Nga Leonard Veizi

Nëse dikur njerëzit mërziteshin pa plan, sot jemi bërë aq modernë sa edhe trishtimin e kemi me kalendar. Mirë se vini në epokën e “Depresionit Blu”, gjendjes sonë të re “aristokratike” që na jep lejen zyrtare për t’u ndjerë keq sapo heqim pemën e Krishtlindjeve, që jemi mësuar ta emërtojme si pema e Vitit të Ri.

Në botën anglosaksone, ku çdo gjendje emocionale ka emrin e vet, trishtimi pas pushimeve quhet “Depresioni Blu”. Por çfarë nënkupton saktësisht kjo “shëmtim” emocional? Në fjalorin e psikologjisë moderne, ai është një trishtim i lehtë që na kap kur kuptojmë se jeta nuk është një festë e pafundme me drita dhe gjel deti. Është ajo rënie e lirë nga lartësitë e euforisë së dhjetorit direkt në asfaltin e ftohtë të janarit.

Dhe sikur ky trishtim të mos mjaftonte, bota na ka dhuruar “Blue Monday”, ose, në shqip, “E hëna blu”. Këtë vit, kjo ditë bie më 19 janar. Sipas një formule që duket sikur është shpikur në një tavernë pas mesnate, kjo llogaritet si dita më depresive e vitit.

Shqiptarët dhe tragjedia e 5 janarit

Për ne shqiptarët, “Depresionit Blu” merr përmasa epike. Ne kemi talentin unik që brenda pak ditësh festimi të jetojmë sa për një shekull: hamë sa për një ushtri, pimë sikur nuk ka të nesërme dhe shpenzojmë rrogën e tre muajve sikur jemi trashëgimtarë të Rockefeller-it.

Dhe pastaj vjen data 5 janar. Kthimi në punë nuk është thjesht një proces administrativ; është një zi kombëtare e pashpallur. Zgjimi në orën 07:00 duket si ndëshkim nga inkuizicioni, dhe kafeja e parë e punës ka shijen e humbjes. Nuk kemi thjesht lodhje; kemi një zhgënjim ekzistencial: viti 2026 erdhi, por ne jemi po të njëjtët – vetëm me ca kile më tepër në peshë.

Nga Depresioni i Madh te Depresioni Blu

Në vitet ’30, Amerika përjetoi Depresionin e Madh – njerëzit nuk kishin bukë, punë apo shtëpi. Sot, në vitin 2026, kemi Depresionin Blu – kemi bukë – madje me tepri – dhe punë, por na mungon ndjeshmëria pozitive. Dikur depresioni vinte nga uria, sot vjen nga fakti që duhet të punojmë për të paguar këstin e iPhone-it që morëm për të fotografuar gjelin e detit mbi pjatancë dhe bakllavanë në tepsi.

Marketingu i trishtimit

Le të jemi të sinqertë: “Blue Monday” nuk u shpik në laboratorët e Harvardit. Ky koncept lindi si një fushatë marketingu për të na bindur se zgjidhja për trishtimin tonë është të presim një biletë avioni për në Maldive. Bukuria e saj qëndron në faktin se nuk ekziston fare në mjekësi – është një krijesë e pastër marketingu, një mit i bukur që na lejon të ndihemi “shkencërisht” të justifikuar për dembelizmin dhe ankthin e pasfestave.

Bluja është thjesht një ngjyrë

Në fakt, nuk ka asgjë “blu” te 19 janari, përveç ndoshta ngjyrës së duarve nga i ftohti duke pritur në stacionin e urbanit. Depresioni Blu nuk është mallkim, por një udhërrëfyes: tregon se jemi ngopur me sheqer, drita artificiale dhe lajme televizive.

Ndoshta mënyra më e mirë për ta përballuar është të qeshim me të. Mos e shmangni “Blue Monday”; përqafojeni. Uluni në zyrë, bëni sikur jeni shumë të zënë dhe shikoni nga dritarja, duke kuptuar se ky trishtim është thjesht çmimi që paguajmë për faktin që jemi bërë kaq të ndjeshëm ndaj kalendarit.

Deri më 20 janar, do të jeni shëruar – jo sepse do të ndryshojë moti, por sepse një skandal i ri në rrjetet sociale do t’ju tërheqë vëmendjen dhe do ta harroni “ditën blu”.

Në vitin 2010, bota mbarë u ndal për një çast për të parë një nga arritjet më të jashtëzakonshme të inxhinierisë moderne: Burj Khalifa, ndërtesa aktuale më e lartë në botë, u hap zyrtarisht në Dubai, një qytet që tashmë simbolizon luksin, ambicien dhe inovacionin pa kufij.

Me një lartësi totale prej 829.8 metrash, dhe një lartësi çati prej 828 metrash (pa përfshirë antenën), Burj Khalifa tejkaloi të gjitha rekordet botërore të kohës. Kur dritat e tij u ndezën për herë të parë, qielli i Dubai-t dukej sikur ishte ndarë në dy pjesë: një botë tokësore, me shkallët e shkëlqyeshme të pasurisë dhe qendrën moderne, dhe një botë tjetër – e pakapshme, ku njerëzit nuk kishin guxim ta preknin dot.

Ndërtimi 2004–2009

Ndërtimi i Burj Khalifa filloi në vitin 2004 dhe ishte një projekt monumental që kërkonte vite për të ardhur deri në formën e tij finale. Struktura parësore e ndërtesës është betoni i armuar, i projektuar për të përballuar ngarkesat e jashtëzakonshme të lartësisë, temperaturat e larta dhe erërat e forta të shkretëtirës së Dubait.

Ndërtimi i pjesës së jashtme përfundoi pesë vjet më vonë, në 2009, duke zbuluar siluetën ikonike të një gjigandi që ngjante si një shigjetë që ngjitej drejt qiellit. Arkitektura e saj elegante, e frymëzuar nga forma natyrore të shkretëtirës dhe luleve të shkretëtirës arabe, kombinonte estetikën me qëndrueshmërinë strukturore në mënyrë të përsosur.

Qytet i ri, një simbol global

Ndërtesa u hap në vitin 2010 si pjesë e një zhvillimi të ri urban, të quajtur Downtown Dubai. Ky projekt synonte të krijonte një qendër bashkëkohore, me hotele luksoze, qendra tregtare, fontana spektakolare dhe hapësira publike që do të tërhiqnin turistë nga e gjithë bota. Burj Khalifa nuk ishte thjesht një ndërtesë – ajo u bë simbol i ambicies së Dubait, duke treguar se sa larg mund të shkojë një qytet që nuk njeh kufij në arkitekturë dhe urbanistikë.

Hapja e Burj Khalifa shënoi një moment historik: një ndërtesë që jo vetëm ndryshoi horizontin e Dubait, por edhe perceptimin global për të mundshmen në inxhinieri dhe dizajn urban. Që nga ajo ditë, Burj Khalifa nuk ishte më thjesht një strukturë e lartë; ishte një ikone e epokës moderne, një shenjë se ëndrrat njerëzore mund të ngrihen deri në qiell.

Përgatiti: L.Veizi

Përgatiti: Leonard Veizi

Në dimrin e vitit 46 para erës sonë, Afrika e Veriut ishte kthyer në skenën vendimtare të luftës civile romake. Pas fitores ndaj Pompeut, Jul Qezari e dinte se fati i Republikës nuk ishte vendosur ende. Forcat republikane, të udhëhequra nga Meteli Skipioni, Katoni i Ri dhe mbështetur nga mbreti numidian Juba I, kishin krijuar një bazë të fuqishme në provincën e Afrikës. Për t’i shuar përfundimisht kundërshtarët e tij, Qezari u detyrua të ndërmerrte një fushatë të rrezikshme përtej Mesdheut.

Qezari zbarkoi pranë Ruspinas (në territorin e Tunizisë së sotme) me trupa të pakta dhe të lodhura, pasi stuhitë kishin shpërndarë flotën e tij dhe shumë legjione nuk kishin mbërritur ende. Ai ishte i vetëdijshëm se ndodhej në një pozitë të brishtë, por besonte se shpejtësia dhe vendosmëria do ta shpëtonin sërish.

Në anën tjetër të fushëbetejës qëndronte një figurë tragjike dhe e rrezikshme: Titi Labienus. Dikur krahu i djathtë i Qezarit në Galinë, një nga komandantët më të aftë dhe më besnikë të tij, Labienusi kishte kaluar në anën e republikanëve me shpërthimin e luftës civile. Ai e njihte Qezarin më mirë se kushdo tjetër – taktikat e tij, dobësitë, guximin e tepruar – dhe këtë njohuri do ta përdorte pa mëshirë.

Përplasja

Beteja e Ruspinas nuk ishte një përballje klasike mes dy ushtrive të rreshtuara. Ajo nisi si një seri përplasjesh të çrregullta në terren të hapur, ku kalorësia dhe trupat e lehta numidiane të republikaneve goditnin vazhdimisht formacionet e Qezarit. Labienusi përdori me mjeshtëri taktika godit-e-ik, duke i tërhequr legjionarët romakë në ndjekje dhe duke i rrethuar më pas me shigjeta dhe sulme të shpejta.

Situata u bë kritike. Legjionet e Qezarit u gjendën të shpërndara, të rrethuara nga pluhuri, britmat dhe goditjet e pandërprera. Për një moment, dukej sikur ushtria e tij po shpërbëhej. Vetë Qezari, sipas burimeve antike, u hodh në vijën e parë për të rimarrë kontrollin, duke formuar një mbrojtje rrethore – një manovër e rrallë dhe e rrezikshme për një komandant suprem.

Humbjet ishin të rënda. Më shumë se një e treta e forcave të Qezarit u shkatërruan ose u plagosën, një nga goditjet më të rënda që ai kishte pësuar ndonjëherë. Por disiplinës romake dhe autoritetit personal të Qezarit iu deshën vetëm disa çaste për të kthyer kaosin në qëndresë.

Fitorja e hidhur

Pas orësh përleshjeje, republikanët nuk arritën ta shkatërronin ushtrinë e Qezarit dhe u tërhoqën. Teknikisht, fitorja i takoi Qezarit, sepse ai mbajti terrenin dhe shpëtoi ushtrinë nga asgjësimi. Por ishte një fitore e hidhur, e shënuar nga humbje të mëdha dhe nga ndërgjegjësimi se kundërshtarët e tij në Afrikë ishin më të fortë dhe më të organizuar nga sa kishte parashikuar.

Ruspina tregoi se lufta civile nuk kishte përfunduar. Përkundrazi, ajo hyri në fazën e saj më të ashpër.

Pasoja dhe rruga drejt Thapsusit

Pas betejës, Qezari u detyrua të qëndronte në mbrojtje, duke pritur përforcime dhe duke riorganizuar legjionet e tij. Ndërkohë, republikanët fituan besim, por humbën shansin e tyre më të mirë për ta shkatërruar përfundimisht rivalin.

Vetëm tre muaj më vonë, dy palët do të përballeshin sërish, këtë herë në një betejë vendimtare: Thapsusi. Aty, Qezari do të hakmerrej me egërsi, duke shkatërruar ushtrinë republikane dhe duke vulosur fundin real të rezistencës së Senatit kundër tij.

Ruspina mbeti kështu në histori si një betejë ku Jul Qezari pothuajse u mposht, dhe ku tradhtia e një ish-miku, Titi Labienus, tregoi se luftërat civile romake nuk ishin vetëm për pushtet, por edhe për besnikëri, kujtesë dhe hakmarrje.

Nga Leonard Veizi

Në të ftohtin e 3 janarit të vitit 1960, në një kthesë rruge në Villeblevin, – 22 kilometra larg Parisit –  fati shkroi faqen e fundit të një historie që dukej se ishte projektuar nga vetë dora e Absurdit. Albert Kamy, njeriu që kishte sfiduar heshtjen e universit me forcën e fjalës, u largua nga kjo botë në moshën 46-vjeçare, nga një aksident automobilistik. Ora e tij kishte ndalur në çastin e përplasjes fatale: 13.55. Në një çantë iu gjet dorëshkrimi i papërfunduar i një romani.

Profili i një mesdhetari të përjetshëm

Lindur mes dritës verbuese të Algjerisë dhe varfërisë dinjitoze, Kamy u kthye në “ndërgjegjjen e gjallë” të një Europe të traumatizuar nga lufta. Me profilin e tij që të kujtonte yjet e kinemasë dhe shikimin depërtues, ai mbante mbi supe peshën e pyetjeve më të rënda njerëzore: A ka jetë pa kuptim? Si mund të jemi të lumtur në një botë që hesht?

Nobeli në letërsi

Në vitin 1957, kur Stokholmi e thirri për t’i dorëzuar Çmimin Nobel, ai ishte vetëm 44 vjeç. Ishte një nga laureatët më të rinj, një djalosh që ende ndjente kripën e detit Mesdhe në lëkurë, por që tashmë kishte hyrë në panteonin e mendimit botëror.

Mes Sifizit dhe Revoltës

Edhe pse shpesh e etiketonin si ekzistencialist, Kamy e refuzonte këtë kostum. Ai nuk besonte në sisteme të mbyllura, por te individi. Ai na mësoi se përplasja mes dëshirës sonë për rend dhe heshtjes së paarsyeshme të botës krijon “Absurdin”.

