanĂ« boshnjakĂ«, u sulmua nga forca tĂ« armatosura kroate lokale gjatĂ« njĂ« operacioni qĂ«, sipas aktakuzĂ«s, synonte frikĂ«simin dhe zhdukjen e popullsisĂ« civile nga zona. Viktimat pĂ«rfshinin burra, gra dhe tĂ« moshuar, shumĂ« prej tĂ« cilĂ«ve u vranĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« brutale dhe jashtĂ« çdo konteksti luftarak.

Hetimet e gjykatĂ«s zbuluan se tĂ« pandehurit kishin marrĂ« pjesĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« vrasje, keqtrajtime dhe shkatĂ«rrim tĂ« pronĂ«s civile, ose kishin ushtruar funksione komanduese pa ndĂ«rhyrĂ« pĂ«r tĂ« ndalur krimet. Vendimi theksoi se veprimet e tyre pĂ«rbĂ«nin krime lufte dhe shkelje tĂ« rĂ«nda tĂ« Konventave tĂ« GjenevĂ«s, duke rrĂ«zuar pretendimet se dhuna ishte rezultat i “kaosit tĂ« luftĂ«s”.

Dënimet, që varionin nga disa vite deri në 25 vjet burgim, u panë si një hap i rëndësishëm drejt vendosjes së përgjegjësisë individuale për krimet e luftës, pavarësisht përkatësisë etnike apo politike. Për shumë familje viktimash, vendimi përfaqësonte një formë të vonuar, por të domosdoshme drejtësie, edhe pse nuk mund të kompensonte humbjen e njerëzve të dashur.

Ky rast ishte pjesë e një serie gjykimesh që e kthyen ICTY-në në një precedent historik për drejtësinë penale ndërkombëtare. Ai dëshmoi se krimet e luftës nuk harrohen dhe nuk mbeten pa ndëshkim, edhe kur kalojnë vite nga kryerja e tyre. Në të njëjtën kohë, vendimi shërbeu si paralajmërim për konfliktet e ardhshme: përgjegjësia personale dhe ligji ndërkombëtar mbeten mbi çdo justifikim lufte.

Në retrospektivë, dënimi i pesë kroatëve boshnjakë në vitin 2000 mbetet një nga momentet kur drejtësia ndërkombëtare u përpoq të vendoste rend moral dhe ligjor mbi një nga kapitujt më të errët të Evropës së pas Luftës së Ftohtë.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

11:15 Histori/ 1943 – Konferenca e KazablankĂ«s: aleatĂ«t pĂ«rcaktojnĂ« rrugĂ«n drejt fitores

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
14 January 2026 at 11:15

Në janar të vitit 1943, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, presidenti i Shteteve të Bashkuara Franklin D. Roosevelt dhe kryeministri britanik Winston Churchill u takuan në Kazablankë, në Marokun francez, për një nga konferencat më të rëndësishme strategjike të luftës. Takimi, i mbajtur nga 14 deri më 24 janar, shënoi herën e parë që dy udhëheqësit u mblodhën ballë për ballë vetëm për të përcaktuar drejtimin e ardhshëm të luftës kundër fuqive të Boshtit.

Konferenca u zhvillua nĂ« kushte tĂ« rrepta sigurie. Afrika e Veriut sapo ishte kthyer nĂ«n kontrollin e AleatĂ«ve pas Operacionit “Torch”, zbarkimit anglo-amerikan nĂ« Marok dhe Algjeri nĂ« fund tĂ« vitit 1942. Kazablanka u zgjodh si vendtakim pĂ«r shkak tĂ« pozicionit tĂ« saj relativisht tĂ« sigurt, por edhe simbolik: ajo pĂ«rfaqĂ«sonte kalimin e iniciativĂ«s strategjike nga Boshti te AleatĂ«t.

Në tryezën e bisedimeve, krahas Rooseveltit dhe Churchillit, morën pjesë edhe figura kyçe ushtarake dhe politike, si gjenerali amerikan Dwight D. Eisenhower dhe shefi i shtabit britanik Alan Brooke. Edhe pse Bashkimi Sovjetik ishte aleati kryesor në luftën kundër Gjermanisë naziste, Josif Stalin nuk mori pjesë, duke u justifikuar me angazhimet e ushtrisë së Kuqe në frontin lindor, ku po zhvillohej beteja vendimtare e Stalingradit.

Diskutimet u përqendruan në strategjinë e ardhshme të luftës. Aleatët ranë dakord të intensifikonin ofensivën kundër Gjermanisë përmes një sulmi të kombinuar: nga lindja nga Ushtria e Kuqe dhe nga jugu përmes Mesdheut. Një nga vendimet kryesore ishte pushtimi i Siçilisë dhe më pas i Italisë, me synimin për të nxjerrë Italinë fashiste nga lufta dhe për të hapur një front të ri në Evropën Jugore.

Por vendimi mĂ« i bujshĂ«m i KonferencĂ«s sĂ« KazablankĂ«s ishte shpallja e doktrinĂ«s sĂ« “dorĂ«zimit pa kushte” pĂ«r GjermaninĂ«, ItalinĂ« dhe JaponinĂ«. Roosevelt e bĂ«ri publik kĂ«tĂ« qĂ«ndrim nĂ« njĂ« konferencĂ« pĂ«r shtyp, duke theksuar se AleatĂ«t nuk do tĂ« negocionin paqe me regjimet e Boshtit dhe se lufta do tĂ« pĂ«rfundonte vetĂ«m me kapitullimin e plotĂ« tĂ« tyre. Ky vendim synonte tĂ« shmangte kompromiset politike qĂ« kishin pasuar LuftĂ«n e ParĂ« BotĂ«rore dhe tĂ« garantonte çmontimin pĂ«rfundimtar tĂ« nazizmit dhe militarizmit japonez.

Konferenca e Kazablankës shënoi gjithashtu forcimin e bashkëpunimit anglo-amerikan. Ajo vendosi themelet për koordinimin ushtarak dhe politik që do të kulmonte më vonë me zbarkimin në Normandi në vitin 1944. Në të njëjtën kohë, konferenca dërgoi një mesazh të qartë për opinionin botëror: Aleatët ishin të bashkuar dhe të vendosur për të çuar luftën deri në fund.

Në retrospektivë, Kazablanka ishte një pikë kthese në Luftën e Dytë Botërore. Ajo shënoi kalimin nga mbrojtja dhe reagimi ndaj ofensivave të Boshtit drejt një strategjie të qëndrueshme sulmuese, që në pak vite do të çonte në kapitullimin e fuqive fashiste dhe në rindërtimin e rendit politik botëror pas vitit 1945.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

10:00 Njeriu i tranzitit, Mehran Nasseri apo Viktor Navorski dhe miti modern i Terminalit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
14 January 2026 at 10:00

Nga Leonard Veizi

Aeroportet janĂ« limane tĂ« amnezisĂ«, hapĂ«sira sterile ku kujtesa refuzon tĂ« lĂ«shojĂ« rrĂ«njĂ«. Ato nuk janĂ« as qytete me histori e as kufij me identitet, por thjesht korridore tĂ« pafundme kalimi, damarĂ« tĂ« ftohtĂ« ku njerĂ«zimi rrjedh pa u ndalur kurrĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« mbretĂ«ri qelqi dhe çeliku, koha nuk ngulmon; ajo nuk ndĂ«rton tĂ« djeshme e as tĂ« nesĂ«rme, por thjesht avullon mbi pllakat e lĂ«muara. PikĂ«risht kĂ«tu, nĂ« zemrĂ«n e kĂ«tij tranziti tĂ« pĂ«rhershĂ«m ku njeriu supozohet tĂ« jetĂ« vetĂ«m njĂ« hije kalimtare, Mehran Karimi Nasseri skaliti tetĂ«mbĂ«dhjetĂ« vite tĂ« jetĂ«s sĂ« tij. Terminali 1 i aeroportit ‘Charles de Gaulle’ u shndĂ«rrua nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij tĂ« pamundur, njĂ« ishull vetmie nĂ« mes tĂ« njĂ« oqeani njerĂ«zish, sepse bota pĂ«rtej atyre mureve tĂ« padukshme kishte vendosur ta fshinte nga harta e saj



Në epokën moderne, ekzistenca nuk vërtetohet nga prania fizike, por nga dokumenti. Pa pasaportë, pa vulë, pa një emër të njohur nga sistemi, njeriu është i përjashtuar nga realiteti ligjor. Nasseri nuk ishte i burgosur; ai ishte i pezulluar. Një trup i pranishëm, por juridikisht i padukshëm. Një gabim i vogël administrativ, i zgjatur në një jetë të tërë.

