Gazeta âSIâ-NjĂ« nga mashtrimet mĂ« tĂ« sofistikuara tĂ« kohĂ«s sonĂ« nuk Ă«shtĂ« cinizmi, por sentimentalizmi. Jo ai privat, i ndrojtur, por ai publik, i organizuar, qĂ« kĂ«rkon emocione tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta dhe reagime tĂ« njĂ«zĂ«shme. Milan Kundera e quante kĂ«tĂ« kitsch: jo si shije tĂ« keqe, por si mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta bĂ«rĂ« botĂ«n tĂ« durueshme duke i hequr asaj gjithçka qĂ« shqetĂ«son.
Kitsch-i nuk duron dyshimin. Ai nuk pranon as ironi, as ambiguitet, as pyetje pa përgjigje. Ai kërkon miratim, jo mendim. Në universin e kitsch-it, gjithçka që është e errët, e papërshtatshme, e turpshme apo thjesht e pakëndshme duhet të fshihet, sepse prish figurën e bukur që kemi vendosur të admirojmë bashkë. Kitsch-i është estetika e pajtimit të detyruar.
Për Kunderën, kitsch-i nuk ishte një problem arti, por një problem morali. Ai lind sa herë që një shoqëri kërkon ndjenja të pastra dhe të ndara qartë: e mira kundër së keqes, e drejta kundër së gabuarës, ne kundër atyre. Në këtë thjeshtim brutal të realitetit, njeriu konkret zhduket dhe zëvendësohet nga figura, simboli, slogani. Dhe pikërisht aty fillon rreziku.
Romani, sipas Kunderës, është forma artistike që i reziston më fort kitsch-it, sepse nuk prodhon pajtim emocional. Romani nuk na kërkon të qajmë së bashku, por të mendojmë veçmas. Ai nuk pastron jetën nga kontradiktat, por i ekspozon ato. Një personazh letrar nuk është kurrë i pastër moralisht: ai është i paqartë, i lëkundur, shpesh i gabuar. Dhe kjo është forma e tij e së vërtetës.
NĂ« kohĂ«n tonĂ«, kitsch-i nuk ka mĂ« nevojĂ« pĂ«r monumente apo marshime. Ai jeton nĂ« gjuhĂ«n e butĂ«, nĂ« frazat qĂ« duken tĂ« mira, nĂ« emocionet e shpejta, nĂ« nevojĂ«n pĂ«r tĂ« qenĂ« gjithmonĂ« ânĂ« anĂ«n e duhurâ. Ai shfaqet sa herĂ« qĂ« refuzojmĂ« kompleksitetin nĂ« emĂ«r tĂ« ndjenjĂ«s sĂ« pĂ«rbashkĂ«t. Sa herĂ« qĂ« e quajmĂ« dyshimin dobĂ«si dhe ironinĂ« mungesĂ« ndjeshmĂ«rie.
Kundera na kujton se ironia nuk është mungesë morali, por mbrojtje ndaj dogmës. Dhe se arti nuk ekziston për të na bërë të ndihemi mirë me veten, por për të na kujtuar se jeta nuk është kurrë e rregullt, kurrë e përfunduar, kurrë plotësisht e justifikueshme.
Në një botë që kërkon gjithnjë e më shumë emocione të pastra dhe identitete të qarta, kitsch-i është tundimi më i madh. Letërsia, për fat, vazhdon të na ofrojë një strehë të rrallë: hapësirën ku mund të mos biem dakord, as me botën, as me veten.
Milan Kundera (1929â2023) ishte njĂ« nga shkrimtarĂ«t dhe eseistĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m europianĂ« tĂ« shekullit XX. I lindur nĂ« Ăekosllovaki dhe mĂ« pas i vendosur nĂ« FrancĂ«, ai e ndĂ«rtoi veprĂ«n e tij mes romanit, esesĂ« dhe reflektimit filozofik. Autor i romaneve tĂ« njohura si LehtĂ«sia e padurueshme e qenies, Libri i tĂ« qeshurĂ«s dhe i harresĂ«s dhe PavdekĂ«sia, Kundera e konceptoi letĂ«rsinĂ« si hapĂ«sirĂ« tĂ« dyshimit, ironisĂ« dhe kundĂ«rshtimit ndaj çdo forme dogme politike, morale apo estetike. Mendimi i tij mbi kitsch-in mbetet njĂ« nga analizat mĂ« tĂ« mprehta mbi lidhjen mes artit, sentimentalizmit dhe pushtetit.