Ashtu si Sizifi që rrokullis gurin pafundësisht, Kamy na tha se duhet ta imagjinojmë atë të lumtur, sepse vetë përpjekja drejt majës mjafton për të mbushur zemrën e njeriut. Për të, të jetosh do të thotë të revoltosh. Jo me dhunë, por me kreativitet dhe duke mos pranuar kurrë të dorëzohesh para kotësisë.

“I Huaji”

Te “I Huaji”, Kamy na njeh me Mërso-in, një personazh që lëviz nëpër jetë me një indiferencë tronditëse, i huaj jo vetëm për shoqërinë, por edhe për vetë emocionet e tij. Përmes këtij romani, autori disekton absurdin e ekzistencës: Mërso dënohet me vdekje nga gjykata jo aq për vrasjen e kryer nën diellin verbues të Algjerisë, sesa për faktin se ai refuzoi të gënjente për ndjenjat e tij, duke mos qarë as në varrimin e së ëmës. Vepra është një klithmë kundër hipokrizisë sociale; njeriu “i huaj” është ai që nuk pranon të luajë lojën e maskave morale, duke zgjedhur të vdesë me një sinqeritet të zhveshur përballë një bote që nuk e kupton dot mungesën e tij të dëshpërimit.

“Miti i Sizifit”

Ndërkaq, te eseja filozofike “Miti i Sizifit”, Kamy përdor figurën mitologjike për të ilustruar sfidën supreme të njeriut modern: kërkimin e kuptimit në një univers që nuk ofron asnjë. Ai argumenton se pavarësisht se jeta mund të ngjajë me dënimin e Sizifit — i cili rrokullis një gur drejt majës vetëm për ta parë atë të bjerë përsëri në pafundësi — revolta e vërtetë lind pikërisht te vetëdija e këtij procesi. Duke e pranuar absurdin pa u dorëzuar te vetëvrasja apo shpresa e rreme, njeriu bëhet zot i fatit të tij. Guri pushon së qeni një ndëshkim dhe bëhet mjeti i lirisë së tij krijuese; prandaj, Kamy përfundon me pohimin monumental se “duhet ta imagjinojmë Sizifin të lumtur”, sepse vetë përpjekja drejt majës mjafton për të përmbushur zemrën e njeriut.

“Murtaja”

Te “Murtaja”, Kamy lëviz nga izolimi i individit drejt forcës së solidaritetit kolektiv, duke e vendosur veprimin në qytetin e Oranit që rrethohet nga një sëmundje vdekjeprurëse. Përmes figurës së doktor Rié, autori artikulon një lloj heroizmi të heshtur: atë të kryerjes së detyrës thjesht sepse është gjëja e duhur për t’u bërë, pa pritur shpërblime hyjnore apo lavdi. Murtaja këtu nuk është vetëm një fenomen biologjik, por një metaforë e fuqishme për pushtimin nazist, totalitarizmin dhe të keqen që fle brenda çdo shoqërie. Duke pohuar se “ka te njerëzit më shumë gjëra për t’u admiruar sesa për t’u përbuzur”, Kamy dëshmon se përballë një fati mizor dhe absurd, e vetmja rrugë e dinjitetshme është rezistenca e përbashkët dhe mirësia kokëfortë.

Një dritë që nuk shuhet

Vdekja e tij e parakohshme ishte një goditje për botën e letrave, por vepra e tij mbeti si një fener. Nga ftohtësia analitike e “Të Huajit” te solidariteti njerëzor në mes të murtajës te “Murtaja”, Kamy mbrojti gjithmonë njeriun kundër ideologjive që vrasin.

Ai iku në moshën kur pjekuria takon gjenialitetin, duke na lënë pas mesazhin se edhe në mes të dimrit më të egër, brenda nesh ekziston një verë e pathyeshme.

 

Rattigan shpresonte që tregimi i tij i vitit 1954 për një mashtrues që shfrytëzon tërheqjen seksuale të djalit të tij të provojë se ai ishte një dramaturg serioz. Historia skandaloze zbulon shumë për dramaturgun dhe rezonon edhe sot.

Nga Michael Billington

Kam dëgjuar thashetheme se planet për të emëruar një teatër në West End të Londrës pas Terence Rattigan janë pezulluar përkohësisht. Një mënyrë edhe më e mirë për të nderuar Rattigan është të rivihen veprat e tij, dhe rikthimi më i fundit është Man and Boy, që rrallë është parë dhe hapet këtë muaj në teatrin Dorfman të National Theatre. Vepra pati shfaqje të shkurtra në Broadway dhe Londër në vitin 1963 me Charles Boyer në rolin kryesor dhe një shfaqje tjetër në 2005 me David Suchet që dha një interpretim magjepsës si “njeriu” i titullit, një financier rumun i goditur nga jeta, por për qëllimet praktike kjo është një Rattigan thuajse i panjohur.

Do të thoja se vepra zbulon një surprizueshmërisht shumë për autorin e saj. E para që të godet është sa shumë rëndësi kishte për Rattiganin sukses ose dështimi i saj. Ai u frymëzua nga libri mbi financierin suedez mashtrues Ivar Kreuger, perandoria e të cilit u shemb në kulmin e Depresionit të Madh. Duke vendosur ngjarjen në vitin 1934, Rattigan tregon hero Gregor Antonescu duke u fshehur në apartamentin e të birit në Greenwich Village, ku ai tërheq kreun e American Electric në shpresën për të siguruar një bashkim jetik. Çfarë shokuese është ashpërsia me të cilën Gregor shfrytëzon sharmet seksuale të djalit të tij.

Po aq e habitshme është besimi i Rattiganit, zakonisht diplomatik, se vepra duhej të shfaqej sipas kushteve të tij ose aspak. Për të, Gregor është “po aq i lig sa Iago” dhe kur ylli i parashikuar Rex Harrison dhe regjisori Glen Byam Shaw kërkuan të zbutnin tekstin dhe Laurence Olivier e refuzoi për sezonin e tij në Chichester, Rattigan qëndroi i palëkundur. Vepra kishte shumë rëndësi për të sepse, me reputacionin e tij teatral në nivelin më të ulët falë rritjes së një gjenerate të re në Royal Court, ai ndjeu se ishte shansi i fundit për të provuar se ishte një dramaturg serioz.

Por ka edhe arsye më personale pas përkushtimit emocional të Rattiganit. Në thelb, vepra është një dramë baba-djalë dhe mjafton të lexosh biografitë e shkëlqyera nga Michael Darlow dhe Geoffrey Wansell për të kuptuar sa thelbësore ishte për jetën dhe veprën e Rattigan marrëdhënia e tij me babanë. Babai i tij, Frank, ishte diplomat karriere i detyruar të jepte dorëheqjen pas një lidhjeje me një princeshë rumune; në shumë mënyra i kundërti i babait të tij, Rattigan trashëgoi talentin për maskim dhe besim në emocione të fshehura.

Por ai përdorte veprat e tij edhe për të eksploruar kompleksitetet e kësaj marrëdhënieje. Ai tha për Adventure Story, shfaqjen e tij mbi Aleksandrin e Madh, se energjia fizike, zgjuarsia strategjike dhe vendosmëria e heroinës ishin frymëzuar nga dashuria për babanë. Në Who Is Sylvia? – shkruar një vit më vonë, në 1950 – heroi seksualisht lakmitar që qëndron besnik në martesë është portretizim i hollë i babait të tij mashtrues, Frank. Në Man and Boy, Rattigan bazohet tërë veprën mbi një marrëdhënie të ndërlikuar baba-djalë, plot antagonizëm dhe ndërvarësi shoqërore e politike.

Një tjetër linjë që kalon nëpër shfaqje është tema e homoseksualitetit, dhe është e jashtëzakonshme se sa shpesh Rattigan, njeriu më i rezervuar në çështjet seksuale, kthehet te kjo temë. David Hare më bindë një herë se Crocker-Harris, mësuesi hero i The Browning Version, është një figurë manipuluese që gjithmonë përfundon me dashnorët e gruas së tij. Aleksandri i Madh i Rattigan ka një marrëdhënie implicite homoseksuale me besimtarin e tij Hephaestion. Në Table Number Seven, gjysma e dytë e Separate Tables, banorët e një hoteli privat mblidhen për të mbrojtur një major të rremë të akuzuar për ngacmim seksual. Fillimisht e paraqitur në terma heteroseksuale, gabimi i majorit është qartësisht metaforë për praktikën e “cottaging” dhe është meritë e madhe e Rattigan që në 1954, tre vjet para raportit Wolfenden që propozonte se “sjellja homoseksuale mes të rriturve të pëlqyeshëm privat nuk duhet të jetë më vepër penale”, ai vuri re një ndryshim në qëndrimet publike.

Por, ndërsa Man and Boy kishte rëndësi të madhe për Rattiganin, a ka rëndësi për ne? Audienca do të gjykojë vetë, por është e vështirë të mos shohësh paralelizma me skandale më të fundit. Mendohet pa dashje për Robert Maxwell, magnatin çeko-britanik të medias që shfrytëzoi fondin e pensioneve të Mirror dhe vdiq në rrethana misterioze. Vajza e tij, Ghislaine, ishte bashkëpunëtore e financierit amerikan Jeffrey Epstein, i dënuar për keqbërje seksuale ndaj fëmijëve.

Mëkatet e Gregorit të Rattigan janë më pak të tmerrshme, por ndërsa ai është i pangopshëm, shfrytëzues dhe i pandershëm, ka një dinamizëm dhe një fuqi të brendshme që e bëjnë atë – jo ndryshe nga Lambert Le Roux në Pravda të David Hare dhe Howard Brenton – teatrikisht tërheqës. Rattigan ka kuptuar paradoksin qendror të dramës: ne jemi të magjepsur nga monstra, për sa kohë që ata përfaqësojnë maksimën e William Blake se “energia është kënaqësi e përjetshme”.

Burimi: theguardian.com./ Përgatiti për botim: L.Veizi

Përgatiti: Leonard Veizi

Në vitin 1944, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po hynte në fazën e saj vendimtare, Aleatët ndërmorën një nga operacionet më të fshehta dhe më të rrezikshme të luftës në prapavijat e pushtuara nga nazistët: Operacionin “Carpetbagger”.

Ky operacion nuk ishte një betejë klasike me tanke dhe divizione, por një luftë në hije – e zhvilluar natën, në heshtje, mbi qiellin e errët të Evropës së pushtuar.

Lufta nga ajri, në errësirë

Operacioni Carpetbagger u drejtua kryesisht nga OSS (Office of Strategic Services) – shërbimi sekret amerikan, pararendësi i CIA-s – në bashkëpunim të ngushtë me SOE (Special Operations Executive) britanike. Qëllimi ishte i qartë:
të furnizoheshin lëvizjet e rezistencës evropiane me armë, municione, radio, eksplozivë dhe agjentë të trajnuar, për të goditur pushtuesin gjerman nga brenda.

Avionët aleatë – kryesisht B-24 Liberator të modifikuar – niseshin nga bazat ajrore në Angli dhe më vonë nga Italia e Jugut. Ata fluturonin natën, pa drita, në lartësi të ulëta, duke shmangur radarët dhe artilerinë kundërajrore gjermane. Çdo fluturim ishte një mision vetëvrasës: një gabim i vogël do të thoshte rrëzim, kapje ose zhdukje pa gjurmë.

Armë që binin nga qielli

Në zonat e pushtuara të Francës, Belgjikës, Holandës, Danimarkës dhe Norvegjisë, avionët hidhnin: armë automatike (Sten, Thompson), municione, eksplozivë plastike, radio-transmetues, para dhe dokumente të falsifikuara, si dhe agjentë sekretë, të trajnuar për sabotim, organizim rezistence dhe spiunazh.

Hedhjet bëheshin në pika të paracaktuara, të sinjalizuara nga rezistenca me drita ose shenja në tokë. Një sinjal i gabuar mund të nënkuptonte pritë gjermane. Në shumë raste, njerëzit në tokë prisnin me orë të tëra në errësirë, me armë në dorë, duke dëgjuar zhurmën e motorëve që vinte nga larg.

Zgjerimi drejt Ballkanit

Me avancimin e Aleatëve në Itali, operacioni u shtri edhe në Ballkan, një rajon strategjik, por jashtëzakonisht i ndërlikuar politikisht dhe ushtarakisht.
Këtu, Carpetbagger mori një dimension tjetër: jo vetëm furnizim rezistence, por edhe ndikim në ekuilibrat politikë të pasluftës.

Në Jugosllavi, Greqi dhe Shqipëri, avionët aleatë hodhën armë dhe materiale për forcat partizane që luftonin kundër pushtimit gjerman dhe bashkëpunëtorëve lokalë.

Shqipëria, furnizime në male

Në rastin e Shqipërisë, terreni i ashpër malor dhe mungesa e infrastrukturës e bënin operacionin edhe më të rrezikshëm. Hedhjet ajrore kryheshin kryesisht në zona të thella malore, larg qyteteve, ku njësitë partizane kishin kontroll më të madh.

Furnizimet përfshinin: armë të lehta, municione, radio për lidhje me komandat aleate, ndihma mjekësore.

