Zvicra në çerekfinale - kjo është më shumë se lojë. Një ese mbi artin e futbollit, triumfin në fushë dhe zhurmën jashtë saj; mbi një ëndërr që duhej të fillonte në Suedi, por u kurorëzua në Basel të Zvicrës; dhe mbi një koftor, rreth të cilit një djalë i vogël vraponte për t'u ngrohur.

1.

Ishte rastësi që Granit Xhaka u lind në Basel të Zvicrës. Prindërit e tij e kishin ndërmend të emigronin në Suedi. U ndalën për disa ditë te të afërmit e tyre në Basel, në këtë metropol të Zvicrës veriore. Dhe mbetën përgjithmonë në këtë pjesë të Zvicrës. Kur u lind Xhaka, Xherdan Shaqiri gati kishte mbushur një vit. I lindur në Gjilan, edhe Xherdani, si mijëra fëmijë të Kosovës, në fillim të viteve 1990 erdhi në Zvicër, afër Baselit, aty ku babai i tij punonte si argat. Në të vërtetë nuk erdhi vetëm, por pjesa tjetër e familjes iu bashkua babait në Zvicër. Jetonin në një banesë të vogël, pa ngrohje qendrore; kishte vetëm një koftor. Në një intervistë Xherdani ka treguar se, meqë në banesë shpesh ishte ftohtë, ai vraponte andej-këndej nëpër dhoma për t’u ngrohur. Nga këtu, me gjasë, dëshira e tij për të luajtur futboll, krahas përkrahjes nga babai, i cili po ashtu ishte më shumë se entuziast i futbollit.

2.

Nesër në mëngjes, në orën 03:00, Zvicra do të luajë kundër Argjentinës në çerekfinalen e Kampionatit Botëror të Futbollit. Këtë sukses Zvicra e ka pritur 72 vjet - për herë të fundit në çerekfinale është kualifikuar më 1954. Bota ishte krejt ndryshe atëherë, edhe futbolli; ndeshjet transmetoheshin në radio, rrallëkush kishte televizor. Gjermania u bë kampione në Bern (mposhti Hungarinë) dhe kjo fitore i dha aq vullnet shoqërisë gjermane, saqë pastaj filloi edhe mrekullia ekonomike gjermane. Një dekadë më herët Gjermania ishte nën rrënojat e krimeve e shkatërrimeve të shkaktuara nga nazizmi. Gratë në Zvicër nuk kishin të drejtë vote (më 1954). As nuk mund të kandidonin për poste politike. Suksesi historik i Zvicrës në vitin 2026 ka të bëjë edhe me kontributin e madh të sportistëve me origjinë nga viset shqiptare, futbollistë si Granit Xhaka, Xherdan Shaqiri, Valon Behrami, Blerim Xhemaili, Admir Mehmedi e shumë të tjerë.

3.

Prania e futbollistëve me origjinë shqiptare në kombëtaren e Zvicrës nuk ka kaluar përherë pa tensione. Fansat shqiptarë ua kanë zënë për të madhe që nuk vendosën të luajnë për Kosovën, ndonëse kur Xhaka e Shaqiri filluan karrierën si profesionistë, Kosova nuk ishte anëtare e UEFA-s dhe FIFA-s. Ka fansa të tjerë që thonë se ata do të kishin mundur të vendosnin të luanin për Shqipërinë. Këto janë akuza të padrejta. Xhaka, Shaqiri dhe të tjerët që janë rritur dhe përgatitur si futbollistë në Zvicër janë jo vetëm shtetas zviceranë, por edhe shembuj pozitivë të integrimit në shoqërinë e re, e cila është atdheu i tyre. Ndonjë gjaknxehti ndër shqiptarë kjo mund të mos i pëlqejë, por nuk je më pak (mbase as më shumë) patriot nëse luan për Zvicrën. Vetë Xhaka e tha këto ditë: “Është privilegj që pata mundësinë ta vesh këtë fanellë për herë të 150-të. Ky vend (Zvicra), në të cilin kam lindur dhe jam rritur, i ka dhënë shumë familjes sime. Shpresoj që kjo të mos mbetet ndeshja ime e fundit”.

4.

Keqkuptime, mosdurim e tensione ka pasur edhe nga ana e disa qarqeve konservatore në Zvicër. Disa nuk mund të pajtohen që shoqëria ka ndryshuar, është bërë më diverse dhe jo të gjithë lojtarët mund të kenë mbiemrat Meier dhe Müller. Shumë futbollistë me origjinë jovendore kanë kaluar nëpër përvoja shpesh të pakëndshme. Romelu Lukaku i Belgjikës ka thënë se kur luante mirë, lavdërohej si sulmues belg. Kur ndeshjet nuk përfundonin me rezultat të mirë, ai ishte një sulmues belg me origjinë kongoleze. Karim Benzema ka thënë: “Nëse shënoj, jam francez. Nëse nuk shënoj, jam arab”. Mesut Özil ka lënë këtë fjali: “Jam gjerman kur fitojmë, por jam emigrant kur humbasim”. (Özil përfundoi në prehrin e presidentit autokratik turk, nuk ishte vendimi më i mirë i jetës së tij).

Kur më 2018 Zvicra e mposhti Serbinë në Kaliningrad me golat e Xhakës dhe Shaqirit, dy lojtarët me origjinë nga Kosova, të përkrahur edhe nga futbollistë të tjerë, imituan me gishta shqiponjën dykrenare. Mediat propagandistike serbe humbën kontrollin duke gënjyer se bëhej fjalë për një gjest nacionalist. Për fat të keq, këtë përrallë e besuan edhe disa media zvicerane. Por kishte dhe ka gazetarë seriozë zviceranë që nuk ranë në kurthin e ngritur nga zhurmaxhinjtë nga Beogradi. Megjithatë, një pakicë publicistësh zviceranë e sulmon vazhdimisht Xhakën, sepse u pengon “mentaliteti” i tij kryengritës dhe ajo “afera me shqiponjë”. Nuk është rastësi që ata publicistë zviceranë që e sulmojnë Xhakën janë edhe mbështetësit më të mëdhenj të Vladimir Putinit, Aleksandar Vuçiqit dhe kundërshtarët më agresivë të pavarësisë së Kosovës. Përkundër këtyre zërave, Granit Xhaka vazhdon të jetë futbollisti më i mirë në historinë e Zvicrës. Një shqiptar i helvetizuar (domethënë i integruar), që në çdo betejë futet i pamëshirshëm dhe i etur për sukses. Nuk kursen asgjë për kombëtaren e Zvicrës. Sonte, kur nata do të bëhet ditë, kundër Argjentinës nuk luan vetëm Zvicra, por edhe një pjesë e historisë së Kosovës.

5.

41 për qind e njerëzve që jetojnë në Zvicër kanë prejardhje të huaj. “Në kantonin e Zürichut kjo shifër është 47 për qind, ndërsa në Gjenevë arrin deri në 66 për qind”, shkruan gazeta “Tages Anzeiger”. A mund ta bashkojë edhe më shumë shoqërinë zvicerane suksesi i kombëtares së Zvicrës? “Tages Anzeiger” e ka pyetur Artan Islamajn. Ai është bashkëdrejtor i Institutit “Zvicra e Re” (Institut Neue Schweiz), i cili angazhohet për një Zvicër të larmishme. Ai e sheh atmosferën aktuale në Zvicër si mjaft të bukur, por shton gjithashtu: “Pranimi i zviceranëve me prejardhje migrimi në Zvicër vazhdon të jetë ende i varur nga suksesi. Pjesë e shoqërisë bëhesh vetëm nëse sjell rezultate”.

Por momentalisht është duke mbizotëruar vetëm gëzimi dhe entuziazmi. Shumë qytete u kanë lejuar restoranteve të punojnë gjithë natën. Pak njerëz do të flenë sonte në Zvicër. Nuk ka ndarje mes Zvicrës franceze dhe asaj gjermane, mes botës urbane dhe fshatarëve apo mes emigrantëve dhe zviceranëve. Humoristi nga Zvicra frankofone, Charles Nouveau, i tha “Tages Anzeiger”: “E vetmja ndarje që ekziston ende në vend, është ajo midis atyre që zgjohen për ndeshjen dhe atyre që nuk shkojnë fare për të fjetur”. Kur zviceranët bëjnë humor në llogari të tyre, ata citojnë shkrimtarin Friedrich Dürrenmatt, i cili ka thënë: “Është bukur të lindësh zviceran; është bukur të vdesësh zviceran. Por çfarë bën ndërkohë? Përgjigjja ime është në mënyrën zvicerane. Këtë ndërkohë e kaloj me punë”. Po të ishte gjallë, Dürrenmatt do ta ndërronte mendimin, do të vishte një dres të Zvicrës dhe do të valëviste një shall me kryq të kuq (ky ishte një test, sepse kryqi i flamurit të Zvicrës është i bardhë). Dürrenmatt ishte adhurues i madh i futbollit, sidomos i ekipit Neuchâtel Xamax dhe i ndiqte ndeshjet nga tribuna me teleskop. Për të, futbolli ishte më shumë se sport: ai e shihte si një formë teatri, me fushën si skenë dhe lojtarët si aktorë.

6.

Aktorët kundërshtarë të Zvicrës sonte (apo nesër?) janë argjentinasit. Qe një shembull sa i përket aktrimit latinoamerikan. 22 qershor 1986, stadiumi i futbollit në qytetin e Meksikos. Në çerekfinale luan Argjentina kundër Anglisë. Katër vite më parë Argjentina kishte humbur luftën për ishujt Malvinas ose Falkland kundër Britanisë së Madhe. Skena në minutën e 51-të të ndeshjes ka hyrë në historinë e botës; ka edhe një shënim në Wikipedia mbi “Dorën e Zotit”: Diego Maradona bëhet sikur po godet topin me kokë dhe shënon gol me dorë. Dhe goli u pranua. Por katër minuta më vonë Maradona dëshmoi gjenialitetin e tij. Rrëmbeu topin dhe filloi një sllallom prej 60 metrash, thua se ishte slloveni Bojan Krizhaj. Në librin gazmor “Gebrauchsanweisung für Argentinien” (Doracak për Argjentinën), gazetari gjerman Christian Thiele e ka dokumentuar komentin e gazetarit sportiv argjentinas Víctor Hugo Morales kur Maradona shënoi golin e dytë: “Tani ai mund të pasonte te Burruchaga, jo, përsëri Maradona, gjenial! gjenial! gjenial! ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta... dhe gooooool... goooool... Dua të qaj! Zot i shenjtë! Rroftë futbolli! GOL I JASHTËZAKONSHËM! Diego! Maradona! Më vjen për të qarë, më falni. Maradona, në një vrapim të pabesueshëm, në aksionin më të mirë të të gjitha kohërave! Ti dragua kozmik, nga cili planet ke ardhur te ne?”

Por viti 1986 është shumë i largët. Tani jemi në vitin 2026. A është Lionel Messi dragoi kozmik i Argjentinës, pasardhës i denjë i Maradonës? E sigurt është një gjë: çdo dragua mund të dështojë nën kthetrat e shqiponjës. Le të lavdërohen sa të duan argjentinasit se hanë më së shumti mish për banor, se kanë ujëvarat më të mëdha, akullnajën më të madhe, malin më të lartë jashtë Azisë në botë (Aconcagua, 6960 metra), rrugën më të gjerë në botë (Avenida 9 de Julio), rrugën më të gjatë në botë (Avenida Rivadavia).

Zvicra e ka Xhakën. I ka edhe disa përparësi të tjera. Por edhe ky shkrim duhet të ketë një fund. Ftohni birrat. “Hopp Schwiiz”./Telegrafi/

Shënime nga ecjet në Zvicër (5): Në vitin 1866, në qytetin Murten afër Bernit, erdhi për të performuar cirku shëtitës amerikan “Bell & Myers”. Me vete kishte edhe dy elefantë. Njëri prej tyre humbi kontrollin, mbyti kujdestarin e tij dhe vetëm ushtria e Zvicrës ia doli ta ndalte – me një top.

Në kantonin e Freiburgut (ose: Fribourg), vendbanimet kanë nga dy toponime: gjermanisht dhe frëngjisht. Në këtë trevë bota gjermanishtfolëse zvicerane kalon në botën frëngjishtfolëse. Rrjedhimisht, Freiburgu është kanton dygjuhësor. Kantoni ka qasje në dy liqene (Neuenburgersee dhe Murtensee). Afër, por në kantonin e Bernit, gjendet Bielersee.

Murten tërheq vizitorët me qytetin e tij të vjetër pitoresk, kalldrëmet dhe shëtitoren e bukur buzë liqenit. (Për historinë e elefantit të paralajmëruar në titull, pak më vonë në këtë tekst). Aty pranë Murtenit gjenden vreshtat e rajonit Vully. Në 160 hektarë kultivohen e vilen mbi 26 lloje rrushi. Është i vetmi rajon i verës në Zvicër që shtrihet në dy kantone të ndryshme (Vaud dhe Fribourg).

Me 653 metra lartësi, kodra Mont Vully është simboli i rajonit me të njëjtin emër, “Le Vully”, që shtrihet midis liqenit të Neuchâtelit dhe atij të Murtenit. Vully shtrihet si në territorin e Fribourgut, ashtu edhe në atë të Vaudit.

Në atë ditë gushti të vitit të kaluar, kur kapërceva në këtë pjesë në këmbë, rrushi ishte pjekur tashmë. Joshja ishte e madhe, e parezistueshme, për të shijuar kokërr pas kokrre. Pastaj, pak përpjetë, pak teposhtë, pak lëndinave, pak pranë një kanali me ujë, arrita te liqeni i Neuchâtelit ose Neuenburg, siç i thonë folësit e gjermanishtes.

Në stacionin e trenit në Bern, mes tollovisë së mbrëmjes, rrëmujës së të premtes, ngutisë së njerëzve për t’u kthyer në shtëpi për fundjavë, ecte drejt trenit ministri zviceran i Drejtësisë. I qetë, pa truproje, pa valixhebartës, pa skena, pa krekosje, pa rrahagjokësi. Ministër, por edhe njeri. I barabartë me të gjithë.

Tollovia ishte edhe më e madhe në tren. Mes pasagjerëve kishte shumë ushtarë zviceranë; edhe ata ktheheshin në shtëpi. Disave prej tyre, në anën e majtë të gjoksit, u shiheshin mbiemrat nga Kosova. I mbanin në duar pothuaj të njëjtat armë si disa prindër të tyre dikur, por me një dallim të madh: ata – prindërit – më 1998 dhe 1999, me armë të tilla, qenë nisur drejt Shqipërisë për të hyrë në Kosovë në betejën finale për liri.

Nga çdo ecje, njeriu merr me vete disa rrëfime. Nga Murten mora me vete një histori me elefant. Në verën e vitit 1866, cirku amerikan “Bell & Myers” performoi në Murten. Kishte marrë me vete edhe dy elefanë aziatikë. Interesimi qe i madh; banorët po shihnin për herë të parë elefantë. Të nesërmen ndodhi hataja. Popullsia u alarmua me lajmin se elefanti mashkull kishte vrarë kujdestarin e tij dhe po bënte kërdinë nëpër qytet. I madh e i vogël u mobilizuan për ta frenuar elefantin dhe, dikur, pas shumë përpjekjesh, ia dolën ta ngujonin në një stallë. Por elefanti s’qetësohej, andaj u mor vendim për ta vrarë. Por elefanti nuk vritet me gurë. As me shigjetë. Mbase as me pushkë gjuetie. Përgjegjësit e qytetit kërkuan nga depoja e armëve të ushtrisë në Freiburg dy topa me municion, të cilët mbërritën në orën 11:00. Pas pak elefanti u neutralizua dhe mbeti i shtrirë për tokë. Predha që e vrau elefantin është e ekspozuar në Muzeun e Murtenit, ndërsa skeleti i elefantit në Muzeun e Historisë së Natyrës në Bern. Ka një rrugicë në Murten që e kujton elefantin; quhet Elefantengasse.

Veterinerët dhe historianët e sotëm kanë një shpjegim se përse u çmend elefanti aziatik i trupës amerikane të cirkut. Sipas tyre, elefanti ndodhej në të ashtuquajturën gjendje “Musth”, një situatë e jashtëzakonshme hormonale që i bën elefantët meshkuj jashtëzakonisht agresivë për shkak të një rritjeje masive të nivelit të testosteronit.

Zviceranët nuk e lanë të shkonte dëm elefanti. Dy kasapë vendorë ia rropën lëkurën dhe e copëtuan për t’ia shitur mishin popullatës. Nga elefanti u bë një çorbë. Thonë se ishte e shijshme, por mishi nuk përtypej lehtë.

Shënime nga ecjet në Zvicër (4).

Herët në mëngjes, kur sapo kishte nisur dita e shtunë, njëra nga të shtunat e vitit, arrita në Luzern. Natyrisht me tren. Me tren zviceran! Ata që i kanë lexuar tekstet e mia rregullisht e dinë arsyen pse po e nënvizoj: “tren zviceran”!

Në stacionin e trenit nuk shiheshin shumë njerëz që do të dilnin për të ecur nëpër kodra, male e alpe zvicerane - ose të paktën kështu më dukej. Alpinistët bien në sy me veshje me ngjyra të ndezura. Dhe kjo ka një arsye: në rast rreziku dallohen nga larg falë ngjyrave, për shembull e kuqja sinjalizuese.

Në stacionin e trenit në Luzern shumica e miletit vraponte për të kapur trenin e radhës. Temperatura rreth zeros apo nën zero. Ishte vjeshtë e vonshme. Pasi bleva disa ushqime në një dyqan të stacionit, vazhdova rrugën përgjatë lumit Reuss.

Promenada buzë lumit, shtëpitë në anën përballë, diga e vogël dhe natyrisht ura e famshme Kapellbrücke ia marrin njëra-tjetrës bukurinë. Ura u ndërtua në shekullin e 15-të si pjesë e fortifikimeve të qytetit. Një pjesë e madhe e saj u shkatërrua nga një zjarr në vitin 1993, por u rindërtua brenda tetë muajsh.

Nga larg shihej hoteli “Schweizerhof”, i cili më kujtoi një kohë të shkuar, para dy dekadave. Atëbotë qeveria zvicerane organizonte në këtë hotel takime mes politikanëve të Kosovës, të shqiptarëve të Maqedonisë dhe politikanëve serbë. Ishte një iniciativë e mbështetur nga një organizatë amerikane, ndërsa Zvicra e financonte. Politikanë të ndryshëm vinin këtu, kalonin mirë në hotelin e jashtëzakonshëm, edhe pse rezultate konkrete nuk dukeshin askund. Megjithatë, ishte një periudhë kur politikanë shqiptarë dhe serbë rrinin së bashku në një hapësirë të përbashkët, 4-5 vite pas luftës së Kosovës dhe 2-3 vite pas luftës në Maqedoni.

Më kujtohet njëri nga këshilltarët e kryeministrit të atëhershëm serb, Vojisllav Koshtunica, i cili e pyeti Arben Xhaferin:

“Zotëri Xhaferi, jeni mysliman apo katolik?”

Kjo pyetje tregonte dijen e kufizuar që një pjesë e elitave serbe kanë për shqiptarët - si për identitetin e tyre etnik ashtu dhe fetar. Në Prizren apo Gjakovë ndoshta mund të kishte njëfarë kuptimi të pyesje dikë nëse je katolik a mysliman, por për dikë nga Tetova ishte pyetje absurde. Shkuam te bari i hoteli me Arben Xhaferin dhe ia plasëm një të qeshure mbi këshilltarin injorant të Koshtunicës. “Nesër me siguri do të më pyes se pse di serbisht kaq mirë”, tha Arbën Xhaferi me ironi.

Në një nga ato samite shqiptaro-serbe në Luzern, ku merrnin pjesë edhe politikanë zviceranë si ministri i jashtëm Joseph Deiss, u shfaq edhe kryeministri i Shqipërisë së atëhershme, Fatos Nano. Ishte i shoqëruar nga bashkëshortja e tij, Xhoana, me të cilën sapo ishte martuar. Për një moment, vëmendja e politikanëve ballkanikë u zhvendos krejtësisht nga çështjet politike; të gjithë u mblodhën rreth tavolinës ku u ul Nano me gruan, sepse dëshironin “ta shihnin nusen”.

Kaq sa i përket parave të taksapaguesve zviceranë të investuara për pajtimin shqiptaro-serb.

Pas këtyre mendimeve mëngjesore, vazhdova ecjen nëpër disa fshatra zvicerane. Terreni ishte i rrafshët, i këndshëm. Kalova pranë aeroportit ushtarak në Emmen, afër Luzernit, dhe më tej drejt qytezës së bukur Rothenburg, me shtëpitë e saj të vjetra, sheshe të rregulluara, rrugë të pastra dhe restorante me emra kafshësh: Luani, Demi, Kaprolli, e kështu me radhë. Vazhdova deri në Sempach, një vend me rëndësi të madhe historike, sepse këtu është zhvilluar një betejë shumë e rëndësishme në vitin e largët 1386, tre vite para Betejës në Gazimestan.

Beteja e Sempachut (9 korrik 1386) ishte një përleshje vendimtare midis Habsburgëve dhe Konfederatës së Zvicrës në rritje e konsolidim e sipër. Duka Leopoldi i III-të kërkonte të forconte kontrollin e tij mbi territoret midis Tirolit dhe tokave pranë Alpeve, por u përball me rezistencën e Luzernit dhe kantoneve aleate. Kur ushtria habsburgase marshoi drejt Sempachut, zviceranët u organizuan shpejt nën drejtimin e Petermann von Gundoldingen dhe arritën një fitore të qartë. Rrjedha e saktë e betejës mbetet e paqartë, pasi burimet primare janë të pakta; më vonë u krijua legjenda e Arnold Winkelriedit, i cili thuhet se u sakrifikua vullnetarisht dhe ndikoi në fitoren e zviceranëve.