Gazeta âSIâ-Pas 14 vitesh mungesĂ«, dhjetĂ« ikona me vlera tĂ« rralla historike dhe shpirtĂ«rore, tĂ« vjedhura nga kisha âFjetja e ShĂ«n MĂ«risĂ«â nĂ« LabovĂ«n e Kryqit, janĂ« rikthyer nĂ« pronĂ«si tĂ« KishĂ«s Ortodokse Autoqefale tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Rikthimi u bĂ« i mundur falĂ« njĂ« operacioni tĂ« suksesshĂ«m tĂ« PolicisĂ« sĂ« Shtetit dhe bashkĂ«punimit ndĂ«rinstitucional mes MinistrisĂ« sĂ« Turizmit, KulturĂ«s dhe Sportit dhe Institutit KombĂ«tar tĂ« Regjistrimit tĂ« TrashĂ«gimisĂ« Kulturore.
Ministri i Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Blendi Gonxhja, priti në një takim zyrtar Fortlumturinë e Tij, Kryepeshkopin e Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, Joan, ku u vlerësua rëndësia e këtij akti si në aspektin kulturor, ashtu edhe në atë shpirtëror.
Gjatë fjalës së tij, ministri Gonxhja u shpreh se ky rikthim është rezultat i një bashkëpunimi të ngushtë institucional dhe një shembull domethënës i luftës kundër trafikimit të pasurive kulturore. Ai theksoi se identifikimi i ikonave u bë i mundur falë regjistrimit të tyre në sistemin kombëtar të trashëgimisë, duke e cilësuar këtë proces si mjetin më të sigurt për mbrojtjen e objekteve kulturore. Sipas ministrit, kthimi i ikonave nuk përbën vetëm një akt ligjor, por një akt drejtësie historike dhe shpirtërore, ndërsa garantoi se bashkëpunimi me Policinë e Shtetit dhe komunitetet fetare do të vijojë për gjetjen dhe rikthimin e objekteve të tjera të humbura.
Nga ana e tij, Kryepeshkopi Joan shprehu kĂ«naqĂ«sinĂ« dhe mirĂ«njohjen pĂ«r rikthimin e ikonave, duke i cilĂ«suar ato si shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r historinĂ«, kulturĂ«n dhe identitetin e vendit. Ai falĂ«nderoi institucionet  pĂ«r angazhimin dhe vullnetin pĂ«r tâia kthyer KishĂ«s Ortodokse kĂ«to vlera tĂ« çmuara. Kryepeshkopi nĂ«nvizoi se mbrojtja e trashĂ«gimisĂ« kulturore Ă«shtĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore e identitetit europian dhe se bashkĂ«punimi ndĂ«rinstitucional duhet tĂ« vijojĂ« pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t.
Takimi u shoqërua edhe me diskutime mbi projektet në vijim të Ministrisë së Turizmit, Kulturës dhe Sportit dhe institucioneve vartëse për restaurimin dhe ruajtjen e kishave dhe manastireve që gëzojnë statusin monument kulture. Të dyja palët ritheksuan rëndësinë e bashkëpunimit me të gjitha komunitetet fetare, si kujdestarë fizikë dhe shpirtërorë të trashëgimisë fetare dhe kulturore të vendit.
Gazeta âSIâ- NjĂ« raport i publikuar nga Live Science tregon se trakĂ«t e hershĂ«m tĂ« EpokĂ«s sĂ« Hekurit, qĂ« jetonin nĂ« territorin e sotĂ«m tĂ« BullgarisĂ«, konsumonin nĂ« raste tĂ« veçanta mish qeni rreth 2.500 vjet mĂ« parĂ«. PĂ«rfundimi bazohet nĂ« njĂ« rishikim tĂ« tĂ« dhĂ«nave arkeologjike mbi kocka qensh tĂ« therur, tĂ« zbuluara nĂ« 10 site arkeologjike nĂ« Bullgari.
Sipas zooarkeologes Stella Nikolova nga Instituti Kombëtar Arkeologjik me Muze pranë Akademisë Bullgare të Shkencave, konsumimi i mishit të qenit nuk lidhej me varfëri apo mungesë ushqimi.
âMishi i qenit nuk ishte njĂ« domosdoshmĂ«ri e diktuar nga varfĂ«ria, pasi kĂ«to site janĂ« tĂ« pasura me bagĂ«ti, e cila ishte burimi kryesor i proteinave,â shpjegon ajo.
Analiza tregon se shumica e mbetjeve të qeneve i përkisnin qenve me përmasa mesatare, të cilët mund të jenë përdorur si qen roje. Shenjat e prerjes në kockat e tyre janë të ngjashme me ato që gjenden te delet dhe gjedhët e therura për konsum, duke sugjeruar se përpunimi i mishit ishte i qëllimshëm.