Agjentë britanikë dhe amerikanë zbarkuan gjithashtu në territorin shqiptar, për të mbajtur lidhje me drejtuesit e rezistencës, për të koordinuar veprimet dhe për të raportuar mbi lëvizjet gjermane.

Megjithatë, ashtu si në pjesën tjetër të Ballkanit, këto misione shpesh zhvilloheshin në një terren politik të mjegullt, ku lufta kundër pushtuesit ndërthurej me rivalitete të brendshme dhe me të ardhmen e pushtetit pas luftës.

Një luftë e padukshme, por vendimtare

Operacioni Carpetbagger nuk zuri faqet e para të gazetave të kohës. Nuk pati parada dhe as dekorata publike. Por ndikimi i tij ishte thelbësor.
Ai: forcoi rezistencën evropiane, sabotonte linjat gjermane të furnizimit, krijoi kaos në prapavijat e Rajhut, dhe përgatiti terrenin për çlirimin e Evropës Perëndimore dhe Juglindore.Ishte një luftë e heshtur, ku armët binin nga qielli, agjentët zhdukeshin në errësirë dhe fati i kombeve shpesh varej nga një fluturim nate që mund të mos kthehej kurrë.

Last Updated on 03/01/2026 by Leonard

Nga Leonard Veizi

3 janari 2026, do të mbetet në histori si dita kur “supermakina” amerikane dëshmoi se koha e diktatorëve që mbijetojnë përmes kriminalizimit të shtetit nuk është e pafundme. Njoftimi i Presidentit Donald Trump për kapjen dhe largimin e Nicolás Maduros dhe bashkëshortes së tij nga Venezuela nuk është thjesht një operacion ushtarak i suksesshëm; është një tërmet gjeopolitik që shkon përtej kufijve të Amerikës Latine, duke rihapur debatet e vjetra mbi forcën, ligjin dhe sovranitetin.

Ky akt nuk është një përjashtim historik, por vazhdimësi e një modeli të njohur amerikan.

Historia e Amerikës Latine është e mbushur me ndërhyrje të Uashingtonit, shpesh përmes grushteve të shtetit të drejtpërdrejtë ose të orkestruar në hije: Kili i Salvador Allendes në vitin 1973, ku demokracia u rrëzua nga tanket; Nikaragua, ku regjime u ndërruan sipas logjikës së Luftës së Ftohtë; Argjentina, e mbytur për vite me radhë nga junta ushtarake; pa harruar Guatemalën e viteve ’50 apo Panamanë e Manuel Noriegës në 1989, kur SHBA tregoi hapur se ishte gati të hynte me trupa për të kapur një lider problematik.

Në të gjitha këto raste, mesazhi ka qenë i njëjtë: kur një regjim perceptohet si kërcënim për interesat strategjike amerikane, sovraniteti shndërrohet në koncept relativ.

Venezuela e Maduros u bë rasti ekstrem i këtij modeli. Një shtet i dështuar, me miliona qytetarë të larguar, institucione të boshatisura dhe një ekonomi të gllabëruar nga tregu i zi dhe rrjetet kriminale. Për SHBA-në, ndërhyrja u paraqit si akt çlirimi dhe rivendosje rendi. Për kritikët, ajo mbetet një demonstrim brutal force që konfirmon se rregullat ndërkombëtare funksionojnë vetëm për aq kohë sa nuk bien ndesh me interesat e një superfuqie.

Por kapja e Maduros ka një domethënie më të thellë. Ajo shemb mitin e të paprekshmit. Nga Lindja e Mesme deri në Euroazi, mesazhi është i qartë: asnjë aleancë, asnjë ushtri dhe asnjë propagandë nuk garanton shpëtim kur shteti kthehet në një organizatë kriminale.

Për liderët autoritarë, ky është një paralajmërim sistemik: durimi i Perëndimit ka kufij dhe ata kufij mund të kthehen papritur në veprim.
Për rendin botëror, është prova se vijat e kuqe, sado të paqarta, ekzistojnë dhe kalimi i tyre mund të ketë pasoja personale për udhëheqësit, jo vetëm për shtetet.

Megjithatë, ky operacion — i kryer pa një mandat të qartë të OKB-së — hap një çarje serioze në kredibilitetin moral të Perëndimit. Pyetja që shtrohet sot në çdo kancelari është e pashmangshme: a zbatohet drejtësia njësoj për të gjithë, apo vetëm për ata që nuk janë më të dobishëm në lojën gjeopolitike? Dhe nëse ndërhyrja shkel parimin e mosndërhyrjes, a nuk rrezikon ajo të legjitimojë veprime të ngjashme nga fuqi të tjera në zonat e tyre të influencës?

Historia e Amerikës Latine na mëson se rrëzimi i një tirani është vetëm akti i parë. Supermakina amerikane mund të ndalë një diktator, por nuk mund të zëvendësojë vullnetin politik, kulturën demokratike dhe përgjegjësinë e brendshme që nevojiten për të ndërtuar një shtet funksional.

Për popullin venezuelian, simbolika është e pamohueshme: frika u thye dhe miti i tiranit të paprekshëm u shemb. Por ndërsa pluhuri i operacionit fillon të ulet, sfida e vërtetë sapo ka nisur.

Kapja e Maduros nuk është fundi i krizës, por fillimi i një prove të re për rendin botëror. A do të shënojë kjo një hap drejt një bote më të drejtë, apo një rikthim të hapur në epokën e “diplomacisë së tytave”?
Si gjithmonë, historia nuk pyet kush kishte të drejtë, por kush do ta paguajë llogarinë.

Këta figura dashakeqe do të bëjnë gjithçka për të shmangur pagesën për dëmin që kanë shkaktuar, por llogaridhënia, herët a vonë, duhet t’i arrijë të dy.

Nga Jonathan Freedland

Nuk është tamam një rezolutë e Vitit të Ri dhe sigurisht që nuk është një parashikim. Më mirë ta mendoni si një shpresë, madje si një lutje për 12 muajt që vijnë. Qoftë viti i ardhshëm ai që do t’i shohë më në fund ata udhëheqës, që kanë bërë kaq shumë dëm vendeve të tyre dhe shumë më gjerë, të thirren për t’u përgjigjur. Le të jetë 2026 një vit llogaridhënieje.

Le të fillojmë me njeriun që ka shtrirjen më të madhe, falë pushtetit të jashtëzakonshëm që ushtron. Kështu funksionon sistemi zgjedhor amerikan: Donald Trump, i cili u rikthye në pushtet më pak se një vit më parë, do të përballet me gjykimin e votuesve pas 10 muajsh. Emri i tij nuk do të jetë në fletën e votimit, por mos u gaboni: zgjedhjet e mesmandatit të 3 nëntorit do të japin verdiktin për presidencën e dytë të Trumpit.

Një varg humbjesh në Kongres për partinë e tij do të ishte vetvetiu i kënaqshëm, duke i dhënë një goditje egos së tij gjigante, por do të kishte edhe rëndësi praktike. Pak kush parashikon që republikanët të humbasin kontrollin e Senatit, ku demokratët do të duhej të fitonin të paktën katër vende për të marrë drejtimin – pothuajse e pamundur, duke pasur parasysh gjeografinë e 35 vendeve që janë në lojë në nëntor. Por, në rrethana normale, do të ishte basti më i sigurt politik që Dhoma e Përfaqësuesve nuk do të jetë më në duart e republikanëve pas një viti.

Një kthesë e tillë do ta shpërbënte aurën e pathyeshmërisë që e ka rrethuar Trumpin që nga fitorja ndaj Kamala Harris, duke i dhënë atij mundësinë të frikësojë e të shantazhojë institucione të shumta amerikane, përfshirë një pjesë të madhe të medias, që t’i dorëzojnë më shumë pushtet sesa i takon. Do ta kthente në një “rosë të çalë”, të paaftë për të miratuar ligje të reja përmes një dhome armiqësore.

Mbi të gjitha, do ta vinte Trumpin përballë një institucioni që ka si vullnetin, ashtu edhe fuqinë për ta thirrur në llogari: një Dhomë Përfaqësuesish e kontrolluar nga demokratët do të kishte oreksin dhe mjetet për një mbikëqyrje serioze. E pajisur me të drejtën e thirrjes së detyruar, ajo mund të hetonte gjithçka, nga kostoja e tarifave të Trumpit për taksapaguesit amerikanë, deri te modeli tronditësisht i hapur i korrupsionit dhe pasurimit personal që e ka karakterizuar këtë administratë. Dhe në mëngë do të kishte gjithnjë kërcënimin e vazhdueshëm të një procesi të tretë shkarkimi (impeachment).

Pra, nëntori mund të sjellë vërtet një llogaridhënie për Trumpin, dhe pikërisht për këtë arsye ai nuk do të ndalet para asgjëje për ta shmangur një rezultat të tillë. Këtu vlen paralajmërimi i mësipërm: “në rrethana normale”. Trumpi do t’i bëjë rrethanat anormale, nëse kjo është e nevojshme për të mbajtur Dhomën. Kjo përpjekje ka nisur tashmë, qoftë përmes hartave elektorale të manipuluara në Teksas, qoftë përmes përpjekjeve për ta bërë votimin më të vështirë në zonat demokrate në të gjithë vendin.

Ka shenja inkurajuese se institucionet kanë filluar të reagojnë – mjafton të përmendet vendimi i Gjykatës së Lartë javën e kaluar, që kufizoi përdorimin e trupave amerikane nga Trumpi në rrugët e qyteteve të drejtuara nga demokratët – por kjo do të jetë një nga betejat e vitit 2026, ndërsa presidenti shtrin çdo fije force për të shmangur llogaridhënien që do të sillte një humbje në vjeshtë.

Në këtë drejtim, ai ka një “vëlla shpirti” te njeriu që priti këtë javë në Mar-a-Lago, në takimin e tyre të gjashtë dhe të fundit për vitin 2025: Benjamin Netanjahu. Me këtë ndryshim: rreziku elektoral që përballet Netanjahu, mandati i parë i të cilit si kryeministër i Izraelit filloi në vitin 1996, është më i drejtpërdrejtë. Diku mes tani dhe tetorit, izraelitët do t’u drejtohen kutive të votimit në një garë që mund ta largojë atë përfundimisht nga pushteti.

Thelbësore do të jetë thirrja e Netanjahut në llogari. Shumëkush në botë do të dëshironte që kjo të ndodhte për vrasjen e dhjetëra mijëra palestinezëve në Gaza, për bombardimet ajrore të pandërprera që e kanë lënë Rripin në gërmadha dhe për bllokimin e ndihmës humanitare. Por brenda Izraelit, llogaridhënia që kërkohet më fort lidhet me dështimet vdekjeprurëse të 7 tetorit 2023: me vetëkënaqësinë dhe gabimet strategjike që lanë të pambrojtura një sërë komunitetesh jugore dhe qindra njerëz në një festival muzikor, të ekspozuar ndaj sulmit vrasës të Hamasit.

Zyrtarë izraelitë në çdo nivel, civilë dhe ushtarakë, e kanë paguar këtë katastrofë me postet e tyre – përveç njërit. Vetëm Netanjahu nuk ka pranuar kurrë as edhe përgjegjësinë më të vogël, e jo më të kërkojë falje, për faktin se dita më vdekjeprurëse në historinë e vendit ndodhi nën drejtimin e tij. Ai ka refuzuar të krijojë një komision hetimor, siç ka ndodhur shpejt pas fatkeqësive të mëparshme, duke preferuar në vend të tij një hetim të rremë të mbushur me besnikë – ekuivalente, siç e tha babai i një pengu të vrarë, me “t’i kërkosh ajsbergut të zbulojë kush e fundosi Titanikun”. Kështu, e vetmja mundësi që izraelitët kanë për ta thirrur në llogari njeriun që i ka sunduar për 18 nga 30 vitet e fundit, është kutia e votimit.

Pesha e kësaj është jashtëzakonisht e madhe. Shumë aktivistë izraelitë kanë frikë se kjo zgjedhje mund të jetë shansi i fundit për të shpëtuar institucionet kyçe demokratike, të cilat kanë qenë për një kohë të gjatë nën sulm të vazhdueshëm nga Netanjahu. Ashtu si Trumpi në SHBA apo Viktor Orbani në Hungari – i cili gjithashtu përballet me zgjedhësit këtë vit – Netanjahu ka qenë në një luftë gjithnjë e më të ashpër me gjyqësorin dhe median e pavarur, duke i shtrënguar gjithnjë e më fort, me shpresën se do të mbyten. Dhe, ashtu si miku i tij në Uashington, Netanjahu nuk do të ndalet para asgjëje për t’ua mohuar kundërshtarëve fitoren elektorale: i gjykuar për akuza korrupsioni, atij i duhet të qëndrojë në pushtet për të mos përfunduar në burg. Llogaridhënia, si politike ashtu edhe ligjore, e tmerron.