Fillimisht, historia e tij u pa si skandal. MĂ« pas si kuriozitet. NĂ« fund, si normalitet. ShoqĂ«ria ka aftĂ«sinĂ« e frikshme pĂ«r t’u mĂ«suar me absurditetin, pĂ«r sa kohĂ« qĂ« ai nuk e prek drejtpĂ«rdrejt. Nasseri u bĂ« pjesĂ« e peizazhit tĂ« terminalit, njĂ« figurĂ« e heshtur mes tabelave elektronike dhe zĂ«rave metalikĂ« tĂ« nisjeve.

KĂ«tu, realiteti i tij preku mitin.

“The Terminal”

NĂ« vitin 2004, Steven Spielberg realizoi filmin “The Terminal”, frymĂ«zuar lirshĂ«m nga historia e Nasseri-t. Protagonisti, Viktor Navorski, i luajtur nga Tom Hanks, mbetet i bllokuar nĂ« njĂ« aeroport amerikan pasi vendi i tij shpallet i paqĂ«ndrueshĂ«m politikisht. Ai nuk mund tĂ« hyjĂ« nĂ« Shtetet e Bashkuara, por as tĂ« kthehet. NjĂ« situatĂ« absurde, por e treguar me butĂ«si, humor dhe humanizĂ«m.

Filmi e shndërron tragjedinë në përrallë moderne. Aty ku Nasseri përjetoi izolim, varfëri dhe ngurtësim psikologjik, Navorski ndërton miqësi, dashurohet dhe fiton simpatinë e sistemit që e ka bllokuar. Hollywood-i nuk duron dot boshllëkun ekzistencial; ai duhet ta mbushë me kuptim, me shpresë, me fund të hapur.

Por pikërisht këtu qëndron kontrasti filozofik.

Filmi tregon se njeriu mbijeton falë karakterit. Realiteti tregon se njeriu mbijeton duke u përshtatur me absurdin. Nasseri nuk fitoi sistemin; ai u shkrinë brenda tij. Ai nuk e sfidoi burokracinë; ai u formësua prej saj. Aeroporti u bë universi i tij i mbyllur, një rend minimal që i ofronte siguri nga kaosi i botës reale.

Kur autoritetet, vite më vonë, i ofruan dokumente për të dalë, ai refuzoi. Identiteti juridik që i propozohej nuk përputhej me identitetin që kishte ndërtuar gjatë viteve të tranzitit. Këtu, njeriu i bllokuar kthehet në njeri që zgjedh bllokimin. Liria, pas kaq shumë kohësh, nuk është më shpëtim, por kërcënim.

Në këtë pikë, Nasseri nuk është më thjesht personazh real; ai është figurë filozofike. Një dëshmi se njeriu, përballë mungesës së kuptimit, krijon struktura minimale për të mbijetuar. Edhe nëse këto struktura janë banka plastike, tualete publike dhe orare fluturimesh.

Filmi The Terminal na qetëson duke na thënë se absurdi mund të zbutet. Historia e Nasseri-t na paralajmëron se absurdi, nëse zgjat mjaftueshëm, bëhet normalitet. Dhe normaliteti është forma më e rrezikshme e humbjes.

Epilog

Mehran Nasseri vdiq në vitin 2022, në aeroportin ku kishte jetuar. Një fund i përsosur për një jetë të pezulluar. Ai nuk pati atdhe, por pati një terminal. Nuk pati adresë, por pati një koordinatë. Dhe ndoshta, në mënyrën më të errët të mundshme, ai e gjeti rendin e tij.

Në fund, Nasseri dhe Navorski janë dy anë të së njëjtës metaforë: njeriu modern, i bllokuar mes kufijve që vetë ka ndërtuar. Njëri u kthye në film. Tjetri mbeti real. Dhe realiteti, si gjithmonë, ishte më i ashpër se çdo skenar.

09:30 Grenlanda Ă«shtĂ« prova e besueshmĂ«risĂ« sĂ« EuropĂ«s – ajo duhet t’i tregojĂ« Trumpit se agresioni ka kosto

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
14 January 2026 at 09:30

Fabian Zuleeg*

NdĂ«rhyrja e Donald Trumpit nĂ« VenezuelĂ« nuk Ă«shtĂ« njĂ« tronditje e rastĂ«sishme. Ajo mishĂ«ron qasjen e tij tĂ« izolacionizmit ndĂ«rhyrĂ«s, tĂ« bazuar nĂ« njĂ« agjendĂ« revisioniste, neo-nacionaliste, ku pushteti ushtrohet pa doreza, rregullat ndĂ«rkombĂ«tare janĂ« opsionale dhe aleancat janĂ« thjesht transaksionale. NĂ« kĂ«tĂ« rend tĂ« ri botĂ«ror “qeni ha qenin”, hezitimi dhe paqartĂ«sia nuk e stabilizojnĂ« sistemin; pĂ«rkundrazi, ato shndĂ«rrohen nĂ« dobĂ«si qĂ« shfrytĂ«zohen nga njĂ« Uashington i paqĂ«ndrueshĂ«m dhe grabitqar.

Kapja e presidentit tĂ« VenezuelĂ«s, NicolĂĄs Maduro, e kombinuar me hamendĂ«simet e reja tĂ« Trumpit pĂ«r marrjen nĂ«n kontroll tĂ« GrenlandĂ«s – potencialisht edhe me pĂ«rdorimin e ushtrisĂ« amerikane – duhet tĂ« shuajĂ« çdo iluzion tĂ« mbetur se bĂ«het fjalĂ« thjesht pĂ«r sjellje tĂ« çrregullta. Ajo pasqyron njĂ« botĂ«kuptim ku sovraniteti Ă«shtĂ« i kushtĂ«zuar, sferat e ndikimit janĂ« tĂ« ligjshme dhe shtrĂ«ngimi normalizohet kur sjell rezultate nĂ« interes tĂ« Trumpit dhe administratĂ«s sĂ« tij. Pyetja thelbĂ«sore tani nuk Ă«shtĂ« nĂ«se europianĂ«t e miratojnĂ« apo jo kĂ«tĂ« sjellje, por se si do tĂ« reagojnĂ« forcat liberale-demokratike proeuropiane. Tre domosdoshmĂ«ri dalin nĂ« pah.

E para është kundërshtimi i veprimeve që minojnë rendin ndërkombëtar. Politika e Trumpit ndaj Venezuelës nuk ka të bëjë vetëm me Amerikën Latine. Ajo godet themelet e rendit ndërkombëtar duke sinjalizuar se shtetet e fuqishme mund të shkelin sovranitetin kur kjo u leverdis. Reagimi i Europës ka qenë i kujdesshëm, madje i zbehtë. Kjo përmbajtje shpesh justifikohet me frikën se përballja me Uashingtonin mund të dobësojë mbështetjen amerikane për Ukrainën në një moment vendimtar.

Por ky arsyetim është i gabuar. Veprimet e Trumpit tashmë minojnë vetë argumentin për mbrojtjen e sovranitetit të Ukrainës. Duke normalizuar ndryshimin e regjimeve me forcë dhe duke përcaktuar sfera ndikimi globale, Uashingtoni i bën jehonë pikërisht argumenteve që Rusia përdor për të legjitimuar agresionin e saj. Nëse fuqitë e mëdha kanë të drejtë të riorganizojnë fqinjësitë e tyre, pse Moska duhet të ndalet në Ukrainë dhe pse fuqitë e tjera globale duhet të respektojnë të drejtat sovrane të aktorëve më të brishtë? Heshtja europiane nuk e mbron Kievin; ajo e dobëson çështjen e tij, e inkurajon Vladimir Putinin të vazhdojë dhe përshpejton çrregullimin global.

Zbutja nuk e frenon Trumpin. As nĂ«nshtrimi nuk ruan stabilitetin. Ai thjesht konfirmon se shtrĂ«ngimi funksionon – dhe se Europa do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« pĂ«rshtatet nĂ« vend qĂ« tĂ« rezistojĂ«. Prandaj Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« udhĂ«heqĂ«sit europianĂ« tĂ« flasin hapur; deklaratat e figurave si Emmanuel Macron dhe Frank-Walter Steinmeier janĂ« njĂ« hap nĂ« drejtimin e duhur.

DomosdoshmĂ«ria e dytĂ« Ă«shtĂ« qĂ« Europa duhet t’i pĂ«rkushtojĂ« sĂ«rish kapacitetet ekzistuese reziliencĂ«s dhe sigurisĂ«. Kjo nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« vetĂ«m me investime nĂ« aftĂ«si tĂ« ardhshme, por me riorientimin e asaj qĂ« tashmĂ« ekziston drejt qĂ«ndrueshmĂ«risĂ«, parandalimit dhe sigurisĂ« afatgjatĂ«. EuropianĂ«t zotĂ«rojnĂ« asete tĂ« konsiderueshme ushtarake, ekonomike dhe industriale, por ato mbeten tĂ« fragmentuara, tĂ« pashfrytĂ«zuara ose tĂ« kufizuara politikisht.