Humbjet habsburgase ishin të rënda, përfshirë vdekjen e Leopoldit të III-të dhe shumë fisnikëve. Fitoret e Konfederatës së Zvicrës dobësuan ndikimin habsburgas dhe i lejuan qyteteve si Luzern, Bern dhe Solothurn të zgjerojnë territorin. Kujtimi i betejës mbetet i gjallë në Zvicër, një kishëz e ndërtuar pas përleshjes ende është atraksion jo vetëm turistik.

Rreth orës dy pasdite, në bregun e liqenit të Sempachut, u përballa me dilemën nëse duhet të ndalem këtu, të marrë autobusin dhe të kthehem në shtëpi. Ose të vazhdoj. Vendosa të eci deri në fund të shtegut të ditës, i cili filloi në Luzern dhe mbaron në Sursee - gjithsej 30 kilometra. Po, 30 kilometra!

Teksa e diktoj këtë tekst, jam afër Sursees, që do të thotë se pothuajse i kam përfunduar 30 kilometrat e parapara. Rruga ishte shumë e bukur, sidomos pjesa nga Sempach deri në Sursee, që kalon pranë liqenit, ku shihen shpendë të ndryshëm që pluskojnë në ujë ose fluturojnë mbi ujë.

Ecje të tilla të gjata, 7-8 orëshe, janë një mundësi e mirë për t’i telefonuar miqve të ndryshëm. Edhe sot i “shqetësova” disa nga rrethi im - për biseda të rëndësishme e të parëndësishme, thjeshtë për llafe (jo të kota).

Ndonjëherë, në raste të tilla, dëgjoj edhe libra. Në këtë udhëtim dëgjova një libër për pasionin që shkrimtari gjerman Thomas Mann kishte për detin. Është e pabesueshme sa shumë libra janë botuar në dekadat e fundit për familjen Mann. Gazeta gjermane “Die Zeit” madje e ka quajtur “familje mbretërore gjermane”. Britanikët kanë familjen e tyre mbretërore, Windsorët; gjermanët, pasi nuk kanë mbret, kanë familjen Mann - aristokratë nga rrethina e Hamburgut dhe me biografi jashtëzakonisht interesante, shkrimtarë të mëdhenj, figura tragjike që bëjnë vetëvrasje, homoseksualë (të hapur apo të fshehur, si Thomas Manni, patriarku i familjes). “Ne jemi një bashkësi e nderuar, por secili ka një dërrasë mangu”, vuri re Thomas Mann që në vitin 1942.

Përveç Thomas Mannit, edhe vëllai i tij, Heinrich Mann, ishte shkrimtar shumë i rëndësishëm. Është interesant fakti që Heinrich Mann dhe Albert Einstein kanë botuar së bashku një letër proteste në “New York Times”, pas vrasjes së albanologut Millan Shufllaj në Zagreb, më 1931, nga shërbimi sekret i Jugosllavisë së atëhershme.

Arrita të dëgjoj rreth 20-30 faqet e para të librit (ndërkohë edhe ky libër është lexuar). Është i mbushur me detaje të jetës së Mannit, të cilat pastaj i gjen të reflektuara në romanet e tij. Të gjitha këto biseda, telefonata, libra - nuk kanë lidhje me politikën ditore. Në fakt, dëgjimi i një libri të mirë, larg politikës, është një formë arratie nga çmenduria e politikës botërore, ku çdo ditë pritet të vendoset fati i Ukrainës, e cila po përballet me një ultimatum të ri për të dorëzuar dinjtetin dhe territorin.

Libri për Thomas Mannin që po dëgjoja përshkruan sesi familja Mann udhëtonte me tren nga Müncheni drejt Detit të Veriut. Buzë detit, Mann mban për dore vajzën Elisabeth dhe njërin nga tre djemtë e tij; vëmendje i kushton sidomos Elisabethës, e cila bën vazhdimisht pyetje, ndërsa Thomas Mann i përgjigjet me një elegancë të mrekullueshme e plot mirëkuptim.

Pastaj në radion publike gjermane dëgjova një kronikë interesante nga Singapori, ku qyteti planifikon të mbjellë mbi një milion pemë për të përballuar temperaturat gjithnjë e më të larta si pasojë e ndryshimeve klimatike. Dhe mendova: sa pemë janë mbjellë në Prishtinë në 25 vitet e fundit? Ndërsa llogaris ndërtimet e shumta, betonizimin, kaosin, rritjen e popullsisë, papastërtinë, kolonat e makinave që vijnë çdo ditë nga rrethina në kryeqytet, e kupton se qyteti ka ndryshuar shumë. Por si ka ndryshuar?

Kur largohem nga Prishtina, më pëlqen të udhëtoj me autobus; më duket si një ekspeditë sociale. Zakonisht, sheh studentë, të moshuar dhe ndonjë nënë me fëmijën e saj që kthehet nga ndonjë kontroll mjekësor në Prishtinë.

Gjendja në autobusë ka ndryshuar, kjo është përshtypja ime aspak reprezentative. Para 10 vitesh, autobusët të “terrorizonin” me muzikë të viteve 90-të - një përzierje tallavash, vajtimesh pseudo-patriotike dhe arabeskash të zhurmshme. Tani nuk ndodh më. Arsyeja është e qartë: të gjithë kanë telefona dhe kufje. Secili dëgjon çfarë të dojë - muzikë, podcast, libra. Me sa duket, edhe kompanitë e transportit e kanë kuptuar këtë. Nuk më ka rastisur prej vitesh të hip në autobus që lëshon muzikë nga ata televizorët e vegjël mbi kokën e shoferit. Por kjo mund të jetë, siç e thashë, një përshtypje imja. (8 orë janë të gjata, mendon njeriu për shumë gjëra, edhe për autobusët e Kosovës).

Në Sursee treni i orës 17:12 u nis në 17:12. /Telegrafi/

Mjafton një rezil, një pseudogazetar, një mikrofon dhe - abrakadabra - u bëre ekspert i historisë së Shqipërisë, ekspert i kores së tokës së Sazanit, ekspert i ranishtës së Zvërnecit dhe, natyrisht, edhe ekspert i Izraelit dhe Palestinës. Kjo nuk ka të bëjë aspak me lirinë e fjalës. Nuk ka të bëjë me gazetarinë. Kjo është një murtajë mediale. Dhe, si e tillë, duhet të luftohet.

Në vitin 1923 kryeministër i Shqipërisë ishte Ahmet Zogu. Atëbotë vendi po kalonte nëpër një fazë jostabiliteti politik, varfëria ishte e madhe, uria po ashtu. Më 1924 antropologu zviceran Eugène Pittard organizoi furnizimin e Shqipërisë me drithë për t’u ndihmuar njerëzve të mbijetonin. Më 1921 Eugène Pittard kishte propozuar themelimin e Kryqit të Kuq Shqiptar, pasi kishte parë mjerimin e refugjatëve nga Kosova dhe Maqedonia e sotme në territorin e Shqipërisë.

Në njërin nga këto vite të tmerrshme, pikërisht më 1923, sipas një rezili nga Shqipëria që fliste para ca ditësh në një emision të një televizioni kosovar, qenka bërë një plan që tokat shqiptare t’i marrë Izraeli, edhe më keq: t’i pushtojë. Jo vetëm Sazanin e Zvërnecin, por edhe Myzeqenë. Rezili nga Shqipëria tha pak a shumë këtë: «E kam në telefon planin, po deshët ua tregoj». Pastaj llomotiti diçka mbi konsullatën shqiptare në Vjenë, e cila në vitet 1930-të e paskësh denoncuar këtë plan. Në vitin 2026, sipas rezilit nga Shqipëria, maskarai Edi Rama paskësh bërë marrëveshje me Izraelin që ky projekt të realizohet. «E dimë ne planin e tyre», tha rezili, «vijnë ata, na thonë se duan të na marrin…». Rezili vazhdoi me ton kërcënues duke thënë se «na ka borxh Izraeli, se në Shqipëri nuk u vra asnjë izraelit gjatë Luftës së Dytë».

Dreqi e marrtë: si është e mundur që një personi të tillë, pra një rezili nga Shqipëria, i cili mund të ishte edhe nga Kosova, t’i jepet një hapësirë e tillë mediale? Si është e mundur të gënjehet kaq shumë, faqe botës, pa asnjë pasojë? Nuk ka pasur marrëveshje mes Shqipërisë dhe Izraelit më 1923, sepse Izraeli është themeluar më 1948. Në vitet 1930-të shoqatat hebraike në Europën Perëndimore, të tmerruara nga planet e nazistëve gjermanë për t’i dëbuar hebrenjtë nga shtëpitë e tyre në Gjermani e gjetiu në Europë, përmendën edhe Shqipërinë si vend ku mund të strehohej një pjesë e të përndjekurve hebrenj. Konsulli shqiptar në Vjenë, Kol Rrota, e njoftoi Ministrinë e Jashtme në Tiranë për këto diskutime dhe sugjeroi që hebrenjtë të mos pranohen. Rrota shkruan me gjuhën e antisemitëve të kohës dhe ofendon popullin e tij duke e quajtur «prej natyre antisemit» (një rrenë që do të demantohej në vitet në vijim me shpëtimin e qindra hebrenjve në Kosovë e Shqipëri).

Sipas historianes zvicerane Franziska Zaugg, e cila sapo ka botuar një libër me vlerë mbi shpëtimin e hebrenjve nga shqiptarët, rrjeti qendror i këtij aksioni humanitar ishte Kosova. Kjo mund të mos u pëlqejë historianëve të shkollës komuniste në Tiranë dhe ithtarëve të tyre, të cilët historinë e shohin me shabllonin bardh e zi.

Sa i përket konsullit Kol Rrota: ai shërbente në Vjenë, një qytet ku nazizmi në vitet 1930-të gëzonte përkrahje të madhe, ndoshta edhe më shumë se në Gjermani, me përjashtim të kryeqytetit të lëvizjes naziste, Münchenit. Pas Luftës së Dytë Botërore shumica e austriakëve u rritën me gënjeshtrën se ishin viktimat e para të Adolf Hitlerit; në të vërtetë ishin duartrokitës të tij të zellshëm dhe shërbëtorë në krime - deri në Ballkan. Miti se Austria ishte viktima e parë e Hitlerit është rrëzuar ndërkohë falë qasjes kritike ndaj historisë nga ana e vetë austriakëve.

Është e qartë se një konsull si Kol Rrota nuk ka pasur asnjë mundësi dhe asnjë kompetencë të vendoste për pranimin e refugjatëve hebrenj. Për këtë do të vendoste qeveria mbretërore në Tiranë dhe Mbreti Zog. Ata nuk e ndoqën më tej këtë çështje, por as hebrenjtë nuk insistuan aq, sepse te shumica mbizotëroi dëshira e kthimit në truallin e zanafillës.

Në vitin 2026 këto fakte nuk merren fare parasysh në moçalin medial shqiptar. Mjafton një rezil, një pseudogazetar, një mikrofon dhe - abrakadabra - u bëre ekspert i historisë së Shqipërisë, ekspert i kores së tokës së Sazanit, ekspert i ranishtës së Zvërnecit dhe, natyrisht, edhe ekspert i Izraelit dhe Palestinës. Kjo nuk ka të bëjë aspak me lirinë e fjalës. Nuk ka të bëjë me gazetarinë. Kjo është një murtajë mediale. Dhe, si e tillë, duhet të luftohet - edhe kur është fenomen periferik.

Videoja me rezilin nga Shqipëria që flet gjepura në televizionin e Kosovës është pëlqyer gati 8 mijë herë, ndërsa është klikuar 231 mijë herë dhe është shpërndarë mbi 1100 herë. Gazetari (ose, më mirë të themi, pseudogazetari) i ka krijuar atij këtë mundësi. Nuk i ka bërë asnjë pyetje kritike. E ka lënë të flasë, të shpifë, të mashtrojë, të manipulojë faktet historike.

Shqiptarët kanë qindra arsye për të protestuar kundër qeverisë më të korruptuar që nga rënia e komunizmit në Shqipëri, por nuk duhet të tolerohen në hapësirën publike dhe në botën digjitale huliganë të etur për protagonizëm. Kundër kësaj zgjebe nën petkun e gazetarisë duhet të protestojnë shoqatat e gazetarëve, sepse detyrë e tyre është të mbrojnë etikën e profesionit dhe jo vetëm të kakarisin nëpër zyra ambasadash sa për të siguruar ndonjë fond.

Fenomeni i vënies në dyshim në mënyrë sistematike të të vërtetave objektive dhe të verifikuara nga profesionistët ka pasoja të rënda për çdo shoqëri, e sidomos për ato shoqëri ku kompetenca mediale e publikut nuk është shumë e zhvilluar. Në shoqëri të tilla shfaqen rezilë të llojllojshëm dhe minimin e besimit në të vërtetën e shndërrojnë në biznes. Kësisoj delegjitimohet jo vetëm e vërteta, por edhe çdo qenësi publike.

Në ambiente të tilla, faktet s’kanë ndikim; ato shërbejnë vetëm për përdredhjen e emocioneve, për të prodhuar «të vërtetat e ndjera» - këto janë rrena. Rrenat e epokës postfaktike! Agjitacioni i vazhdueshëm kundër çdo zëri racional dhe përdorimi i qëllimshëm i ideologjive konspirative synon ta bëjë të pamundur pajtimin publik për gjërat që shihen me sy dhe janë të pamohueshme. Kështu polarizohet shoqëria.

Përgjegjësia e mediave qëndron në ruajtjen konsekuente të gazetarisë cilësore, në mënyrë që rrjetet manipuluese dhe ndikimet e qëllimshme të zbulohen plotësisht. Ndarja e shoqërisë në grupe që besojnë verbërisht dhe në të tjera që e refuzojnë në mënyrë radikale edhe provën e qartë, e shkatërron kuptimin e përbashkët të realitetit që është i domosdoshëm për çdo demokraci.

Kur gënjeshtra sistematike dhe mohimi i fakteve normalizohen, zhduket baza e përbashkët për diskursin politik dhe kompromisin. Pastaj i hapet udhë defunksionalizimit të sferës publike dhe të institucioneve demokratike. /Telegrafi/

Shënime nga ecjet në Zvicër (3).

1.

Njerëzit e parë që bien në sy pak pas stacionit të trenit në Nesslau në trevën e Toggenburg në Zvicrën lindore - janë ushtarë. Duket se ruajnë një objekt. Shtegu, i cili do të marrë fund në fshatin Wildhaus pas gati 8 orë ecjeje (!) dhe 20 kilometra të kalura, fillon e vazhdon pranë lumit të bukur Thur. Pas pak shfaqet një ujëvarë dhe uji shfrytëzohet për një punë të mençur: për prodhimin e energjisë elektrike.

Fshati tjetër quhet Stein dhe shtrihet mes trevës së Alpsteinit, vargmaleve Churfirsten dhe malit Speer. Më 1905 këtu u hap një fabrikë e skive dhe rajoni u bë i njohur me skiatorë. Bujqësia, zejtaria dhe turizmi janë degët më të rëndësishme të ekonomisë. Kështu, fshat pas fshati, i afrohem alpeve të Säntis dhe pjesës veriore të Toggenburgut të epërm. Një pjesë e madhe e terrenit këtu është e bllokuar nga ushtria, e cila ushtron me lloj-lloj armësh, prej mortajave deri te mitralozët. Dy ushtarë thonë: “Mos e lësho rrugën, përndryshe s’ka problem. Mos u shqetëso nga ushtima e armëve”. Ok.

Të shtënat e pandërprera krijojnë një atmosferë lufte (ose së paku simulim lufte). Pas një ore ecjeje, edhe kjo përvojë merr fund dhe fshati Wildhaus nuk duket aq larg. Në orën 16:34 autobusi dykatësh i postës zvicerane startoi drejt Nesslaut, aty ku kisha zbritur në mëngjes.

Disa të dhëna për rajonin: Kantoni i St. Gallen shtrihet në një sipërfaqe prej 2052 km² dhe ka 504’686 banorë. 30,6 për qind e territorit është e mbuluar nga pyjet. Kantoni ka 95 liqene. Ky rajon karakterizohet nga maja mbresëlënëse malore si Ringelspitz, që arrin lartësinë 3247 metra, dhe Säntis me 2502 metra. Në këtë zonë është i pranishëm gjeli i egër, një shpend i rrallë që mund të rritet deri në një metër gjatësi dhe trembet lehtë. Mbarë kantoni ka 4394 kilometra shtigje për ecje. Këtë rrjet e mirëmban shoqata St. Galler Wanderwege me ndihmën e 150 vullnetarëve të përkushtuar. Çdo vit, ata investojnë energji të konsiderueshme duke zëvendësuar rreth 200 tabela orientuese dhe duke përdorur deri në 100 kilogramë bojë për të rifreskuar markimet që udhëzojnë alpinistët.

2.

Ecja e radhës mund të përmblidhet me këtë titull: mund të ishte në Toscanë, por është afër Zürichut. Andelfingeni është një fshat tipik zviceran. Kur them tipik, nënkuptoj: i bukur. Shumë i bukur! Këtu është ruajtur tradita, gjë që vërehet në arkitekturën e zonës - dominojnë shtëpitë e vjetra, të cilat janë habitshëm të mirëmbajtura. Por në Andelfingen ka depërtuar me kujdes e vëmendje edhe moderniteti.

Lumi Thur i shton hijeshinë fshatit, i cili mund të quhet edhe qytezë. Ura prej druri mbi këtë lumë dëshmon për historinë e gjatë të banimit të Andelfingenit si një pikë kalimi, pikë doganore dhe si qendër rajonale.

Kur nisesh pak pas orës 09:00 nga Andelfingeni drejt Eglisaut, një tjetër fshat i hijshëm, destinacioni duket i largët. Ndonëse terreni është i rrafshët, duhen përshkuar mbi 20 kilometra në këmbë. Megjithatë, kjo rrugë nuk është sfidë, por kënaqësi. Natyra të kujton vende-vende Toscanën e famshme të Italisë: ara të punuara me kujdes, livadhe me një gjelbërim shpërthyes, rrugë fushore që duken të pafundme dhe lisa të gjatë që ngjasojnë me plepat (ndoshta edhe janë të tillë).

Më tej, lumi Thur bashkohet me lumin e Rajnës (Rhein), i cili vjen nga Ujëvara e Rajnës - ujëvara më e fuqishme në Europë dhe një atraksion i madh turistik.

Tani ecja vazhdon përgjatë Rajnës deri në Eglisau, i cili shtrihet mes vreshtave dhe lumit. Ndoshta ky fshat është edhe më i bukur se Andelfingeni. Muzeu i Eglisaut gjendet në një ndërtesë me vlerë të lartë historike. Në këtë shtëpi vreshtarësh të vitit 1670, janë ekspozuar në tre kate dëshmi të historisë së qytezës, administrimit, lundrimit dhe peshkimit.

Në një dhomë të veçantë prezantohet historia e ndërtimit: modele të ndryshme, piktura, gravura, plane dhe fotografi dokumentojnë qartë zhvillimin arkitekturor.

Guvernatori i fundit i Eglisaut, Salomon Landolt, përfaqësohet përmes disa guasheve, akuareleve dhe një pikture në vaj. Në katin nën çati, peshkimi i salmonit, dikur një veprimtari mjaft e rëndësishme, përbën pikën qendrore të koleksionit. Metodat e ndryshme të peshkimit paraqiten përmes pajisjeve, modeleve dhe një videoje. (Rreth 20 kilometra, 5 orë ecje).

Shënime nga ecjet në Zvicër (2).

Madhështia e tij, Liqeni i Luzernit në gjermanisht quhet Vierwaldstättersee (që i bie Liqeni i Katër Kantoneve Pyjore): këtu, sipas legjendës, është zemra e Zvicrës. Mite, histori, legjenda, dokumente me rëndësi - në këtë zonë gjenden.

Ditë më parë ecja në këtë trevë filloi në fshatin Flüelen, buzë liqenit, dhe vazhdoi buzë liqenit deri në katundin Morschach, ku njerëzit e shtynin kohën me verë të bardhë, birrë e pije të tjera në pritje të ndeshjes së futbollit mes Zvicrës dhe Katarit.

Shtegu mund të zgjatet e shkurtohet sipas dëshirës, sot i kalova nja 15 kilometra, për 4 orë. Panorama është mahnitëse, shtegu i rregulluar me kujdes, me banka për pushim, aty-këtu me shkallë prej druri.

Këndejpari, në qytezën e Schwyzit, gjendet muzeu Bundesbriefmuseum, ku ruhet karta origjinale e pavarësisë; ajo daton nga viti 1291, kur përfaqësues të tri kantoneve (Uri, Schwyz, Unterwalden) i dhanë besën njëri-tjetrit për të qëndruar bashkë dhe të lirë përgjithmonë.

Nga Vevey në Villeneuve: Magjia e Liqenit të Gjenevës, shkrimtari Lord Byron, piktori Oskar Kokoschka dhe lidhjet shqiptare

Pas nja dy orë ecjeje shfaqet fshati i bukur Sisikon, ndërsa përballë, matanë liqenit, është livadhi Rütli, bari më i shenjtë i Zvicrës - në atë livadh ishte dhënë besa për të hedhur themelet e Zvicrës më 1291.

Në gjermanisht emri zyrtar i Zvicrës është Schweizerische Eidgenossenschaft - në shqip mund të përkthehet si Besëlidhja Zvicerane.

Tre kilometra para Sisikonit ofrohet një rast për t’u futur thellë në historinë e vendit. Aty gjendet Tellskapelle, Kishëza e Wilhelm Tellit, heroit nacional zviceran, për të cilin nuk ka dëshmi se ka ekzistuar. Por për çka ekziston letërsia?