Dhe ai nuk është i vetmi udhëheqës në rajon që ka frikë nga zemërimi i popullit të vet. Iranianët janë përpjekur vazhdimisht ta shfryjnë zemërimin ndaj regjimit që sundon vendin e tyre prej 47 vitesh, vetëm për t’u shtypur, shpesh brutalisht. Protestat kanë shpërthyer sërish ditët e fundit, me autoritetet që i janë drejtuar forcës vdekjeprurëse edhe më shpejt se më parë – megjithëse ka shenja inkurajuese se disa pjesëtarë të forcave të sigurisë hezitojnë të angazhohen në shtypjen e zakonshme. Prej vitesh, shumë brenda Iranit kanë humbur shpresën ndaj një regjimi të vendosur të shndërrohet në një fuqi rajonale përmes sponsorizimit të terrorit dhe kaosit në Lindjen e Mesme e më gjerë, ndërsa iranianët e zakonshëm paguajnë çmimin me sanksione dhe dhimbje ekonomike. Llogaridhënia për këtë është shtyrë, më shumë se një herë. Por kërkesa për ndryshim është e fortë dhe, siç thotë studiuesi i Iranit Ali Ansari, “herët a vonë diçka do të duhet të çahet”.

Në rrugë ose në kutinë e votimit, llogaridhënia mund të vijë në vitin 2026. Në Britani, qeveria laburiste ka arsye të forta për ta pasur frikë, duke u përgatitur për humbje të mëdha në të gjitha drejtimet: ndaj Plaid Cymru në Uells, Partisë Kombëtare Skoceze në Skoci, të Gjelbërve – veçanërisht në Londër – ose Reform UK pothuajse kudo. Në një botë të drejtë, Nigel Farage do t’u trembej votuesve, i shqetësuar se ata do ta thërrisnin në llogari jo vetëm për të kaluarën e tij të errët, por edhe si njeriun që shërbeu si ungjilltari kryesor i vendimit më katastrofik kombëtar që nga Mynihu, pra referendumi për Brexit-in, i cili shënon 10-vjetorin në qershor.

E pranoj se është pak e mundshme që viti 2026 ta shohë Farage-in të paguajë për rolin e tij kryesor në këtë akt të vazhdueshëm vetëdëmtimi kolektiv. Por, në fund, Trumpi, Netanjahu, Orbani dhe të tjerët duhet të përballen me llogaridhënien për dhimbjen që kanë shkaktuar dhe dëmin që kanë bërë. Le të jetë ky viti.

Jonathan Freedland është kolumnist i “The Guardian”/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Arkeologia që drejton katër institucione: “Një milion objekte në depo, gati për t’u shfaqur”

nga Francesca Chiri

Më 6 tetor 2025, Federica Rinaldi, arkeologe dhe specialiste e mozaikëve antikë, e arkitekturës dhe e teknologjive të aplikuara në menaxhimin dhe vlerësimin e trashëgimisë kulturore, si dhe ish-zyrtare përgjegjëse për Koloseun, mori detyrën si drejtoreshë e Muzeut Kombëtar Romak.
Më 6 janar shënohen 100 ditët e saj të para në këtë post.

Një muze i vetëm, katër realitete të ndryshme

Si është të drejtosh një nga muzetë më prestigjiozë në botë, jo një, por katër institucione shumë të ndryshme nga njëri-tjetri?

“I kam kaluar këta muajt e parë duke menaxhuar një makineri shumë komplekse dhe duke hedhur themelet e strategjisë së saj të ardhshme. Muzeu Kombëtar Romak përbëhet nga katër site: dy pranë Stacionit Termini – Banjat e Dioklecianit dhe Palazzo Massimo; më pas Kripta Balbi, midis Via Caetani dhe Via Botteghe Oscure, aktualisht e mbyllur, por shumë e vizituar falë projektit ‘kantier i hapur’; dhe së fundmi Palazzo Altemps në Piazza Navona, xhevahiri ynë i Rilindjes, me koleksione të jashtëzakonshme të artit klasik të ekspozuara në ambientet e tij”, shpjegon Rinaldi në një intervistë për ANSA-n.

Nga Koloseu te muzeu “i fshehur”

Duke ardhur nga drejtimi i Amfiteatrit Flavian, simboli i mbiturizmit, ndryshimi është i madh.

“Shifrat janë krejtësisht të ndryshme krahasuar me Koloseun. Muzeu Kombëtar Romak është i njohur dhe me reputacion ndërkombëtar – në muajt e fundit kam takuar shumë delegacione për të nisur bashkëpunime të mundshme – por vizitohet ende pak nga komuniteti vendas dhe nga publiku italian në përgjithësi. Roma ofron kaq shumë, turizmi sot është i shpejtë dhe ka disa ‘vende që duhen parë’ që nuk mund të anashkalohen; pjesa tjetër mbetet më pak e eksploruar.”

Sipas saj, muzeu rigjallërohet sidomos gjatë të dielave falas, hapjeve në mbrëmje dhe aktiviteteve të lidhura me ekspozita ose demonstrime, që tërheqin një publik të interesuar: “Vizitorët i zbulojnë këto vende, mahniten prej tyre dhe shprehin dëshirën për t’u kthyer”.

Qëllimi, thekson Rinaldi, është i dyfishtë: “Të tërheqim më shumë vizitorë për të përmbushur misionin tonë, në frymën e Konventës së Faros, por edhe, si institucion autonom, të sigurojmë fonde për mbrojtjen dhe mirëmbajtjen – fjalë kyçe për shëndetin e një konteksti me kaq vlerë kulturore”.

Një milion objekte në depo

Një nga pikat më të forta të muzeut janë depot.

“Muzeu Kombëtar Romak ka një koleksion të paekspozuar më parë me mbi një milion objekte. Ky fond përbën jo vetëm një rezervë të jashtëzakonshme për huazime në ekspozita kombëtare dhe ndërkombëtare, por edhe një mundësi për të qarkulluar materiale, duke na pozicionuar jo vetëm si huadhënës, por edhe si kuratorë shkencorë.”

Si shembull, Rinaldi përmend ekspozitën ‘Artificiale. Krijuesit e artit’, inauguruar në Bolzano dhe kuruar nga Muzeu Kombëtar Romak, si dhe një ekspozitë të madhe ndërkombëtare që pritet vitin e ardhshëm në Melbourne, Australi, me materiale të dala nga depot.

“Edhe kur japim hua vepra të ekspozuara, duke krijuar boshllëqe të përkohshme, e shfrytëzojmë këtë si mundësi për të treguar objekte të papara më parë, si në rastin e ekspozitës ‘Kujtime të zhytura. Bronzet e Urës Valentiniane’, e hapur në Palazzo Massimo deri më 12 prill.”

Kripta Balbi dhe projektet e ardhshme

Një tjetër projekt i rëndësishëm është restaurimi i Kriptës Balbi.

“Iniciativa, e nisur nga Edith Gabrielli, ish-drejtoreshë e përkohshme, ka pasur një sukses të madh dhe do të përfundojë të shtunën e fundit të vitit 2025. Në janar do të prezantojmë rezultatet e kësaj përvoje dhe aktivitetet që synojmë të zhvillojmë në vitin 2026, përfshirë një cikël prej 12 konferencash.”

Punimet, të financuara nga plani plotësues i PNRR-së, do të vazhdojnë të paktën deri në vitin 2026, ndërsa synimi është që parcelat e përfunduara t’i kthehen gradualisht qytetit, të shoqëruara me instalime të reja.

Një muze i gjallë dhe i aksesueshëm

Ndër risitë e fundit janë ekspozita “Dy në realitet: krijimi i skenave të Lindjes. Njohuri dhe praktika të komunitetit” në Palazzo Altemps dhe, mbi të gjitha, rihapja e përhershme e Medagliere-s (Koleksionit të Medaljeve) në Palazzo Massimo. Seksioni i numizmatikës, i mbyllur për shumë vite, është rikthyer për publikun falë përmirësimeve në përvojën e vizitorëve.

“Çdo herë që një muze rihap një seksion të mbyllur, ai jep imazhin e një organizmi të gjallë, dinamik dhe në zhvillim të vazhdueshëm”, thekson Rinaldi.

Aksesueshmëria kulturore mbetet një shtyllë kryesore e vizionit të saj. Për këtë arsye, në fund të janarit ose fillim të shkurtit do të publikohet një thirrje për partneritete publik–private, për të bashkëprojektuar aktivitetet e përmirësimit, me fokus të veçantë në aspektet edukative dhe didaktike për të katër sitet e muzeut.

“Të kesh një partner privat me të cilin të ndërtosh këtë rrëfim është thelbësore për të organizuar aktivitete që lehtësojnë të nxënit, njohuritë dhe kënaqësinë – ashtu siç përcakton edhe vetë ICOM-i misionin e një muzeu.”

Burimi: ansa,it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Nga Leonard Veizi

Jarosllav Hashek nuk ishte vetëm një shkrimtar; ai ishte një rebel bohem që e shndërroi jetën e vet në një akt të pandërprerë satire. I lindur në Pragë, ai refuzoi çdo formë konformizmi, duke jetuar mes anarkizmit, gazetarisë therëse dhe tavolinave të tavernave, aty ku merrnin formë historitë e tij më të guximshme. Jeta e tij e trazuar mori fund herët, pasi më 3 janar të vitit 1923, Hashek vdiq në moshën 39-vjeçare në Lipnice. Gjithsesi ai la pas një trashëgimi letrare që do të sfidonte kohën dhe pushtetin me një nga personazhet më ikonike të letërsisë botërore: Jozef Shvejkun.

Filozofia e “budallait” të mençur

Romani “Aventurat e ushtarit të mirë Shvejk gjatë Luftës Botërore” është një monument i antimilitarizmit dhe i ironisë shkatërruese. Përmes Shvejkut, Hashek krijoi një lloj të ri heroi – ose, më saktë, një antihero – që sfidon pushtetin jo me dhunë, por me absurditet.

Shvejku i zbaton urdhrat me një zell aq të tepruar, saqë nxjerr në pah marrëzinë e brendshme të sistemit. Ai shndërrohet në pasqyrën ku çmenduria e luftës sheh vetveten.

Vepra godet me humor të zi Perandorinë Austro-Hungareze, por mesazhi i saj mbetet universal për çdo mekanizëm burokratik që tenton të tjetërsojë individin.

Shvejku nuk lufton me bajoneta; ai lufton me fjalë dhe anekdota, duke dëshmuar se humori është forma më e lartë e rezistencës kur bota humbet arsyen.

“Ushtari…” në gjuhën shqipe

Në Shqipëri, ky roman nuk u lexua thjesht si një vepër e huaj, por u përvetësua si pjesë organike e kulturës sonë letrare. Ky sukses i detyrohet një plejade përkthyesish që e bënë Shvejkun të fliste shqip me një gjallëri të rrallë, ndër të cilët spikatën Gëzim Erebara dhe Tonin Bushati që pëkthyen nga gjuha çeke.

“Shvejkizmi” si metaforë shqiptare

Gjatë periudhës së diktaturës dhe më pas në tranzicion, Shvejku u shndërrua në një pasqyrë ku shqiptarët panë veten dhe mënyrat e tyre të mbijetesës. Sjellja e tij, shtirja si naiv për të shmangur rrezikun, rezonoi fort me individin shqiptar që duhej të jetonte brenda një sistemi absurd dhe shpesh shtypës.

Në zhargonin tonë të përditshëm, shprehja “mos bëj si Shvejk” përdoret ende për dikë që e përdor naivitetin si mburojë, për të shmangur përgjegjësitë ose për të goditur anash me ironi.

“Unë jam zyrtarisht idiot”, thotë Shvejku, por pikërisht përmes kësaj “diplome” ai mbetet i vetmi njeri me këmbë në tokë, në një botë që po shkon drejt vetëshkatërrimit.

Epilogu

Sot, Jarosllav Hashek mbetet një udhërrëfyes për të gjithë ata që besojnë se pushteti mund të rrëzohet me tallje. Shvejku vazhdon të jetë një shkollë më vete si një dëshmi se humori i vërtetë, ashtu si liria, nuk njeh kufij.

Në vitin 1976 hyri zyrtarisht në fuqi Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (ICESCR), një nga dokumentet më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare të njeriut, e miratuar më parë nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara. Kjo konventë përbën një shtyllë themelore të sistemit global të mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe plotëson Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut të vitit 1948.

Konventa u hartua në një periudhë të ndarjeve të thella ideologjike gjatë Luftës së Ftohtë, kur bota ishte e ndarë mes blloqeve politike dhe ekonomike. Në këtë kontekst, njohja dhe garantimi i të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore u konsiderua po aq thelbësore sa edhe të drejtat civile dhe politike. Dokumenti afirmoi parimin se dinjiteti njerëzor nuk mund të realizohet pa siguri ekonomike, arsim, shëndet dhe kushte të denja jetese.

Me hyrjen e saj në fuqi, Konventa i angazhoi shtetet palë të ndërmarrin masa konkrete, si në nivel kombëtar ashtu edhe ndërkombëtar, për të siguruar realizimin progresiv të këtyre të drejtave për të gjithë individët, pa asnjë formë diskriminimi. Ajo thekson se përgjegjësia për zbatimin e të drejtave i përket shtetit, por përfitues të tyre janë individët dhe komunitetet, pavarësisht përkatësisë politike, fetare apo shoqërore.