Rezilienca sot nĂ«nkupton aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar goditjet pa iu nĂ«nshtruar presionit. Kjo pĂ«rfshin sistemet energjetike, zinxhirĂ«t e furnizimit, kapacitetet industriale dhe struktura tĂ« besueshme mbrojtjeje – por edhe mbĂ«shtetje tĂ« plotĂ« pĂ«r UkrainĂ«n. Ukraina nuk Ă«shtĂ« njĂ« çështje dytĂ«sore; ajo Ă«shtĂ« testi i vijĂ«s sĂ« parĂ« pĂ«r tĂ« parĂ« nĂ«se sovraniteti ende ka rĂ«ndĂ«si nĂ« fqinjĂ«sinĂ« e EuropĂ«s dhe pĂ«rtej saj.

Rreziqet e mosveprimit nuk janë teorike. E njëjta logjikë që lidh Venezuelën me Grenlandën mund të zbatohet gjetkë. Rusia mund të testojë argumente të ngjashme në zona si arkipelagu norvegjez i Svalbardit, duke thirrur privilegjet e fuqive të mëdha në Arktik për të vënë në provë vendosmërinë europiane. Po ashtu, përpjekjet amerikane për të përthithur Grenlandën mund të jenë pjesë e një agjende më të gjerë që synon dobësimin e Bashkimit Europian, përçarjen e mëtejshme të europianëve dhe forcimin e forcave politike të lidhura ideologjikisht me trumpizmin brenda shteteve anëtare të BE-së. Dobësia fton eksperimentimin.

DomosdoshmĂ«ria e tretĂ« lidhet me unitetin. Uniteti europian Ă«shtĂ« thelbĂ«sor, por ai nuk mund tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« justifikim pĂ«r paralizĂ«. NĂ«se uniteti nuk mund tĂ« arrihet, atĂ«herĂ« qeveritĂ« qĂ« nuk janĂ« tĂ« gatshme tĂ« veprojnĂ« – si Hungaria, por edhe tĂ« tjera rast pas rasti – duhet tĂ« pĂ«rjashtohen, dhe pĂ«rjashtimi duhet tĂ« ketĂ« pasoja. Shtetet qĂ« bllokojnĂ« veprimin kolektiv nĂ« nivel europian nuk mund tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« pĂ«rfitojnĂ« plotĂ«sisht nga mbrojtja e pĂ«rbashkĂ«t, bashkĂ«punimi nĂ« siguri apo investimet industriale. Solidariteti Ă«shtĂ« njĂ« rrugĂ« me dy drejtime dhe nuk Ă«shtĂ« i pakushtĂ«zuar.

Njëkohësisht, Europa duhet të zgjerojë rrethin e bashkëpunimit. Kjo përfshin koordinim të ngushtë me partnerë me mendësi të ngjashme si Mbretëria e Bashkuar, Norvegjia, Kanadaja, Japonia, Koreja e Jugut dhe Australia. Do të thotë gjithashtu të punohet me vende ideologjikisht të ndryshme aty ku interesat përputhen, për të ruajtur të paktën një minimum rregullash mbrojtëse globale. Në një botë të copëzuar, bashkëpunimi pragmatik ka po aq rëndësi sa vlerat e përbashkëta.

Kjo nuk ka të bëjë me krijimin e një blloku të ri. Ka të bëjë me parandalimin e rrëshqitjes drejt një sistemi global ku forca e bën ligjin dhe shtrëngimi bëhet rutinë.

Europa nuk mund ta ndalĂ« Trumpin tĂ« marrĂ« vendime shkatĂ«rruese. Por ajo mund tĂ« ndikojĂ« te stimujt. NĂ«se Uashingtoni lĂ«viz mbi GrenlandĂ«n – ose ndjek akte tĂ« ngjashme shtrĂ«ngimi – duhet tĂ« ketĂ« kosto. Jo gjeste simbolike, por masa qĂ« rezonojnĂ« brenda SHBA-sĂ« dhe qĂ« dĂ«mtojnĂ« Trumpin dhe zgjedhjet e tij politike aty ku i dhemb mĂ« shumĂ«: te baza e tij politike. Grenlanda Ă«shtĂ« testi i besueshmĂ«risĂ« sĂ« EuropĂ«s.

Tregtia, qasja nĂ« treg, bashkĂ«punimi rregullator dhe partneritetet industriale ofrojnĂ« tĂ« gjitha leva ndikimi. Parandalimi kĂ«rkon sinjalizim tĂ« qartĂ« se agresioni ka pasoja – jo sepse Europa kĂ«rkon pĂ«rballje, por sepse mungesa e pasojave fton pĂ«rshkallĂ«zimin.

Basti i Trumpit në Venezuelë është simptomë e një çrregullimi më të thellë. Epoka në të cilën europianët mund të mbështeteshin te të tjerët për të ruajtur rregullat ndërsa vetë përfitonin nga përmbajtja ka përfunduar. Zgjedhja tani nuk është mes besnikërisë dhe pavarësisë, por mes pasivitetit dhe përgjegjësisë.

Europa nuk mund të përballojë të lundrojë pa drejtim, duke shpresuar se paqëndrueshmëria do të kalojë. As nuk mund të blejë siguri përmes heshtjes. Bota po bëhet më e ashpër, më transaksionale dhe më pak tolerante ndaj dobësisë. Përgjigjja e Europës duhet të jetë pjekuria: me fjalë të tjera, të kuptojë se blerja e kohës dhe nënshtrimi vetëm sa rrisin cenueshmërinë e saj.

*Fabian Zuleeg është drejtor ekzekutiv dhe kryeekonomist i Qendrës për Politikat Europiane

Përgatiti për botim: L.Veizi

07:05 Histori/ 1822 – Akrokorinthi bie: fitorja qĂ« ndryshoi rrjedhĂ«n e Revolucionit Grek

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
14 January 2026 at 07:05

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

NĂ« vitin 1822, nĂ« kulmin e LuftĂ«s Greke tĂ« PavarĂ«sisĂ«, njĂ« nga fortesat mĂ« strategjike tĂ« Peloponezit, Akrokorinthi – Korinthi i EpĂ«rm – ra nĂ« duart e kryengritĂ«sve grekĂ«, nĂ«n udhĂ«heqjen e Theodor Kolokotronit. Marrja e kĂ«saj kĂ«shtjelle, e cila kontrollonte rrugĂ«t tokĂ«sore mes GreqisĂ« qendrore dhe MoresĂ«, nuk ishte thjesht njĂ« fitore ushtarake, por njĂ« moment kyç qĂ« forcoi moralin e revolucionit dhe dobĂ«soi ndjeshĂ«m praninĂ« osmane nĂ« jug tĂ« Ballkanit.

Kolokotroni ishte figura qendrore e kĂ«saj fitoreje. I njohur si “Gero i MoresĂ«â€, ai vinte nga njĂ« familje arvanitase dhe fliste arvanishten, njĂ« dialekt arbĂ«ror i afĂ«rt me shqipen e sotme. Ky fakt, shpesh i lĂ«nĂ« nĂ« hije nga historiografia nacionaliste, dĂ«shmon pĂ«r pĂ«rbĂ«rjen shumĂ«etnike tĂ« shoqĂ«risĂ« qĂ« ngriti Revolucionin Grek dhe pĂ«r rolin vendimtar tĂ« komuniteteve arvanitase nĂ« themelimin e shtetit modern grek.

Rruga e Kolokotronit drejt udhĂ«heqjes revolucionare nisi herĂ«t. QĂ« nĂ« moshĂ«n 14-vjeçare ai iu bashkua çetave kryengritĂ«se tĂ« MoresĂ«, ndĂ«rsa vetĂ«m njĂ« vit mĂ« vonĂ« u shpall “kapetanios”, komandant i njĂ« njĂ«sie tĂ« armatosur. Aktiviteti i tij gueril e vuri shpejt nĂ« shĂ«njestĂ«r tĂ« autoriteteve osmane, duke e detyruar tĂ« largohej dhe tĂ« strehohej nĂ« ishujt e Jonit. Aty, fati i tij u ndĂ«rthur me zhvillimet e mĂ«dha evropiane tĂ« kohĂ«s.