Klasiku gjerman Friedrich Schiller e ka përjetësuar Tellin në një dramë. Katër murale të Tellskapelle shpjegojnë historinë zanafillore të Zvicrës. Telli refuzoi t’i përulej kapelës së guvernatorit austriak Gessler (murali i parë), i cili, si ndëshkim, e detyroi atë të qëllonte me shigjetë një mollë mbi kokën e djalit të tij (murali i dytë).

Telli bëri një gjuajtje të përsosur, por pranoi se shigjetën e dytë e kishte ruajtur për të vrarë tiranin nëse djalit do t’i ndodhte gjë. Sundimtari i huaj, Gessleri, urdhëroi arrestimin e Tellit.

Ndërsa po e bartnin me një varkë mbi liqen, shpërtheu një stuhi dhe rojet ia dhanë drejtimin e varkës Tellit, i cili ishte lundrues me përvojë.

Telli përfitoi nga rasti, kërceu mbi një shkëmb dhe iku, por më parë ia dha një shkelm varkës, duke i lënë ata që e arrestuan në mes të stuhisë liqenore (murali i tretë).

Në muralin e katërt shihet livadhi Rütli. Telli nuk e la me kaq pasi shpëtoi. Ai i zuri pritë Gesslerit në një rrugicë të ngushtë malore dhe e vrau me shigjetë.

Më 2024 regjisori nga Irlanda e Veriut, Nick Hamm, solli në kinema filmin „Wilhelm Tell“, një version i hollivudianizuar i mitit zviceran. Edhe në film Telli e qëllon mollën me shigjetë. Por para se të bëjë këtë akt heroik, ai, sipas regjisorit, ka një të kaluar si pjesëmarrës në kryqëzata.

Është i martuar me një myslimane (arabe), të cilën e ka shpëtuar bashkë me djalin e saj. Pas kthimit në Zvicër djali pagëzohet me emrin Walter.

Tani ndokush mund të pyesë: e si kanë qenë reagimet në Zvicër? A pati një fushatë zemërimi? A pati mallkime ndaj regjisorit, i cili heroin nacional zviceran e martoi me një arabe? A pati fushatë linçuese? Përgjigjjja: jo, asgjë nga këto. Arti është art. Dhe arti ka të drejtë të merret me interpretime dhe me provokime.

Nuk besoj që një regjisor i huaj apo edhe shqiptar do të shpëtonte lehtë nga mllefi kolektiv patriotik shqiptar sikur të bënte një film për Skënderbeun, i cili është i martuar me një afrikane, të birin e së cilës heroi kombëtar shqiptar e birëson. /Telegrafi/

Shënime nga ecjet në Zvicër (1).

Kurrë s’është e tepërt të lavdërohet transporti publik i Zvicrës. Kushton një dreq e gjysmë, por kushtet e udhëtimit i afrohen parajsës. Brenda tri orëve, nganjëherë më pak se tri orë duhen për të shkuar nga një cep tjetër i Zvicrës në cepin tjetër.

Për shembull nga Zürichu në Vevey, në Zvicrën franceze, buzë Liqenit të Gjenevës. Nga këtu një shteg të shpie bregut të liqenit deri në fshatin Villeneuve. (Rreth 14 kilometra, ecje me nge, nja 4 orë).

Vevey arriti kulmin e zhvillimit dhe popullaritetit gjatë Belle Époque në fund të shekullit të 19-të. Hotelet madhështore, promenada buzë liqenit, palmat dhe lulet bien menjëherë në sy, edhe sot. Klima këtu është jashtëzakonisht e butë, pothuaj mesdhetare. Këtu është selia e koncernit botëror të artikujeve ushqimorë Nestlé.

Vevey është shumë krenar për lidhjen me aktorin e famshëm Charlie Chaplin, i cili jetoi këtu nga viti 1952 deri në vdekjen e tij në 1977. Një muze dhe një përmendore pranë liqenit janë dëshmi e pranisë së Chaplinit. Gjatë një udhëtimi në Londër në vitin 1952, Chaplin mësoi se atij i ishte mohuar kthimi në SHBA.

Drejtori i FBI-së, J. Edgar Hoover, e kishte vendosur atë, një britanik që kishte lavdëruar angazhimin e Rusisë kundër Hitlerit, në listën e tij të komunistëve. Në atë kohë senatori amerikan Joseph McCarthy zhvillonte një gjueti shtrigash kundër artistëve që i konsideronte të majtë. Chaplin vendosi të shpërngulej në Zvicër me gruan e tij Oona. Në Vevey ky çift jetoi me tetë fëmijët e tyre të përbashkët.

Në këtë pjesë të rivierës së liqenit të Gjenevës kanë jetuar e lënë gjurmë edhe artistë të tjerë. Në Montreux vizitorët i përshëndet një përmendore e këngëtarit të famshëm Freddie Mercury (1946-1991). “Nëse dëshiron paqe mendore, eja në Montreux”, është një porosi e tij.

Mercury jo vetëm që jetoi këtu, por gjithashtu regjistroi gjashtë nga albumet e tij me grupin Queen, përfshirë “Made in Heaven”. Statuja u ngrit në kujtim të tij në vitin 1996. Ajo është lehtësisht e dallueshme nga lulet që adhuruesit e tij ende vendosin aty.

Më 1961 në Montreux erdhi Vlladimir Nabokovi, shkrimtari i njohur rus, autor i romanit “Lolita”. Nabokovi nuk erdhi nga Bashkimi Sovjetik, por nga SHBA-të, ku kishte ligjëruar 20 vjet dhe kishte fituar mjaft para me romanin e tij “Lolita”, saqë mund t’ia lejonte vetes një jetë në Montreux.

Para tij rajonin e Liqenit të Gjenevës e kishin vizituar shkrimtarë të famshëm rusë si Nikollai Gogol, Fjodor Dostojevski dhe Lev Tolstoi. Nabokovi e adhuronte luksin. Vitet e tij në rivierën zvicerane i kaloi në një suitë në “Hotel Montreux Palace”. Në kohën e lirë zinte flutura.

Kompozitori rus Igor Stravinski erdhi pranë liqenit të Gjenevës për arsye shëndetësore. Ai kompozoi këtu disa nga kryeveprat e tij, dhe sot auditori në Qendrën e Kongreseve në Montreaux mban emrin e tij.

Shkrimtari dhe gazetari anglez Graham Greene erdhi në këtë pjesë të Zvicrës në vitin 1953 për të vizituar Charlie Chaplinin në Corsier-sur-Vevey, e më vonë vajzën e tij në Chaulin-sur-Montreux. Më 1990, pak para vdekjes, Graham Greene u shpërngul përfundimisht në Corseaux afër Vevey.

Ky tekst nuk duhet të përfundojë pa dy detaje që lidhen me shqiptarët. Rrugës nga Vevey në Villeneuve, afër Montreux, gjendet Kalaja Chillon, e vendosur në bregun e liqenit. Ajo është monumenti më i vizituar në Zvicër.

Një pjesë të madhe të famës së saj ajo ia detyron poemës së Lord Byronit “I burgosuri i Chillonit”. Po, bëhet fjalë për atë Byronin e famshëm nga Anglia që ka bredhur edhe viseve shqiptare, ka shkruar poezi e poema, ka pozuar me veshje kombëtare shqiptare dhe e ka vizituar Ali Pashë Tepelenën.

Në Vevey, Montreux dhe Villeneuve ka jetuar edhe piktori i madh austriak Oskar Kokoschka (1886-1980). Ai kishte lidhje me avangardën artistike të Berlinit para se të bëhej figurë qendrore e ekspresionizmit.

Kokoschka u vendos në vitin 1953 në Villa Delphin në Villeneuve dhe jetoi aty me gruan e tij Olda deri kur vdiq më 1980 në spitalin e Montreux. Më 1939 Kokoschka takoi në Londër piktorin shqiptar Çatin Saraçi.

Ata u bënë miq të mëdhenj, ndanë një studio në Kensington në Stratford Road, punuan së bashku. Oskar Kokoschka ishte adhurues i punës së Çatin Saraçii, i cili ishte lindur në Shkodër. Dëshmi e miqësisë së tyre është edhe një portret i Saraçit i punuar nga Kokoschka. /Telegrafi/

Pse 28 qershori i vitit 1989 tregon shumë për historinë e Kosovës?

1. Para 28 qershorit ishte 26 qershori. I vitit 1989. Atë ditë, në revistën gjermane “Der Spiegel”, doli një intervistë me kritikun letrar nga Kosova, Ibrahim Rugova. Ishte intervista e parë e tij në shtypin perëndimor. Në faqet 159 dhe 160, lideri i ardhshëm historik i Kosovës, me një akribi bindëse, renditi faktet historike, rreziqet që kanoseshin nga shovinizmi në rritje brenda shoqërisë serbe dhe e përfundoi intervistën me një paralajmërim profetik: “Nëse Serbia vazhdon të përpiqet të shtypë identitetin tonë kombëtar, atëherë do të ketë një kryengritje”.

2. Më 28 qershor 1989, në Gazimestan aterroi me helikopter Sllobodan Millosheviqi. Propaganda serbe tha se aty ishin tubuar 2 milionë serbë për të (për)kujtuar Betejën e Fushë Kosovës kundër osmanëve, të zhvilluar 600 vjet më parë. Agjencia e lajmeve Reuters e vlerësoi në 600 mijë numrin e pjesëmarrësve. Burime të tjera pretendojnë se atë ditë në Kosovë u mblodhën 1 milion serbë e serbe. Ata erdhën me trena, me autobusë, me vetura private. Ceremonia nisi me muzikë klasike të Beethovenit, me një kor prej 100 popash dhe me himnin shtetëror. Porosia më brutale nga fjalimi i Millosheviqit ishte kjo: “Gjashtë shekuj më vonë, sot, sërish jemi në beteja dhe para betejave. Ato nuk janë të armatosura, megjithëse as të tilla ende nuk përjashtohen”.

I çmenduri ishte i sinqertë: i paralajmëroi luftërat kundër popujve të tjerë, luftërat për Serbinë e Madhe. Mbarë udhëheqja serbe e jugosllave ishte e pranishme në Gazimestan. Kryeministri jugosllav Ante Markoviq, një ekonomist i përkrahur nga Perëndimit, por pa mbështetje nga liderët komunistë, kryetari i Kryesisë së Jugosllavisë, Janez Dërnovshek, një slloven që më parë kishte bërë karrierë si diplomat jugosllav, mes tjerash në Kajro të Egjiptit, ministri i Mbrojtjes Velko Kadijeviq, një nga figurat më proruse në udhëheqjen e kohës, ministri i Punëve të Brendshme Petar Graçanin, ministri i Jashtëm Budimir Lonçar, i cili në një intervistë për gazetën franceze “Le Monde” gënjeu se shqiptarët janë ardhacakë në Kosovë.

Morën pjesë edhe përfaqësues diplomatikë të rreth 50 vendeve, të akredituar në Jugosllavi. Interesante ishte se kush nuk mori pjesë në këtë orgji nacionaliste serbe: anëtari kroat i Kryesisë jugosllave, Stipe Shuvar, ambasadorët e pothuajse të gjitha vendeve perëndimore, mes tyre edhe ambasadori amerikan Warren Zimmermann - për këtë ai u ndëshkua nga Millosheviqi, i cili refuzoi ta pranonte në audiencë për nëntë muaj.

3. Shënimi i 600-vjetorit të Betejës së Kosovës ishte më shumë një rast për të mobilizuar nacionalizmin serb me mite e legjenda. “Disa javë më parë në Serbi trazimi kombëtar ndihej në çdo hap. Eshtrat e knezit serb Lazar, i cili mbeti i vrarë në Betejën e Kosovës, shëtiteshin nëpër ish-Jugosllavi dhe shërbenin si vende pelegrinazhi. Në Gazimestan, ikonat e Jezu Krishtit, Car Llazarit dhe Sllobodan Millosheviqit shiteshin bashkë”, shkruan historiani britanik Noel Malcolm në librin e tij mbi historinë e Bosnjës. Sa dhe çka dihet për Betejën e Kosovës të vitit 1389?

Ka aq pak burime primare, saqë është e dyshimtë nëse Beteja e Kosovës është zhvilluar fare. Këto fjalë i ka thënë Sima Cirkoviqi, një nga historianët e paktë serbë që janë përpjekur të mbajnë pak distancë profesionale ndaj Betejës së Kosovës. Si në pothuajse asnjë betejë tjetër, te Beteja e Kosovës vërehet fuqia shkatërruese e kujtesës. Ajo përdoret e keqpërdoret nga ideologët serbë për t’u viktimizuar si popull, për ta shfrytëzuar si beton për forcimin e nacionalizmit dhe hegjemonizmit, si dhe për të treguar gjoja superioritet ndaj popujve të tjerë.

Për këtë nuk zgjidhen mjete manipulimi. Çka “dihet” për Betejën e Kosovës është kryesisht prodhim i propagandës së shekullit të 19-të, kur shumë popuj përjetuan zgjimin e tyre kombëtar. Në shekullin e 20-të – me përjashtim të periudhës së sundimit të Josip Broz Titos – miti i Betejës së Kosovës u përdor nga Beogradi për të legjitimuar pushtimet, vrasjet masive, gjenocidin në Srebrenicë dhe krimet gjithandej në Ballkan. Nga ky këndvështrim, miti serb i Fushë Kosovës është i rëndësishëm, por jo për nga vlerat, por për nga fuqia e tij destruktive.

4. Për fatin e Ballkanit më e rëndësishme dhe më vendimtare është Beteja e Dytë e Kosovës e vitit 1448. Asaj i priu hungarezi Janosh Huniadi. Një koalicion katolik kundër një koalicioni islamik. Beteja përfundoi me disfatën e Huniadit. Kjo betejë, shkruan historiani zviceran Oliver Jens Schmitt, e vulosi fatin e Ballkanit, jo ajo e vitit 1389. Ka supozime, por s’ka dëshmi të bindshme që Skënderbeu ka marrë pjesë në Betejën e Kosovës të vitit 1448. E dëshmuar, ndërkaq, është se komandantët serbë nuk morën pjesë në luftën e vitit 1448. Ata tashmë ishin shndërruar në vasalë të Perandorisë Osmane, duke i ndihmuar sulltanët të pushtonin Ballkanin.

Që nga shekulli i 19-të, ideologët nacionalë serbë e mashtrojnë botën perëndimore se në Fushë Kosovë e kanë mbrojtur krishterimin dhe Perëndimin. E kundërta është e vërtetë, sidomos sa i përket betejës së vitit 1448. Për ta diskredituar Huniadin, në epikën popullore serbe pretendohet se Huniadi vonë ka arritur në Kosovë (“Kasno Janko na Kosovo stiže”), pra kur erdhi më 1448 tashmë ishte vonë. Gjithsesi, vonë për serbët, të cilët tashmë ishin aranzhuar me rolin e vasalëve të sulltanëve. Konstrukti mitik i Betejës së Kosovës së vitit 1389 e shpalosi krejt fuqinë e mobilizimit politik për aventura të përgjakshme më 28 qershor 1989.

5. Më 26 qershor 1989, Ibrahim Rugova paralajmëroi Perëndimin mbi rrezikun e gjakderdhjes në Ballkan si pasojë e kërcënimeve të nacionalizmit serb. Ditën tjetër, më 27 qershor, ministrat e Jashtëm të Hungarisë dhe Austrisë – Gyula Horn dhe Alois Mock – u takuan afër pikës kufitare Sopron dhe Klingebach dhe prenë simbolikisht telat me gjemba të kufirit midis dy vendeve. Fotografia e tyre hyri në histori si moment i heqjes së Perdes së Hekurt.

6. Revista e pavarur serbe “Vreme”, para disa vitesh, pati botuar një kronologji të ngjarjeve që shënuan vitin 1989 në Jugosllavi. Më 28 shkurt, në Beograd u mbajt një tubim i madh, gjatë të cilit turma kërkoi arrestimin e liderit të atëhershëm partiak të Kosovës, Azem Vllasi. Sllobodan Millosheviqi tha se do të ketë arrestime. Dhe kjo ndodhi. Vllasi u arrestua dhe u nxor para gjyqit në Mitrovicë, ku u zhvillua një proces i montuar politik. Millosheviqi propozoi një hua popullore për rilindjen ekonomike të Serbisë. Nga Italia në Cetinje u transferuan mbetjet mortore të mbretit Nikolla dhe mbretëreshës Milena.

“Vreme” përmend edhe rastin e Boris Muzheviqit, anëtar i Kryesisë së Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë nga Sllovenia. Muzheviq u keqtrajtua nga polici serb Petko Gavriq për shkak se gjoja s’ishte ndalur me urdhër të policisë dhe s’kishte leje për drejtimin e automjetit. Duhet plotësuar këtu këtë ngjarje me informata shtesë: Gavriq nuk pati asnjë pasojë, ndërsa Muzheviq hyri në historinë sllovene si “i rrahuri i parë” - një shenjë e qartë e eskalimit të situatës nga nacionalizmi serb në rritje. Fakti që një funksionar i lartë slloven i federatës mund të goditej nga një polic serb pa pasoja tregonte se as pozita e lartë nuk të mbronte dhe se institucionet federale kishin filluar të shpërbëheshin. Muzheviq, përkthyes në sllovenisht i teksteve të filozofit marksist italian Antonio Gramsci, vdiq në tetor të vitit të kaluar.

Një ndër episodet më tragjikomike të vitit 1989 ishte “treni i vëllazërim-bashkimit” nga Sllovenia në Serbi. Ndërsa udhëheqja serbe e tensiononte situatën me mitingje nacionaliste anekënd Jugosllavisë, politikani komunist slloven Jozhe Smole organizoi një udhëtim me tren nga Sllovenia në Serbi me qëllim të qetësimit të gjandjes. Në Beograd, Smole vallëzoi me politikanen serbe Radmila Angjellkoviq. Në mediat e kohës ajo, për shkak të stilit të vallëzimit, u quajt “Rada Llambada”. Smole, po aq sa komunist, ishte edhe realist. Trenin e vitit 1989 e përshkroi kështu: “Tren i vëllazërimit po, tren i bashkimit – jo. Jemi tepër të ndryshëm për të qenë bashkë”.

7. Më 1989 vdiq Danilo Kish, njëri nga kritikët më të ashpër të nacionalizmit serb, i cili ishte shpërngulur në Francë. Atëbotë përmendej si kandidat për Çmimin Nobel për Letërsi. (Përkthyes i veprave të tij në shqip ishte edhe Jusuf Gërvalla). Kish u lind më 1935 në Suboticë; babai ishte hebre hungarez, nëna malazeze. Kish i shpëtoi Holokaustit pasi prindërit e pagëzuan si të krishter në vitin 1939. I ati i tij u ekzekutua në kampin e Auschwitzit. Së bashku me të ëmën dhe të motrën, Kish u vendos në Mal të Zi në vitin 1947 me ndihmën e Kryqit të Kuq.

Pas luftës, Kish studioi letërsi në Beograd (1954-1958) dhe filloi të punonte si përkthyes nga hungarishtja, frëngjishtja dhe rusishtja. Në të njëjtën kohë, ai publikoi poezi, ese dhe tregime të shumta, si dhe romane e vëllime me tregime që nga viti 1962. Romani i tij “Një varr për Boris Davidoviqin”, i botuar në vitin 1976, ndikoi që të shihej me sy të keq nga regjimi. Ishte po ashtu në shënjestër të elitës nacionaliste letrare dhe politike serbe.

Më 1989 basketbollisti Vlade Divac nënshkroi kontratë trevjeçare me Lakers. Në Beograd erdhën për vizitë delegacione nga Afrika, Azia e Amerika Latine për samitin e radhës të Lëvizjes së të Painkuadruarve. Lideri i Libisë Muamar al-Gadafi i dhuroi një deve Kopshtit Zoologjik të Beogradit. Ishte ndër ngjarjet e pakta humoristike të atij viti. /Telegrafi/

1. Ingeborg Bachmann (1926-1973) është ndoshta autorja më interesante e hapësirës gjermanishtfolëse, së paku e shekullit të 20-të.

2. Ajo ishte e bindur se për zjarrin mund të shkruash vetëm nëse e ke djegur dorën.

3. Profecia e saj është trishtuese: ajo vdiq nga zjarri në banesën e saj. Rrethanat, edhe sot, janë të errëta, të mistershme.

4. Ingeborg Bachmann ishte bija e një nazisti nga Klagenfurti i Austrisë. Pas Luftës së Dytë provoi dhe përjetoi të pamundshmen: u dashurua me Paul Celanin, poet hebre nga Ukraina, autor i poezisë frikshëm madhështore “Fuga e vdekjes”. Celan vdiq duke u hedhur në lumin e Seines (Paris). Bachmann i shkroi Celanit: “Është një dashuri e bukur kjo të cilën e jetoj bashkë me ty, dhe vetëm sepse kam frikë se mos them shumë, nuk them se ajo është më e bukura”.

5.“Të gjithë burrat janë të sëmurë.” Ingeborg Bachmann besonte se fashizmi fillon te raporti mes dy njerëzve.

6. Megjithatë, edhe pa burra s’bën, siç e tregojnë lidhjet e saj spektakulare. Bachmann tërhiqte shikimet e tyre. Nganjëherë i testonte burrat. Sapo i shihte tre burra, bënte sikur i ra diçka nga çanta në tokë. Dhe vështronte se si atyre tre burrave u bashkohej edhe një i katërt për t’ia dhënë gjësendin që i kishte rënë në tokë.

7. Ingeborg Bachmann ishte feministe pa e cilësuar veten të tillë.

8. Ajo shkroi për (pa)mundësitë e dashurisë. Lidhja e saj katërvjeçare me shkrimtarin zviceran Max Frisch nxit debate edhe sot. Ekzistojnë dy tabore: adhuruesit e Ingeborg Bachmannit dhe mbrojtësit e Max Frischit. Adhurueset e Bachmannit e urrejnë Max Frischin; në sytë e tyre ai është “reklamaxhi” që sheh vetëm veten, “terrorist i normalitetit” ose “pashërueshëm i shëndoshë” - këto janë disa nga etiketat që i ngjiten atij.