Ndër të drejtat kryesore të garantuara nga Konventa janë e drejta për punë dhe kushte të drejta e të favorshme pune, përfshirë pagën e barabartë dhe sigurinë në vendin e punës; e drejta për mbrojtje sociale; e drejta për shëndet, që nënkupton qasje në shërbime shëndetësore dhe kushte jetese të shëndetshme; e drejta për arsim, me theks të veçantë në arsimin fillor falas dhe të detyrueshëm; si dhe e drejta për një standard adekuat jetese, që përfshin ushqimin, strehimin dhe përmirësimin e vazhdueshëm të kushteve të jetës.

Për të mbikëqyrur zbatimin e Konventës, Kombet e Bashkuara krijuan mekanizma raportimi, ku shtetet janë të detyruara të paraqesin raporte periodike mbi progresin e bërë. Kjo qasje synon jo vetëm kontrollin, por edhe bashkëpunimin ndërkombëtar dhe shkëmbimin e praktikave më të mira.

Që nga dita e miratimit dhe hyrjes në fuqi, Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore është ratifikuar nga 175 shtete, duke u shndërruar në një nga traktatet më gjerësisht të pranuara në botë. Ajo mbetet edhe sot një pikë referimi thelbësore për politikat publike, drejtësinë sociale dhe përpjekjet globale për barazi dhe zhvillim njerëzor.

Përgatiti: L.Veizi

Në kulmin e Luftës së Ftohtë, më 1961, marrëdhëniet mes Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Kubës arritën pikën më të ulët, duke çuar në ndërprerjen zyrtare të lidhjeve diplomatike mes dy vendeve. Ky veprim shënoi një kthesë të thellë në historinë politike të hemisferës perëndimore dhe u bë simbol i përplasjes ideologjike mes kapitalizmit amerikan dhe komunizmit që po konsolidohej në Karaibe.

Pas fitores së revolucionit kuban në vitin 1959, forcat komuniste të udhëhequra nga Fidel Kastro morën pushtetin në Havana dhe nisën një transformim rrënjësor të strukturës politike dhe ekonomike të vendit. Një nga masat më të rëndësishme dhe më të diskutueshme ishte programi i gjerë i shtetëzimit, i cili përfshiu edhe kompanitë amerikane që operonin në Kubë, kryesisht në sektorët e sheqerit, naftës, bankave dhe infrastrukturës.

Qeveria kubane argumentoi se këto masa ishin të domosdoshme për të garantuar sovranitetin ekonomik të vendit dhe për të çliruar Kubën nga varësia e gjatë ndaj interesave të huaja. Megjithatë, Uashingtoni i konsideroi shtetëzimet si të paligjshme dhe si shkelje të drejtpërdrejta të interesave amerikane, veçanërisht për shkak të mungesës së kompensimit të menjëhershëm për kompanitë e prekura.

Tensionet u përshkallëzuan shpejt. Si pasojë e politikave të reja të Havanës, shumë shtetas amerikanë u dëbuan nga Kuba, ndërsa SHBA reagoi me masa ekonomike dhe politike, duke kulmuar me ndërprerjen e marrëdhënieve diplomatike në fillim të vitit 1961. Kjo u pasua nga embargoja ekonomike ndaj Kubës, e cila do të mbetej në fuqi për dekada me radhë.

Ndërprerja e marrëdhënieve nuk ishte vetëm një konflikt dypalësh, por pjesë e një skene më të gjerë globale, ku Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik përballeshin për ndikim politik dhe ushtarak. Kuba u afrua gjithnjë e më shumë me kampin sovjetik, duke u shndërruar në një nga pikat më të ndjeshme të Luftës së Ftohtë, çka do të kulmonte më vonë me Krizën e Raketave të vitit 1962.

Vetëm dekada më pas, pas ndryshimeve të mëdha politike ndërkombëtare dhe përpjekjeve diplomatike të ndërsjella, marrëdhëniet diplomatike dhe ekonomike mes SHBA-së dhe Kubës nisën gradualisht të rilidhen. Megjithatë, ngjarjet e vitit 1961 mbeten një kapitull kyç në historinë moderne, që vazhdon të ndikojë perceptimet dhe politikat mes dy vendeve edhe sot.

Përgatiti: L.Veizi

Nga Agatha Christie duke larë enët tek kirurgu i kancerit i frymëzuar në teatër, një tru që “po sorollatet” papritmas duket se arrin të lidhë pikët.

Nga Gaby Hinsliff*

Nëse vërtet dëshiron të zgjidhësh një problem, provo të mos bësh asgjë për të. Palos disa rroba. Përziej një rizoto. Dil për vrap, shiko një film, përpiqu të argëtosh foshnjën e dikujt tjetër: çfarëdo që përfshin sorollatje të lehtë në diçka që nuk kërkon shumë, por që të mban gjithsesi pak të angazhuar — diçka që absolutisht nuk mund të quhet punë, por që nuk është as krejtësisht vegjetative. Mund të mos jetë hack-u i produktivitetit që çdo ambicioz do të donte të dëgjonte, por është befasuese sa shpesh një periudhë bredhjeje pa qëllim e çliron një tru njerëzor të mbingarkuar për të bërë atë lloj kërcimi anësor mendor që i vë gjithçka në vend. Dhe nuk po e them këtë vetëm për të justifikuar një Ditë Viti të Ri të kaluar i shtrirë në divan, me dhimbje koke nga alkooli, duke përpirë copat e fundit të djathit të Krishtlindjes.

Për kirurgun e shquar të kancerit, Michael Baum, ishte një mbrëmje pushimi me gruan e tij në teatër që e lejoi të lidhte papritur fijet. Pasi pa një skenë në dramën Arcadia të Tom Stoppard-it, ku një personazh i shpjegon tjetrit teorinë e kaosit, Baum pati momentin e tij personal “eureka”: po sikur ky koncept matematikor, i përdorur për të përshkruar sisteme komplekse që duken të çrregullta por që kanë një model të fshehur themelor, të mund të shpjegonte edhe mënyrën ndryshe të pakuptueshme se si rritet dhe përhapet kanceri? Rezultati i atij mendimi të vetëm, ndërsa perdja u ngrit për pushimin, ishte një risi në kimioterapi dhe një rritje e kënaqshme e normave të mbijetesës.

Edhe pse historia e shkencës është plot me zbulime aksidentale të bëra duke ndjekur diçka krejt tjetër, ajo që përshkruante Baum tingëllon më shumë si një lloj joefikasiteti madhështor: një fitore e lindur nga të diturit saktësisht kur të ndalosh së provuari. Historia doli në dritë vetëm pas vdekjes së Stoppard-it, kur Baum u ndje i shtyrë t’i shkruante Times-it se dramaturgu nuk mund ta kishte ditur se sa jetë kishte shpëtuar pa dashje. Por, me gjithë respektin për fuqinë e dramës, ndoshta nuk ishte aq shumë shfaqja ajo që i shpëtoi, sa leja që i dha një mjeku për t’u shkëputur dhe për t’u çlodhur.

Në fund të fundit, ajo lloj sorollatjeje që e çliron mendjen nuk ka pse të jetë veçanërisht e sofistikuar. Thuhet se Arkimedi pati zbulimin e tij ndërsa rrinte shtrirë në vaskë, duke parë ujin e zhvendosur që derdhej jashtë. Agatha Christie i mendonte intrigat e romaneve të saj kriminale ndërsa lante enët, duke argumentuar se “puna thjesht mekanike ndihmon rrjedhën e ideve, dhe sa e këndshme është ta gjesh detyrën shtëpiake të përfunduar pa asnjë kujtim real se e ke bërë”. Edhe unë kam mësuar me kalimin e viteve se, kur ngec në një shkrim që nuk po merr formë, mënyra më e shpejtë për ta rregulluar nuk është ta godas me këmbëngulje për orë të tëra, por (më fal, shef) të mbyll laptopin dhe të bëj diçka krejt tjetër për pak kohë. Disi, gjatë shëtitjes së qenit rreth bllokut apo duke grumbulluar me nerva enët në lavastovilje, gjërat, më shpesh sesa jo, rregullohen vetë. Sekreti është ta ndash mendjen e zënë të ndërgjegjshme nga një pjesë më e thellë nënndërgjegjshme e trurit, e cila mund të vazhdojë të përpunojë gjërat edhe kur nuk të duket sikur po mendon fare. Është ndryshe nga puna e vetëdijshme, por edhe shumë ndryshe nga dembelizmi: nëse ka një paralel më të afërt, ai është me ëndërrimin dhe mënyrën se si ai i lejon mendjes të rishikojë “videokasetën” mendore të ditës dhe t’u japë kuptim gjërave që nuk arritët t’i përpunonit në moment. Dhe, ashtu si me gjumin, sa më i zënë të jesh, aq më shumë ka gjasa të kesh nevojë për të.

Së fundmi dëgjova një ish-ndihmës të Downing Street-it të sugjeronte, gjysmë me shaka, se qeveritë duhet të adoptojnë atë që universitetet e quajnë javë leximi (ose, më saktë, atë që do të ishte një javë leximi po të mos e trajtonin studentët kryesisht si një mundësi për të shkuar në shtëpi dhe për të larë rrobat). Ajo që ai kishte parasysh ishte një pushim, mjaftueshëm i gjatë për të bërë pak mendim të vërtetë, nga vrapimi i vazhdueshëm për të kapur zemërimin e radhës që po ushqen ciklin e lajmeve në rrjetet sociale. Nëse qeveria e Keir Starmer-it kritikohet shpesh se i mungon një vizion i madh ose një prapavijë intelektuale, pjesërisht kjo është me siguri sepse askush në këtë administratë të goditur nuk ka kurrë kohë ta zhvillojë një të tillë: të reflektojë se çfarë ka funksionuar e çfarë jo, të bëjë lidhjet më pak të dukshme dhe të lejojë që disa ide origjinale të dalin në sipërfaqe.

Sigurisht, nuk ka asnjë shans që një qeveri kaq jopopullore të guxojë të thotë se po merr kohë për të menduar thellë, nga frika e reagimit të pashmangshëm publik kundër asaj që do të perceptohej si përtaci ose pompozitet i padurueshëm. Megjithatë, ironia është se shumë prej nesh ndoshta po e dëshirojnë fshehurazi diçka të ngjashme. Sipas një ankete të fundit të TUC-it, më shumë se gjysma e punëtorëve britanikë thonë se puna e tyre është bërë më intensive vitet e fundit: gratë kanë më shumë gjasa të ndihen të shtrënguara në mënyrë të pakëndshme, çka mund të pasqyrojë faktin se ato kanë më shumë gjasa të punojnë në sektorin publik, si shëndetësia dhe arsimi, ku rritja e ngarkesës së punës dhe tkurrja e stafit, e kombinuar me objektivat qeveritare të produktivitetit, e kanë shtrydhur sistematikisht çdo hapësirë të lirë nga dita e punës. Për shumë prej nesh, intensiteti i punës do të thotë të mos kesh kohë të mendosh qartë gjatë ditës dhe të kthehesh në shtëpi aq i lodhur sa të mos bësh gjë tjetër veçse të biesh dhe të lëvizësh pa fund në ekran. Ajo që humbet është lloji i kohës së lirë që i lejon një mendjeje të çlodhur, por ende intelektualisht kureshtare, të rrëshqasë në mënyrë të dobishme anash.

Paradoksalisht, është teknologjia ajo që mund të ofrojë edhe shansin më të mirë për ta rimarrë një pjesë të saj. Ndërsa AI fillon të marrë përsipër gjithnjë e më shumë detyra rutinë në punë, punëdhënësit do të përballen me një zgjedhje se si ta përdorin kohën njerëzore të kursyer. Ata mund ta shfrytëzojnë thjesht mundësinë për t’i bërë njerëzit të tepërt dhe për të maksimizuar fitimet në afat të shkurtër, ose mund të rrezikojnë një rrugë më të gjatë drejt fitimeve të ardhshme të produktivitetit duke ua kthyer një pjesë të asaj kohe punonjësve të tyre — jo si koha e pafund e lirë me pagesë e fantazisë kejnsiane, por për të bërë atë lloj mendimi origjinal e krijues ose trajnimi që modelet e mëdha gjuhësore ende nuk mund ta zëvendësojnë. (Një model i qartë është rregulli 20% i Google-it për të nxitur inovacionin në vitet 2000, sipas të cilit programuesve u ofrohej një ditë në javë për të luajtur me projekte anësore gjatë orarit të kompanisë: arsyeja tregtare ishte se, edhe pse shumica nuk do të çonin askund, do të kishte mjaft ide origjinale për të justifikuar kohën që dukej e humbur.)

Shumë utopike? Ndoshta. Por për momentin, ka mënyra më të këqija për t’u futur me kujdes në janar sesa të kujtosh se koha e kaluar duke bërë atë që duket si “asgjë” mund të jetë kohë e kaluar duke arritur më shumë nga sa e kupton. Gëzuar Vitin e Ri.

*Gaby Hinsliff është kolumniste për The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Përgatiti: Leonard Veizi

Në atë univers ku moda shpesh matet me shkëlqimin kalimtar të trendeve, ai guxoi të shihte përtej sipërfaqes. Nuk po qepte thjesht aksesorë; por po hartonte një alkimi të re, ku zanati antik italian shkrihej me një vizion botëror për ta kthyer luksin në një gjuhë universale….

