RTSH: duhet të paguajmë që ta kemi
Nga Thoma Gëllçi
Në një shkrim të paradokohshëm, Artan Fuga rrëfente një episod domethënës. Sa herë shkonte për një intervistë në Radio Televizionin Publik, sytë e gazetarit i luteshin të thoshte diçka për integrimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, mundësisht brenda vitit 2029, dhe të mos harronte ndonjë fjali për të sharë Sali Berishën. Pyetja e tij ishte therëse: a ia vlen të paguajmë për një televizion publik që sillet kështu? Dhe shkrimi mbyllej me një shprehje të pazakontë për të: “Na rropën!”
Në fakt, shqiptarët paguajnë çdo muaj një tarifë për përdorimin e aparatit televiziv prej 100 lekësh të rinj në muaj, që faturohet nga ana e operatorit të shpërndarjes së energjisë elektrike. Çdo abonent ka të shënuar shtesë në faturë edhe 100-lekëshin që është për përdorimin e televizorit. Një praktikë kjo e ngjashme me vende të tjera të Evropës, ku e quajnë license fee. Me një fjalë, kjo pagesë realisht është si shuma vjetore që paguhet për regjistrimin e makinës, pavarësisht se ligjvënësi në Shqipëri e ka kaluar këtë për financimin e televizionit publik. Kjo është bërë me qëllim që, në një farë mënyre, financimi për radiotelevizionin publik të kalojë direkt nga konsumatori, duke krijuar distancë midis financimit dhe qeverisë. Këta 100 lekë, një të dhjetën e të cilëve e merr operatori i energjisë si agjent tatimor, nuk mund të quhen “rropje” e popullit po ta krahasosh me çmimet e tjera të ngritura dhe tarifat e shumëfishta që paguajnë qytetarët, por në një kuptim të produktit që marrin mbrapsht mund ta quajmë figurativisht “rrjepje”.
Në vitin 2016, kur mora detyrën e drejtorit të përgjithshëm të RTSH-së, gjeta një institucion në gjendje të mjerueshme. Me një sistem prodhimi televiziv në analog, si edhe me një kanal transmetimi në analog, në një kohë kur mjedisi mediatik në Shqipëri kishte ndryshuar plotësisht dhe transmetuesit dhe platformat private, me një sinjal të fuqishëm dhe të pastër, kishin hyrë në çdo shtëpi të shqiptarëve. Në të kundërt të privatëve, RTSH kishte mbetur me një rrjet të shkatërruar, ku me zor sinjali i saj arrinte edhe vetë godinën e RTSH-së.
Të mos flasim pastaj për paraqitjen grafike, pa standarde dhe pa natyrë, bile edhe pa një logo të njësuar. Në transmetimin eksperimental digjital për Tiranën dilte me logon RTSH, në analog me logon TVSH, ndërsa transmetimi në satelit me një logo shqiponje. Të mos flasim për ngjyrat. Programacioni? Është e kotë të flasim! RTSH 2, që shihej me miza vetëm në Tiranë, ishte thjesht ritransmetues i programeve të RTSH 1. Transmetimet test digjitale që bëheshin nga Dajti vetëm për Tiranën ishin pa programacion, pa faqosje, pa interes.
Mbi të gjitha ishte një ekip i demotivuar, ku shprehja “RTSH nuk bëhet” ishte në rend të ditës. Dhe mbi të gjitha ishte një mungesë e plotë financimi për të përballuar shndërrimin e RTSH-së nga ana teknologjike: qeveria, duke shkelur ligjin, jo vetëm e ngarkoi RTSH-në me një kredi të rëndë për rrjetin e transmetimit, por edhe i mori 4 milionë euro tatim mbi vlerën e shtuar mbi koston e projektit, që është në kundërshtim me ligjin.
Ishte tepër e qartë që në fillimet e punës se tarifa që paguanin qytetarët prej 100 lekësh ishte tepër e ulët për të përballuar nevojat e RTSH-së. Ishte dhe mbetet më e ulëta në Evropë. RTSH është televizioni publik më keq i financuar nga gjithë radiotelevizionet publike evropiane. Por në gjendjen e mjerueshme që ishte RTSH, të kërkoje rritjen e taksës, ose siç quhet ndryshe “tarifa për aparatin televiziv”, do të quhej si “rrjepje” e qytetarëve.
Përpara se të kërkonim këtë gjë, duhet të jepnim prova se e meritonim. Duhet t’u jepnim qytetarëve shumëfishin e asaj që paguanin.