NĂ« vitin 1809, Kolokotroni iu bashkua kĂ«mbĂ«sorisĂ« greke nĂ« shĂ«rbim tĂ« ushtrisĂ« britanike, e cila luftonte kundĂ«r forcave tĂ« Napoleon Bonapartit nĂ« Mesdhe. Ky pĂ«rvojĂ« ushtarake, e rrallĂ« pĂ«r njĂ« kryengritĂ«s ballkanik tĂ« kohĂ«s, e pajisi atĂ« me njohuri moderne mbi organizimin, disiplinĂ«n dhe strategjinĂ« ushtarake. Po aq e rĂ«ndĂ«sishme ishte edhe ndikimi ideologjik: Revolucioni Francez dhe figura e Napoleonit lanĂ« gjurmĂ« tĂ« thella nĂ« mendĂ«sinĂ« e tij. NĂ« autobiografinĂ« e vet, Kolokotroni shkruan se Revolucioni Francez “i hapi sytĂ« botĂ«s”, duke rrĂ«zuar idenĂ« se mbretĂ«rit ishin perĂ«ndi mbi tokĂ« dhe se pushteti i tyre ishte i pakontestueshĂ«m.

Fitorja nĂ« Akrokorinth nuk mund tĂ« kuptohet pa kontekstin mĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« rolit arvanitas nĂ« Greqi. Arvanitasit ishin pasardhĂ«s tĂ« arbĂ«rve qĂ« u zhvendosĂ«n drejt territoreve greke nĂ« disa valĂ« migrimi, nga shekulli XIII deri nĂ« shekullin XVI. KĂ«to lĂ«vizje u nxitĂ«n nga arsye tĂ« ndryshme: kĂ«rkesa e sundimtarĂ«ve bizantinĂ« dhe latinĂ« pĂ«r ushtarĂ« dhe kolonĂ« nĂ« zona tĂ« shkreta nga luftĂ«rat dhe epidemitĂ«, si edhe pĂ«rpjekja pĂ«r t’iu shmangur presionit tĂ« islamizimit pas pushtimit osman. Fillimisht tĂ« vendosur nĂ« Thesali, mĂ« pas nĂ« AtikĂ« dhe nĂ« fund nĂ« Peloponez, arvanitasit u integruan gradualisht nĂ« shoqĂ«rinĂ« greke, duke ruajtur pĂ«r shekuj gjuhĂ«n dhe zakonet e tyre.

Ndikimi i tyre nĂ« jetĂ«n politike tĂ« GreqisĂ« moderne ka qenĂ« i konsiderueshĂ«m. Vendit i kanĂ« dhĂ«nĂ« nĂ«ntĂ« kryeministra, njĂ« president dhe madje edhe njĂ« diktator, gjeneralin Theodor Pangalo (1878–1952), gjithashtu me prejardhje arvanitase. Por mbi tĂ« gjitha, arvanitasit lanĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« LuftĂ«n e PavarĂ«sisĂ«.

Kjo u reflektua edhe nĂ« kulturĂ«n politike tĂ« kohĂ«s. Poema revolucionare “Thourios” e Rigas Feraios, njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« Rilindjes Greke, ishte njĂ« thirrje e drejtpĂ«rdrejtĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« popujt e nĂ«nshtruar tĂ« rajonit – pĂ«rfshirĂ« arvanitasit – qĂ« tĂ« ngriheshin kundĂ«r PerandorisĂ« Osmane. Dhe ata iu pĂ«rgjigjĂ«n kĂ«saj thirrjeje. GjatĂ« luftĂ«s, shumĂ« prej komandantĂ«ve dhe heronjve qĂ« sot konsiderohen simbole tĂ« kombit grek kishin origjinĂ« arvanitase: Kundurioti, Xhavella, BoçarĂ«t, Bubulina, Miauli dhe vetĂ« Kolokotroni.

Marrja e Akrokorinthit nĂ« vitin 1822 ishte, nĂ« kĂ«tĂ« kuptim, mĂ« shumĂ« se njĂ« sukses ushtarak. Ajo ishte shprehje e njĂ« aleance historike mes kulturave, gjuhĂ«ve dhe pĂ«rvojave tĂ« ndryshme ballkanike, tĂ« bashkuara nga ideja e lirisĂ«. NjĂ« kujtesĂ« se shtetet moderne nuk lindin nga njĂ« burim i vetĂ«m etnik, por nga ndĂ«rthurja e historive, sakrificave dhe identiteteve qĂ« historia shpesh pĂ«rpiqet t’i thjeshtojĂ«.

15:15 Histori/ 13 Janar 1915 – TĂ«rmeti shkatĂ«rrimtar i ItalisĂ« Qendrore, 30 mijĂ« tĂ« vdekur

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
13 January 2026 at 15:15

NĂ« orĂ«t e para tĂ« mĂ«ngjesit tĂ« 13 janarit 1915, njĂ« tĂ«rmet i fuqishĂ«m me magnitudĂ« 6.7 ballĂ« goditi provincĂ«n e L’Aquila-s, nĂ« zemĂ«r tĂ« ItalisĂ« Qendrore, duke shkaktuar njĂ« nga katastrofat natyrore mĂ« tĂ« rĂ«nda nĂ« historinĂ« e vendit. Brenda pak sekondash, qytete dhe fshatra tĂ« tĂ«ra u shndĂ«rruan nĂ« rrĂ«noja, ndĂ«rsa mbi 30 mijĂ« njerĂ«z humbĂ«n jetĂ«n, shumica tĂ« zĂ«nĂ« nĂ«n shtĂ«pitĂ« e tyre ndĂ«rsa flinin.

Tërmeti ndodhi rreth orës 07:52 të mëngjesit, në një zonë malore të Apenineve, e njohur për aktivitetin e saj sizmik. Epica e lëkundjeve ishte pranë Avezzano-s, në rajonin e Abruzzos, por valët sizmike u ndjenë fuqishëm në një territor të gjerë, nga Roma deri në brigjet e Adriatikut. Intensiteti i tërmetit ishte shkatërrues jo vetëm për shkak të forcës së tij, por edhe për shkak të cilësisë së dobët të ndërtimeve, të cilat nuk ishin aspak të përshtatura për lëkundje të forta sizmike.

Qyteti i Avezzano-s u zhduk pothuajse tërësisht nga harta. Nga rreth 11 mijë banorë, mbi 10 mijë humbën jetën. Edhe Pescina, Celano, Gioia dei Marsi dhe dhjetëra qendra të tjera u shkatërruan rëndë. Kisha shekullore, pallate historike dhe shtëpi të varfra prej guri u shembën njëra pas tjetrës, duke varrosur familje të tëra.

Ndihma mbërriti me vonesë. Italia ndodhej në prag të përfshirjes në Luftën e Parë Botërore, dhe burimet shtetërore ishin të kufizuara. Terreni i vështirë, rrugët e shkatërruara dhe dimri i ashpër e bënë të pamundur ndërhyrjen e shpejtë. Shumë të mbijetuar vdiqën në ditët pas tërmetit nga plagët, të ftohtit dhe mungesa e ushqimit e strehimit.

Megjithatë, solidariteti u shfaq fuqishëm. Ushtria italiane, vullnetarë, mjekë dhe ekipe shpëtimi u angazhuan në kërkimin e të mbijetuarve nën rrënoja. Ndihma erdhi edhe nga jashtë vendit, ndërsa mbreti Vittorio Emanuele III dhe mbretëresha Elena vizituan zonat e shkatërruara, një gjest i rrallë për kohën, që kishte rëndësi të madhe simbolike.

Pasojat e tërmetit ishin të thella dhe afatgjata. Rajone të tëra u shpopulluan, mijëra fëmijë mbetën jetimë dhe valë emigracioni nisën drejt qyteteve të tjera italiane dhe jashtë vendit. Katastrofa nxiti edhe një reflektim të vonuar mbi sigurinë sizmike dhe nevojën për rregulla më të rrepta ndërtimi, megjithëse përmirësimet reale do të vinin shumë dekada më pas.

TĂ«rmeti i 13 janarit 1915 mbetet njĂ« plagĂ« e thellĂ« nĂ« kujtesĂ«n kolektive italiane, njĂ« kujtesĂ« tragjike se natyra, kur godet pa paralajmĂ«rim, nxjerr nĂ« pah brishtĂ«sinĂ« e jetĂ«s njerĂ«zore dhe paaftĂ«sinĂ« e shoqĂ«rive pĂ«r t’u pĂ«rballur me katastrofa tĂ« pĂ«rmasave tĂ« tilla. Ai mbetet edhe sot njĂ« nga tĂ«rmetet mĂ« vdekjeprurĂ«se nĂ« historinĂ« evropiane.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

13:10 Histori/ 13 Janar 1985 – 428 persona humbĂ«n jetĂ«n, tragjedia hekurudhore nĂ« AfrikĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
13 January 2026 at 13:10

Më 13 janar 1985, Etiopia u godit nga një katastrofë e përmasave biblike, kur një tren pasagjerësh doli nga shinat dhe u përmbys në një humnerë, duke rënë në ujërat e një lumi malor. 428 persona humbën jetën, duke e shndërruar ngjarjen në aksidentin hekurudhor më vdekjeprurës në historinë e Afrikës dhe një nga më tragjikët në botë.