…Guço Guçi e kuptoi herët se luksi i vërtetë nuk bërtiste, por pëshpëriste përmes cilësisë. Duke marrë frymëzimin nga vitet e rinisë në Londër, ku vëzhgonte elitën botërore, ai u kthye në rrënjët e tij toskane për të bërë diçka të paprecedentë: ndërtimin e një ure midis traditës fisnike të punës së dorës dhe kërkesave të një bote që po modernizohej me shpejtësi. Në duart e tij, mjetet e thjeshta të një zanatçiu u kthyen në penela të një artisti. Çdo qoshe e punishtes së tij në Firence gumëzhinte nga ambicia për të krijuar diçka që nuk vjetrohej kurrë. Nga përdorimi gjenial i materialeve alternative e deri te simboli i famshëm i dyfishtë “G”, ai krijoi një kod estetik që tejkaloi kufijtë e Italisë. Emri i tij sot qëndron si një busull për këdo që beson se mjeshtëria është shpirti i vërtetë i bukurisë, duke e bërë figurën e tij të paharrueshme në analet e historisë së stilit.

Vizioni dhe geni i biznesit

Guçi dallonte për mprehtësinë e tij të rrallë. Ai kuptoi se luksi nuk qëndronte vetëm tek çmimi, por tek kombinimi i përsosur i mjeshtërisë së dorës me një vizion të qartë tregtar.

Besnik ndaj cilësisë absolute, çdo produkt Guçi reflektonte përkushtimin e tij ndaj detajeve dhe perfeksionit.

 Ai shndërroi një punishte lokale në një simbol të stilit, duke krijuar standardin e elegancës botërore që vazhdon të ndikojë industrinë e modës.

Shtylla e familjes dhe trashëgimia

Përtej botës së shkëlqimit të modës, Guçi ishte një familjar i përkushtuar. Jeta e tij private ishte e lidhur ngushtë me bashkëshorten e tij, Aida Kalvelli, me të cilën ndërtoi një familje të madhe prej gjashtë fëmijësh.

Pasioni dhe vizioni i tij për punën u trashëguan te djemtë e tij – Vasko, Aldo, Ugo dhe Rodolfo – të cilët nuk ishin thjesht pasardhës, por arkitektët që e morën vizionin e babait dhe e shndërruan shtëpinë Guçi nga një biznes familjar në një perandori globale. Ky bashkëpunim baba-bij shënoi fillimin e asaj që sot njihet si epoka e “Luksit Italian”.

Vitet e fundit dhe mesazhi i përjetshëm

Në fund të rrugëtimit të tij, Guçi zgjodhi qetësinë e fshatit anglez. Ai u tërhoq në Rusper, Uest Saseks, duke kërkuar një jetë më private dhe reflektive.

U nda nga jeta në 2 janar të vitit 1953, në moshën 71-vjeçare. Por edhe pse u largua fizikisht nga skena publike, ai la pas një emër të pavdekshëm. Prej asaj kohe, emri Guçi nuk përfaqëson vetëm një markë, por një histori suksesi ku puna e palodhur takon ëndrrën e madhe.

Trashëgimia e tij vazhdon të jetojë sot: sa herë që shohim logon e famshme, ne shohim reflektimin e një njeriu që besoi se cilësia është kujtimi që mbetet gjatë, pasi çmimi harrohet.

Për mijëvjeçarë me radhë, Hëna ishte një simbol i të paarritshmes, një hyjni e largët që mund të admirohej vetëm me sy të lirë ose të përshkruhej me penel mbi kanavacë. Megjithatë, më 2 janar 1839, kjo distancë mistike u thye. Në një laborator në Paris, Louis Daguerre arriti të bënte atë që deri atëherë konsiderohej magji: ai e detyroi dritën e pasqyruar të Hënës të linte gjurmën e saj të përhershme mbi një pllakë metalike. Ky nuk ishte thjesht një eksperiment kimik; ishte certifikata e lindjes së Astrofotografisë.

Procesi i Daguerreotipit: Kimia pas Mrekullisë

Për të kuptuar vështirësinë e kësaj arritjeje, duhet parë teknologjia e kohës. Procesi i Daguerre-it përfshinte:

-Një pllakë bakri e veshur me argjend lëmohej deri në shkëlqim pasqyre.

-Pllaka ekspozohej ndaj avujve të jodit për të krijuar një shtresë të hollë jodur argjendi, i cili ishte i ndjeshëm ndaj dritës.

-Këtu qëndronte sfida më e madhe. Për shkak se ndjeshmëria ndaj dritës ishte shumë e ulët, Hëna duhej të “fotografohej” për minuta të tëra.

Sfida e “Objektivit në Lëvizje”

Problemi kryesor i Daguerre-it nuk ishte vetëm drita e dobët, por astronomia. Toka rrotullohet dhe Hëna lëviz në qiell. Gjatë minutave të ekspozimit, Hëna lëvizte mjaftueshëm sa për të krijuar një imazh të turbullt ose një vizë drite në vend të një rrethi. Edhe pse fotografia e tij e parë ishte teknikisht një “njollë e bardhë” e shpërndarë, ajo ishte prova e parë që tregonte se sipërfaqja e një bote tjetër mund të regjistrohej pa ndërhyrjen e dorës së njeriut.

Nga Diorama te Kozmosi

Para se të merrej me Hënën, Daguerre ishte mjeshtër i Dioramës. Ai krijonte skena gjigante ku përdorte ndryshimet e dritës për të simuluar kalimin nga dita në natë. Ky obsesion me dritën dhe iluzionin e realitetit e shtyhu atë drejt bashkëpunimit me Nicéphore Niépce (i cili bëri foton e parë në histori në 1826). Pas vdekjes së Niépce, Daguerre e përsosi procesin, duke e bërë atë praktik për përdorim të gjerë.

Trashëgimia dhe Hapi i Radhës

Vetëm një vit më vonë, në 1840, frymëzuar nga suksesi i Daguerre-it, John William Draper në Nju Jork do të realizonte daguerreotipin e parë me detaje të qarta të kratereve hënore.

Megjithatë, ishte tentativa e parë e Daguerre-it ajo që theu barrierën psikologjike. Ai i tregoi botës se shkenca e fizikës (optika) dhe ajo e kimisë mund të bashkoheshin për të eksploruar universin.

Përfundim

Sot, kur shohim fotografitë me rezolucion të lartë nga teleskopi James Webb, ne shohim pasardhësit e largët të asaj pllake të vogël prej argjendi. Louis Daguerre nuk na dha thjesht një imazh të Hënës; ai na dha sytë e rinj me të cilët njerëzimi do të vëzhgonte që atëherë e tutje pafundësinë e hapësirës.

Përgatiti: L.Veizi

“Nëse Manhattan-i është mushkëria që merr frymë me shpejtësi, Shën Patriku është rrahja e ngadaltë e zemrës që të kujton se njeriu ka nevojë edhe për ndalesa, jo vetëm për nxitim.”

Nga Leonard Veizi

Në zemër të Manhattanit, mes të zhurmës, trafikut dhe dritave që kurrë nuk shuhen, e mes ndërtesave që prekin retë, qëndron Katedralja e Shën Patrikut, si një kështjellë shpirtërore që i bën ballë kohës, ndryshimeve dhe zhurmës që rrethon Qendrën e Qytetit, a si një ishull paqeje, shpirtërore dhe historie. E vendosur në Avenunë e Pestë, midis Rrugëve 50 dhe 51, përballë Qendrës Rockefeller, katedralja qëndron si dëshmi e qëndresës, besimit dhe identitetit të emigrantëve irlandezë që e themeluan dhe si qendra shpirtërore e katolikëve të metropolit…

…Si një turist tranzitor a udhëtar i humbur në vorbullën e “Fifth Avenue”, mjafton të kapërcesh pragun e këtyre portave të rënda prej bronzi për të ndjerë sesi pesha e qytetit zhduket, duke u zëvendësuar nga një heshtje monumentale që të bën të harrosh se jashtë njerëzit nxitojnë drejt të ardhmes.  Për udhëtarin që vjen nga rrugët e mbushura me xham dhe çelik, takimi me gurin e ftohtë dhe vjetërinë e katedrales është një goditje e ëmbël për shqisat: Zhurma e sirenave dhe takat që përplasen mbi asfalt zëvendësohen papritur nga jehona e lehtë e hapave mbi mermer dhe pëshpërimat që humbasin në lartësinë e qemerëve. Sytë nuk ngopen duke ndjekur vijat neogotike që ngjiten drejt tavanit, ndërsa drita që depërton përmes xhameve të ngjyrosura (stained glass) vizaton mbi dysheme një hartë ngjyrash, që duket sikur lidh tokën e zhurmshme me qetësinë e qiellit. Brenda këtyre mureve, koha nuk matet me orët e shpejta të Wall Street-it, por me qirinjë që digjen ngadalë, duke i ofruar çdo turisti një moment reflektimi, pavarësisht besimit që ai mbart.

Historia

Ndërtimi i katedrales, – mes viteve 1842-1864. – ishte ide e Arkiveshkvit John Hughes, i njohur si “Dageri i Nju Jorkut”—një figurë që pa te kisha jo thjesht vendin e lutjes, por edhe simbolin e qëndresës, identitetit dhe besimit të emigrantëve irlandezë që po vendoseshin në Nju Jork. Guri i parë u vendos më 15 gusht 1858, me qëllimin që kisha e re të ishte më e madhe, më e lartë dhe më madhështore se kishat që kishin katolikët gjeri atëherë.

Arkitektura

Projektuesi i katedrales, James Renwick Jr., ishte i frymëzuar nga katedralet gotike evropiane, si Këlni, Amiens, dhe Reims. Ndërtesa u realizua në stil neogotik, me:

-Harkada me majë, që i japin lartësi dhe hijeshi.

-Harkore fluturues, që përforcojnë muret dhe lejojnë që dritaret të zgjerohen.

-Dritare me qelq me njolla, që pikturojnë dritën natyrore me ngjyrat e shenjtorëve, skenave biblike, dhe figurave kishtare.

-Dy kulla 100 metra të larta, që qëndrojnë si dy majat që lartojnë katedralen nga mesi i lagjes Manhattan.

Katedralja mund të mbajë rreth 2,400 persona, duke qenë një nga katedralet më të mëdha katolike në SHBA.

Materiali

Katedralja u ndërtua nga mermari i Tuckahoe (Nju Jork) dhe Massachusetts, që i jep ndërtesës një ngjyrë të bardhë që ndryshon me dritën, nga perla e ftohtë në agim, te e arta nën rrezet e perëndimit. Brenda, katedrale ka:

-Një nef që arrin 60 metra gjatësi, me kolona që duken si trungje të larta që mbajnë qemerin.

-Një altar që qëndron nën një baldekin gotik, i gdhendur me detaje të imta.

-Një organo gjigande, që përdor rreth 9,000 tuba dhe që lëshon tinguj që jehojnë nga qemeret e larta. I prodhuar nga organi G.W. Kimball (dhe i rinovuar nga firma e njohur Aeolian-Skinner), organoa përdoren si për meshë, ashtu edhe për koncertet që organizohen brenda katedrales. Tingulli i organos, që jehojë nën qemeret gotike, i jep liturgjive një solemnitet unik, që prek thellë shpirtin e besimtarit.

Atmosfera

Sapo hyn brenda, zhurma e Qendrës Rockefeller dhe e Avenysë së Pestë venitet, sikur katedralja formon një flluskë paqeje. Drita që depërton nga dritaret me mozaikë multngjyrëshe krijon një atmosferë thuajse mistike, që i fton besimtarët dhe vizitorët të reflektojnë, të luten, dhe të gjejnë qetësi. Por Katedralja e Shën Patrikut nuk shquhet vetëm për arkitekturën e saj madhështore, por edhe për veprat e artit që stolisin brendësinë e saj, që nga skulpturat, pikturat, dritaret me njolla, e deri te orenditë liturgjike.

Dritaret me ngjyra

Një nga elementët më tërheqës që syri pikas sapo hyn brenda katedrales, janë dritaret me qelq me njolla, që lartësohen përgjatë mureve. Ato u realizuan nga punishte të njohura evropiane, si Charlyier & Lorin nga Chartres (Francë) dhe Nicholas & Co. nga Birmingham (Angli). Dritaret paraqesin skena nga Bibla, jetët e shenjtorëve, dhe simbolet e krishterimit, që, nën dritën që depërton nga jashtë, i japin katedrales një atmosferë shpirtërore, gati mistike. Këto dritareve i japin brendësisë një atmosferë evropiane mes rrokaqiejve amerikanë.

Skulpturat

Brenda katedrales gjenden një sërë skulpturash të shenjtorëve, që qëndrojnë si roje shpirtërore. Një nga më të shquarat është statuja e Zonjës Mari, e vendosur pranë Altarit të Zonjës, që paraqet Virgjërën me Krishtin Fëmijë, gdhendur me mjeshtëri nga mermeri i bardhë. Një tjetër skulpturë që tërheq vëmendjen është përmendorja e Shën Patrikut, shenjtit mbrojtës të Irlandezëve, që qëndron pranë hyrjes, duke bekuar besimtarët që hyjnë.

Pikturat dhe relievet

Në brendësi, katedralja ka edhe piktura që zbukurojnë muret e kapelave anësore. Disa syresh paraqesin skena nga jeta e Krishtit, nga Lindja, Kryqëzimi, Ringjallja, dhe Ngjitja. Relievet — gdhendje që dalin nga guri — zbukurojnë altaret, katedrën dhe portat, duke pasuruar narrativën biblike që përshkon gjithë ndërtesën.