Do të kem rast të flas gjatë për punën reformuese dhe transformuese në RTSH që çoi në ndryshimin e plotë të teknologjisë së transmetimit dhe të prodhimit; në krijimin e një platforme të plotë të kanaleve gjeneraliste dhe tematike, me krijimin e një faqosjeje profesionale dhe një imazhi profesional dhe, mbi të gjitha, me një paketë të plotë të programeve, ku në fushën e transmetimeve dhe të drejtave sportive mund të kemi qenë kanali më i plotësuar nga televizionet publike të Evropës. U kthyen në pionierë të transmetimeve nëpërmjet internetit, të quajtura si OTT, me platformën superiore të RTSH TANI, që arriti në mbi një milion shkarkime. Ku është tani ai sistem?
Krijuam Arkivën Digjitale me një sistem të menaxhimit të medias dhe kaluam në trajnime pothuajse të gjithë personelin pranë Akademisë së RTSH-së dhe ndryshuam gjithë sistemin e prodhimit televiziv, duke kaluar i gjithi në HD dhe në formatin 16:9, ashtu siç ishte edhe transmetimi, si dhe duke revolucionarizuar transmetimet satelitore, nga një në shtatë kanale, nga të cilat një pjesë në HD.
Por, mbi të gjitha, hartuam një sistem ligjor që gazetari dhe krijuesi të ishte i mbrojtur nga ndërhyrjet politike, qofshin këto edhe të drejtuesve të tyre. Hartuam dhe miratuam Parimet Editoriale të RTSH-së, hartuam Strategjinë e Zhvillimit të RTSH-së, si edhe hartuam një Plan Biznesi për pesë vitet që do të vinin, që të disiplinohej minuta e shpenzimit, që paraja që paguante qytetari, sado e vogël që të ishte, të ishte e mirëmenaxhuar. Dhe kur t’i bënim të gjitha këto, do të kishim të drejtë që të kërkonim nga qytetarët rritjen e kontributit të tyre për radiotelevizionin që është pronë e tyre.
Dhe rezultatet nuk munguan të vinin. Në raportet ndërkombëtare të viteve 2018-2019-2020 theksohej suksesi i punës transformuese të Radio Televizionit Shqiptar. Sondazhe serioze ndërkombëtare e renditnin RTSH-në si televizionin me besueshmërinë më të lartë ndërmjet televizioneve publike në rajonin e Evropës Juglindore. Po, është e vërtetë se shikueshmëria ende linte për të dëshiruar, megjithëse në Shqipëri nuk kishte dhe nuk ka një sistem të saktë të matjes së audiencës, por ne ishim të ndërgjegjshëm se nuk ishim aty ku duhej. Por duhet t’i rezistonim tundimit të audiencës së lartë, sepse qëllimi ynë ishte ndryshe nga televizionet që mbështeten te reklamat dhe interesat e tregut. Edhe nëse publiku kishte më tepër ëndje të shihte Përputhen, Big Brother apo Sulltan Sulejmanin, RTSH kishte një mision më të lartë: të edukonte audiencën me shijet e vërteta, me emisione kulturore, edukative, njohëse, familjare, larg tundimit për luftën për audiencë që përdorej me ngulm nga politika për të sulmuar dhe penguar radiotelevizionin publik të rritej.
Kundërshtarët e zhvillimit të RTSH-së janë përpjekur gjithmonë të përhapin me qëllim idenë se RTSH është një det me para, ku drejtuesit notojnë në lekë dhe shpërdorojnë fondet publike. Ky perceptim është ushqyer me këmbëngulje ndër vite. Dhe në shumicën e rasteve ia kanë arritur qëllimit. Sot, pas pesë vitesh nga ndërprerja e dhunshme e reformës, RTSH është kthyer prapa në nivelin e dhjetë viteve të shkuara. Nuk dëgjoj të përmenden më as zbatimi i Parimeve Editoriale, as Strategjia e RTSH-së dhe as hartimi dhe zbatimi i një Plani të Ri Biznesi, meqenëse tashmë edhe problematikat kanë ndryshuar. Mjafton të marrim si shembull të drejtat sportive, ku RTSH nuk zotëron as të drejtën e transmetimit të Kombëtares shqiptare. Kuptohet, për këtë gjë nuk e ka fajin ekipi që aktualisht drejton RTSH-në, por drejtimi i RTSH-së nga viti 2021 dhe deri më sot. Nuk ka pikë dyshimi se gjithçka është bërë në dëm të interesit të RTSH-së dhe në favor të interesave private dhe klienteliste politike.
Më kujtohet qartë një episod personal: ditën kur prokuroria më arrestoi nën akuzën e shpërdorimit të detyrës, sepse kisha shtyrë me dy javë marrjen në dorëzim të disa mallrave të blera nga RTSH për shkak të një prerjeje arbitrare fondesh nga Ministria e Financave, në një televizion kombëtar u transmetua një emision për “abuzimet në RTSH”. Emisionin e pashë vetëm pasi u lirova nga paraburgimi, pas afro një viti. Aty dëgjova pyetjen retorike nga drejtuesja e emisionit, e cila ironikisht sot është drejtoreshë e përgjithshme e RTSH-së dhe ankohet shpesh për mungesë fondesh dhe për borxhin e akumuluar: “Pse i duhen këto kamera RTSH-së? Pse duhet t’i jepen një milion dollarë një televizioni që nuk e shikon njeri?”
