13:00 Ndërsa bota më në fund kundërpërgjigjet, a ishte kjo java kur Donald Trump shkoi shumë larg?
Jonathan Freedland*
Ndjenja e tundimit është e fortë për të shpresuar se stuhia ka kaluar. Të besosh se një javë që nisi me një kërcënim amerikan për të marrë nën kontroll një territor evropian – qoftë me forcë apo përmes shantazhit – ka përfunduar me premtimin për negociata dhe, rrjedhimisht, me një kthim në normalitet. Por ky është një iluzion i rrezikshëm. Nuk mund të ketë kthim në normalitet. Bota që mendonim se njihnim ka marrë fund. Pyetja e vetme tani është se çfarë do ta zëvendësojë – një pyetje që na prek të gjithëve, që është plot rreziqe dhe që, ndoshta në mënyrë të papritur, mbart edhe një fije shprese.
Harrojeni faktin që Donald Trump përfundimisht u tërhoq nga kërcënimet për të pushtuar Groenlandën, duke e futur sërish në brez armën ekonomike që ua kishte drejtuar kokës të gjitha vendeve që i dolën përpara, përfshirë Mbretërinë e Bashkuar. Vetë fakti që ai e bëri këtë kërcënim konfirmoi atë që duhej të ishte e qartë që nga rikthimi i tij në detyrë një vit më parë: nën drejtimin e tij, SHBA-ja është shndërruar në një aleat të pasigurt, nëse jo në një armik të hapur të miqve të dikurshëm.
Kjo u shpreh në mënyra njëherazi të vrazhda dhe fyese. Në kategorinë e dytë hyn deklarata e tij e fundit se aleatët e NATO-s kishin qenë “pak larg vijës së frontit” në Afganistan – një fyerje e neveritshme për familjet e 457 ushtarakëve britanikë dhe për shokët e tyre nga e gjithë aleanca që dhanë jetën në atë konflikt.
Në kategorinë e parë ishte prezantimi i sipërmarrjes së tij më të fundit: pasi i kishte thënë më herët kryeministrit norvegjez – të cilin e akuzoi rrejshëm se i kishte mohuar Çmimin Nobel – se po mërzitej nga paqja, Trump shkoi në Davos për të shpallur “bordin e paqes”. Trump është nga ata libra që mund t’i gjykosh nga kopertina, ndaj logoja e këtij organi të ri e thoshte gjithçka: siç vërejti me humor dikush, ajo ishte në thelb stema e OKB-së, “vetëm se e zhytur në ar dhe e redaktuar në mënyrë që bota të përfshijë vetëm Amerikën”.
Kjo përmbledh pikat thelbësore: “bordi i paqes” është një përpjekje për të zëvendësuar dhe komercializuar arkitekturën ndërkombëtare të pasvitit 1945, duke e zëvendësuar OKB-në me një klub anëtarësh në stilin Mar-a-Lago, ku një vend i përhershëm kushton 1 miliard dollarë dhe pushteti vendimmarrës qëndron në duart e vetë Trumpit, edhe pasi t’i ketë mbaruar mandati presidencial. Fakti që Vladimir Putini është ftuar, ndërsa Mark Carney është përjashtuar, flet vetë.
Për një kohë, aleatët e SHBA-së e ngushëllonin veten me besimin se Trump ishte një devijim i përkohshëm, që një ditë do të largohej, duke lejuar rikthimin e zakoneve të vjetra. Edhe ky iluzion është shembur. Kur Trump dukej ende i vendosur ta çonte deri në fund kërcënimin ndaj Groenlandës, nuk kishte asnjë shenjë se dikush apo diçka brenda SHBA-së mund ta ndalte. Gjatë këtyre 12 muajve, Trump ka treguar se kufizimet formale të projektuara për ta mbajtur nën kontroll një president amerikan mund të hiqen lehtësisht. Dhe nëse kjo ndodh një herë, mund të ndodhë sërish. Kjo do të thotë se jo vetëm Trumpi është një aleat i pasigurt. Fatkeqësisht, edhe vetë SHBA-ja është e tillë.
Ka disa mësime të menjëhershme për t’u nxjerrë nga kjo situatë. I pari është se Trump vazhdon përpara derisa dhe për sa kohë nuk përballet me rezistencë. Ish-këshilltari i tij, Steve Bannon, i tha këtë javë revistës Atlantic se strategjia e ekipit Trump në të gjitha fushat është “maksimaliste”: të shkojnë sa më larg, derisa dikush t’i ndalë. Lëvizjet e Trumpit për Groenlandën shkaktuan një rënie të bursës dhe kundërshtim të brendshëm – 86% e amerikanëve kundërshtuan pushtimin e armatosur të ishullit – por gjithashtu sollën një front të bashkuar dhe kërcënime serioze ekonomike nga Evropa. Evropianët u ngritën dhe Trumpi u tërhoq.