9. Në banesën e përbashkët afër Zürichut, Bachmann gjeti ditarin e Max Frischit, nga përmbajtja e të cilit u ndie e lënduar. Bëri atë që bëjnë njerëzit në afekt: e asgjësoi. Kështu nisi larja e hesapeve mes tyre.

10. Bachmann shkroi romanin “Malina” (1971), një histori dashurie tragjike. Max Frisch shkroi romanin “Le të themi se quhem Gantenbein” (1964). Në të dy veprat rrjedhin përvoja nga lidhja e tyre. Bachmann shkruan: “Do të vijë një ditë kur njerëzit do të rizbulojnë savana dhe stepa, do të shpërndahen jashtë dhe do t’i japin fund skllavërisë së tyre, kafshët do t’u afrohen njerëzve nën diellin e lartë, atyre që janë të lirë, dhe do të jetojnë në harmoni (...)”. Frisch shkruan: “Çdo njeri shpik herët a vonë një histori që e merr për jetën e tij [...] ose një varg të tërë historish”.

11. Bachmann pinte duhan. Ishte modë e kohës, ishte edhe akt rezistence ndaj burrave (burrat dhe duhani, një histori më vete). Njëqind Gitane në ditë. Markë franceze, duhan i zi korb; tymi i tij ua zverdhte gishtat e dorës si këmbët e sokolit.

12. Të dhëna biografike. Ingeborg Bachmann u lind në vitin 1926 në Klagenfurt, një qytet afër kufirit me Slloveninë. Studioi filozofinë, gjermanistikën dhe psikologjinë në tri qytete austriake: Innsbruck, Graz dhe Vjenë. Në punimin e doktoratës u mor me filozofin Martin Heidegger. Pasi botoi poezitë e para në shtypin e kohës, filloi të punojë për radiostacionin e ushtrisë amerikane në Vjenë, “Rot-Weiss-Rot”, ku u mor kryesisht me përpunime radiofonike të dramave bashkëkohore anglo-amerikane dhe franceze. Në vitin 1953 u shpërblye me Çmimin e Grupit 47 për vëllimin e saj të parë me poezi - “Die gestundete Zeit” (“Koha e shtyrë”).

13. Bachmann shkruan: “Rininë e kalova në Kärnten, në jug, pranë kufirit, në një luginë që ka dy emra - një gjerman dhe një slloven. Shtëpia ku paraardhësit e mi banuan brez pas brezi - austriakë dhe vendas sllovenë - mban edhe sot një emër që tingëllon i huaj. Kështu, pranë kufirit ndodhet sërish kufiri: kufiri i gjuhës - dhe unë ndihesha në shtëpi si andej, ashtu edhe këndej, me historitë e shpirtrave të mirë dhe të këqij të dy e tre vendeve; sepse matanë maleve, pas një ore rrugë, shtrihet Italia. Besoj se ngushtica e kësaj lugine dhe vetëdija e të qenmit afër kufirit kanë ndikuar që të kem mall për vende të largëta. Kur mbaroi lufta, u largova dhe mbërrita me padurim e pritshmëri në Vjenë, që kishte qenë e paarritshme në imagjinatën time. Ajo u bë sërish një atdhe në kufi: midis Lindjes dhe Perëndimit, midis një të kaluare të madhe dhe një të ardhmeje të errët. Dhe, nëse më vonë kam shkuar edhe në Paris e Londër, në Gjermani dhe Itali, kjo thotë pak, sepse në kujtesën time rruga nga lugina drejt Vjenës do të mbetet gjithmonë rruga më e gjatë”.

14. Në 100-vjetorin e lindjes së Ingeborg Bachmannit janë ribotuar vepra të saj. Janë botuar letërkëmbime. “Ingeborg Bachmann - dikush që dikur isha unë” titullohet portreti më i ri filmik. Po mbahen lexime, seminare, takime (për)kujtimore, janë hapur ekspozita. Romani i saj “Malina” do vihet në skenë si operë në Berlin.

Fleur Jaeggy, shkrimtare zvicerane 85-vjeçare, sapo ka botuar një rrëfim mbi miqësinë e saj me Ingeborg Bachmannin; quhet “Ditët e fundit të Ingeborgut”. Ato ishin, siç u tha, shoqe. Ishin edhe diçka më shumë? Dashuria më e madhe e jetës së tyre? Supozim. Spekulim. Në verën e vitit 1971, kur liria dukej e pakufishme, ato u nisën me një Alfa Romeo të kuq nga Roma drejt bregdetit të Toskanës. Donin të kalonin një muaj bashkë. Të izoluara nga bota. Det. Diell. Not. Jetë. Nganjëherë vinin njerëz për vizitë: shkrimtari italian Italo Calvino, shkrimtari gjerman Uwe Johnson. Dy vjet më vonë Bachmann vdes dhe për Fleur Jaeggyn fillon një fazë e gjatë pikëllimi. Mbi 50 vjet më vonë ajo vjen me këtë libër me pak fletë e me shumë domethënie.

15. Dhe, për fund, edhe kjo nga Bachmann: “Ashtu siç përpiqet shkrimtari t’i nxisë të tjerët drejt së vërtetës nëpërmjet përshkrimit, ashtu edhe të tjerët e nxisin atë, kur ia bëjnë me dije, nëpërmjet lavdërimit dhe qortimit, se kërkojnë prej tij të vërtetën dhe duan të arrijnë në atë gjendje ku u hapen sytë. E vërteta është e përballueshme për njeriun”.

Më shumë se 10 milionë gjermanë e gjermane u anëtarësuan në partinë naziste. Arkivi Kombëtar Amerikan i ka bërë tani publike fletëanëtarësitë e tyre, pastaj gazetat gjermane kanë publikuar në rrjet makina kërkimi: tani miliona gjermanë po interesohen për të kaluarën e familjarëve të tyre.

I.

80 vjet më parë shumë familje gjermane morën një pako me ushqime. Në pako shkruante me shkronja të mëdha «CARE». Dhurata vinte nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të cilat më 1945 kishin mposhtur regjimin barbar nazist. Brenda pakos kishte çokollatë, kafe, gjalpë, vaj, qumësht pluhur etj. Shumë nga këto produkte gjermanët nuk i kishin parë kurrë. Kishte qytete gjermane që i luteshin autoriteteve të mos i linin të vdisnin urie. 30 milionë njerëz ishin të zhvendosur. Organizata «CARE» u themelua në nëntor 1945 nga 22 shoqata bamirëse amerikane, me emrin «Cooperative for American Remittances to Europe». Pakot e para arritën në Bremerhaven të Gjermanisë veriore më 15 korrik 1946. Vetëm gjatë viteve 1946/47 tre milionë njerëz mbijetuan falë «CARE». Kur sovjetikët bllokuan Berlinin, «CARE» ishte organizata e vetme private që vazhdoi ndihmën për Berlinin Perëndimor.

II.

80 vjet më vonë e kaluara naziste vazhdon të jetë e pranishme në shoqërinë gjermane. Disa familje kujtojnë ndihmën amerikane nëpërmjet pakove «CARE», të tjerat - duhet të jenë miliona familje ndërkohë - janë duke kaluar shumë kohë në uebfaqet e gazetës «Süddeutsche Zeitung» dhe të përjavshmeve «Der Spiegel» dhe «Die Zeit». Këto media të rëndësishme gjermane kanë instaluar në faqet e tyre digjitale makina kërkimi, nëpërmjet të cilave gjermanët mund të verifikojnë nëse paraardhësit e tyre - gjyshi, gjyshja, daja, tezja - kanë qenë apo jo anëtarë të partisë naziste NSDAP. Si u bë kjo e mundur? Sërish falë amerikanëve. Më saktë: në mars të këtij viti Arkivi Kombëtar i SHBA-së publikoi në internet miliona karta anëtarësimi të NSDAP-së. Tani, për të marrë përgjigjen e thjeshtë në pyetjen se «a ka qenë gjyshi im anëtar i partisë naziste», nuk duhet të hulumtohet me javë të tëra nëpër arkiva - mjafton një klikim dhe brenda pak sekondash sistemi e jep përgjigjen.

III.

Nga këndvështrimi i jashtëm përballja e gjermanëve me të kaluarën shikohet si shembullore. Por kjo histori është pak më komplekse. Menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore gatishmëria për të pranuar krimet e nazistëve pothuaj nuk ekzistonte. Shumë nazistë vazhduan karrierën e tyre në administratën e re. Kancelari i parë i Gjermanisë Perëndimore, Konrad Adenauer, kështu e arsyetoi tolerimin e nazistëve në sistemin e ri: «Nuk derdhet uji i ndotur kur s'ke ujë të pastër».

Katër ngjarje apo zhvillime ndikuan që shumë gjermanë të heqin dorë nga mohimi i krimeve naziste. E para: procesi kundër Adolf Eichmannit më 1961-62. Eichmann ishte organizatori kryesor i deportimit të mbi 1,5 milionë hebrenjve. Në maj të vitit 1960 ai u kap nga shërbimi sekret izraelit Mossad në Argjentinë, ku ishte fshehur pas Luftës së Dytë Botërore. Eichmann u gjykua në Jerusalem dhe u dënua me varje. (Një fusnotë: fotografitë ikonike të Eichmannit në sallën e gjyqit dhe në qeli i ka shkrepur Gjon Mili, fotografi i famshëm amerikan me origjinë shqiptare. Mili u lind më 1904 në Korçë dhe nëpërmjet Rumanisë emigroi në SHBA). Procesi kundër Eichmannit e ballafaqoi masën e madhe të gjermanëve me krimet naziste.

Ngjarja e dytë lidhet me lëvizjen e studentëve të vitit 1968. Të rinjtë e rebeluar pyetën prindërit: «Çfarë bëtë ju gjatë nazizmit?» Këtu nisi thyerja e heshtjes brenda familjeve. Ngjarja e tretë ka të bëjë me serinë televizive amerikane «Holocaust» të vitit 1979, në të cilën luajti edhe aktorja e famshme Meryl Streep. Kjo seri nuk prezanton shifra abstrakte, por përshkruan fate konkrete viktimash. Miliona gjermanë e shikuan serinë dhe panë se çfarë tragjedish kishte shkaktuar nazizmi. Ngjarja e katërt i përket fjalimit historik të presidentit Richard von Weizsäcker, mbajtur më 8 maj 1985, në 40-vjetorin e përfundimit të luftës. Ai e quajti 8 majin e vitit 1945 si «ditë çlirimi», jo ditë humbjeje.

IV.

Bërja publike e fletëanëtarësimeve u jep mundësi gjermanëve që sërish, tash në epokën digjitale, të gërmojnë në të kaluarën e familjeve të tyre. «Süddeutsche Zeitung» ka botuar, për shembull, një tekst impresiv të një gazetareje, e cila ishte rritur me rrëfimin se gjyshi i saj ishte vetëm hero. Ai ishte vrarë nga nazistët më 1945 pasi ishte angazhuar që qyteti i tij i lindjes t'u dorëzohej amerikanëve, ngaqë rezistenca nuk kishte më kuptim. Tani një klikim në makinën e kërkimit ka nxjerrë në sipërfaqe një anë tjetër të gjyshit të saj: ai rezulton të ketë qenë anëtar i partisë naziste. A ishte kryengritës? Jo, është përgjigjja e prerë e një arkivisti. Por a mund të etiketohet vetëm si nazist? Jo. Sepse në një moment ai tregoi kurajë civile kundër nazistëve. Historia është e ndërlikuar. Një gazetar tjetër i «Süddeutsche Zeitung» pyet veten se përse stërgjyshja e tij u anëtarësua në partinë naziste, ndonëse më 1939 në Szpęgawsk, në jug të Gdańskut polak, nazistët pushkatuan rreth 7000 polakë. Afër vendit të krimit gjendej prona familjare e paraardhësve të gazetarit.

V.

Gazeta «Süddeutsche Zeitung» i ka kushtuar gjithmonë vëmendje të veçantë përballjes me të kaluarën naziste të Gjermanisë. Kjo lidhet edhe me faktin se selia e saj ndodhet në München, qytet që gjatë regjimit nazist njihej si «Kryeqyteti i Lëvizjes» («Hauptstadt der Bewegung»), shkruan në një njoftim «Süddeutsche Zeitung». Në München u themelua partia naziste NSDAP. Këtu Adolf Hitleri ndihej si në shtëpinë e vet. Në München administrohej edhe regjistri qendror i anëtarëve të NSDAP-së.

Nganjëherë historia prodhon ngjarje të pabesueshme. Numri i parë i «Süddeutsche Zeitung» u shtyp me pllaka tipografike të prodhuara nga shkrirja e shkronjave prej plumbi të përdorura për shtypjen e librit të Hitlerit, «Mein Kampf» («Lufta ime»).

Që në fillimet e saj, gazeta synonte t'u drejtohej, siç thuhej në parathënien e numrit të parë të 6 tetorit 1945, të gjithë atyre që ishin të bashkuar «në urrejtjen ndaj shtetit totalitar dhe në neverinë ndaj çdo gjëje që përfaqësonte nacional-socializmin».

3 milionë euro për të subvencionuar policat e mërgimtarëve me rroga të Zvicrës - kjo nuk duhet të jetë zgjidhje e përhershme. Ndani këto para për ndonjë punë më të dobishme për Kosovën!

Qeveria e Kosovës paska vendosur të ndajë 3 milionë euro për të subvencionuar policën kufitare, siç thuhet, «për mërgatën tonë që vjen me vetura në vizitë përgjatë kësaj periudhe», pra gjatë verës.

Vendimi i parë për të mbuluar shpenzimet e policës u mor që në vitin 2020, kur VV bashkëqeveriste me LDK-në (formalisht vendimin e pati nënshkruar ministrja e Financave që vinte nga LDK-ja). U tha atëbotë se bëhej fjalë për një «zgjidhje të përkohshme» derisa të gjendej zgjidhja e përhershme, pra anëtarësimi i Kosovës në sistemin europian të Kartonit të Gjelbër.

Zyrtarë të Kosovës kanë përmendur dy arsye pse Kosova nuk po pranohet në këtë sistem: a) Kosova nuk është anëtare e OKB-së dhe b) numri i madh i veturave të pasiguruara.

Para se të vinte në pushtet, Lëvizja Vetëvendosje premtoi se do të angazhohej për ta zgjidhur këtë problem. Nuk e zgjidhi, madje atë «zgjidhjen e përkohshme» (subvencionimin) duket se e ka bërë zgjidhje të përhershme. Ndan para çdo vit për të subvencionuar policën e sigurimit.

Kjo praktikë duhet të marrë fund. Në të kaluarën polica e sigurimit ka kushtuar mbi 40 euro për një muaj. Ndërkohë është zbritur në 20.

Për dy javë kushton vetëm 15 euro. Kjo shumë është e përballueshme për çdo mërgimtar, sidomos kur merret parasysh se mërgimtarët udhëtojnë gratis me vetura nëpër autostradat e Kosovës.

Në Zvicër vinjeta vjetore për autostradë kushton 40 franga. Nëse një mërgimtar niset nga Zürichu për në Kosovë, ai duhet të paguajë gati 10 euro për vinjetën e Austrisë, 15 euro për tunelin Tauern, 9 euro për tunelin Karavanke (në kufi me Slloveninë). Nuk mbaron me kaq.

Vetëm për të kaluar nëpër Slloveni vinjeta kushton 16 euro. Rreth 20 euro duhet t’i paguhen shtetit kroat për të kaluar në autostradën e tij nga kufiri me Slloveninë deri në kufi me Serbinë.

Minimum 15 euro paguan kush kalon me veturë nëpër Serbi. (Pak a shumë këto janë çmimet, mund të ketë ndonjë ndryshim minimal). Total rreth 90 euro vetëm për tarifa rrugore nga Zürichu deri në kufi me Kosovën.

Kosova është ndër vendet më të varfra në Europë. Rroga mesatare është vetëm 639 euro (të dhënat e Agjencisë së Statistikave të Kosovës nga qershori 2025). Rroga mesatare në Zvicër është rreth 7400 euro. Dallimi mes buxheteve të dy vendeve më mirë të mos përmendet fare këtu.

Qeveria duhet t’ia shpjegojë opinionit pse nuk po arrihet zgjidhja për Kartonin e Gjelbër. Këtë duhet ta bëjë duke komunikuar me opinionin. Me gjuhë të thjeshtë, me argumente bindëse. Vetëm kështu sigurohet edhe mirëkuptimi i njerëzve. Moskomunikimi është ofendim i opinionit.

Një ndër pyetjet, të cilave duhet t’u përgjigjet urgjentisht qeveria, është edhe kjo: a vazhdon të jetë arsye për mospranimin e Kosovës në sistemin e Kartonit të Gjelbër numri i madh i veturave të pasiguruara në Kosovë?

Nëse po, atëherë pse nuk rregullohet kjo punë? Nëse jo, cilat janë arsyet e tjera për këtë bllokadë? A ka deputetë të partisë në pushtet që merren me këtë çështje apo të gjithë e kanë kufizuar punën e tyre me kopalla nëpër Facebook dhe me futje pykash?

3 milionë euro për të subvencionuar policat e mërgimtarëve me rroga të Zvicrës - kjo nuk duhet të jetë zgjidhje e përhershme. Mendoj se shumë mërgimtarë do të pajtoheshin nëse këto 3 milionë euro do të ndaheshin për bursa studentësh nga Kosova që studiojnë shkencat teknike në ndonjë universitet europerëndimor apo amerikan.

Kjo vetëm një ide. Me siguri ka edhe ide të tjera më të mira. Për shembull kjo shumë mund të investohet në përmirësimin e shërbimeve shëndetësore në mënyrë që më pak pacientë të shkojnë për trajtim në Stamboll apo në Shkup.

Qeveria duhet të ketë më shumë menaxherë që kryejnë punë dhe më pak llafazanë. Më së miri do të ishte: të mos ketë fare llafazanë. /Telegrafi/

E kam shkruar disa herë - së fundi më 6 qershor - se protesta në Tiranë u përket qytetarëve të Shqipërisë. Ata janë të revoltuar me regjimin e tyre, i cili u rri mbi kokë, dhe ata duhet të përballen me të. Kjo nuk është protestë që u përket kosovarëve dhe tetovarëve (as atyre imagjinarë të kryeministrit të Shqipërisë, i cili është bërë shumë i zellshëm në kërkimin e armiqve të jashtëm, poliagjentëve dhe imperialistëve të algoritmit). Duket se ka shikuar si tepër filma të Kinostudios “Shqipëria e Re”.

Partitë politike të Kosovës, edhe pas tri javësh protestash masive në Shqipëri, kanë zgjedhur të heshtin. Kjo do të thotë se duan të tregojnë qartë që nuk përzihen në zhvillimet politike në Shqipëri. Kjo qasje duhet përshëndetur.

Mund të ketë individë nga Kosova që zbresin në sheshet e Tiranës për të mbështetur protestën. Mund të ketë të tillë edhe nga Tetova. Por roli i tyre është i papërfillshëm, inekzistent. Megjithatë, kryeministri i Shqipërisë nuk duhet të humbë kohë me tekste të gjata në rrjete sociale. Nëse vërtet mendon se flamingot po i vijnë nga Ferizaj dhe jo nga Zvërneci, atëherë le t’ua ndalojë hyrjen në Shqipëri flamingove kosovare, edhe atyre që eventualisht kanë ardhur me kamion dhe kanë gënjyer se janë nga diaspora. Një kamion mund të bart ndoshta 70 veta. Por 70 mijë të tjerë në qendër të Tiranës janë shtetas të Shqipërisë.

Megjithatë, Edi Rama mund t’i zbulojë lehtë këta edepsëz e edepsëze kosovarë. Shefen e shërbimit sekret e ka importuar nga Kosova me buçima tamtami dhe ajo, me siguri, ka kapacitet që, me hafijet e saj, të zbulojë armikun e jashtëm kosovar. Me ata kosovarët e tjerë që mbrojnë çdo mbrapshti të Edi Ramës, as kryeministri i Shqipërisë, as regjimi i tij, as ministrat e tij nuk kanë asnjë problem. Kosovarët kritikë janë të padëshiruar, ndërsa kosovarët që i duartrokasin qeverisë së Shqipërisë janë të mirëpritur. Të parët ofendohen se po flasin “atë dialektin e rëndë kosovar”; të dytët - pa marrë parasysh sa të çalë mund ta kenë diksionin - trajtohen sikur të ishin pjesëmarrës në Kongresin famoz për standardizimin e gjuhës më 1972.

Meqë kryeministri i Shqipërisë paska aq shumë dëshirë që fajin për ngjarjet në vendin e tij t’ua lërë njerëzve jashtë Shqipërisë, e sidomos shqiptarëve të Kosovës, është e udhës të kujtojmë këtu se, nëse ka një politikan të Tiranës që brutalisht ka ndërhyrë negativisht në çështjet e Kosovës, emri i tij është Edi Rama.

Ka qenë i pari që i vendosi sanksione Kosovës, duke anuluar mbledhjet e përbashkëta të qeverive.
Ka shkruar një letër-propozim për asociacionin e komunave serbe në Kosovë dhe ua ka dërguar kancelarit gjerman dhe presidentit francez. (Merreni me mend sikur një kryeministër apo president i Kosovës të shkruante një dokument për një autonomi të pakicës greke në Zvërnec dhe këtë letër t’ia dërgonte qeverisë gjermane, franceze dhe greke.)

Edi Rama e ka quajtur veriun e Kosovës “tokë e askujt”. (Si tingëllon në Tiranë po të dilte një udhëheqës kosovar e të thoshte: “Zvërneci - kjo tokë e askujt?”)