Treni po udhĂ«tonte nĂ« linjĂ«n Addis Ababa–Djibouti, arteria kryesore hekurudhore e EtiopisĂ« dhe njĂ« nga mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmet nĂ« AfrikĂ«n Lindore. I mbushur pĂ«rtej kapacitetit me pasagjerĂ« — fshatarĂ«, punĂ«torĂ«, tregtarĂ« dhe familje tĂ« tĂ«ra — treni ishte njĂ« mjet jetik transporti nĂ« njĂ« vend tĂ« varfĂ«r, tĂ« goditur nga uria dhe izolimi ekonomik.

Aksidenti ndodhi pranë urës së Awash-it, në një zonë të thyer malore, ku shinat përshkojnë kthesa të rrezikshme mbi humnera dhe lumenj të rrëmbyer. Sipas hetimeve të mëvonshme, treni po udhëtonte me shpejtësi shumë më të lartë se ajo e lejuar, në një segment ku frenimi dhe kontrolli ishin jetikë. Lokomotiva humbi stabilitetin në një kthesë të fortë dhe vagonët u shkëputën njëri pas tjetrit, duke u rrëzuar në greminë.

Përplasja ishte shkatërruese. Vagonët u shtypën mes tyre, shumë pasagjerë u hodhën dhunshëm jashtë, ndërsa të tjerë u mbytën në ujërat e lumit ose mbetën të bllokuar nën strukturat metalike. Për shkak të thellësisë së greminës dhe vështirësisë së terrenit, operacionet e shpëtimit u vonuan ndjeshëm. Mungesa e pajisjeve, e ambulancave dhe e personelit të trajnuar e bëri bilancin edhe më tragjik.

Në Etiopinë e asaj kohe, e drejtuar nga regjimi ushtarak i Mengistu Haile Mariam, informacioni u kontrollua rreptësisht. Mediat shtetërore raportuan me vonesë dhe me tone të zbehta, ndërsa numri real i viktimave u bë i ditur gradualisht. Shumë familje nuk morën kurrë njoftim zyrtar për fatin e të afërmve të tyre.

Hetimet zyrtare ia atribuuan aksidentin gabimit njerëzor, konkretisht tejkalimit të shpejtësisë nga drejtuesit e trenit. Por analistë dhe studiues më vonë theksuan se tragjedia ishte rezultat i një kombinimi fatal faktorësh: infrastrukturë e amortizuar, mungesë sinjalistike moderne, trena të vjetër, mbingarkesë kronike dhe një sistem sigurie pothuajse inekzistent.

Katastrofa e 13 janarit 1985 u bë simbol i çmimit njerëzor që paguajnë shoqëritë e varfra kur neglizhenca strukturore bashkohet me varfërinë dhe autoritarizmin. Për muaj të tërë, ura e Awash-it mbeti një vend zie, ndërsa trupi i hekurudhës vazhdoi të funksiononte, sikur jeta e humbur të ishte thjesht një statistikë.

Sot, kjo ngjarje mbetet një plagë e hapur në kujtesën kolektive të Etiopisë dhe një kujtesë e hidhur se transporti publik, kur neglizhohet, mund të shndërrohet nga mjet jetese në instrument vdekjeje masive. Tragjedia e Awash-it nuk ishte vetëm një aksident, por një dështim i thellë institucional, që i kushtoi Afrikës qindra jetë njerëzore në vetëm pak minuta.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

Dossier/ 13 Janar 1953 – Stalini akuzon mjekĂ«t: Po komplotojnĂ« pĂ«r tĂ« mĂ« vrarĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
13 January 2026 at 11:15

MĂ« 13 janar 1953, Bashkimi Sovjetik u zgjua nĂ«n hijen e njĂ« akuze qĂ« tronditi jo vetĂ«m elitĂ«n mjekĂ«sore, por tĂ« gjithĂ« aparatin shtetĂ«ror: Josif Stalin, diktatori absolut i vendit, pretendoi publikisht se njĂ« grup mjekĂ«sh po komplotonin pĂ«r tĂ« vrarĂ« udhĂ«heqjen sovjetike. Ngjarja do tĂ« hynte nĂ« histori si “Komploti i MjekĂ«ve”, episodi i fundit dhe mĂ« paranojak i sundimit tĂ« tij tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m.

Sipas versionit zyrtar tĂ« shpallur nga propaganda shtetĂ«rore, nĂ«ntĂ« mjekĂ« tĂ« shquar – gjashtĂ« prej tyre hebrenj – akuzoheshin se kishin planifikuar helmimin ose vrasjen e figurave kryesore tĂ« PartisĂ« Komuniste, pĂ«rfshirĂ« vetĂ« Stalinin. Ata pĂ«rshkruheshin si “agjentĂ« tĂ« imperializmit perĂ«ndimor”, “spiunĂ« sionistĂ«â€ dhe “armiq tĂ« popullit”, etiketa qĂ« nĂ« Bashkimin Sovjetik ishin pothuajse sinonime me dĂ«nimin me vdekje.

Arrestimet u kryen në fshehtësi totale. Mjekët u izoluan, u privuan nga çdo kontakt dhe iu nënshtruan hetimeve brutale nga policia sekrete sovjetike. Sipas dëshmive të mëvonshme, torturat ishin sistematike dhe çnjerëzore. Stalini personalisht kishte dhënë urdhrin:

“Rrihini, rrihini dhe rrihini pĂ«rsĂ«ri”, duke kĂ«rkuar rrĂ«fime tĂ« detyruara qĂ« do tĂ« justifikonin njĂ« gjyq spektakolar publik.

NĂ« thelb, asnjĂ« provĂ« reale nuk ekzistonte. Akuzat ishin produkt i frikĂ«s patologjike tĂ« Stalinit, i mosbesimit tĂ« tij absolut dhe i njĂ« antisemitizmi gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« theksuar nĂ« vitet e fundit tĂ« jetĂ«s. Pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Stalini kishte nisur njĂ« fushatĂ« tĂ« heshtur kundĂ«r hebrenjve sovjetikĂ«, duke i konsideruar si elementĂ« tĂ« dyshimtĂ« dhe tĂ« lidhur me PerĂ«ndimin. “Komploti i MjekĂ«ve” ishte kulmi i kĂ«saj paranoje.

Atmosfera nĂ« vend u bĂ« e rĂ«ndĂ« dhe kĂ«rcĂ«nuese. Mediat shtetĂ«rore, veçanĂ«risht gazeta “Pravda”, pĂ«rhapnin narrativa alarmiste, duke pĂ«rgatitur opinionin publik pĂ«r dĂ«nime tĂ« rĂ«nda. HistorianĂ«t mendojnĂ« se Stalini po pĂ«rgatiste terrenin pĂ«r njĂ« valĂ« tĂ« re spastrimesh masive, tĂ« ngjashme ose edhe mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshme se ato tĂ« viteve ’30, qĂ« kishin shkatĂ«rruar elitĂ«n ushtarake, intelektuale dhe politike tĂ« Bashkimit Sovjetik.

Por ngjarjet morën një kthesë të papritur. Më 5 mars 1953, vetëm pak javë pas shpalljes së akuzave, Josif Stalin vdiq pas një goditjeje cerebrale. Ironikisht, ai që kishte ndërtuar një regjim të frikës absolute, mbeti për orë të tëra pa ndihmë mjekësore, sepse askush nuk guxonte të thërriste mjekë pa lejen e tij. Diktatori që kishte akuzuar mjekët për komplot, vdiq pikërisht nga mungesa e tyre.

Vdekja e Stalinit e ndali menjĂ«herĂ« procesin gjyqĂ«sor. NjĂ« muaj mĂ« vonĂ«, nĂ« prill 1953, “Pravda” publikoi njĂ« njoftim tĂ« shkurtĂ«r, por domethĂ«nĂ«s: mjekĂ«t ishin shpallur tĂ« pafajshĂ«m dhe ishin liruar nga burgu. Hetimi ishte quajtur i fabrikuar dhe rrĂ«fimet e marra nĂ«n torturĂ« u konsideruan tĂ« pavlefshme.

Më vonë, dokumente arkivore dhe dëshmi nga udhëheqës të lartë sovjetikë zbuluan se Stalini kishte planifikuar, pas gjyqit të mjekëve, një seri deportimesh dhe masakrash në shkallë të gjerë, veçanërisht kundër hebrenjve në të gjithë Bashkimin Sovjetik. Vdekja e tij, në këtë kuptim, nuk ishte vetëm fundi i një diktatori, por edhe ndalja e një katastrofe të re historike.