Altari i lartë

Një nga pikat qendrore që tërheq vëmendjen sapo hyn, është Altari i Madh, i gdhendur në mermer italian. Mbi të lartësohet një baldekin gotik, që i jep vendit të shenjtë lartësinë dhe solemnitetin që i takon. Ky baldekin, i zbukuruar me gdhendje të imta, figura shenjtorësh dhe majëzat karakteristike gotike, formon një kornizë madhështore që rrethon Sakramentin e Shenjtë.

Kapela e Zonjës

Pas Altarit të Lartë, qëndron Kapela e Zonjës, kushtuar Virgjërës Mari. Kjo kapelë, që u shtua nga 1901-1906, përbën një nga perlat e katedrales. E zbukuruar me dritare me njolla që paraqesin skena nga jeta e Zonjës, me skulpturën që qëndron mbi altar, dhe me gdhendje që pasqyrojnë delikatesën, pastërtinë dhe rolin ndërmjetës të Shën Mërisë, kapela shërben si vend për lutje, reflektim, dhe paqe.

Roli sot

Sot katedralja përdoret për mesha, pagëzime, dasma, dhe ceremoni mortore, por edhe si destinacion turistik, që tërheq rreth 5 milionë vizitorë nga e gjithë bota çdo vit. Ajo qëndron si një nga simbolet më të qëndrueshme të Nju Jorkut, që pasqyron si besimin, ashtu edhe multiculturalizmin, që e karakterizon këtë metropol.

Katedralja e Shën Patrikut qëndron si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës kishtare neogotike në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfaqëson një urë mes të shkuarës dhe të ardhmes, mes traditës dhe modernitetit, mes besimit dhe jetës urbane që vrapon pa pushim rrotull saj.

Shën Tereza e Kalkutës

Brenda Katedrales Shën Patriku, ekziston edhe një aneks i veçantë kushtuar Nënës Terezë – Shën Terezës së Kalkutës – figurës që me veprën e saj humanitare u shndërrua në ikonë të dhembshurisë dhe shërbimit ndaj të varfërve.

Nënë Tereza e vizitoi Katedralen Shën Patriku disa herë, veçanërisht gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork. Ajo u prit nga klerikët, besimtarët dhe nga kardinalë që shërbenin atje, si shenjë respekti dhe nderimi për veprën e saj. Pas shenjtërimit të Nënës Terezë, katedralja vendosi t’i kushtonte asaj një vend të veçantë, që besimtarët të luteshin, të reflektonin dhe të nderonin figurën e shenjtores.

Aneksi i Nënës Terezë qëndron në njërën nga kapelat anësore. Aty gjendet:

Një portret i Nënës Terezë, që e paraqet me rrojen e saj karakteristike të bardhë me vija blu.

Një relike (një copë e veshjes që përdorte, p.sh. një pjesë e sarit) që i lejon besimtarët të kenë një kontakt fizik me shenjtoren.

Një pllakë përkujtimore, që shënon qëndrimin e saj, shërbimin dhe shenjtërimin nga Kisha Katolike.

Aneksi i Nënës Terezë ka një atmosferë paqeje, përulësie dhe reflektimi, që qëndron si një oaz shpirtëror brenda lëvizjes dhe zhurmës që rrethon katedralen.

Njerëzit që vijnë — besimtarë, turistë, kalimtarë — qëndrojnë para portretit, luten, ndezin qirinj dhe gjejnë atje qetësinë që kërkojnë.

Nënë Tereza, si figurë që gëzonte respekt universal, e ka vizituar Katedralen e Shën Patrikut (St. Patrick’s Cathedral) disa herë gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork.

1976 – Vizita e parë

Nënë Tereza ishte ftuar nga autoritetet kishtare të Nju Jorkut dhe nga Kardinali Terence Cooke, që në atë kohë ishte Arqipeshk i Nju Jorkut. Gjatë qëndrimit të saj, ajo mori pjesë në meshën që u kremtua nga Kardinali Cooke në katedrale. Njerëzit u mblodhën nga të gjitha anët e qytetit për të parë nga afër murgeshën që ishte shndërruar në simbol të dhembshurisë.

1985 – Ceremonia e nderit nga Presidenti Ronald Reagan

Nënë Tereza u nderua nga Presidenti Ronald Reagan me Medaljen Presidenciale të Lirisë (Presidential Medal of Freedom), si shenjë vlerësimi për shërbimin që i bënte njerëzve më të varfër. Gjatë qëndrimit të saj, Nju Jorku organizoi edhe një meshë falënderimi në katedrale, ku morën pjesë autoritete kishtare, politike, si edhe qindra besimtarë. Nënë Tereza, me thjeshtësinë që e karakterizonte, u lut që dashuria dhe shërbimi të mbizotëronin kudo.

1997 – Vizita e fundit

Pak para vdekjes, Nënë Tereza u kthye sërish në Nju Jork dhe kaloi nga katedralja. Edhe pse ishte e dobët fizikisht, prania e saj u prit me nderim nga besimtarët. Ajo u ndal për t’u lutur, për të bekuar turmat që ishin mbledhur, dhe për të lënë mesazhin që dashuria, shërbimi dhe dhembshuria qëndrojnë përtej të gjitha ndasive. Kjo ishte edhe lamtumira e saj me katedralen, vend që e nderoi si shenjtore që ishte. Në Katedralen e Shën Patrikut, Nënë Tereza gjeti gjithmonë një shtëpi shpirtërore, ku mesha, lutjet dhe prania e saj u bënë pjesë e historisë kishtare të Nju Jorkut. Ajo qëndroi si një urë mes të varfërve dhe të pasurve, mes besimtarëve dhe jobesimtarëve, duke treguar që dashuria dhe shërbimi i të dobëtit qëndrojnë në zemër të mesazhit të Krishtit.

 

 

 

Arrestimi i Peter Sutcliffe më 2 janar 1981 shënoi fundin e një prej kapitujve më të errët në historinë kriminale britanike. Por ndryshe nga pritshmëritë e publikut, kapja e vrasësit serial të njohur si “Yorkshire Ripper” nuk erdhi si rezultat i një zbulimi të jashtëzakonshëm hetimor, por si pasojë e një kontrolli rutinë policor — fakt që nxori në pah dështime serioze të sistemit hetimor të kohës.

Arrestimi i rastësishëm në Sheffield

Sutcliffe u ndalua nga oficeri Robert Hydes në një zonë të Sheffield-it. Edhe pse ai kishte qenë më parë në radarët e policisë dhe ishte marrë në pyetje nëntë herë, ndalimi ndodhi për arsye krejtësisht të zakonshme: automjeti i tij kishte targa të rreme dhe ai shoqërohej nga një punonjëse seksi, gjë që ngriti dyshime të menjëhershme.

Pas ndalimit, gjatë qëndrimit në komisariat, Sutcliffe kërkoi të përdorte tualetin, ku fshehu disa sende që u zbuluan më vonë nga policia. Ky episod vulosi dyshimet dhe çoi drejt zbardhjes së një serie krimesh që kishin terrorizuar veriun e Anglisë për gati pesë vjet.

Terrori pesëvjeçar dhe profilizimi i gabuar

Midis viteve 1975 dhe 1980, vrasjet e lidhura me “Yorkshire Ripper” krijuan një gjendje frike të përhershme në qytete si Leeds dhe Bradford. Autoritetet u përqendruan për një kohë të gjatë në idenë se viktimat ishin ekskluzivisht punonjëse seksi — një supozim që rezultoi i gabuar dhe kontribuoi në uljen e vigjilencës për raste të tjera.

Ky paragjykim hetimor jo vetëm që kufizoi fushën e kërkimeve, por edhe vonoi identifikimin e autorit të vërtetë, duke pasur pasoja tragjike.

Dështimet e hetimit: kur informacioni u bë barrë

Rasti i “Yorkshire Ripper” mbetet një shembull klasik i kolapsit të menaxhimit të informacionit në epokën para-digjitale. Policia grumbulloi mbi pesë milionë fletë pune, aq sa godina e qendrës hetimore në Wakefield u përforcua me trarë çeliku për të mbajtur peshën e dokumenteve.

Hetimi u devijua për rreth 18 muaj nga rasti i ashtuquajtur “Wearside Jack” — një person që dërgoi letra dhe regjistrime zanore duke pretenduar se ishte vrasësi. Policia u përqendrua te persona me një theks të caktuar rajonal, ndërsa Sutcliffe, me theks tipik të Yorkshire-it, mbeti jashtë fokusit kryesor.

Gjyqi dhe verdikti

Gjatë gjyqit në maj të vitit 1981, Sutcliffe pretendoi se kishte vepruar nën ndikimin e “zërave hyjnorë”. Mbrojtja kërkoi që ai të shpallej i papërgjegjshëm penalisht për shkak të skizofrenisë paranojake.

Juria e hodhi poshtë këtë pretendim dhe e shpalli fajtor për vrasje me paramendim. Ai u dënua me burgim të përjetshëm, me një minimum prej 30 vitesh, dënim që më vonë u shndërrua në burgim të përjetshëm absolut.

Reforma në policinë britanike 

Pas këtij rasti, u hartua “Raporti Byford”, i cili kritikoi ashpër mënyrën e funksionimit të policisë. Si pasojë, u ndërmorën reforma të rëndësishme:

-u krijua sistemi kompjuterik HOLMES për menaxhimin e hetimeve të mëdha;

-u përmirësuan procedurat e marrjes në pyetje dhe trajtimit të provave;

-u eliminua gjuha paragjykuese ndaj viktimave në raportet zyrtare.

Epilogu

 Peter Sutcliffe vdiq në burg në nëntor 2020, në moshën 74-vjeçare, duke mbyllur përfundimisht një nga kapitujt më të errët në historinë e drejtësisë penale britanike.

Përgatiti: L.Veizi

Njoftimi për People: “Do të vazhdojmë të jemi prindërit më të mirë për djalin tonë”

Mel Gibson dhe Rosalind Ross i kanë dhënë fund lidhjes së tyre pas nëntë vitesh së bashku, sipas një deklarate të përbashkët të publikuar në revistën People. Ndarja, e cila ka ndodhur në heshtje më shumë se një vit më parë, është menaxhuar larg vëmendjes mediatike, në përputhje me dëshirën e çiftit për privatësi.

Fituesi i çmimit Oscar, 69 vjeç (që mbush 70 më 3 janar 2026), dhe skenaristja 35-vjeçare kanë theksuar se, pavarësisht përfundimit të marrëdhënies romantike, prioriteti i tyre mbetet rritja e përbashkët e djalit të tyre, Lars.

“Ndërsa është e trishtueshme të mbyllim këtë kapitull të jetës sonë, ne jemi bekuar me një djalë të mrekullueshëm dhe do të vazhdojmë të jemi prindërit më të mirë që mund të jemi,” thuhet në deklaratën e tyre.

Çifti u njoh në vitin 2014 përmes miqve të përbashkët dhe lidhja e tyre u komentua shpesh për diferencën e madhe në moshë, një temë e zakonshme në marrëdhëniet e figurave publike në Hollywood. Megjithatë, Gibson dhe Ross zgjodhën të mos e ekspozonin jetën e tyre private, duke u shfaqur rrallë së bashku në evente publike dhe duke shmangur deklaratat sensacionale.

Në vitin 2017 ata u bënë prindër të Larsit, një moment që përkoi me një kulm profesional për Gibsonin, i cili u nominua për Oscar për Regjisorin më të Mirë me filmin Hacksaw Ridge. Vetë aktori e kishte përshkruar atë periudhë si një ndërthurje të rrallë emocionesh personale dhe profesionale.

Nga pikëpamja më e gjerë, kjo ndarje pasqyron një prirje gjithnjë e më të dukshme mes çifteve të famshëm: ndarjen e jetës sentimentale nga përgjegjësitë prindërore. Deklarata e përbashkët synon të shmangë konfliktet publike dhe të vendosë theksin te bashkëprindërimi, një model që po promovohet gjithnjë e më shumë në diskursin publik.

Mel Gibson, i njohur për role ikonike në Lethal Weapon dhe Braveheart – film që i solli dy çmime Oscar – si dhe për regjinë e The Passion of the Christ, aktualisht është i angazhuar në xhirimet e vazhdimit The Resurrection of the Christ, i planifikuar të dalë në kinema të Premten e Madhe të vitit 2027.

Aktori ka gjithsej nëntë fëmijë: shtatë nga martesa e tij e gjatë me Robyn Moore, një vajzë, Lucia, nga lidhja me pianisten Oksana Grigorieva, dhe Lars me Rosalind Ross. Ky fakt e bën edhe më të rëndësishëm theksin që Gibson dhe Ross i vendosin rolit të tyre si prindër, duke sugjeruar se stabiliteti familjar mbetet prioritet, pavarësisht ndryshimeve në jetën personale.