Sa herë që presidenti i Serbisë ka rënë në hall për shkak të politikave të tij autokratike, kryeministri i Shqipërisë i ka dalë në ndihmë - herë duke qortuar BE-në (imagjinojeni!) pse po i kërkonte Serbisë t’u bashkohej sanksioneve kundër Rusisë, herë duke shkruar editorial bashkë me Aleksandër Vuçiqin për një gazetë gjermane, ku të dy tregoheshin të gatshëm të hiqnin dorë nga anëtarësimi i plotë në BE.

Me pothuajse të gjithë kryeministrat e Kosovës Edi Rama ka pasur përplasje - njërin deshi ta hidhte në gjyq (R. Haradinajn), tjetrin (I. Mustafën) e qortoi pse nuk deshi të bëhej pjesë e “Mini-Schengenit Ballkanik”, projektit për zemër të Edi Ramës dhe Aleksandër Vuçiqit; me Albin Kurtin Rama ka një raport të veçantë: dikur e quante partinë e Kurtit “pasuri kombëtare”, ndërkohë raportet janë prishur. Për këtë, një pjesë të fajit e bart edhe Kurti për shkak të ambicieve të tij fluturuese në të kaluarën, përfshirë pjesëmarrjen në zgjedhje në Shqipëri. Për fat të mirë nuk e ka përsëritur këtë gabim në zgjedhjet e fundit në Shqipëri.

E kam shkruar vite më parë dhe po e përsëris: asnjë ndryshim në Shqipëri nuk vjen, nuk mund të vijë dhe nuk duhet të vijë nga jashtë. Ndryshimi vjen nga brenda, kur të piqen kushtet. Secili kryeministër i Kosovës duhet të përqendrohet në punët e Kosovës. Ato duhet të gëzojnë prioritet. Përrallat e VV-së për “bashkim kombëtar sapo të vijmë në pushtet” mbetën - përralla. Vetëm naivët mund të kenë besuar se bëhej fjalë për premtim serioz. Ama këto përralla dikur i pëlqenin Edi Ramës. Pothuaj në sinkron me VV-në, ai më 2018, gjatë një fjalimi në Kuvendin e Kosovës me rastin e 10-vjetorit të pavarësisë, propozoi që Shqipëria dhe Kosova të kenë një president të përbashkët. Deputetët e VV-së hynë në sallë vetëm kur nisi të flasë ylli i tyre nga Tirana, Edi Rama. Fillimin e seancës vëvëistët e bojkotuan meqë ua vriste veshët dhe ndjenjat patriotike himni i Kosovës. Buxheti i Kosovës, ndërkaq, nuk i ka penguar kurrë këta njerëz. Ata të tjerët para tyre në pushtet jo se jo.

Po shihet tashmë se përzierja e eksponentëve të VV-së në Maqedoni nuk u solli ndonjë të mirë shqiptarëve të atjeshëm. Kjo nuk do të thotë se do të kishin kaluar më mirë me BDI-në në pushtet, e cila u zhyt në korrupsion dhe - siç po shihet hapur - nuk ka zgjidhur shumicën e çështjeve për të cilat po diskutohet: gjuha, emërtimi i shesheve dhe rrugëve në Tetovë etj.

Madje, edhe me Hashim Thaçin kryeministri Edi Rama pati mospajtimet e tij. Më 2019, Thaçi refuzoi të marrë pjesë në samitin e Ohrit, një takim trepalësh ku ishin të pranishëm kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, dhe kryeministri i Maqedonisë së Veriut, Zoran Zaev, për të diskutuar rreth nismës së ashtuquajtur “Mini-Shengeni Ballkanik” (më vonë i njohur si “Ballkani i Hapur”, ndërkohë i harruar). Në rolin e vëzhguesve morën pjesë në takim edhe kryeministri i Bosnjës, Zoran Tegeltija, dhe kanakari i Edi Ramës nga Mali i Zi dhe vikari i vetëshpallur i Kishës Ortodokse Serbe në Mal të Zi, Dritan Abazoviq, i cili atëbotë ishte kryeministër në Podgoricë. Thaçi e arsyetoi mospjesëmarrjen duke thënë se nuk mund të ishte pjesë e samiteve të organizuara nga shtete apo me pjesëmarrjen e shteteve që nuk e njohin pavarësinë e Kosovës. Ai iu referua Serbisë dhe Bosnjës. Afërsisht në të njëjtën kohë kur u mbajt samiti në Ohër, Thaçi dha një intervistë për Top Story në Top Channel, ku deklaroi se në vitet 90-të dyshohej për një takim të fshehtë në Ohër mes Sali Berishës, Sllobodan Millosheviqit dhe Kiro Gligorovit, ngjarje për të cilën pretendohej se aktivisti Remzi Hoxha kishte siguruar video-prova para se të rrëmbehej dhe të zhdukej. “Mendoj se dy njerëz e kanë pasur atë video, Azem Hajdari dhe Ali Uka; asnjëri prej tyre nuk jeton, dhe këtë mund ta thotë vetëm Sali Berisha, se ku ndodhet”, pati shtuar Thaçi. Politikanët shqiptarë kurrë s’kanë qenë të njohur për gjuhë të kujdesshme, shpesh deklaratat e tyre janë brutale, e tillë është edhe deklarata e Sali Berishës kundër Thaçit në tetor 2019 dhënë në Ora News: “Argati i Beogradit meriton vetëm atë që i kam thënë, është argat i Vuqiçit, mjeran i damkosur në mbarë Kosovën dhe tani në mbarë Europën. Shkoi në samitin e Berlinit për të shitur tokat e vendit të tij”.

Rama është përzier në Kosovë më shumë se Sali Berisha me marrëzitë e tij në vitet 1990, kur bënte thirrje që Kosova të pranonte një autonomi “brenda Jugosllavisë” dhe kur e përdorte Adem Demaçin, i cili kishte qejf të keqpërdorej, për t’i bërë presion Ibrahim Rugovës që kosovarët t’u bashkëngjiteshin protestave të opozitës serbe në Beograd kundër manipulimeve të zgjedhjeve lokale nga ana e Sllobodan Millosheviqit (thua se shqiptarët e Kosovës këtë hall kishin, ndërsa mezi mbijetonin nën aparteidin e regjimit të Beogradit). Në atë kohë, disa politikanë të opozitës shqiptare dhe kritikë të ashpër të Berishës shkuan për vizitë në Beograd për të përkrahur opozitën serbe dhe për t’ia bërë me dije se nuk mendojnë si ata “kosovarët primitivë”, të cilët kërkojnë pavarësi, sepse pavarësia e Kosovës, siç e pati thënë më vonë një kryeministër socialist i Shqipërisë, nuk i përshtatet Europës moderne, andaj i pati premtuar një mediumi gjerman se do të flasë me Ibrahim Rugovën. Me gjasë për t’ia ndryshuar mendjen. Një mision i pamundur!

Në Tiranë nuk po proteston Kosova.
Shqipëria po proteston! Dhe këtë duhet ta kuptojnë politikanët e Partisë Socialiste dhe ata të Partisë Demokratike.
Nuk po protestojnë agjentë rusë.
Nuk po protestojnë agjentë serbë.
Nuk po protestojnë agjentë grekë.
Nuk po protestojnë agjentë iranianë.
Masa e madhe po proteston kundër një modeli politik, i cili pasuron një shtresë të hollë duke grabitur resurset e shtetit dhe varfëron shumicën.
A ka në këtë masë të madhe njerëz të papërgjegjshëm? Huliganë? Ka. Por të tillë ka në çdo protestë masive. Sikur Edi Rama të kishte fituar zgjedhjet vetëm me balerinë, violinistë dhe qëndistare të flamujve kombëtarë, do të kishte të drejtë t’i mallkonte demonstruesit me flamingo nën dritaret e zyrës së tij.

Heqja e flamurit të shtetit të Izraelit nga godina e Ambasadës izraelite në Tiranë, për shembull, është një akt i shëmtuar dhe i dënueshëm. Për aq sa mund të shihet, këtë akt e ka kryer një person i maskuar, ndërsa përreth tij gjendeshin dhjetëra të tjerë me fytyrë të zbuluar. Që prej shpërthimit të protestave, ka qenë i pranishëm rreziku që në turmë të depërtojnë fanatikë pseudomyslimanë, njerëz që nuk ndiejnë as për kombin shqiptar, as për detin shqiptar, as për të ardhmen e vendit. Ata kanë agjendë globale. Kjo agjendë e tyre nuk përputhet askund me interesat e protestuesve me ndjeshmëri mjedisore.

Përgjegjës për këtë që ndodhi para Ambasadës izraelite janë si autorët e drejtpërdrejtë të këtij veprimi të ndyrë, ashtu edhe të gjithë ata që u bënë pjesë e tij. Ata duhet të arrestohen dhe të marrin dënimin që meritojnë, në përputhje me ligjet e shtetit shqiptar.

Megjithatë, kjo ngjarje nxjerr në pah edhe disa të vërteta shqetësuese: ky akt vështirë se do të kishte ndodhur, po të kishte vepruar policia me profesionalizmin e kërkuar. Në këtë rast, dështimi i saj është i plotë. Detyra e policisë ishte e qartë: të mbronte misionin diplomatik izraelit. Siç bën çdo shtet serioz. Edhe më i rëndë duket dështimi i shërbimit sekret shqiptar. Nëse një shërbim nuk arrin të parandalojë skena të tilla në zemër të kryeqytetit, atëherë lind natyrshëm pyetja: për çfarë ekziston? E gjithë kjo që ndodhi flet shumë edhe për sistemin e sigurisë të ngritur nga qeveria aktuale në Tiranë, një sistem i kriminalizuar, që u shërben më fort nevojave të politikës së ditës sesa interesave të shtetit.

Organizatorët e protestave duhet të tregohen të vëmendshëm, që të mos lejojnë depërtimin e ca mendjehumburve, të cilët, para se të “çlirojnë” Sazanin e Zvërnecin, ëndërrojnë të “çlirojnë” Gazën - madje, ndoshta, pasi të kenë shfletuar esenë mbi Kosovën të intelektualit palestinez Edward Said, figurë me të cilën pëlqejnë të identifikohen kritikët e kolonializmit.

Më 1999, Said llomotiste se Bill Clintoni “e ka shfrytëzuar krizën e Kosovës për të ndrequr dëmin që i bëri vetes me çështjen Lewinsky”, ndërsa shtronte pyetjen se cilat do të ishin, në të ardhmen, marrëdhëniet e shqiptarëve të Kosovës me Serbinë, “e cila ka një të drejtë sovraniteti të pamohueshëm në këtë krahinë”.

Nuk është befasi që ka njerëz që duan ta keqpërdorin protestën për agjendat e veta. Para disa ditësh, disa komunistë mendjehumbur të kasabasë së Zürichut dolën në një shesh për të protestuar, meqë, pas Gazës, dhëndri i Trumpit paskësh dëshiruar të merrte edhe Sazanin. Këtyre hutaqëve iu bashkuan edhe disa djem e vajza shqiptare me flamuj kombëtarë, duke mos pranuar të kuptonin se Gaza dhe Sazani nuk kanë asgjë të përbashkët, as në histori, as në hall.

Shqetësimi i vetëm i protestuesve do të duhej të ishte përballja me një qeveri arrogante në Tiranë, e cila merr vendime mbi kokat e qytetarëve, pa pyetur askënd, pa sqaruar kushtet e investimit dhe pa dëgjuar shqetësimet e banorëve. Kjo protestë mund të quhet që tani historike, sepse i ka treguar regjimit se durimi ka një kufi dhe se, përtej atij kufiri, nis mosbindja dhe zemërimi qytetar. Tërheqja zvarrë e protestuesit në Zvërnec kishte një simbolikë të fuqishme - një pamje që të jepte ndjesinë se, në të njëjtën mënyrë, po tërhiqet zvarrë edhe Shqipëria nga një kastë politikanësh të korruptuar, të lidhur pazgjidhshmërisht me një rreth oligarkësh.

Kjo është protestë kundër një kryeministri që thotë se nuk di asgjë për grupet okulte që paratë e fituara nga tregtia globale me drogë i investojnë në ndërtimin e rrokaqiejve në Tiranë dhe resorteve turistike në Adriatik dhe Jon. Si është e mundur kjo? Kush i lëshon lejet për ndërtime të tilla? Kush i kontrollon transferet e parave? Ku janë policia, shërbimi sekret, prokuroria, policia financiare? Politika? Ministrat?

Fajtore qenka Kosova! Pasi nuk funksionoi propaganda për diskreditimin e tërë protestuesve me lloj-lloj akuzash dhe me vokabular enverhoxhist, mes tyre më e tmerrshmja ishte kur kryeministri i krahasoi djemtë dhe vajzat e Shqipërisë, shumë prej të cilëve votues të dëshpëruar të tij, me falangat (jo flamingot!) e Benito Mussolinit. T’i quash bashkëkombësit e tu fashistë? Apo sorra e korba? Kjo është gjuhë shqetësuese. Dhe nuk është gjuhë e nivelit të kryeministrit. Kjo gjuhë nuk duhet të ketë vend në hapësirën publike.

Në të njëjtën kohë, asnjë fjalë nga kryeministri për Belinda Ballukun, e cila, sipas SPAK-ut, u shpërblye me një vilë sipas parimit: unë ty tenderin, ti mua vilën në Dhërmi. Asnjë fjalë për skemën e dyshuar për pastrim parash. Asnjë fjalë për dyshimet se miliona nga tregtia me kokainë po futen në ekonominë shqiptare. Asnjë fjalë për dëmet e mëdha që iu shkaktuan buxhetit nga afera e inceneratorëve. Asnjë fjalë për futjen në parlament të figurave që më shumë e kanë vendin në burg sesa në institucionin e lartë të përfaqësimit të vullnetit popullor. Kryeministri i Shqipërisë me gjasë nuk ka qenë kurrë në Aruba, në atë ishullin e famshëm ku thuhet se një grup shqiptarësh që nuk shquhen për respektim të ligjeve bënë plane për investime në Shqipëri. Por detyrë e kryeministrit është të kujdeset që kapitali i siguruar nga shitja e kokainës të mos depërtojë nga Aruba në Adriatik. Kur e ka marrë pushtetin është betuar se do të punojë për të mirën e Shqipërisë, jo në dëm të saj.

Athua për të gjitha këto probleme të Shqipërisë fajet i paskësh Kosova? Sa herë që regjimi në Tiranë përballet me probleme, fajtorë kujdestar gjenden shqiptarët e Kosovës. Kjo politikë etiketimesh me nuanca racizmi të internalizuar nuk i zgjidh hallet e Edi Ramës. Ka potencial vetëm të shkaktojë tensione mes shqiptarëve në rajon.

Lexova një ish-ministër të Ramës që tha se nuk ka “hajvanllëk më të madh sesa të vish nga Kosova për ta rrëzuar qeverinë në Tiranë”. Ky ish-ministër dhe të ngjashmit do të tingëllonin të besueshëm, po të kishin guxuar në të kaluarën t’i kërkonin kryeministrit të tyre që të mos i bënte dëme Kosovës me paradat e tij kuazidiplomatike. A bëhej fjalë edhe aty për hajvanllëk, nëse duam të ruajmë “origjinalitetin e sharjeve” të politikanit nga Tirana?

Meqë kryeministri i Shqipërisë këto ditë ka qejf të flasë shumë për sorra e korba, qe edhe një shembull me lopë. Vite më parë, një blegtor zviceran nuk pajtohej me praktikën e prerjes së brirëve të lopëve dhe arriti të organizonte një referendum mbarëkombëtar për t’i kërkuar shtetit subvencionimin e fermerëve që nuk e aplikonin këtë praktikë. Ndërsa në Zvicër një shoqëri e tërë ndalet, debaton dhe voton edhe për një çështje të tillë - duke dëshmuar se qytetari është pronari real i shtetit, pavarësisht se në fund nisma u refuzua në referendum - në Shqipëri ndodh krejt e kundërta.

Kryeministri dhe rrethi i tij i ngushtë marrin vendime brenda natës për projekte gjigante që tjetërsojnë natyrën, duke falur për një shekull zona të mbrojtura e ishuj, si dhe duke miratuar ligje arbitrare për hotele luksoze me 10 mijë dhoma, pa zhvilluar asnjë konsultim publik dhe pa sqaruar çështjet elementare të pronësisë. Dallimi është thelbësor: nëse në Zvicër shteti dëgjon popullin edhe për brirët e lopëve, në Shqipëri pushteti i tregon “brirët” popullit, duke e injoruar plotësisht. Kjo arrogancë institucionale tani po përballet me mllefin e qytetarëve. Nëse parafrazojmë George Büchnerin, atëherë mund të profetizojmë: mllefi i qytetarëve ka nisur të shpërthejë muret e pushtetit, por të gjithë mund t’i djegin gishtat.

Kryeministri nuk mund të sillet sikur dhjetëra-mijëra qytetarë të mllefosur janë pjesë e një komploti botëror kundër tij. Kjo paranojë vetëm mund të eskalojë situatën.

Shqipëria ka arritur suksese të mëdha në dy dekadat e fundit. Hyrja në NATO dhe heqja e vizave dikur dukeshin të paimagjinueshme. Integrimi në BE dukej më larg se një udhëtim në mars. Shqipëria sot është destinacion turistik shumë i pëlqyer sidomos në Europën Perëndimore. Imazhet e shqiptarëve të leckosur e të poshtëruar nga komunizimi, pamjet e tyre si të mallkuar nga fati duke zbritur nga anija “Vlora” në Bari më 1991, figurat e tyre naive të përjetësuara në filmin “Lamerica” të Gianni Amelios - këto, fatmirësisht, i përkasin të kaluarës. Vetëm nga viti 2021 numri i turistëve ka arritur në dymbëdhjetë milionë - ky është më shumë se dyfishim. Turizmi gjeneron më shumë se një të pestën e Produktit të Brendshëm Bruto (PBB), i cili së fundmi ishte rreth 26 miliardë euro. Do të ishte e padrejtë që Edi Ramës të mos i njihej asnjë meritë për këtë.

Por shumë shqiptarë besojnë se çmimi që po paguan Shqipëria, megjithatë, është shumë i lartë. Pse? Sepse prapa shkëlqimit dhe fasadave ka shumë mashtrim. Shumë korrupsion. Dhe shumë keqpërdorime. Edhe sikur Edi Rama të jetë njeriu me duart më të pastra në botë, të gjitha këto kanë ndodhur faktikisht para syve të tij si kryeministër. Nuk i pa apo nuk deshi t’i shihte? Apo i toleroi derisa krimi u bë bashkëpronar i qeverisjes? Këto janë pyetjet e vështira dhe përgjigjje po kërkojnë mijëra qytetarë të Shqipërisë. Përmendja e Kosovës nga regjimetet e Ramës dhe nga ky vetë është vetëm një tentim absurd për të prodhuar mjegull.

Sllavenka Drakuliq ishte një mjeshtre e përshkrimit të dhimbjeve shpirtërore dhe trupore. Në esetë dhe librat e saj kjo autore kroate foli për viktimat - si mbrojtëse e tyre dhe si përbuzëse e nacionalizmit.

Sllavenka Drakuliq ishte jo vetëm shkrimtare. Ishte ndër gratë e para që, në zymtësinë e komunizmit jugosllav, shkroi mbi feminizmin. Më 1984! Drakuliq ishte eseiste. Vrojtuese e mprehtë e fenomeneve shoqërore. Gazetare. Kolumniste e gazetës kroate «Jutarnji list». Aktiviste e të drejtave të njeriut. Një grua që i kaloi kufijtë e Jugosllavisë. Një damë nga Zagrebi, e cila dekadat e fundit i kaloi në bashkëshortësi me publicistin dhe shkrimtarin suedez Richard Swartz, i cili pas studimeve në Pragë mbeti përjetësisht i lidhur me Europën Lindore dhe veçanërisht me Ballkanin (mes tjerash, Swartz ka qenë dëshmitar i rënies së komunizmit në Shqipëri).

Siç njofton «Jutarnji list», Drakuliq vdiq të shtunën në moshën 77-vjeçare, pak kohë pasi botoi librin e saj «Pse nuk mësova të gatuaj» (Zašto nisam naučila kuhati), të cilin e publikoi shtëpia botuese kroate Fraktura.

Drakuliq e nisi karrierën si gazetare dhe shkroi në revistat kroate «Start» dhe «Danas», të cilat në vitet 1970 dhe 1980 lexoheshin edhe nga shtresa e hollë intelektuale e Prishtinës.

Romanin e saj të parë, «Hologramet e frikës» (Hologrami straha), e botoi më 1987. «Libri pati një jehonë të madhe në të gjithë territorin e ish-Jugosllavisë, ndërsa Drakuliq prezantoi në letërsinë bashkëkohore, në një mënyrë mbresëlënëse, diskursin femëror dhe autobiografik», shkruan «Jutarnji list».

Në fillim të viteve 1990, Drakuliq u vu në shënjestër të publicistëve nacionalistë të afërt me presidentin Franjo Tuxhman. Drakuliq dhe Jelena Lovriq, Rada Ivekoviq, Vesna Kesiq dhe Dubravka Ugreshiq u quajtën «shtrigat e Rios» në një artikull anonim të botuar në revistën «Globus» të Zagrebit. Nën titullin «Feministet kroate përdhunojnë Kroacinë», ato u akuzuan se gjatë kongresit të PEN-it në Rio de Zhaneiro supozohej të kishin lobuar kundër mbajtjes së kongresit të radhës në Dubrovnik. Shkrimtaret u njollosën si armike të shtetit dhe u akuzuan për orientim antikroat. Teksti u mor pafytyrësisht me prejardhjen e tyre, statusin martesor e familjar, si dhe me biografitë e tyre intime. Dubravka Ugreshiq më 1992 u largua nga Kroacia për shkak të fushatës primitive ndaj saj. Më vonë u kuptua se autor i tekstit të ndyrë ishte publicisti Sllaven Letica, i cili ishte edhe partner tenisi i Franjo Tuxhmanit. Vetëm në vitin 2004 revista «Globus» u detyrua t’i paguante një dëmshpërblim Sllavenka Drakuliqit.