NĂ« retrospektivĂ«, mjekĂ«t e akuzuar mund tĂ« duken “me fat”, pasi shpĂ«tuan nga ekzekutimi. Por ky fat Ă«shtĂ« relativ, pĂ«rballĂ« faktit se sundimi i Stalinit kishte lĂ«nĂ« pas vetes rreth 18 milionĂ« viktima – tĂ« vdekur nga ekzekutimet, kampet e punĂ«s, uria dhe terrori shtetĂ«ror.

“Komploti i MjekĂ«ve” mbetet sot njĂ« simbol i pastĂ«r i çmendurisĂ« sĂ« pushtetit absolut: momenti kur njĂ« regjim i ndĂ«rtuar mbi frikĂ«n, dyshimin dhe dhunĂ«n, filloi tĂ« konsumonte vetveten, duke e kthyer paranojĂ«n personale tĂ« diktatorit nĂ« politikĂ« shtetĂ«rore.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

ÇfarĂ« i bashkon GroenlandĂ«n, VenezuelĂ«n dhe UkrainĂ«n?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
13 January 2026 at 09:20

Pamundësia e presidentit për të dalluar të drejtën nga e gabuara ushqen sjelljen e tij gjithnjë e më diktatoriale, të paligjshme dhe të çrregullt

Simon Tisdall*

Sipas llogaritjeve tĂ« publikuara nĂ« vitin 2021 nga Washington Post, Donald Trump bĂ«ri 30.573 pretendime “tĂ« rreme ose çorientuese” gjatĂ« mandatit tĂ« tij tĂ« parĂ«. Kjo i bie rreth 21 gĂ«njeshtra nĂ« ditĂ«. Edhe herĂ«n e dytĂ«, ai vazhdon me tĂ« njĂ«jtin ritĂ«m, duke gĂ«njyer amerikanĂ«t dhe botĂ«n çdo ditĂ«. MospĂ«rfillja e Trumpit pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe ndershmĂ«rinĂ« nĂ« jetĂ«n publike – e dukshme sĂ«rish nĂ« reagimin e tij tĂ« neveritshĂ«m ndaj tĂ« shtĂ«nave vdekjeprurĂ«se nĂ« Minneapolis – Ă«shtĂ« rrezikshĂ«m imorale.

Trump deklaroi javĂ«n e kaluar se kufizimi i vetĂ«m i pushtetit tĂ« tij Ă«shtĂ« “moraliteti im, mendja ime”. Kjo shpjegon shumëçka. Ideja e tij pĂ«r tĂ« drejtĂ«n dhe tĂ« gabuarĂ«n Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht subjektive. Ai Ă«shtĂ« kĂ«shilltari i vet etik dhe ligjor, prifti dhe rrĂ«fimtari i vet. ËshtĂ« njĂ« kishĂ« me njĂ« besimtar tĂ« vetĂ«m. Trump i gĂ«njen vetes po aq sa tĂ« tjerĂ«ve. Dhe dĂ«mi qĂ« vjen prej kĂ«saj Ă«shtĂ« shkatĂ«rrues: kushton jetĂ« njerĂ«zish, dĂ«mton demokracinĂ« dhe shkatĂ«rron besimin mes kombeve.

Ashtu si votuesit amerikanë, edhe udhëheqësit e huaj janë mësuar me gënjeshtarinë kronike të presidentit. Por çmimi për ta toleruar atë, për të mos e demaskuar, për të mos mbajtur qëndrim, rritet në mënyrë eksponenciale teksa sjellja e tij bëhet gjithnjë e më diktatoriale dhe e çrregullt. Gënjeshtrat dhe mashtrimet e Trumpit janë faktor përkeqësues i përbashkët në tre kriza ndërkombëtare të pazgjidhshme të ditëve tona.

Ai pretendon rrejshĂ«m, pĂ«r shembull, se anije luftarake kineze dhe ruse janĂ« “kudo” nĂ« GroenlandĂ«, duke e bĂ«rĂ« tĂ« domosdoshme njĂ« marrje nĂ«n kontroll nga SHBA. “Ahoy! Cilat anije?” – pyet ministri i JashtĂ«m i DanimarkĂ«s, Lars LĂžkke Rasmussen, i cili – ndryshe nga ndĂ«rtuesi i perandorive nĂ« Uashington – ka njohuri tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« pĂ«r ishullin vetĂ«qeverisĂ«s. GroenlandezĂ«t i hedhin poshtĂ« komentet e Trumpit si marrĂ«zi.

Danimarka thekson se shpenzon miliarda nĂ« GroenlandĂ« dhe se njĂ« vĂ«rshim i supozuar investimesh kineze Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r gĂ«njeshtĂ«r e ShtĂ«pisĂ« sĂ« BardhĂ«. Sondazhet tregojnĂ« se groenlandezĂ«t kundĂ«rshtojnĂ« aneksimin ose “shitjen” te Trumpi. Ata preferojnĂ« pavarĂ«sinĂ« – gjĂ« qĂ« SHBA-ja, duke festuar 250 vjetorin e largimit tĂ« Mbretit George III, pritet ta kuptojĂ«. Trump thotĂ« se dĂ«shiron tĂ« sigurojĂ« GroenlandĂ«n. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ai dĂ«shiron tĂ« sigurojĂ« pasuritĂ« e saj minerare – dhe ta bĂ«jĂ« AmerikĂ«n “mĂ« tĂ« madhe” sĂ«rish.

NjĂ« pĂ«rmbytje e vĂ«rtetĂ« gĂ«njeshtrash i parapriu grushtit tĂ« shtetit nĂ« VenezuelĂ« fundjavĂ«n e kaluar. Trump pretendoi, pa prova, se udhĂ«heqĂ«si i vendit, NicolĂĄs Maduro, ishte njĂ« “bos kartele narco-terroriste”. Administrata e tij vrau mbi 100 persona nĂ« varka nĂ« Detin e Karaibeve dhe Oqeanin PaqĂ«sor, mbi dyshime tĂ« pabazuara pĂ«r trafik droge. Ai shpalli rrejshĂ«m se SHBA ishte nĂ« luftĂ«, duke uzurpuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme autoritetin kushtetues tĂ« Kongresit.

E vĂ«rteta Ă«shtĂ« se Trump ka ndjekur njĂ« hakmarrje personale ndaj Madurros qĂ« prej dĂ«shtimit tĂ« planit tĂ« tij pĂ«r ndryshim regjimi nĂ« vitin 2018. E vĂ«rteta Ă«shtĂ« se, siç e pranon tani Trumpi, qĂ«llimi kryesor i grushtit tĂ« shtetit nuk Ă«shtĂ« rivendosja e demokracisĂ« – edhe pse ai mĂ« nĂ« fund ka rĂ«nĂ« dakord tĂ« takohet me udhĂ«heqĂ«sen e opozitĂ«s, MarĂ­a Corina Machado. Nuk Ă«shtĂ« as “shpĂ«timi” i popullit tĂ« VenezuelĂ«s, as mbrojtja e sigurisĂ« amerikane. QĂ«llimi Ă«shtĂ« nafta. Trump po e plaçkit vendin pa turp e pa mĂ«shirĂ«, ndĂ«rsa kĂ«rcĂ«non edhe MeksikĂ«n, KubĂ«n dhe KolumbinĂ«.

Trump thotĂ« se ka njĂ« “plan” pĂ«r ta drejtuar VenezuelĂ«n pafundĂ«sisht. Edhe kjo Ă«shtĂ« njĂ« gĂ«njeshtĂ«r tjetĂ«r. Me forcat e armatosura dhe milicitĂ« ende tĂ« paprekura, me regjimin shtypĂ«s tĂ« Madurros ende nĂ« kĂ«mbĂ« dhe me njĂ« opozitĂ« demokratike tĂ« guximshme e tĂ« vendosur pĂ«r tĂ« marrĂ« pushtetin, vendi po shkon drejt njĂ« pĂ«rballjeje. VetĂ«m njĂ« ndĂ«rhyrje ushtarake amerikane mĂ« e thellĂ« dhe e zgjatur – me tĂ« cilĂ«n Trump po luan – mund tĂ« ndalĂ« rrĂ«shqitjen drejt kaosit. Ai po rrezikon njĂ« batak ballkanik nĂ« pragun latino-amerikan tĂ« Uashingtonit.

Duke folur pĂ«r batakĂ«, le tĂ« mendojmĂ« pĂ«r UkrainĂ«n – njĂ« zonĂ« e tretĂ« konflikti ku paaftĂ«sia e Trumpit pĂ«r tĂ« dalluar tĂ« drejtĂ«n nga e gabuara, tĂ« vĂ«rtetĂ«n nga gĂ«njeshtra, shkakton dĂ«m tĂ« madh. Trump gĂ«njeu kur kĂ«mbĂ«nguli se mund ta pĂ«rfundonte lehtĂ«sisht luftĂ«n me RusinĂ« pĂ«r 24 orĂ«. I penguar, ai ka premtuar vazhdimisht se do tĂ« ashpĂ«rsohet me Vladimir Putinin. HerĂ« pas here, ai kriminel i buzĂ«qeshur – njĂ« tjetĂ«r gĂ«njeshtar i pandreqshĂ«m – e ka mashtruar me zgjuarsi dhe mĂ« pas ka rifilluar bombardimet. HerĂ« pas here, Trump tĂ«rhiqet dobĂ«t, zakonisht duke fajĂ«suar udhĂ«heqĂ«sin e pafajshĂ«m tĂ« UkrainĂ«s, Volodymyr Zelenskyy.