Unë nuk e di se si është akumuluar ai borxh që ka sot RTSH-ja, por di që katër vjet përpara, kur unë lashë detyrën, RTSH-ja nuk kishte asnjë qindarkë borxh; përkundrazi, qeveria i kishte borxh shumë detyrime ligjore, siç është pagesa për transformimin teknologjik, për të cilin ligji e detyron qeverinë që ta financojë, pagesa për orkestrën simfonike apo pagesat për emisionet për shqiptarët jashtë atdheut etj. Nuk e di si është akumuluar ky borxh, përderisa unë, para pesë vitesh, e lashë pa asnjë qindarkë borxh, dhe është detyrë e drejtuesve të RTSH-së dhe Këshillit Drejtues të bëjnë transparencën e këtij borxhi për të fituar besimin e njerëzve.
Nuk e përmend këtë episod për arsye personale. Do të kem rast tjetër të shkruaj gjerë e gjatë për këtë gjë. E përmend sepse ai emision, ashtu si dhjetëra shkrime dhe insinuata të tjera, kishin një qëllim të vetëm: shkatërrimin e imazhit të RTSH-së, në mënyrë që çdo reformë serioze të mbetej në mes të rrugës. Sepse, siç e thoshte edhe prof. Artan Fuga në shkrimin e vet, një reformë e vërtetë në RTSH do ta ndryshonte rrënjësisht peizazhin mediatik shqiptar.
Unë mendoj se reforma themelore është forma dhe niveli i financimit, shoqëruar kjo pastaj me mënyrën se si zgjidhen anëtarët e Këshillit Drejtues, të cilët sot janë thjesht përcjellës të vijës së partive të tyre në mendimet e emërimeve, duke filluar nga ai i drejtorit të përgjithshëm, shoqëruar gjithashtu me rregullimin e mënyrës së llogaridhënies dhe forcimit të transparencës për çdo qindarkë të harxhuar.
Në Shqipëri problemi nuk është se qytetarët nuk paguajnë, por se paguajnë qesharakisht pak. Kjo tarifë është më e ulëta në Evropë dhe ka mbetur e pandryshuar prej të paktën 20 vitesh. Nuk është indeksuar as për inflacionin, as për rritjen e kostove reale të funksionimit të një media publike moderne. Në terma realë, sot ajo vlen shumë më pak se dy dekada më parë. Në një kohë kur shteti ndërmerr masa për rritjen e pagave të punonjësve të sektorit publik, a e mendoni dot se si mund të manovrojë RTSH-ja për të mbajtur të barabarta nivelet e pagesave me administratën publike apo të konkurrojë me konkurrencën e vet private në drejtim të rekrutimit?
Nëse RTSH duhet të funksionojë normalisht dhe të përmbushë misionin e tij ligjor dhe demokratik, tarifa aktuale duhet të paktën të trefishohet. Jo për luks dhe jo për abuzime, por për të mbuluar nevojat bazë të një media publike moderne: teknologji, programe cilësore, të drejta sportive dhe kulturore, si dhe pavarësi editoriale reale. Edhe me një trefishim, Shqipëria do të mbetej sërish në fund të Evropës për nivelin e financimit të televizionit publik. Por do të ishte një hap i domosdoshëm për të dalë nga hipokrizia aktuale: të kërkosh një RTSH evropian me financim simbolik.
Rritja e financimit direkt nga populli për RTSH-në ka rëndësi jetike për pavarësinë e tij editoriale, sepse sa më i vogël të jetë kontributi i qytetarëve, aq më i madh bëhet varësia e televizionit publik nga buxheti i qeverisë dhe nga vendimmarrja politike. Kur financimi vjen kryesisht nga qeveria, drejtuesit dhe redaksitë janë gjithmonë nën presionin e heshtur të atij që mban çelësin e parave; ndërsa kur pjesa kryesore e të ardhurave sigurohet drejtpërdrejt nga publiku, RTSH-ja i jep llogari para së gjithash qytetarit dhe jo pushtetit. Kjo e kthen tarifën nga një pagesë formale në një kontratë morale: publiku paguan për të pasur një media që i shërben interesit të tij, dhe media fiton lirinë për të kritikuar, hetuar dhe informuar pa frikë nga ndërprerja e fondeve. Vetëm një RTSH i mbështetur financiarisht nga qytetarët mund të jetë realisht i pavarur, sepse burimi i parave përcakton gjithmonë burimin e pushtetit.
Pyetja e vërtetë nuk është “a ia vlen të paguajmë për RTSH-në?”, sepse ne tashmë paguajmë. Pyetja është: a ia vlen të vazhdojmë të paguajmë kaq pak dhe të kërkojmë…