Gjatë viteve 1990 dhe në dekadën e parë të shekullit XXI, Drakuliq shkroi shpesh ese për mediat më prestigjioze si «The New York Times», «Frankfurter Allgemeine Zeitung», «La Repubblica» dhe «El Mundo». Kryetemë e shkrimeve të saj ishte rrëshqitja e Jugosllavisë në luftë dhe arsyet që çuan drejt shumë tragjedive njerëzore. Në këto shkrime Drakuliq shpesh trajtoi edhe çështjen e Kosovës. Në tekstin «Si e mësuam urrejtjen», shkruar në maj të vitit 1999, pra gjatë sulmeve të NATO-s kundër regjimit serb, Drakuliq ngriti një akuzë të ashpër kundër shoqërisë serbe. Sipas saj, serbët refuzonin të pranonin përgjegjësinë e tyre për luftën në Ballkan. Kjo verbëri e tyre autiste ndaj tmerrit në Bosnjë dhe në Kosovë çoi në një mungesë të plotë të dhembshurisë.

Drakuliq i gjente arsyet te logjika e shpërfilljes. Shqiptarët në Jugosllavi, sipas saj, ishin thjesht të padukshëm, sepse të tillë i dëshironte regjimi. Shqiptarët e Kosovës, nënvizonte Drakuliq në «Frankfurter Allgemeine Zeitung», «ekzistonin të ndarë nga ne, si njerëz që mezi vëreheshin diku në skajet e shoqërisë, me gjuhën e tyre të çuditshme, nga e cila askush nuk kuptonte asnjë fjalë, me organizimin e tyre fisnor dhe konfliktet e gjakmarrjes». Kjo qasje ndikonte që edhe dhimbjet e tyre të mos merreshin parasysh, gjë që është e pafalshme, sipas Drakuliqit.

Pas vdekjes së Sllobodan Millosheviqit në qelinë e tij në Hagë, në mars të vitit 2006, gazeta «Jutarnji list» e pyeti autoren kroate nëse mund të vendosej drejtësia pasi Sllobodan Millosheviqi kishte vdekur pa iu shqiptuar dënimi. Drakuliq u përgjigj kështu: «Drejtësia në fakt nuk mund të vendoset kurrë plotësisht, përveçse në mënyrë simbolike - por është shumë e rëndësishme që të hulumtohen krimet e luftës, të zhvillohen gjyqet dhe të dënohen fajtorët, sepse pa këtë njeriut nuk i mbetet gjë tjetër veç gjakmarrjes. Në rastin konkret, viktimat e politikës së Millosheviqit mbeten madje edhe pa këtë kënaqësi simbolike, gjë që është e tmerrshme. Nëse kjo mund t’u shërbejë si ndonjë ngushëllim, Millosheviqi vdiq në një qeli burgu, vetëm si qen, duke përjetuar kështu edhe vetë fatin e shumë viktimave të politikës së tij. Megjithatë, atë gjithsesi do ta arrijë një lloj tjetër drejtësie, ajo historike. Qëllimi i mbrojtjes së tij ishte të vërtetonte se roli i tij në historinë e Serbisë ishte heroik dhe se ai po e mbronte vendin e tij nga një konspiracion ndërkombëtar. Tani të tjerët do të gjykojnë për këtë, domethënë do të ndodhë pikërisht ajo që Millosheviqi u përpoq dëshpërimisht ta shmangte duke udhëhequr vetë mbrojtjen e tij».

Drakuliq është autore e një sërë librash të rëndësishëm publicistikë, si: «Si mbijetuam» (Kako smo preživjeli), «Ata nuk do të vrisnin as një mizë» (Oni ne bi ni mrava zgazili), «Café Europa», «The Balkan Express», «Trupi i trupit të saj» (Tijelo njenog tijela), «Përsëri në kafenenë Europa» (Ponovo u kavani Europa). Librat e saj janë përkthyer në mbi 20 gjuhë. Përkundër problemeve shëndetësore (pati dy transplantime veshkash në SHBA), ajo nuk iu shmang temave të dhimbshme. Në shqip nuk është përkthyer asnjë libër i saj.

Në një intervistë për magazinën «Moderna vremena» ajo tha: «Natyrisht që sëmundja më bëri të njihem me dhimbjen; isha e detyruar të përballesha me të dhe të mendoja se si ta shprehja. Sepse dhimbja, në të vërtetë, i shpëton gjuhës, ajo na ikën; është e vështirë ta shprehësh dhimbjen sepse ajo të zhvesh dhe të kthen në një gjendje primare, përpara se të ekzistonte gjuha. Prandaj trupi u bë një nga temat e mia qendrore, veçanërisht trupi i femrës. Gjithashtu, gjithmonë më ka interesuar edhe tema e vdekjes. Unë u gjenda herët në situatën ku më duhej të mendoja për të, që në moshën tridhjetëvjeçare. Nuk mund të them se në atë kohë e kisha ndërgjegjësuar plotësisht, por ishte një përvojë e jashtëzakonshme që ma ndryshoi jetën. Shumë vite më vonë, shoh rreth vetes se shumica e njerëzve që kanë qenë të shëndetshëm gjatë gjithë jetës fillojnë të mendojnë për vdekjen. Them se vetëdija për vdekjen ma ndryshoi jetën, sepse që në moshë shumë të re kuptova se koha ime ishte e kufizuar - si e gjithë të tjerëve, vetëm se njerëzit zakonisht nuk kanë nevojë të mendojnë aq radikalisht për këtë. Kuptova se doja të bëja vetëm atë që ishte me të vërtetë e rëndësishme për mua. Mendoj se për këtë arsye kam qenë më pak e prirur ndaj kompromiseve. Për shembull, nuk pranoja të punësohesha në vende që nuk më interesonin ose që nuk më sillnin ndonjë gëzim. Krijova një hierarki specifike vlerash, ku në krye të asaj shkalle vendos atë që është më e rëndësishmja për ty - dhe për mua, më e rëndësishmja ishte të rritja vajzën time dhe të shkruaja».

Gazeta tjetër kroate «Veçernji list» kështu e përmblodhi jetën e saj: «Ajo shpërfaqi me guxim të gjitha plagët e shoqërisë sonë - patriarkatin, luftën, e madje edhe sëmundjen e saj».

Mbi afatin e shkurtër të miqësisë me Donald Trumpin: rasti i duhanpirëses së deridjeshme Giorgia Meloni.

Nga Samiti i G7 (domethënë: shteteve më të rëndësishme industriale në botë), i cili u mbajt në Evian (kështu quhet edhe një ujë tryeze), u kuptua një gjë: Giorgia Meloni e ka lënë duhanin. E tha vetë. Në Samitin e G7.

Nëse i reziston joshjes për t’iu rikthyer ndezjes së cigares, atëherë Giorgia Meloni nuk do t’i ngjajë Zeno Cosinit, personazhit të romanit «Ndërgjegjja e Zenos», shkruar nga shkrimtari Italo Svevo. Zeno Cosini është kampion i njeriut që jeton sipas parimit: punën e sotme lëre për nesër, e kur të bëhet nesër, lëre për pasnesër. Kështu vepron edhe me synimin për të lënë duhanin. Romani përfundon, e tymi i cigares vazhdon. Edhe autori Italo Svevo mbeti duhanxhi deri në fund të jetës së tij. Ishte një fund tragjik: Svevo vdiq në një aksident trafiku. Italo Svevo dhe Aleksandër Moisiu ndajnë diçka të përbashkët: të dy u lindën në Trieste. Bustet e tyre qëndrojnë në parkun e qytetit.

Samiti i G7 nuk do të hyjë në histori vetëm për lajmin se Giorgia Meloni i tha lamtumirë cigares. Dhe kjo ka të bëjë me Donald Trumpin. Presidenti amerikan i tha një televizioni italian se Giorgia Meloni i ishte lutur të bënin një fotografi bashkë. Trump tha se nuk donte të bënte fotografi me Melonin, por i kishte ardhur keq ta refuzonte.

Giorgia Meloni, një version italian i Shote Galicës (pa plis) dhe me zë të ngjirur si Gianna Nannini, nuk ngurroi t’i përgjigjet Trumpit: e quajti gënjeshtar, i tha se as ajo, as Italia nuk bien kurrë në nivelin e lypësit.

Kjo është tani tema kryesore në Itali.

Ministri i Jashtëm italian, Antonio Tajani, anuloi një vizitë në SHBA.

Po ashtu u anulua një forum ekonomik italo-amerikan në Florida.

Ministri i Jashtëm tha se llafet e Trumpit ishin «të rënda» dhe «fyese».

Presidenti Sergio Mattarella u solidarizua me kryeministren Meloni.

Në mbrëmjen e së premtes Trump e vazhdoi polemikën. Tha se Meloni ishte një adhuruese e tij, por «s’më duhet si adhuruese, sepse nuk ishte këtu kur bëhej fjalë për Ngushticën e Hormuzit».

Meloni (dhe shumë burrështetas evropianë) nuk i duartrokitën intervenimit të Trumpit kundër Iranit me argumentin se bëhej fjalë për një aksion pa plan.

Këtë javë Trump nënshkroi një gjysmëmarrëveshje me Iranin për të ikur nga aventura persiane. Mediat serioze perëndimore këtë dakordim e quajnë më shumë dorëzim të Trumpit, i cili, kur i nisi avionët për të sulmuar regjimin iranian, tha se liria për popullin e Iranit ishte shumë afër. Atëbotë disa politikane e politikanë në Kosovë thanë po ashtu se «liria për popullin e Iranit është afër», pastaj të njëjtit filluan duartrokitjet digjitale në kanalet e tyre të komunikimit me botën virtuale dhe shpesh krijohej përshtypja se superkomandantet super të shpejta kosovare do të mbërrinin në Teheran para forcave speciale amerikane. Në rast të tillë, aty do ta gjenin edhe kryeministrin e Shqipërisë si çlirimtar të Iranit. (E vërteta e hidhur është se populli iranian mbetet ende nën zgjedhën e një regjimi gjakatar. Regjimi ende disponon me 400 kilogramë uran të pasuruar, me të cilin do të mund të prodhonte brenda një kohe të shkurtër 10 koka bërthamore. Gjysmëmarrëveshja me Iranin nuk përmend dy probleme: programin raketor të Teheranit dhe mbështetjen e grupeve terroriste në rajon, siç janë Hizbollahu në Liban, Hamasi në Haza, lëvizja Huthi në Jemen. Intervenimi i Trumpit i kushtoi buxhetit amerikan 30 miliardë dollarë, ndërsa konsumatorëve amerikanë 130 miliardë dollarë - këtë llogaritje e ka bërë radioja publike amerikane NPR).

Giorgia Meloni nuk është politikane e majtë. Partia e saj në mediat perëndimore quhet parti postfashiste. Të jetë si të jetë - mjafton të lexohet, për shembull, «Corriere della Sera», gazeta liberale italiane (tirazhi: 800 mijë ekzemplarë). Ajo nënvizon: «Trump», shkroi (senatori) Carlo Calenda në (rrjetin) X, «është gënjeshtar serik dhe tiran operetash. Personalisht nuk besoj se Meloni është lutur për ndonjë gjë. Sidoqoftë, këto fyerje duhet hedhur poshtë, pasi lëndojnë nderin e kombit». Për Matteo Renzin, kryetarin e partisë Italia Viva, deklaratat e Trumpit janë «si gjithmonë tmerruese». «E dashur kryeministre, a e kuptove më në fund se një aleancë me këta njerëz do të thotë të jesh kundër Italisë? Tani mjaft më me kapelet MAGA dhe mjaft më me lidhjet me Trumpin». Popullisti i djathtë Matteo Salvini shkroi: «Kush sulmon Giorgian, na sulmon të gjithë ne».

Para një viti situata mes Trumpit dhe Melonit ishte krejt ndryshe. Trump e priti në Shtëpinë e Bardhë. Meloni e përkëdheli me retorikë duke ia përkujtuar se Amerikën e ka zbuluar Kristofer Kolomboja. Pastaj Meloni ia bëri me dije se nga historia buron obligimi për të luftuar të majtën. Trump s’e fshehu gëzimin, sidomos kur Meloni i tha se ndërmarrjet italiane do të investojnë në SHBA 10 miliardë dollarë. Kjo i pëlqen Trumpit. Miliarda, flori, fjalë të mëdha, superlativë - kjo është bota e Trumpit.

Meloni nuk kurseu asgjë në Shtëpinë e Bardhë. Ajo tha se përfaqësonte «nacionalizmin perëndimor», shtoi se «unë dua të forcoj qytetërimin», «dua ta bëj Europën përsëri madhështore» - a nuk tingëllonte kjo si slogani i Trumpit «Make America Great Again» («Ta bëjmë Amerikën përsëri madhështore»)?

Trump u kundërpërgjigj: Meloni është «një person fantastik», «një grua e mrekullueshme». «Ajo e pushtoi Europën si stuhi dhe gëzon respekt të lartë».

E tani?

Dje Meloni ishte më e mira, sot është më e keqja (sipas Trumpit).

Përkthyer në shqip: kur Meloni pinte duhan, punët me Trumpin i kishte shumë mirë. Sapo e la duhanin, miqësia mori fund. Por jo për shkak të tymit të duhanit.

Disa njerëz mllefosen sa herë e dëgjojnë Donald Trumpin duke folur. Por, ka edhe arsye për t’u argëtuar. Qe pse.

Gazeta gjermane “Süddeutsche Zeitung” pyet në një rubrikë të saj: “Ku shtrihet Katari në të vërtetë? Nga sa lagje përbëhet Belgjika? Dhe, a ka qenë vërtet Shqipëria dikur pjesë e Bashkimit Sovjetik, atëherë kur ai quhej ende Jugosllavi? Të mësosh me Trumpin është shumë argëtuese”.

Disa njerëz mllefosen sa herë e dëgjojnë Donald Trumpin duke folur. Por, ka edhe arsye për t’u argëtuar. Qe pse.

Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, ishte në Evian të Francës, një fshat idilik mes Liqenit të Gjenevës (Lac Léman) dhe Alpeve. Më saktë, Trumpi qëndroi në Hôtel Royal, një bujtinë e bukur (me pesë yje!), natyrisht me pamje madhështore mbi liqen. Arsyeja e qëndrimit të presidentit amerikan në Evian ishte samiti G7, pra takimi i shtatë vendeve më të industrializuara në botë (ndonëse kjo s’është bash e vërtetë, sepse edhe bota ka ndryshuar).

Kur je i mbyllur në hotel me pesë burrështetas të tjerë dhe një kryeministre të Italisë, atëherë, krahas takimeve zyrtare, shpesh bën vaki që këta njerëz, deshe apo s’deshe, t’i takosh edhe në holl të hotelit, në bar apo në ballkon. Që të mëdhenjtë e botës të mos mërziten, mikpritësi (në këtë rast presidenti i Francës Emmanuel Macron) ftoi edhe burrështetas të tjerë, të cilët përfaqësonin shtete me territor të vogël e kuletë të madhe. Për shembull: Katarin.

Në një takim me emirin e këtij shteti të vogël, Tamim bin Hamad Al Thani, dolën në shesh njohuritë e shumanshme dhe të thella gjeografike të shefit të Shtëpisë së Bardhë. Trump e përshkroi shtetin e Katarit në Gjirin Persik si vend fqinj të Iranit me kufi tokësor të përbashkët. “Ju mund të kaloni direkt përtej kufirit, kështu që jeni në një pozicion shumë më të rrezikshëm”, i tha Trumpi emirit Al Thani në margjinat e samitit. Trumpi ishte i bindur se nga Katari mund të shkosh në Iran “përnjëmend në këmbë”. Përnjëmend?

E merr njeriu globin e vjetër dhe shikon. Rezultati i shikimit: Katari është gadishull në Gjirin Persik që kufizohet me tokë vetëm me Arabinë Saudite. Pjesa tjetër e Katarit është e rrethuar nga uji. Distanca ajrore me Iranin, në pikën më të ngushtë të ndarë nga Gjiri Persik, është rreth 200 kilometra. Ndërkaq, Irani kufizohet, ndër të tjera, me Irakun, Turqinë, Afganistanin dhe Pakistanin. Të shkosh nga Katari në këmbë në Iran - kjo bëhet vetëm nëse ecën mbi ujë. Me zotin Trump edhe kjo është e mundshme.

Nga ky këndvështrim bukolik i botës, Shqipëria (Albania) bën të ngatërrohet me Armeninë. Belgjika është qytet, jo shtet. Namibia e Afrikës është “Nambia”. Të gjitha këto i kanë ndodhur Trumpit kur ka folur për rajone të caktuara të botës. Siç i qetëson lexuesit “Süddeutsche Zeitung”, nuk ia vlen të nevrikosesh nga rrëshqitjet gjuhësoro-gjeografike të presidentit amerikan, sepse kjo nuk sjell gjë përveç rritjes së tensionit të gjakut. Gjërat duhen parë pozitivisht.

Çfarë thotë Trumpi është vetëm thirrje për të shqyrtuar në mënyrë kritike dijen tonë, e cila shpesh rezulton gjysmëdije.

Nëse nisemi nga konstatimi i tij lapidar se Belgjika është qytet, atëherë çka janë Valonia ose Flandra? Dhe, në përgjithësi, mund të shtrohet pyetja se përse moderatorët e lajmeve një vendi diku afër Katarit herë i thonë Iran, herë Irak.

I paparashikueshëm është zoti Trump, jo vetëm në gjeografi. Ka disa ditë që Zvicra bëhet gati që në hotelin Bürgenstock, lart mbi liqenin e bukur të Luzernit, delegacionet nga SHBA-ja dhe Irani të nënshkruajnë marrëveshjen për ndaljen e luftës (ndonëse duhet pasur kujdes me fjalën “ndalje”). A do të vijë Trumpi apo zëvendësi i tij J.D. Vance për të nënshkruar dokumentin? Zvicra zyrtare do të kishte qejf të vinte Trumpi, por më shumë ka gjasa të vijë Vancei - kështu thanë lexuesit profesionistë të filxhanëve të kafesë. Dhe disa gazetarë.

Sidoqoftë, populli alpin e urban zviceran është popull serioz, me qeveri serioze dhe me ushtri serioze: 2000 ushtarë rrethuan hotelin Bürgenstock për të siguruar ceremoninë e nënshkrimit. Mysafirët - mes tyre edhe turistë amerikanë - që kishin rezervuar dhomat u informuan me keqardhje se rezervimi ishte anuluar për shkak të ceremonisë së pritshme për nder të paqes mes SHBA-së dhe Iranit. Një çift u njoftua se s’mund të mbahej as dasma e tyre.

I paparashikueshëm është zoti Trump. Zgjohesh në mëngjes, e enjte, 18 qershor 2026, dhe lajmi është ky: presidenti Donald Trump e ka nënshkruar “memorandumin e mirëkuptimit” me Iranin, por jo në Bürgenstock (hoteli i përket një firme të fondit shtetëror të Katarit).

Nënshkrimi ka ndodhur në Pallatin e Versajës, në prani të presidentit francez Emmanuel Macron, i cili e kishte ftuar Trumpin në një banket të madh, shumë të madh për nder të 250-vjetorit të themelimit të SHBA-së. Në Teheran marrëveshja u nënshkrua nga presidenti i Iranit, Masud Pezeshkian. Nënshkrim virtual, digjital i thonë kësaj pune.

E tani? Ushtarët zviceranë mund të kthehen në shtëpi, sepse ka gjasa që ajo ceremoni e madhe në hotelin Bürgenstock të mos mbahet fare.

I paparashikueshëm është zoti Trump.

Vetëm një gjë është e sigurt: sonte Zvicra luan kundër Bosnjës.

Çfarë mbetet? Ai premtimi i disa gjenive politikë globalë dhe lokalë se liria për popullin e Iranit po vjen (kur nisën sulmet amerikano-izraelite ndaj regjimit iranian). Po vjen, në fakt, një liri edhe më e madhe për regjimin. Mediat amerikane dhe arabe e kanë botuar dokumentin e nënshkruar. Aty ka shumë premtime, mes tyre: Trumpi zotohet se do t'ia heq sanksionet Iranit dhe do të lejojë regjimin të ketë qasje në miliardat e tij të bllokuara në botën perëndimore. Një gazetë serioze zvicerane shkroi se dokumenti lexohet si kapitullim i ShBA-së. Me rëndësi: Katari dhe Irani kufizohen me tokë. Nëse jo, atëherë ecim mbi ujë.

Kryeministri i ri i Hungarisë ndryshon Kushtetutën dhe kufizon mandatin në tetë vjet - një hap i pazakonshëm, por i drejtë. Ndoshta nga ky vendim mund të mësojnë edhe disa shtete të Ballkanit ku demokracia është shndërruar në fasadë dhe kapadaillëku i ka bërë shtetet në sulltanate personale.

Péter Magyar është pak më shumë se një muaj në detyrë. Në këtë kohë të shkurtër, kryeministri i ri hungarez u përpoq të largojë nga postet e tyre disa figura kyçe të regjimit të vjetër - ndër ta edhe presidentin e shtetit. Magyar dështoi për momentin, sepse ultimatumet e tij nuk patën efekt.

Të paktën, disa komisione hetimore parlamentare kanë filluar të hetojnë skandalet dhe aferat e qeverisë së kryeministrit shumëvjeçar Viktor Orbán. Por kjo kërkon kohë.

Marrëdhëniet e Hungarisë me Brukselin janë shtendosur dukshëm, megjithatë konflikti me BE-në rreth politikës së migracionit dhe furnizimeve me energji nga Rusia vazhdon të mbetet i pazgjidhur.

Këtë javë Magyar arriti të realizojë të paktën një premtim qendror elektoral. Ai shfrytëzoi shumicën e tij parlamentare për të ndryshuar Kushtetutën: në të ardhmen, një kryetar qeverie mund të qëndrojë në detyrë maksimumi tetë vjet - dhe kjo do të hyjë në fuqi nëse presidenti i shtetit e miraton vendimin parlamentar.