DyfytyrĂ«sia e Trumpit minon pĂ«rpjekjet e aleatĂ«ve pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur qĂ«ndresĂ«n e Kievit. NjĂ« ditĂ« ai pranon me vetĂ«kĂ«naqĂ«si lavdĂ«rimet e yndyrshme tĂ« udhĂ«heqĂ«sve tĂ« NATO-s; sekretari i pĂ«rgjithshĂ«m, Mark Rutte, e quan atĂ« “Babi”. DitĂ«n tjetĂ«r, ai tall aleancĂ«n dhe thotĂ« se Europa pĂ«rballet me “zhdukje civilizimi”. JavĂ«n e kaluar ai pretendoi se NATO nuk do ta ndihmonte SHBA-nĂ« nĂ« rast emergjence. NjĂ« tjetĂ«r gĂ«njeshtĂ«r. PikĂ«risht kĂ«tĂ« bĂ«ri pas sulmeve terroriste tĂ« 11 shtatorit dhe gjatĂ« 20 viteve tĂ« endjes sĂ« dĂ«shtuar nĂ« Afganistan.

Krizat e sotme tĂ« njĂ«kohshme – Groenlanda, Venezuela dhe Ukraina – ndajnĂ« edhe faktorĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, pĂ«rtej pandershmĂ«risĂ« sĂ« Trumpit. NĂ« tĂ« tria rastet, dobĂ«sia dhe pĂ«rçarjet e udhĂ«heqĂ«sve europianĂ«, si dhe tĂ« vetĂ« BE-sĂ« si institucion, janĂ« zbuluar nĂ« mĂ«nyrĂ« alarmante. TashmĂ«, mĂ« nĂ« fund, Europa duhet ta pranojĂ« se nuk mund t’i besojĂ« apo tĂ« mbĂ«shtetet te ky president. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst tĂ« frikshĂ«m gjeopolitik, Brexit-i nuk duket mĂ« thjesht njĂ« gabim budalla. Duket pothuajse vetĂ«vrasĂ«s.

MospĂ«rfillja e sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare, shkelja e tĂ« drejtave sovrane dhe e pavarĂ«sisĂ« territoriale, si dhe zĂ«vendĂ«simi i vazhdueshĂ«m i rendit ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« bazuar nĂ« rregulla – tĂ« mbĂ«shtetur nga OKB-ja – me sfera neo-imperiale ndikimi, janĂ« tĂ« dukshme nĂ« tĂ« treja krizat. Po ashtu, edhe dĂ«shtimi pĂ«r tĂ« mbrojtur tĂ« drejtat demokratike tĂ« njerĂ«zve tĂ« zakonshĂ«m. SHBA-ja ka pĂ«rjashtuar me arrogancĂ« dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme zgjedhjet nĂ« VenezuelĂ«. Rusia po pĂ«rpiqet tĂ« vrasĂ« demokracinĂ« e UkrainĂ«s. GroenlandezĂ«t thonĂ« se vetĂ«m ata duhet tĂ« vendosin pĂ«r tĂ« ardhmen e tyre. Por kush po i dĂ«gjon?

ShumĂ« nga kĂ«to prirje tĂ« gjera kishin kohĂ« qĂ« ishin vendosur. Por sjellja destabilizuese, pa parime, e paligjshme, kaotike dhe thelbĂ«sisht imorale e Trumpit nĂ« vitin 2025 ka vepruar pa dyshim si katalizator dhe pĂ«rshpejtues. Nga tĂ« gjitha kĂ«to tĂ« kĂ«qija, prishja morale e tij Ă«shtĂ« mĂ« e madhja. Ajo korrupton, mallkon, errĂ«son dhe helmon njerĂ«zimin e botĂ«s. ËshtĂ« toksike pĂ«r gjithçka qĂ« prek. Trumpizmi Ă«shtĂ« njĂ« sĂ«mundje gĂ«rryese. Viktimat e saj mĂ« tĂ« fundit janĂ« nĂ« Minneapolis dhe Portland. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ato janĂ« kudo.

Për ta shtrembëruar Mark Twain-in:
“Ka tri lloje gĂ«njeshtrash: gĂ«njeshtra, gĂ«njeshtra tĂ« ndyra dhe Donald Trump.”
AmerikanĂ«t dhe miqtĂ« e tyre tepĂ«r tĂ« pĂ«rmbajtur nĂ« Britani dhe EuropĂ« duhet tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ« vendosur nĂ« tĂ« thĂ«nit tĂ« vĂ«rtetĂ«n pĂ«rballĂ« pushtetit – pĂ«rpara se, si George III i shumĂ«urryer, Trump tĂ« bĂ«jĂ« diçka vĂ«rtet tĂ« çmendur.

*Simon Tisdall Ă«shtĂ« komentator i çështjeve tĂ« jashtme nĂ« “The Guardian”/ PĂ«rgatiti pĂ«r botim: L.Veizi

07:15 Histori/ 13 Janar 1128 – TemplarĂ«t, Papa Honorius II njeh zyrtarisht Urdhrin e KalorĂ«sve

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
13 January 2026 at 07:15

Më 13 janar 1128, Papa Honorius II firmosi një dekret papnor që do të shënonte një kthesë të rëndësishme në historinë e Kryqëzatave dhe të Kishës Katolike: njohjen zyrtare të Urdhrit të Kalorësve Templarë si një institucion fetar-ushtarak në shërbim të Perëndisë. Me këtë akt, Templarët nuk ishin më thjesht një grup kalorësish të devotshëm, por një ushtri e shenjtë, e vendosur drejtpërdrejt nën autoritetin e Papës.

Urdhri ishte themeluar rreth vitit 1118 nga kalorësi francez Hugues de Payens, së bashku me tetë bashkëluftëtarë të tjerë. Selia e tyre fillestare ndodhej në Jeruzalem, pranë vendit ku besohej se kishte qenë Tempulli i Solomonit, prej nga vjen edhe emri i plotë: Urdhri i Varfër i Kalorësve të Krishtit dhe të Tempullit të Solomonit. Misioni i tyre ishte i qartë dhe i rrezikshëm: mbrojtja e pelegrinëve të krishterë që udhëtonin drejt Tokës së Shenjtë, në një periudhë kur rrugët ishin të mbushura me grabitës, banda të armatosura dhe konflikte të vazhdueshme mes kryqtarëve dhe forcave myslimane.

PĂ«r vite me radhĂ«, Urdhri mbeti i vogĂ«l, me vetĂ«m nĂ«ntĂ« anĂ«tarĂ«, kryesisht pĂ«r shkak tĂ« rregullave tepĂ«r tĂ« rrepta. KalorĂ«sit duhej tĂ« vinin nga familje fisnike, tĂ« betoheshin pĂ«r varfĂ«ri, bindje dhe pastĂ«rti morale, tĂ« jetonin nĂ« disiplinĂ« asketike dhe t’i nĂ«nshtroheshin njĂ« kodi tĂ« hekurt sjelljeje. Ata nuk ishin thjesht luftĂ«tarĂ«, por murgj me shpatĂ«, njĂ« figurĂ« e re nĂ« historinĂ« e krishterimit perĂ«ndimor.

Situata ndryshoi në vitin 1127, kur Hugues de Payens ndërmori një fushatë promovuese në Evropë, duke kërkuar mbështetjen e fisnikërisë dhe të Kishës. Mbështetja e figurave të fuqishme kishtare, veçanërisht e Shën Bernardit të Clairvaux-së, i dha Urdhrit legjitimitet moral dhe politik. Njohja papnore e vitit 1128 i hapi rrugën një rritjeje të shpejtë: dhurime tokash, pasurish, kështjellash dhe privilegjesh ligjore e fiskale e shndërruan Urdhrin në një nga institucionet më të fuqishme të Mesjetës.

Me kalimin e kohĂ«s, KalorĂ«sit TemplarĂ« ndĂ«rtuan njĂ« rrjet tĂ« gjerĂ« fortesash nĂ« TokĂ«n e ShenjtĂ« dhe nĂ« EvropĂ«, zhvilluan sisteme financiare tĂ« avancuara — qĂ« disa i konsiderojnĂ« pararendĂ«se tĂ« bankave moderne — dhe fituan njĂ« ndikim tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m ekonomik dhe politik. Por fuqia dhe pasuria e tyre, sidomos pas dĂ«shtimit pĂ«rfundimtar tĂ« KryqĂ«zatave nĂ« fillim tĂ« shekullit XIV, u kthyen nĂ« burim xhelozie dhe frike pĂ«r sundimtarĂ«t laikĂ« dhe autoritetet kishtare.