Nga El Salvadori në Rusi, Islandë dhe Siri, gratë po kundërshtojnë ngritjen e forcave regresive. Le ta mbështesim luftën e tyre 

Nga Rahila Gupta*

Në vitin 2025, bota që ishte hapur nga gratë shpesh është dukur sikur po mbyllet. Forcat që qëndrojnë pas tërheqjes së të drejtës së abortit në SHBA-në e Donald Trump po përpiqen të bëjnë të njëjtën gjë edhe në Mbretërinë e Bashkuar. Në Afganistan, talebanët kanë intensifikuar sulmet ndaj grave dhe vajzave. Dhuna seksuale është e përhapur në Haiti dhe në Republikën Demokratike të Kongos. Në Meksikë, madje as presidentja nuk është e sigurt nga sulmi seksual. Duket sikur po ndodh një “rigjallërim” i çoroditur i patriarkatit.

Do të të falej po të mendoje se, në mbarë botën, të drejtat e grave po betonizohen. Por gjatë hulumtimit për librin tonë Planet Patriarchy, Beatrix Campbell dhe unë pamë rezistencën e grave të shpërthente si filiza të gjelbër që çajnë përmes çarjeve. Në El Salvador, gratë mund të dënohen me 30–50 vjet burg për aborte spontane që interpretohen si aborte të qëllimshme. Megjithatë, feministet kanë arritur të lirojnë të gjitha 72 gratë që ishin burgosur për këtë, duke përdorur strategji novatore penale dhe ligjore. Në Rusi, feministet kanë filluar të mbajnë shirita blu dhe të verdhë, ngjyrat e flamurit ukrainas, për të shprehur solidaritetin e tyre kundër luftës.

Historia që vjen nga Islanda është edhe më shpresëdhënëse, pasi rrëzon supozimet tona për kushtet në të cilat lulëzon feminizmi. Pozicioni i lavdëruar i vendit në krye të renditjes së Forumit Ekonomik Botëror për barazinë gjinore u arrit kryesisht nën qeveri konservatore gjatë 50 viteve të fundit, ndërsa qeveritë socialdemokrate ishin në pushtet vetëm për pesë vjet. Prania e grave në sindikata ka qenë pjesërisht përgjegjëse për këto arritje – më shumë se 90% e fuqisë punëtore është e sindikalizuar, rreth gjysma e anëtarëve janë gra dhe ka një numër gjithnjë në rritje grash në role drejtuese.

Greva e grave në Islandë në vitin 1975, në të cilën morën pjesë 90% e grave të vendit, e paralizoi vendin për një ditë të tërë, duke frymëzuar gra në mbarë botën të vepronin njësoj dhe duke treguar se sa e domosdoshme është puna e paguar dhe e papaguar e grave. Vitin pasues, Islanda miratoi një ligj që garantonte barazinë gjinore. Këtë vit, rreth 50,000 njerëz morën pjesë në përkujtimet e 50-vjetorit të grevës, sepse edhe Islanda ka ndier valët globale të mizogjinisë që përplasen në brigjet e saj.

Ka shumë për të mësuar dhe zbatuar nga politikat e Islandës për lejen prindërore dhe pagën e barabartë. Punëdhënësit janë të detyruar të dëshmojnë se zbatojnë politikën e pagës së barabartë për punë me vlerë të barabartë. Ndërsa shumë është arritur, shumë mbetet ende për t’u bërë: pagat për orë janë pothuajse të barabarta, por të ardhurat gjatë gjithë jetës zbulojnë pabarazi të pagave të shkaktuara nga “dënimi” i amësisë dhe nga ndarja e pabarabartë e punës, kohës dhe pushtetit. Shkallët e dhunës seksuale ndaj grave mbeten gjithashtu të larta.

Përparimi më frymëzues në të drejtat e grave – në fakt, një revolucion i grave – po ndodh në vendin më të pamendueshëm. I goditur nga lufta me forca islamiste autoritare që nga viti 2012, Administrata Autonome Demokratike e Sirisë Veriore dhe Lindore (e njohur gjerësisht si Rojava) tani zë pothuajse një të tretën e Sirisë. Shumë nga paragjykimet e mia u shkatërruan kur vizitova Rojavën: lufta është momenti klasik kur të gjitha të drejtat pezullohen ose gërryhen. Kush mendon për rëndësinë e barazisë gjinore, për përfshirjen racore apo për demokracinë e drejtpërdrejtë gjatë luftës? A nuk kishte dështuar pranvera arabe? Por po të mos ishte pranvera arabe, nuk do të kishte pasur një vakum pushteti në verilindje, që u dha mundësi kurdëve të realizonin një revolucion pa gjak kundër presidentit Bashar al-Assad, i cili ishte i zënë me shtypjen e rebelimit në Sirinë jugore. Gjakderdhja do të vinte më vonë, në vitin 2014, kur Shteti Islamik sulmoi, pjesërisht për të pushtuar territor dhe pjesërisht për të forcuar eksperimentin e vet me një formë mesjetare të patriarkatit, një pasqyrë e errët e lirive të grave në Rojava.

Rojava është një eksperiment i demokracisë së drejtpërdrejtë nga baza. Komunat e lagjeve me deri në 300 banorë zgjedhin një burrë dhe një grua sipas rregullit të bashkëkryesimit për t’i përfaqësuar në këshillin e qytetit, i cili nga ana e tij zgjedh anëtarë në nivelin urban, dhe kështu me radhë deri sa përfaqësohen në këshillin popullor pothuajse kombëtar. Komuna zgjedh anëtarë të komiteteve të specializuara si shëndetësia, arsimi, shërbimet ose zgjidhja e konflikteve, me përfaqësim të barabartë të burrave dhe grave dhe të udhëhequra nga bashkëkryetarë. Paralelisht me këtë strukturë, gjeta një strukturë vetëm për gratë me komitetet e veta dhe me të drejtën e vetos ndaj çdo politike që ndikon në të drejtat e grave.

Gratë e Rojavës i kanë lidhur ngjyrat e tyre me sekularizmin, duke njohur ndikimin shkatërrues të fesë mbi liritë e grave. Ato kanë shpërbërë këshillat e sheriatit (ndryshe nga Mbretëria e Bashkuar), kanë ndaluar martesat e fëmijëve, poligaminë dhe pajën, kanë kriminalizuar vrasjet për “nder”, kanë futur martesat civile dhe u kanë dhënë grave të drejta të barabarta për trashëgiminë dhe kujdestarinë e fëmijëve të tyre, pavarësisht statusit martesor.

Ajo botë tjetër që ne e dëshirojmë është këtu. Por po bombardohet nga Turqia – së cilës Mbretëria e Bashkuar i shet armë – e kërcënuar nga një shoqëri vërtet demokratike në pragun e saj. Rojava është gjithashtu në rrezik nga impulsi centralizues i udhëheqësit të ri të Sirisë, Ahmed al-Sharaa, qeveria e bazuar në sheriat e të cilit do të shënonte fundin e barazisë. Mbijetesa e Rojavës, qoftë edhe si ide, varet nga gratë në mbarë botën që të krijojnë asamble grash në çdo hapësirë qytetare që kanë në dispozicion, për të ndërtuar fuqinë e tyre demokratike dhe për t’u bërë një forcë ndryshimi. Duhet të bëjmë gjithçka që mundemi për ta stabilizuar këtë flakë të dridhshme, e cila mund të ndriçojë rrugën drejt së ardhmes sonë.

*Rahila Gupta është aktiviste feministe antiraciste dhe bashkautore, së bashku me Beatrix Campbell, e librit Planet Patriarchy

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Antonio Ranieri ishte një shkrimtar dhe politikan italian, një mik i ngushtë i poetit Giacomo Leopardi, të cilin e takoi në Firence në vitin 1828. Ata jetuan në Romë për dy vjet dhe, nga viti 1833, në Napoli. Për mikun e tij të dashur, poeti shkroi: “Një shok i jetës sime”. Ranieri luajti një rol kyç në varrimin e Leopardit, duke ndërhyrë për t’u siguruar që trupi i tij të mos hidhej në një varr masiv.

Antonio Ranieri ishte një patriot, shkrimtar dhe politikan italian. Ai ishte një mik i ngushtë i poetit Giacomo Leopardi, të cilin e takoi në Firence në qershor 1828. Ata jetuan në Romë për dy vjet dhe, nga viti 1833, në Napoli, deri në vdekjen e Leopardit. Ranieri i shpëtoi eshtrat nga varri masiv. Për të, poeti i famshëm italian shkroi: ” Një mik i imi  , ose më saktë, një shok i jetës sime, Antonio Ranieri,  një i ri i cili, nëse jeton dhe nëse njerëzit nuk ia dalin t’i bëjnë të padobishme dhuratat që natyra i ka dhuruar, së shpejti do të jetë mjaftueshëm i rëndësishëm vetëm nga emri i tij .” Më 7 dhe 8 janar, një miniserial kushtuar historisë së poetit, i quajtur Leopardi – Poeti i Infinitit , do të transmetohet në Rai 1 , me Leonardo Maltese dhe Cristiano Caccamo në rolin e dy miqve.

Kush ishte Antonio Ranieri, veprat dhe karriera e tij politike?

Antonio Ranieri ishte një shkrimtar, politikan dhe profesor filozofie italian në Universitetin e Napolit. Ai mbahet mend gjithashtu për marrëdhënien e tij të ngushtë me Giacomo Leopardi-n dhe shërbeu disa herë si anëtar i Parlamentit dhe Senator i Mbretërisë së Italisë. Për shkak të ideve të tij, ai u paralajmërua nga policia Burbone dhe u end nëpër disa vende të huaja. Me t’u kthyer në Itali, ai u vendos në Firence, ku u miqësua me poetin. Ai shkroi disa vepra letrare, të tilla si romani Ginevra o L’orfanella della Nunziata ( Gjeneva ose Jetimi i Nunziatës ), në të cilin ai ekspozoi abuzimet e rënda të kryera në atë jetimore, duke ngjallur kështu urrejtjen e policisë. Pas revolucionit të vitit 1848, ai u zgjodh në Parlamentin Napolitan. Në 1861, ai u zgjodh në Parlamentin e Mbretërisë së Italisë. Në 1882, ai u emërua Senator i Mbretërisë.

Si u takua me Giacomo Leopardin

Antonio Ranieri u takua me Leopardin në Firence në qershor të vitit 1828, pasi poeti ishte nga Recanati, dhe që nga ai moment të dy u bënë të pandashëm, deri në vdekjen e poetit. Mendimi i studiuesve të Leopardit për Ranierin është i ndarë: nga njëra anë, ka nga ata që e kritikojnë atë për botimin e veprës Sette anni di società con Giacomo Leopardi në vitin 1880 , një vetë-apologji në të cilën Ranieri, i shqetësuar për vdekjen e motrës së tij Paolina, përshkroi përpjekjet që të dy do të kishin duruar për t’u kujdesur për Leopardin mosmirënjohës. Nga ana tjetër, ka nga ata që e admirojnë atë për ndihmën që i dha deri në fund dhe, mbi të gjitha, për atë që bëri edhe pas vdekjes së tij. Ranieri, në fakt, i shpëtoi eshtrat e tij nga varri i përbashkët dhe i ruajti dorëshkrimet e tij, duke redaktuar dy vëllimet e para të Veprave të tij dhe duke punuar pa u lodhur për t’u siguruar që botuesi dhe censura të respektonin dëshirat e fundit të Leopardit.

Fasada e Casa Leopardi në Recanati

Vetë Leopardi la një gjykim për Ranierin në Pensiero IV, në të cilin e përcaktoi atë: ” Një mik i imi, ose më saktë një shok në jetën time , Antonio Ranieri, një i ri i cili, nëse jeton dhe nëse njerëzit nuk ia dalin t’i bëjnë të padobishme dhuratat që natyra i ka dhënë, së shpejti do të shënohet mjaftueshëm vetëm nga emri i tij .”

Roli i Antonio Ranierit në varrimin e Leopardit në Napoli

Leopardi vdiq në Napoli më 14 qershor 1837, gjatë një epidemie kolere. Antonio Ranieri ndërhyri për t’u siguruar që trupi i tij të mos hidhej në një varr masiv. Çështja që lidhet me varrimin e tij është shumë e diskutueshme : që nga viti 1939, eshtrat e Leopardit janë vendosur në parkun Vergiliano dhe Pedigrotta, por Ranieri tregoi se, falë ndërhyrjes së tij, eshtrat e Leopardit u varrosën në kriptën e kishës së San Vitale ” në rrugën për në Pozzuoli “. Më pas, me shpenzimet e tij, në vitin 1844 varri u zhvendos në kishë dhe u transformua në një varr muri, me një mbigraf të shkruar nga personi që Leopardi e konsideronte një nga më të dashurit e tij, shkrimtari Pietro Giordani , të vendosur në gurin e varrit . Antonio Ranieri dha dëshmi të dorës së parë për këtë çështje në librin e tij Shtatë Vjet Shoqëri me Giacomo Leopardi-n. Këto janë fjalët e tij:

Trupi u shpëtua nga kaosi i varrezave kolerike. U vendos në një arkivol prej arre të plumbuar dhe u vendos me devotshmëri në një varr klerikal poshtë altarit në të djathtë të kishës periferike të San Vitale. Më pas, jo më pak me devotshmëri, u transferua në kohën e duhur në hollin e së njëjtës kishë, ku u vendos guri që shohim sot.

Burimi :fanpage.it