Mbështetësit e Viktor Orbánit janë revoltuar kundër ndryshimeve kushtetutese. Argumenti i tyre: Orbáni, i cili qeverisi vendin gjithsej 16 vjet dhe e shndërroi atë në një demokraci iliberale, nuk do të mund të kandidojë më në të ardhmen. Por e vërteta e plotë është se kjo rregullore e re vlen njësoj edhe për pasardhësin e tij, Péter Magyarin.

Edhe nëse kufizimi i mandatit të kryeministrit mund të duket i pazakonshëm në një demokraci parlamentare, ekzistojnë arsye për ta bërë këtë: Së pari, rriten shanset për rotacion pushteti dhe garë më të gjallë politike, gjë që ia hap rrugën edhe brezit të ri për të hyrë në politikë.

Së dyti, pikërisht përvoja në Evropën Lindore dhe Ballkan tregon: sa më gjatë të qëndrojë një kryeministër në pushtet, aq më i madh është rreziku që vendi të rrëshqasë drejt autokracisë. Pasojat e dehjes nga pushteti janë, së treti, fatale: korrupsioni dhe nepotizmi lulëzojnë, mediat futen nën kontroll, ndarja e pushteteve pezullohet.

Pikërisht kjo ndodhi në Hungarinë e Orbánit - dhe ky obsesion me pushtetin shfaqet në mënyrë edhe më shkatërruese në vendin fqinj, Serbinë. Atje, presidenti Aleksandar Vuçiq, qeveris që nga viti 2012 si sundimtar absolutist dhe, me disa përjashtime, ka vënë nën kontroll institucionet e pavarura.

Një pamje po aq e zymtë paraqitet edhe në Shqipëri - megjithëse ky vend, ashtu si Serbia, është kandidat për anëtarësim në BE. Atje, kryeministri Edi Rama qeveris që nga viti 2013 pa ndërprerje. Ai ka depëtuar në administratën shtetërore me një rrjet partiak që i detyron qytetarët të mbështesin partinë qeverisëse. Ndërkohë, Rama ka humbur kaq shumë lidhjen me realitetin, sa i krahason të rinjtë që protestojnë plotësisht paqësisht kundër një projekti turistik të klanit Trump me xhelatët e Musolinit. Qëllimi i tij - siç e ka shpallur vetë, është të qeverisë Shqipërinë deri në vitin 2050.

Edhe demokraci të konsoliduara si Franca apo SHBA-ja njohin kufizime mandatesh për presidentët e tyre, për të parandaluar kultin e personalitetit. Nëse as këto shtete nuk kanë nevojë për monarkë republikanë, atëherë kjo vlen edhe më tepër për demokracitë më pak të qëndrueshme si ato në Evropën Lindore dhe Ballkan./Telegrafi/.

…dhe refuzuan kufizimin e popullsisë në 10 milionë. Por problemet evidente që lidhen me imigracionin duhet të gëzojnë vëmendjen e qeverisë. Çka do të thotë ky vendim për komunitetin shqiptar?

Fakt është: çdo vit në Zvicër vijnë afërsisht 80 mijë njerëz. Nuk janë një armatë pushtuesish, por shumica prej tyre profesionistë që i kërkon ekonomia zvicerane, e cila pothuajse çdo vit shënon rritje. Mes të ardhurve në Zvicër shumë pak janë refugjatë. Pra, aty ku ekonomia kërkon punëtorë, aty vijnë punëtorë, sepse bizneset ushtrojnë presion mbi politikën për të mundësuar rekrutimin e punëtorëve nga jashtë.

Fakt është po ashtu se në 25 vitet e fundit numri i banorëve në Zvicër është rritur për gati 2 milionë. Pra, për një çerekshekull në Zvicër janë vendosur afërsisht aq njerëz sa ka Kosova banorë. Kjo vërehet në përditshmëri. Në qendra urbane si Zürichu qiraja është bërë e papagueshme për familjet e shtresës së mesme. Në orë të caktuara transporti publik është i ngarkuar dhe për këtë zviceranët e kanë shpikur një fjalë: Dichtestress, që i bie: stres i shkaktuar nga dendësia. Shumë zviceranë ankohen se vendi i tyre po e humb identitetin dhe se kriminaliteti po rritet.

Partia Popullore e Zvicrës (SVP), e cila ka një agjendë të djathtë populliste, lansoi një nismë që tingëllonte joshëse: të vendoset një tavan sa i përket rritjes së popullsisë - në momentin kur numri i banorëve arrin në 10 milionë, ardhja e banorëve të rinj do t’i nënshtrohej kufizimeve shumë më të ashpra. Aktualisht Zvicra ka 9,1 milionë banorë. Madje qeveria do të ishte e detyruar të ndërhynte që nga momenti kur Zvicra të arrinte në 9,5 milionë banorë. Për rreth 300 mijë shqiptarë me banim në Zvicër pranimi i nismës do të kishte pasoja konkrete: me gjasë nuk do të lejohej bashkimi familjar.

Një shumicë prej gati 55 për qind i tha “jo” nismës në referendumin e së dielës. Është një rezultat mbresëlënës duke pasur parasysh se gjatë fushatës në prag të referendumit disa anketa sugjeronin se përkrahësit e kufizimit të numrit të banorëve ishin në epërsi. Sikur shumica e zviceranëve të binte në kurthin e popullistëve, qeveria mund të detyrohej, në rastin më të keq, të rinegocionte ose t’i jepte fund lëvizjes së lirë të personave me BE-në. Kjo nuk do të kalonte pa pasoja, sepse raporti i Zvicrës me BE-në, thënë thjesht, funksionon kështu: Zvicra, ndonëse nuk është anëtare e BE-së, gëzon qasje të privilegjuar në pjesë të rëndësishme të tregut evropian përmes marrëveshjeve dypalëshe me BE-në. Për ekonominë zvicerane, qasja në një treg me rreth 450 milionë banorë është me rëndësi jetike. Në këmbim, Zvicra ka pranuar, ndër të tjera, parimin e lëvizjes së lirë të personave. Kjo do të thotë se një qytetar i BE-së, për shembull një shqiptar me shtetësi kroate që jeton në Vukovar, mund të kërkojë punë dhe të punësohet në Zvicër sipas rregullave në fuqi, pa pasur nevojë për procedurat e zakonshme (dhe të vështira) që vlejnë për shtetasit e vendeve të treta (si Kosova, Shqipëria etj.). Këtë mundësi e shfrytëzojnë edhe shumë shqiptarë nga Shqipëria që kanë fituar shtetësi të një vendi të BE-së, si Greqia apo Italia, dhe më pas vendosen në Zvicër si qytetarë të BE-së.

Prishja e raporteve me BE-në do të rrezikonte rritjen ekonomike dhe do ta minonte qasjen e Zvicrës në fuqinë punëtore të huaj.

Nisma e SVP-së u përkrah sidomos në zona rurale, aty ku numri i të huajve është i ulët. Në një komunë të Zvicrës qendrore 90,5 për qind e votuesve e përkrahën nismën për kufizimin e popullsisë, ndonëse në atë komunë vetëm 11,3 për qind e banorëve janë të huaj. Në anën tjetër, nisma e SVP-së u hodh masivisht poshtë në qendra urbane si Zürichu, Baseli, Berni dhe Gjeneva. Në këto qytete e majta - socialdemokratët dhe të gjelbrit - është e fuqishme.

Qeveria ishte kundër nismës. Më i zëshmi ndër ministrat ishte ai i drejtësisë, socialdemokrati Beat Jans, i cili tha gjatë fushatës se nisma “është një premtim bosh: një tavan për popullsinë nuk zgjidh asnjë problem të vetëm”. Krerë të SVP-së akuzuan qytetet se, me votimin e tyre masiv kundër nismës, e kanë shkelur vullnetin e fshatrave - ky është një konflikt klasik mes “katundarëve” dhe “qytetarëve” në Zvicër. Shoqata e biznesit Economiesuisse, e cila lobon për interesat e sipërmarrjeve, e quajti nismën - “nismë kaosi”.

Vota e së dielës është një sinjal nga qytetarët zviceranë se, në një periudhë pasigurish të mëdha gjeopolitike, nuk janë të interesuar t’i acarojnë raportet me BE-në. Mbetet për t’u parë nëse rezultati i referendumit do ta lehtësojë miratimin e një marrëveshjeje të re me BE-në, të quajtur Bilaterale III, e cila synon t’i modernizojë marrëdhëniet mes Zvicrës dhe BE-së. Por 45 për qind skeptikë ndaj kursit të deritanishëm të rritjes dhe imigracionit nuk mund të injorohen lehtësisht. Shqetësimet e tyre qeveria duhet t’i trajtojë. /Telegrafi/

Sociologu i famshëm zviceran Jean Ziegler, i cili ishte mik me Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir dhe Che Guevarën, vdiq në Gjenevë në moshën 92-vjeçare.

Një ndër punët e tij ishte edhe kjo: të merrte pjesë në demonstrata të shqiptarëve në Gjenevë për lirinë e Kosovës dhe të mbante fjalime kundër Sllobodan Millosheviqit.

Jean Ziegler ishte përherë i mllefosur. Edhe atë ditë në fund të viteve 1990, kur doli para mijëra shqiptarëve, të cilët ishin mbledhur përballë selisë së OKB-së në Gjenevë, sociologu i famshëm zviceran shfryu tërë zemërimin kundër regjimit të Sllobodan Millosheviqit dhe inkurajoi demonstruesit se liria e Kosovës nuk mund të pengohej.

Xhafer Shatri, një aktivist i ngahershëm për çlirimin e Kosovës, i cili jeton prej dekadash në Gjenevë, e përkujton Zieglerin me këto fjalë: «Në shumë manifestime që janë mbajtur në favor të Kosovës, Jean Ziegler ka marrë pjesë bashkë me ne. Shpesh e ka marrë fjalën dhe na ka mbështetur, pa asnjë ekuivok dhe disa dekada rresht. Ishte mik i vërtetë i Kosovës. Dhe i jemi mirënjohës sa të jetë jeta».

Ziegler ishte majtist, socialist i përbetuar, kritik i globalizmit, figurë shumë e popullarizuar në Afrikë dhe në Amerikën Latine, por, për dallim nga shumë bashkëmendimtarë ideologjikë, ai mbështeti intervenimin e NATO-s në Kosovë më 1999 me argumentin se e drejta ndërkombëtare pa mundësinë e sanksionimit është jorelevante.

Jean Ziegler ishte intelektuali më i njohur zviceran në botë. Ai ishte mik me Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir dhe Che Guevarën. Mbi të gjitha ai ishte kritik i madh i kapitalizmit. Zvicrën e quante një «Disneyland i dominuar nga bankat dhe banditët». Përbuzte «grabitqarët, keqbërësit dhe mashtruesit», si dhe «etjen për fitim» dhe qeveritë perëndimore që financonin «kleptokratët» në Afrikë e gjetiu.

Në një tekst përkujtimor gazeta zvicerane «Neue Zürcher Zeitung» shkruan: «Jean Ziegler kishte dinjitet, stil dhe hijeshi - dhe humor gjithashtu. Fytyra e tij e rrumbullakët pas syzeve me kornizë të trashë, gjermanishtja e ngrohtë e Bernit dhe madje edhe akcenti i tij zvicerano-gjerman kur fliste frëngjisht, shprehnin ndjeshmëri dhe kënaqësi me vetveten».

Ziegler studioi drejtësi në Bern dhe Gjenevë, por për të Zvicra ishte e ngushtë. Donte të shihte botën. I vazhdoi studimet për sociologji në Paris dhe New York, pastaj filloi të ligjërojë në Gjenevë. U lind më 19 prill 1934 si Hans Ziegler në Thun, një qytet i bukur pranë liqenit me të njëjtin emër në kantonin e Bernit.

Partia e tij Socialdemokrate shkroi në një përkujtim: «Ai ishte një figurë e shquar e së majtës zvicerane dhe përfaqësoi Partinë Socialdemokrate e Zvicrës gjatë shtatë mandateve në Parlamentin Federal në Bern. Gjatë gjithë jetës së tij, ai luftoi pa u lodhur për vlerat e socialdemokracisë dhe të solidaritetit ndërkombëtar».

Në librat e tij të shumta denoncoi padrejtësitë në këtë botë. U angazhua përherë për refugjatë dhe përherë kundër urisë. Në vrull e sipër nganjëherë i ngatërroi faktet dhe u përball me kundërshtarët e tij madje edhe në gjykata. Edhe kur humbte, nuk dorëzohej. Nacionalistët zviceranë e quajtën ndotës të atdheut, por kjo vetëm sa e forconte bindjen e tij se ishte në rrugë të drejtë.

Nuk ishte i pagabueshëm. Shpesh i duhej shumë kohë për t’u distancuar nga disa politikanë, të cilët i shihte vetëm si socialistë, duke injoruar faktin se ishin edhe autokratë. Muamar al-Gadafi i ndau një çmim për të drejtat e njeriut. Ziegler e refuzoi. Korporatat i përçmonte si «kryqtare të kapitalizmit», bankierët si «kapitalistë kazinoje» dhe parajsat fiskale si «shtete të ndyra».

Në Brazzaville, kryeqytetin e Republikës së Kongos, punoi për OKB-në (siç do të punonte edhe më vonë). Ndonëse vendi kishte shumë pasuri, ai pothuajse s’përfitonte asgjë. Pasurinë dhe paratë i grabisnin të pushtetshmit, mes tyre edhe perëndimorët. Në Kongo Ziegler mori këtë vendim: «Nuk dua të jem kurrë më në anën e xhelatëve».

Në shënjestër të tij gati përherë ishte Zvicra, vendi i tij i lindjes. Më saktë: tabelë qitjeje ishin bankat, të cilat, sipas tij, pranonin para nga tregtia me drogë dhe të tjera para nga keqpërdorimet fiskale. Në sytë e tij Zvicra s’ishte e pastër si bora. Ajo vetëm pastronte para më pastër.

Jean Ziegler e jetoi jetën me gëzim - përkundër betejave të tij kundër sferave të zymta. Në librin e tij «Der schmale Grat der Hoffnung» («Krahu i ngushtë i shpresës») shkroi: «Vdekja është skandal! Por ajo i jep edhe jetës veçantinë e saj. Asnjë moment nuk do të kthehet», tha ai në një intervistë me gazetën «Tages-Anzeiger».

Motoja e jetës së tij ndoshta është kjo: «Vetëm revolucionarët e lumtur janë revolucionarë të mirë». Jean Ziegler vdiq më 10 qershor 2026 në Gjenevë./Telegrafi.

Përplasjet rreth Sazanit dhe Zvërnecit kanë rikthyer në vëmendje një pyetje të vjetër: kush e ka parë këtë zonë si pasuri strategjike dhe pse? Përgjigjja të çon te një kapitull i Luftës së Ftohtë, kur Mao Ce Tungu dhe Nikita Hrushçovi shtyheshin për ndikim në Shqipëri.

1.
Ka libra që duhet lexuar dy herë. Njëherë kur botohen (mundësisht) dhe herën tjetër për shkak të aktualitetit (prapë mundësisht). Përplasjet aktuale në opinionin shqiptar lidhur me planet turistike për zonën e Zvërnecit dhe ishullin e Sazanit më tërhoqën të rilexoj disa kapituj nga biografia e liderit kinez Mao Ce Tungut, të shkruar nga shkrimtarja kineze Jung Chang dhe historiani irlandez Jon Halliday. Këta kapituj kanë të bëjnë me Shqipërinë. Për këtë pak më vonë në këtë tekst.

2.
Në vitin 1937, pra gati 90 vjet më parë, u botua libri “Ylli i kuq mbi Kinë” i Edgar Snow - një vepër propagandistike për liderin kinez, Mao. Aty Mao lavdërohet si revolucionar i urtë, i pagabueshëm dhe përfaqësues i komunizmit të mirë.

Kur e lexon biografinë e Jung Changut dhe Jon Hallidayit e kupton krejt mirësinë e Maos: një sadist që, nëpërmjet sundimit të tij brutal, ua mori jetën 70 milionë njerëzve. Libri është shumë i vëllimshëm, gati 1000 faqe, por mundi ia vlen.

3.
Më 1954 Mao e emëroi Peng De-huain në postin e ministrit të Mbrojtjes. Ndonëse kishin bashkëpunuar gjatë, ata ishin rivalë. Dhe, Mao mosbesues ndaj veprimeve të tij. Megjithatë, në pranverën e vitit 1959, “lideri i madh” Mao miratoi një vizitë të Pengut në Europë, mes tjerash edhe në Shqipëri. Më parë ai vizitoi Gjermaninë Lindore dhe Çekosllovakinë. Diktatori gjermanolindor Walter Ulbricht tha se “kishte dëgjuar që Kina po përjetonte një rritje fantastike në bujqësi dhe e pyeti nëse kinezët mund të dërgonin edhe më shumë mish, në mënyrë që Republika Demokratike e Gjermanisë të mund të matet me konsumin prej 80 kilogramësh për frymë në vit me Gjermaninë Perëndimore. Në Kinë, racioni i mishit, madje edhe nëpër qytete, ishte vetëm disa kilogramë në vit”, shkruajnë Jung Chang dhe Jon Halliday. Pas bisedës me Ulbrichtin, Pengu humbi nervat dhe tha para bashkëpunëtorëve të tij: “Çfarë do të mendonte populli ynë po ta dinte se ne duhet të ndihmojmë të tjerët që kanë 80 kilogramë mish në vit?”

4.
Destinacioni i fundit i udhëtimit të ministrit kinez të Mbrojtjes, Peng De-huai, në Europë ishte Shqipëria. Kur arriti më 28 maj 1959, pra para 67 vjetëve, Peng mësoi se në Shqipëri kishte ardhur në vizitën e tij të parë lideri sovjetik Nikita Hrushçovi. Peng shpresonte se Hrushçovi kishte ardhur për ta takuar atë në Shqipëri për të bërë ndonjë plan a komplot kundër Maos, por kjo doli krejtësisht e pasaktë. Lideri sovjetik s’kishte as përkthyes të kinezishtes me vete.

Jung Chang dhe Jon Halliday shkruajnë në vijim: “Hrushçovi ndodhej në Shqipëri për një arsye krejt tjetër. Shqipëria i ofronte Bashkimit Sovjetik një port unik nëndetësesh në zemër të Mesdheut, në ishullin Sazan. Edhe misioni i Pengut, të cilin ia kishte diktuar Mao, lidhej me këtë bazë. Në ditën e tij të parë në Shqipëri, më 29 maj, Pengu u ngrit në orën pesë e gjysmë dhe u nis menjëherë drejt bazës së Vlorës. Vizita e Hrushçovit duhej të pengonte që Shqipëria dhe Kina të arrinin një marrëveshje për bazën. Pengu e kuptoi se, sa i përket kërkimit të përkrahjes, nuk mund të mbështetej as te Bashkimi Sovjetik dhe as te vendet e tjera komuniste”.

Nikita Hrushçovi e kuptoi menjëherë rëndësinë gjeostrategjike të Vlorës dhe të ishullit të Sazanit gjatë vizitës kur erdhi në Shqipëri. Sapo pa zonën e Vlorës, ai tha se nga këtu mund të kontrollohej Mesdheu deri në Gjibraltar.

5.
Me vdekjen e Stalinit, më 5 mars 1953, në Bashkimin Sovjetik filloi dalëngadalë periudha e destalinizimit. Diktatori sovjetik mori pushtetin më 1922 dhe gjatë sundimit të tij e shndërroi perandorinë e tij nga një shtet të prapambetur dhe agrar në një superfuqi bërthamore. Por, çmimi i këtij transformimi ishte brutalisht i lartë dhe përfshinte miliona të vdekur, shumica të ekzekutuar. Distancimi në rritje nga Stalini në Bashkimin Sovjetik e mllefosi Enver Hoxhën, diktatorin shqiptar po aq mizor sa bashkëvëllai i tij moskovit. Për rrjedhojë, Hoxha filloi të afrohej me Kinën. Dhe këtë sinjal e dha më 1956 me vizitën në Kinë. Megjithatë, ndarja do të ndodhte tek më vonë, më 1961. Më 1957 regjimi komunist i Tiranës i dha Bashkimit Sovjetik për përdorim bazën detare të Vlorës (ose Pashalimanin, siç njihet ndryshe). Kjo ishte baza e vetme detare sovjetike në Mesdhe, me 12 nëndetëse të sjella nga Bashkimi Sovjetik. Pas prishjes së marrëdhënieve mes Tiranës dhe Moskës, katër nëndetëse mbetën në Vlorë.

6.
Siç shkruajnë Jung Chang dhe Jon Halliday, “në bllokun komunist, Mao u përpoq të tërhiqte çdo vend, por arriti të shkëpuste nga sfera e ndikimit sovjetik vetëm një: Shqipërinë e vogël, të varfër. Qysh në vitin 1958, diktatori i Shqipërisë, Enver Hoxha, i kishte zhvatur Maos 50 milionë rubla” - sipas vlerës së sotme rreth 125 milionë euro. Kjo ishte një shumë mjaft e lartë për një vend të vogël si Shqipëria.

Sa më shumë që Hoxha ashpërsonte gjuhën ndaj Bashkimit Sovjetik, aq më i pëlqyer ishte ai nga Pekini. Dhe, kjo vërehej edhe në aspektin financiar. Më 1961 Pekini ndau 500 milionë rubla hua për Tiranën. “Përveç kësaj erdhën edhe 2.2 milionë shinikë gruri, të cilin Kina e kishte blerë në Kanada me valutë të gatshme. Falë ndihmave ushqimore nga Kina, shqiptarët nuk e dinin as çfarë ishte racionimi i ushqimit, ndërsa miliona kinezë vuanin nga kequshqyerja”, pretendojnë Jung Chang dhe Jon Halliday, por kjo duket pak e besueshme. Ndihmat kineze kishin arritur vetëm pak të zbusin mjerimin shqiptar nën regjimin komunist.