Në vitin 1307, Mbreti Filipi IV i Francës, i zhytur në borxhe të mëdha ndaj Templarëve, u bashkua me Papa Klementin V për të goditur Urdhrin. Mjeshtri i Madh, Jacques de Molay, dhe dhjetëra kalorës të tjerë u arrestuan me akuza të rënda për herezi, sakrilegj dhe adhurim satanik. Nën tortura çnjerëzore, shumë prej tyre u detyruan të rrëfenin krime që më vonë i mohuan. Në fund, Jacques de Molay u dogj i gjallë në Paris, duke u kthyer në një simbol tragjik të rënies së Urdhrit.

Në vitin 1312, Papa Klementi V shpërndau zyrtarisht Urdhrin e Kalorësve Templarë. Shekuj më vonë, Kisha Katolike ka pranuar se procesi ndaj Templarëve ishte i padrejtë dhe se Papa veproi nën presionin e pushtetit mbretëror francez.

MegjithatĂ«, historia e TemplarĂ«ve nuk pĂ«rfundoi me shuarjen e Urdhrit. PĂ«rgjatĂ« shekujve, rreth tyre janĂ« thurur mite dhe legjenda tĂ« panumĂ«rta: se kishin zbuluar relike tĂ« shenjta nĂ« Malin e Tempullit, si Kupa e ShenjtĂ«, Arka e BesĂ«lidhjes apo fragmente tĂ« kryqit tĂ« Krishtit; se kishin ruajtur sekrete tĂ« errĂ«ta teologjike apo njohuri tĂ« ndaluara. KĂ«to tregime, mes historisĂ« dhe fantazisĂ«, kanĂ« ushqyer letĂ«rsinĂ« dhe kinemanĂ« moderne, duke pĂ«rfshirĂ« romane dhe filma tĂ« famshĂ«m si “Kodi i Da Vinçit”, dhe e kanĂ« shndĂ«rruar Urdhrin e KalorĂ«sve TemplarĂ« nĂ« njĂ« nga mitet mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« qytetĂ«rimit perĂ«ndimor.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

13:25 Përfundimi i luftës në Ukrainë ka më shumë mbështetje se kurrë. Pra, pse paqja ende nuk duket në horizont?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
12 January 2026 at 13:25

Deklarata e Parisit nga “koalicioni i gatshĂ«m” mbĂ«shtet njĂ« armĂ«pushim tĂ« papĂ«rfunduar, i cili mbetet nĂ« mĂ«shirĂ«n e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« RusisĂ«.

Gwendolyn Sasse*

Një përfundim i luftës së Rusisë ndaj Ukrainës ende nuk shihet. Frekuenca e takimeve të nivelit të lartë midis përfaqësuesve ukrainas, amerikanë dhe evropianë në javët e fundit, si dhe shkëmbimet e ndërprera SHBA-Rusi, nuk kanë ndryshuar këtë realitet themelor. Nuk ka armëpushim në fuqi, mbështetja ushtarake evropiane dhe amerikane nuk është konfirmuar dhe, më e rëndësishmja, Rusia nuk dëshiron që lufta të marrë fund.

Bisedimet e fundit nĂ« Paris arritĂ«n tĂ« bashkojnĂ« 35 vende tĂ« “koalicionit tĂ« gatshĂ«m”. QĂ«llimi kryesor ishte avancimi i parimit dhe zbatimi i garancive tĂ« sigurisĂ« pĂ«r njĂ« armĂ«pushim tĂ« ardhshĂ«m. PjesĂ«marrja e SHBA-sĂ« sĂ« bashku me udhĂ«heqĂ«sit evropianĂ« dhe njĂ« koalicion mĂ« tĂ« gjerĂ« partnerĂ«sh ishte e dukshme. MegjithatĂ«, rezultati real mbetet i paqartĂ«.

Bisedimet reale mbi armëpushimin ose paqen ende nuk kanë filluar. Kjo do të kërkonte pjesëmarrjen aktive të Ukrainës dhe Rusisë dhe gatishmëri për kompromis nga të dyja palët. Deri tani, vetëm Ukraina ka sinjalizuar një gatishmëri të tillë. Gjatë këtyre bisedimeve, Rusia ka vazhduar dhe ka intensifikuar sulmet ndaj Ukrainës, duke targetuar veçanërisht infrastrukturën jetike energjetike, dhe kështu rritur presionin fizik dhe psikologjik mbi popullsinë civile në muajt e ftohtë të dimrit.

Deklarata e Parisit, e cila u shpall në përfundim të bisedimeve, mund të përshkruhet më mirë si një deklaratë qëllimi. Ajo i referohet pjesëmarrjes së koalicionit në një mekanizëm mbikëqyrjeje dhe verifikimi të armëpushimit të udhëhequr nga SHBA, mbështetjes për forcat e armatosura të Ukrainës, një force shumëkombëshe evropiane për Ukrainën, një angazhimi për të mbështetur Ukrainën në rast se Rusia shkel një marrëveshje armëpushimi dhe një angazhim për bashkëpunim afatgjatë ushtarak me Ukrainën.

Si pjesĂ« e forcĂ«s shumĂ«kombĂ«she, Britania e Madhe dhe Franca ripĂ«rsĂ«ritĂ«n gatishmĂ«rinĂ« e tyre pĂ«r tĂ« vendosur trupa nĂ« UkrainĂ« pas vendosjes sĂ« armĂ«pushimit, si njĂ« mbĂ«shtetje ushtarake nĂ« rast tĂ« shkeljeve tĂ« armĂ«pushimit. ÇfarĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« shkelje dhe çfarĂ« pĂ«rgjigjeje do tĂ« shkaktojĂ« ajo ende duhet tĂ« pĂ«rcaktohet. Kancelari gjerman, Friedrich Merz, pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« foli pĂ«r pĂ«rfshirjen e mundshme tĂ« trupave gjermane nĂ« sigurimin e armĂ«pushimit. Ai shtoi se ata mund tĂ« vendosen vetĂ«m nĂ« vendet e NATO-s qĂ« kufizojnĂ« me UkrainĂ«n dhe se çdo vendim i tillĂ« do tĂ« kĂ«rkonte miratimin e parlamentit gjerman. Ai kĂ«shtu bĂ«ri njĂ« sĂ«rĂ« supozimesh qĂ« ende duhet tĂ« provohen, duke pĂ«rfshirĂ« gatishmĂ«rinĂ« e shteteve tĂ« EvropĂ«s Qendrore dhe Lindore pĂ«r tĂ« mikpritur trupat gjermanĂ«.

ÇelĂ«si pĂ«r garancitĂ« e sigurisĂ« pĂ«r UkrainĂ«n Ă«shtĂ« lidhja midis trupave evropiane dhe tĂ« tjerĂ«ve, njĂ« ushtri ukrainase tĂ« konsiderueshme dhe pĂ«rfshirja e SHBA-sĂ«. Rekordi i administratĂ«s Trump deri mĂ« tani nuk krijon shumĂ« besim nĂ« njĂ« angazhim tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m ndaj ndonjĂ« marrĂ«veshjeje mbi kĂ«tĂ« lidhje.

Sigurisht, është e nevojshme të sqarohet se kush është i gatshëm të bëjë çfarë për të siguruar armëpushimin, por çështja kyçe mbetet e njëjtë si gjatë gjithë vitit 2025: nuk ka vullnet politik të dukshëm nga Rusia për të angazhuar në bisedime serioze. Presidenti Putin mendon se koha është në favor të tij dhe ndihet i fuqizuar nga bisedimet direkte me Trump dhe administratën e tij me mendim transaksional.

NdĂ«rsa termi “koalicioni i gatshĂ«m” Ă«shtĂ« i pafat, duke rikthyer kujtime nga pĂ«rfshirja e udhĂ«hequr nga SHBA nĂ« Irak, ai qartĂ« tregon se kemi hyrĂ« nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve ad hoc midis shteteve, jashtĂ« institucioneve dhe ligjit ndĂ«rkombĂ«tar ekzistues. NĂ«se dhe si do tĂ« pĂ«rfundojĂ« lufta nĂ« UkrainĂ« do tĂ« jetĂ« vendimtar pĂ«r kĂ«tĂ« rrugĂ« tĂ« re.

*Gwendolyn Sasse është drejtoreshë e Qendrës për Studime të Evropës Lindore dhe Ndërkombëtare

Përgatiti për botim: L.Veizi

❌
❌