Kjo çon në një mësim më të qëndrueshëm dhe thelbësor për miqtë e vjetër të SHBA-së: ata nuk mund të jenë në një pozitë varësie aq të thellë ndaj SHBA-së – qoftë ekonomike apo ushtarake – sa të detyrohen t’u nënshtrohen kërkesave të saj. Për ta artikuluar këtë të vërtetë kaq qartë, Mark Carney u shpërblye me duartrokitje në këmbë në Davos, pas një fjalimi që mund të mbetet si teksti përcaktues i kësaj periudhe. “Rendi i vjetër nuk do të kthehet,” tha kryeministri kanadez. “Nuk duhet ta vajtojmë. Nostalgjia nuk është strategji.”
Ajo që kërkoi Carney, dhe që e kërkon momenti historik, është një rregullim i ri, një formacion i ri. “Fuqitë e mesme”, vendet demokratike të Perëndimit jashtë SHBA-së, nuk duhet ta pranojnë pasivisht se bota e vjetër e “institucioneve dhe rregullave” është zëvendësuar nga një botë e re e “liderëve të fortë dhe marrëveshjeve”, siç e përshkruan ish-kreu i MI6. Në vend që të garojnë mes tyre për të qenë më të përkëdhelurit e hegjemonit amerikan, duke e lajthitur perandorin e Zyrës Ovale me shpresën se do t’i shpëtojnë zemërimit të tij, ata mund – sipas Carney-t – “të bashkohen për të krijuar një rrugë të tretë”.
Si do të dukej kjo? Forma më e dukshme është një konstelacion i ri i Bashkimit Evropian plus Mbretëria e Bashkuar plus Kanadaja, një bllok ekonomik me peshë dhe një aleancë sigurie me muskuj. Në thelb, synimi do të ishte t’i jepej një përgjigje pozitive pyetjes që ka rënduar veçanërisht këtë vit: a mundet Evropa ta mbrojë Ukrainën – dhe veten – pa SHBA-në? Sot për sot, përgjigjja e ftohtë dhe e ashpër është jo. Volodymyr Zelenskyy nuk gaboi kur tha se Evropa e sotme “mbetet një kaleidoskop i bukur, por i fragmentuar fuqish të vogla dhe të mesme”, që “duket e humbur, duke u përpjekur ta bindë presidentin amerikan të ndryshojë, kur ai nuk do të ndryshojë”.
Pra, synimi është asgjë më pak se një aleancë e re e demokracive perëndimore, që nuk varen më nga SHBA-ja për mbrojtjen e tyre. Kjo nuk mund të ndodhë brenda natës; mund të duhen një dekadë ose më shumë për ta arritur. Por, siç më tha këtë javë ish-ministri i jashtëm britanik Jeremy Hunt, do të ishte “një neglizhencë e rëndë e detyrës nëse nuk fillojmë punën që tani” për ta realizuar këtë synim.
Meqë kjo kërkon kohë, do të thotë se nuk mund të ketë shkëputje të menjëhershme nga SHBA-ja. Për sa kohë që aleatët mbeten të varur nga mbrojtja amerikane, figura si Keir Starmer do të duhet të vazhdojnë të buzëqeshin teksa shtrëngojnë dorën e Trumpit. Automjeti i NATO-s do të duhet të vazhdojë rrugën, edhe pse anëtari i tij më i fuqishëm po i shpon gomat. Por, ndërkohë, një grupim i konceptuar rishtazi – ndoshta i paraqitur pa zhurmë si një “krah evropian i NATO-s” – do të konsolidohet dhe do të forcohet.
Çelësi i pashmangshëm i këtij plani është rritja masive e shpenzimeve për mbrojtjen. Kjo do të riformësojë politikën e të gjitha atyre vendeve që kanë shijuar “dividendin e paqes” që nga fundi i Luftës së Ftohtë, dividend që u lejoi të shpenzonin më pak për armë dhe më shumë për shkolla e spitale. Ajo do të rishkruajë gjithashtu debatin dekadash mbi marrëdhënien e Britanisë me Evropën. Të dyja partitë kryesore do të duhet të lëvizin: Britania duke hequr dorë nga iluzionet e Brexit-it, dhe BE-ja duke i ofruar asaj diçka më afër tregtisë pa pengesa, në këmbim të kontributit serioz që Britania do të japë për mbrojtjen e Evropës.
Ka edhe mundësi këtu, përfshirë për Starmerin. Ai mund t’i paraqesë rritjet e taksave që shkelin premtimet elektorale si çështje sigurie kombëtare. Mund t’i paraqesë në të njëjtën mënyrë edhe lidhjet më të ngushta me Evropën. Ai mund ta lërë Nigel Farage-in të izoluar në anën e gabuar të opinionit publik, si adhurues i njeriut që fyeu të rënët britanikë të luftës. Starmeri mund ta paraqesë Reform-in si partinë e nënshtruar ndaj Trumpit, dhe kundërshtarët e saj si mbrojtësit e vërtetë të sovranitetit dhe pavarësisë britanike.
Bota që njihnim po vdes, e vrarë nga perandori i mundshëm në Potomak. Por këtë javë u bë e dukshme edhe diçka tjetër: një botë e re, që pret të lindë.
*Jonathan Freedland është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti: L.Veizi