7.
Duke qenë një ishull në ngushticën e Otrantos, Sazani ka një rëndësi të madhe strategjike - dhe këtë e patën kuptuar si romakët ashtu edhe osmanët, pastaj italianët, të cilët e pushtuan më 1914 dhe e quajtën Saseno. Ka edhe një histori interesante me diktatorin italian Benito Mussolini, të cilën e ka përshkruar së fundi revista gjermane “Der Spiegel”: “Përpara se të përfundonte pakthyeshëm dhe i varur nga këmbët, i pështyrë dhe me pantallona të ndotura në çatinë e një pike karburanti në Milano, Benito Mussolini kishte një ëndërr. Diktatori italian donte ta kthente përsëri Mesdheun, si në kohën e Romës, në një mare nostrum: deti ynë! Në një det të brendshëm të një perandorie sa italiane aq edhe fashiste, e cila do të shtrihej nga Libia e thellë deri në Adriatik dhe, nëse do të ishte e mundur, edhe më tej, deri te Shtyllat e Herkulit në perëndim. ‘Shekulli i 20-të do të jetë shekull i fuqisë italiane’, profetizoi ai. Por, në rast se ky vizion do të dështonte dhe atij do t’i duhej të ikte një ditë me shpejtësi, Duçja dha urdhër të kërkoheshin ishuj potencialë shpëtimi në Mesdhe, si një strehë për çdo rast. Kështu ndodhi edhe me Sasenon, sot: Sazani”.

8.
Nën pushtimin italian Sazani u kthye në një bazë ushtarake të fortifikuar. Pastaj Shqipëria komuniste dhe aleatët e saj (Bashkimi Sovjetik e Kina) e ngarkuan këtë fortifikatë me armë të tjera, e shndërruan në labirint me tunele nëntokësore, ndërsa regjimi komunist i Tiranës e mbuloi sipërfaqen me bunkerë. Me një qëllim: për të kontrolluar qasjen në detin Adriatik.

Nuk është plotësisht e qartë se si dhëndri dhe vajza e Donald Trumpit kuptuan për ishullin e Sazanit. Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama ka thënë (për “Wall Street Journal”) se më 2022 e ka takuar Jared Kushnerin në Davos, gjatë Forumit Ekonomik Botëror (WEF). Aty Kushneri i paskësh treguar se e ka vizituar Shqipërinë, se është ndarë shumë i kënaqur dhe do të donte ta vizitonte sërish për të parë mundësi investimi. Shefi i qeverisë shqiptare e paskësh mirëpritur këtë ide.

Ivanka Trump, e bija e Donald Trumpit dhe gruaja e Jared Kushnerit, kështu e përshkroi çastin e zbulimit të Sazanit: “Është një ishull privat jashtëzakonisht i bukur, prej 1 400 hektarësh, në mes të Mesdheut. Ishim në varkën e një miku dhe ndaluam për të notuar, kështu e zbuluam ishullin. Notuam deri atje, ecëm zbathur deri në majë dhe u magjepsëm krejtësisht. Kemi punuar për disa vite për të shfrytëzuar dhe zhvilluar potencialin e këtij ishulli. Me shumë përmbajtje dhe kujdes, sepse ky vend është shumë i bukur”, tha Ivanka Trump në podkastin e David Senras.

Ka një të pavërtetë këtu: Sazani nuk është ishull privat, por pronë e shtetit shqiptar, madje zonë ushtarake. Jo fort i vërtetë tingëllon edhe pretendimi i Ivanka Trumpit se “ecëm zbathur deri në majë” të Sazanit. Zbathur në një zonë me mbetje armatimesh, tunele, shkurre? Ndoshta. Ka njerëz të guximshëm në këtë botë që ecin zbathur edhe mbi vullkan e lëre më në Sazan. A ishte edhe Edi Rama në këtë ecje në Sazan? Kjo pyetje tani duket e parëndësishme përballë protestave në Shqipëri.

“Pse shkruaj?” - “Sepse është e vështirë ta durosh jetën pa u shprehur” - Shkrimtari i madh zviceran Max Frisch në veten e parë

Max Frisch u lind më 15 maj 1911 në Zürich. Po këtu vdiq më 4 prill 1991. Në vitin 1933 vizitoi Kosovën. Por kjo është vetëm një fusnotë në biografinë e tij të bujshme. Në këtë tekst, të shkëptur nga seria „Autorët rrëfejnë“ të televizionit gjerman SWR, Frisch flet për gati të gjitha temat e rëndësishme të jetës. Një mësim brilant për çdo njeri.

Max Frisch dhe bota shqiptare. Në vitin 1933 Max Frisch ishte 22-vjeçar. Djalë i ri, me një fjalë. Një zviceran nga Zürichu që pas vdekjes së babait përpiqej të fitonte pak para me punë gazetareske. Kështu synonte të ndihmonte nënën e tij. 1933: është viti kur në Berlin kancelar u bë Adolf Hitleri. Max Frischi vendosi të vizitojë Ballkanin. Qëndroi në Sarajevë e Dubrovnik, pastaj në Pejë, Deçan, Shkup e Ohër. Ky udhëtim e inspiroi të shkruajë romanin e parë. Dramat e tij si “Andorra” apo “Bidermani dhe zjarrvënësit” vazhdojnë të luhen në skenat teatrore të Kosovës.

Më 6 qershor 1933 Frisch i shkruante nga Dubrovniku nënës së tij në Zvicër se e kishte ndërmend të udhëtonte në disa vise të Ballkanit ku rrallëherë shkelin europianët. Për ta qetësuar nënën e tij, e cila frikësohej se në Ballkan mund t’i ndodhte diçka e keqe të birit të tij, Frisch pas disa ditësh i dërgonte asaj një kartolinë, përmes së cilës e njoftonte se udhëtimi me veturë po shkonte mirë, sot në Shkup, nesër, vazhdonte Frisch, do të udhëtojmë pranë Liqenit të Ohrit në kufi me Greqinë. Një ditë më vonë Frisch prapë i shkruante nënës së tij, me plot entuziazëm: “Përshëndetje të përzemërta nga liqeni i Ohrit, ku kemi arritur pas një udhëtimi madhështor nëpër një vend interesant. Trevë e mrekullueshme në kufi me Greqinë”.

Për të imagjinuar botën e tij krijuese, në vijim po sjellim mendimet që Max Frisch i ka dhënë mbi shumë tema të rëndësishme të jetës. Këto mendime pastaj janë dokumentuar nga televizioni gjerman SWR në kuadër të serisë „Autorët rrëfejnë“.

Shkrimtari zviceran Max Frisch u lind në Zürich. Që kur ishte nxënës shkruante pjesë teatrore, të cilat megjithatë nuk u shfaqën kurrë. Ai studioi gjuhë dhe letërsi gjermane, por më pas u bë arkitekt si babai i tij.

Nga mesi i të dyzetave, u largua nga zyra e tij e arkitekturës dhe nga familja dhe iu përkushtua tërësisht shkrimit. Me tregimet, romanet, pjesët teatrore dhe ditarët e tij, Frisch u bë i njohur edhe përtej kufijve të Zvicrës, sidomos me këto vepra: Biedermann und die Brandstifter (Bidermani dhe zjarrvënësit), Andorra, Stiller (Shtiler), Homo Faber.

Max Frisch u mor me çështjen e identitetit të tij, me marrëdhëniet midis gjinive dhe me ndërveprimin midis jetës dhe fiksionit. Ai filloi të mbante gjithnjë e më shumë një qëndrim kritik ndaj ngjarjeve politike të kohës dhe ndaj vendit të tij të lindjes, Zvicrës. Max Frisch jetoi kryesisht në Zvicër, por edhe herë pas here për periudha më të gjata jashtë shtetit - pesë vjet i kaloi në Romë.

Si ju pëlqen në Romë?

Max Frisch (1961): Natyrisht që nuk jam i pari që jetoj me entuziazëm në Romë. Kam jetuar në qytetin ku u linda, në Zürich, dhe një herë nja një vit në New York dhe në San Francisco. Ishte e mrekullueshme, por në fakt ishte një kohë shumë e vështirë, dhe tani po jetoj përsëri jashtë atdheut tim, këtu në Romë. Jemi pikërisht në Trastevere, pas një dreke shumë të bukur, dhe jemi ulur përpara një prej shatërvanëve të shumtë e shumë të bukur të Romës.

Por ajo që më entuziazmon dhe më bën të lumtur në Romë, domethënë që më jep dëshirë për punë, natyrisht që nuk është vetëm ajo që ju njihni apo keni parë nga Roma - madhështia e Romës, monumentet - dhe as vetëm populli, të cilin e kam shumë qejf, por thjesht fakti që po jetoj një herë diku tjetër. Kam jetuar tridhjetë vjet në qytetin tim të lindjes, ku natyrisht njeh çdo gjë dhe, çka është edhe më keq, njihesh nga shumë njerëz; domethënë, bie në thonjtë e rutinës, e përditshmja ndjek rrjedhën e vet, madje edhe nga brenda reagimet janë të parashikueshme. Ndërsa përmes ndryshimit që ndodh ngaqë jeton në një qytet tjetër, ngaqë duhet ta ndërtosh përsëri nga e para jetën tënde të përditshme, këto ndryshime janë aq stimuluese dhe nxitëse për punën.

Sidoqoftë, kam kaluar një kohë shumë të mrekullueshme tani, shtatë muajt e parë në Romë; ishte dimër, mbante shi, jo edhe aq bukur, dhe po mendoj gjithashtu të qëndroj më gjatë në Romë. Kjo është natyrisht një situatë shumë fatlume: jam zviceran, pra kam një atdhe, por tani nuk jetoj në të; jetoj në Romë, në qytetin më të mrekullueshëm të botës, më lexojnë në Gjermani dhe jetoj falë lexuesve të mi gjermanë. Mund të them vetëm se kjo është një situatë shumë fatlume.

Dhe pastaj hyjmë në trafikun e Romës, të cilin e pëlqej shumë. Nuk ka shumë kohë që ngas veturën, kështu që jam fillestar; kisha pak frikë nga trafiku famëkeq i Romës, por e dua shumë atë sepse është shumë sportiv dhe shumë korrekt, me humor, fleksibël. Nuk funksionon si te ne nga këndvështrimi juridik se kush vjen nga e djathta apo kush vjen nga e majta, por e ndjen si në një dialog të gjallë se kush po ecën përpara dhe kush po qëndron pas. I dau pa masë policiët këtu, sepse janë vërtet të gatshëm të të ndihmojnë - nuk ta bëjnë Gjyqin e Fundit, por e nxisin rrjedhshmërinë e trafikut.

A ka këtu vende me rëndësi të veçantë për ju?

Max Frisch: Kjo është Via Appia, rruga e madhe nga Roma për në Brindisi, nga ku u nisën ushtritë dhe nga ku u kthyen, me varret majtas e djathtas. Tani po arrijmë te një kodër që për mua ka një rëndësi të veçantë. Ajo luan një rol në një prej romaneve të mia, te Homo Faber. Kjo është kodra ku Homo Faber zbulon se vajza që ai dashuron është vajza e tij e vetme. Dhe ndonëse kjo natyrisht nuk ka ndodhur kurrë, megjithatë kur e shoh, më duket sikur të ishte një monument, të paktën për punën time.

Kam qenë në Via Appia si shumë i ri, dhe kur po shkruaja këtë vepër, mendova për të. Pastaj, rastësisht, pata edhe fatin të vija në Romë, shëtita këtu, u ula mbi një kodër, pa menduar ende për këtë skenë, dhe thjesht më vonë e dita saktësisht situatën. Kjo është shumë e rëndësishme për një libër të shkruar nga një njeri që vjen nga bota e teknikës, nga një njeri i fakteve konkrete: që gjërat të përputhen saktësisht, që të mos jenë të përafërta.

Pse shkruani?

Max Frisch: Pse shkruaj? Kjo është ajo pyetja e famshme e vështirë, apo jo? Shkruaj sepse kam dëshirë, e thënë disi në mënyrë banale; sepse duhet të bëj diçka, siç ka thënë Faulkner: „to make money“ (për të bërë para); e thënë në mënyrë pak më patetike: sepse është e vështirë ta durosh jetën pa u shprehur. Nuk besoj se shkruaj për të arritur diçka në botë, për ta ndryshuar botën, për t’u dhënë mend njerëzve - mbase e kam bërë këtë dikur, këtë tipar didaktik që shihet brenda. Pastaj, një burim tjetër, nevoja për të shkruar, është komunikimi. Njeriu nuk dëshiron të jetë vetëm, apo jo? Dëshiron të dijë nëse edhe njerëzit e tjerë ndihen në mënyrë të ngjashme përballë pyetjeve dhe problemeve të kohës. Por thjesht, në fillim fare qëndron një dëshirë krejt naive për të krijuar diçka.

Kam lexuar aq shpesh se jam një moralist, saqë pothuajse duhet ta besoj; nuk është se më vjen mirë, por ndoshta kështu do të jetë, nëse e thotë kritika.

Si u bëtë shkrimtar?

Max Frisch: Të rrëfesh jetën tënde është natyrisht një gjë delikate. Ose e kthen në anekdotë, ose në të vërtetë as që të intereson edhe aq shumë: i lindur në Zürich më 1911, shkollim normal, në fakt një jetë mjaft jointeresante. Dhe që si 16-vjeçar kam shkruar gjithashtu pjesë teatrore, shumë madje, të cilat i dërgova edhe në teatër; m’i kthyen mbrapsht me letra me ton shumë të sjellshëm, e unë as që e dija se çfarë nderi ishte ky.

Tani po kalojmë mbi kalldrëmin e Romës, mbi të cilin kanë kaluar legjionet, prandaj duhet të ecim pak ngadalë.

Në fillim studiova, siç thashë, gjermanistikë, pastaj vura re se në këtë aspekt nuk vlej fare për letërsi. Jam lexues shumë i keq, kam lexuar gjithmonë vetëm të njëjtat gjëra që kam dashur - ato i lexoja, ndërsa të tjerat thjesht nuk i lexoja. Pastaj erdhi vdekja e babait, nuk kisha më para, i ndërpreva studimet, pastaj u bëra gazetar dhe udhëtova këtu e atje, dhe asokohe gazetar në nivelin më modest, domethënë si raporter i sportit. Dhe kur isha 24 ose 25 vjeç, njihja një vajzë, e cila një herë më tha me shumë të drejtë: E di çfarë, ti je një askush.

Atëherë u desh të mendohesha se çfarë profesioni mund të zgjidhja; pastaj pata fatin të kisha një mik që më dha paratë për të jetuar katër vjet, dhe zgjodha atë që më dukej më e arritshme për mua - im atë ishte arkitekt - arkitekturën, që është në fakt një profesion krejtësisht i mrekullueshëm. Vetëm se rreth të 40-tave konstatova se njeriu nuk mund t’i bëjë të dyja menjëherë, sepse të dyja profesionet kërkojnë thjesht përkuhstim të plotë. Kështu, rreth moshës 42-vjeçare fillova të jem vetëm shkrimtar, prandaj në këtë drejtim jam një shkrimtar shumë i ri.

Si ndikoi zhvillimi juaj profesional në shkrim?

Max Frisch: Kur isha 27 vjeç, e dija se nuk doja më të shkruaja, se nuk do të shkruaja më. Siç po e shihni, nuk iu përmbajta këtij përbetimi. Atëherë, gjithçka që kisha shkruar, e dogja. Dhe kjo ishte gjithashtu shumë mirë; nuk besoj se aty humbi diçka shumë e çmuar, por me këtë fitova një çlirim të madh. Pastaj për shumë vite nuk shkrova, u bëra arkitekt.

E vazhdova më tej profesionin e arkitektit edhe kur fillova të shkruaja përsëri - nuk dua të bëj një rregull nga kjo, për shkrimtarët e tjerë mund të jetë krejt ndryshe - sepse për mua ishte shumë e rëndësishme të hyja në kontakt real me botën ose me shoqërinë. Domethënë, mbi punëdhënësit, punëmarrësit, këto gjëra; mbi paratë, ekonominë; të mos kisha njohuri dhe opinione vetëm nga librat, por fare thjesht nga përvoja ime. Kjo do të thotë: të jesh i punësuar, ta dish se çfarë shije ka kjo; pastaj përvoja se si është kur je vetë bosi, shefi, ta dish se çfarë shije ka kjo, gjë që nuk është aspak e lehtë, aspak e thjeshtë.

Si punoni?

Max Frisch: Më parë, kur isha arkitekt dhe shkruaja paralelisht, isha një shkrimtar pas oraritë të punës ose i të dielave. Tani që kjo është kthyer në profesion, unë punoj - le të themi, nëse është një ditë normale pune, nëse nuk vjen ndonjë gazetar televizioni, nëse nuk vijnë vizita të tjera, miq apo njerëz të tjerë - nuk çohem edhe aq herët, rreth orës tetë.

Tani këtu në Romë, për shembull, dal në një bar, ha kafjallin sa për të parë pak njerëz, dhe në orën 9:00 ulem për të punuar. Por nuk e di paraprakisht se çfarë do të punoj, nëse do të bëj gjëra të reja apo do të ripërpunoj gjëra të vjetra; dhe në çdo rast punoj gjatë gjithë paradites. Pra, këtu në Romë, ku rrjedha e ditës është pak më ndryshe, kjo zgjat kështu deri në orën tre, aty vjen lodhja e parë, pastaj dal përsëri pak jashtë dhe punoj sërish pasdite. Në përgjithësi nuk punoj natën; kam nevojë për mëngjesin, kur njeriu është i zgjuar, kur është i freskët dhe kur është më shumë inteligjent.

Cila është për ju vepra juaj më e rëndësishme?

Max Frisch: Vepra ime më e rëndësishme... për këtë ekziston një thënie e mirë stereotipe: është ajo që po vjen. Por ju natyrisht e keni fjalën për veprat e mëparshme. Unë do të bëja një përzgjedhje mjaft të rreptë. Nga romanet do të pranoja Stiller, Homo Faber dhe Tagebuch (Ditarin). Nga pjesa tjetër duhet ta kurseni veten. Nga pjesët teatrore do të kërkoja të mbeteshin tri pjesë: pikërisht “Biedermani dhe zjarrvënësit”, drama e re “Andorra”, e cila vihet në skenë gjatë këtij viti, dhe një pjesë më të vjetër me të cilën kam pasur gjithmonë fat të keq, që është “Der Graf Öderland” (“Konti Öderland”). Ajo pati një premierë botërore në Zürich, që ishte një dështim i respektueshëm; pastaj më vonë e ripërpunova për Fritz Kortner (regjisor austriak teatri) dhe e luajtëm sërish në Frankfurt, e ai ishte një dështim edhe më i respektueshëm. Dhe tani këtu në Romë, ku kisha një dëshirë shumë të madhe për punë, i shtyrë nga asgjëja, papritur pata dëshirë ta shkruaja këtë pjesë përsëri brenda tri javësh. E shkrova sërish dhe tani kam një ndjesi mjaft të mirë, kështu që e llogaris ndër ato tri pjesë që do t’i lija të mbeteshin.

Si është marrëdhënia juaj me Friedrich Dürrenmatt?

Max Frisch: Dürrenmatt dhe Frisch. Besoj se na vjen inat të dyve që na përmendin vazhdimisht bashkë. Të dy jemi zviceranë, të dy shkruajmë pjesë teatrore dhe, çka është edhe më e rëndësishme për të dy ne, jemi miq. Unë këtu po pi duhan pikërisht nga një llullë, e cila është dhuratë nga Dürrenmatti. Por kjo miqësi, ajo ka natyrisht edhe një anë me humor, kemi folur së fundmi për këtë: nuk na mbetet gjë tjetër veçse miqësia. Sepse, nëse do të ishim në armiqësi me njëri-tjetrin, ky do të ishte një sensacion i madh për miqtë e tij, miqtë e mi, kundërshtarët e tij, kundërshtarët e mi, të cilët vetëm atë presin. Kështu që, në të vërtetë, ne jemi vërtet miq, por mbi të gjitha jemi të mallkuar të jemi miq.

Çfarë qëndrimi këni ndaj atdheut?

Max Frisch: Po, e di dhe e dëgjoj shumë shpesh edhe në Gjermani se jam shumë kritik ndaj Zvicrës, dhe disa bashkëatdhetarë ma kanë marrë edhe për të keq. Kjo është ashtu siç je kritik ndaj një qenieje që në parim e ke shumë për zemër, por që do të dëshiroje ta kishe edhe pak më të mirë sesa është, të cilën do të dëshiroje ta ndryshoje. Thjesht ajo që përshkruhet si një lidhje dashuri-urrejtje.

Çfarë e bën Zvicrën të vështirë? E thënë përsëri në mënyrë shumë të ashpër: megalomania dhe modestia. E thënë pak më butë ose ndryshe, ky është një vend që jeton nga e kaluara, që qëllimet e veta të mëdha i ka në të kaluarën; dhe unë besoj se qëllimet në përgjithësi qëndrojnë më tepër në të ardhmen. Për një kohë më ka interesuar tmerrësisht se si e mendon Zvicra të ardhmen, por kjo nuk i intereson edhe aq shumë, sepse zviceranët mbahen pas kësaj të „tanishmeje“, të cilën përpiqen ta ruajnë sa më shumë. Të ruash diçka është një gjë tmerrësisht e rëndësishme, por vetëm nga ruajtja ne nuk jetojmë; duhet të kemi një utopi, duhet të duam të kemi diçka tjetër, që mbase nuk është as më e mirë, por ne duhet të jetojmë duke shikuar përpara./Telegrafi/

Përktheu dhe plotësoi me shënime: Enver Robelli

telegrafi.com