Megjithatë, kockat e qenve përbënin vetëm rreth dy për qind të mbi 80 mijë kockave shtazore të zbuluara në Emporion Pistiros, një qendër tregtare e Epokës së Hekurit në Trakinë e brendshme. Sipas Nikolovës, kjo tregon se mishi i qenit mund të jetë përdorur kryesisht në raste të veçanta, ndoshta gjatë banketeve ose ritualeve komunitare tradicionale.
Studiuesja vĂ«ren gjithashtu se nĂ« periudha mĂ« tĂ« vona, qentĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vendbanim janĂ« varrosur tĂ« paprekur, çka mund tĂ« tregojĂ« njĂ« ndryshim nĂ« qĂ«ndrimin e komunitetit ndaj kĂ«tyre kafshĂ«ve. âNuk besoj se qentĂ« shiheshin si kafshĂ« shtĂ«piake nĂ« kuptimin modern tĂ« fjalĂ«s,â thekson Nikolova.
Zbulimi hedh dritë mbi marrëdhënien komplekse mes njeriut dhe qenit në shoqëritë e lashta të Ballkanit dhe sugjeron se roli i qenit ka ndryshuar ndjeshëm me kalimin e kohës.
Gazeta âSIâ- Gibellina, njĂ« qytet sicilian i rindĂ«rtuar pas tĂ«rmetit shkatĂ«rrues tĂ« vitit 1968, po pĂ«rgatitet tĂ« rilindĂ« si njĂ« qendĂ«r arti bashkĂ«kohor. NjĂ« program njĂ«vjeçar ekspozitash, performancash dhe rezidencash artistike synon tĂ« animojĂ« hapĂ«sirat e tij tĂ« braktisura dhe ndĂ«rtesat postmoderne, duke i dhĂ«nĂ« qytetit njĂ« mundĂ«si tĂ« re pĂ«r tĂ« ringjallur vizionin utopik tĂ« artit qĂ« e ka karakterizuar qĂ« nga fillimi.
NjĂ« nga pjesĂ«marrĂ«sit mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« programit artistik tĂ« vitit 2026 nĂ« Gibellina Ă«shtĂ« edhe Sislej Xhafa, artisti i njohur shqiptar me famĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. Instalacionet e tij publike do tĂ« vendosen nĂ« hapĂ«sira kyçe tĂ« qytetit, pĂ«rfshirĂ« sheshet qendrore, me synimin pĂ«r tâi rikthyer ato si vende takimi dhe ndĂ«rveprimi shoqĂ«ror. Veprat e XhafĂ«s shpesh trajtojnĂ« tema si migracioni, identiteti, pushteti dhe absurditeti i strukturave sociale, duke e kthyer artin nĂ« njĂ« formĂ« reflektimi kritik mbi realitetin bashkĂ«kohor.
I lindur në vitin 1970 në Kosovë, Sislej Xhafa jeton dhe punon mes Europës dhe Shteteve të Bashkuara. Ai është i njohur për qasjen e tij konceptuale dhe ndërhyrjet artistike në hapësira publike, shpesh me gjeste minimale por me domethënie të fortë politike dhe sociale. Xhafa ka përfaqësuar Kosovën në Bienalen e Venecias dhe ka ekspozuar në institucione prestigjioze si MoMA në Nju Jork, Centre Pompidou në Paris dhe Tate Modern në Londër. Pjesëmarrja e tij në Gibellina i jep programit të vitit 2026 një dimension të fortë ndërkombëtar dhe e lidh qytetin me debatet bashkëkohore të artit global.
Sislej Xhafa
Shndërrimi qytetit pas tërmetit
Në qendër të këtij rifillimi qëndron Teatro, një ndërtesë betoni e mbingarkuar e projektuar nga skulptori italian Pietro Consagra. Ndërtesa duket më shumë si një parkim i shumëkatësh i braktisur sesa një teatër dhe mbetet e papërfunduar edhe pas më shumë se 40 vjetësh.
Andrea Cusumano, drejtori i programit artistik tĂ« vitit 2026, shpjegon: âTani pĂ«r tani, kjo Ă«shtĂ« thjesht njĂ« skulpturĂ« dhe ne duam ta bĂ«jmĂ« njĂ« ndĂ«rtesĂ«.â
Teatro do të ruajë papërsosmërinë industriale, por do të bëhet e sigurt për vizitorët. Shfaqja e parë në këtë hapësirë do të përfshijë instalime video nga dyshja artistike italiane Masbedo dhe artisti shqiptar Adrian Paci.
NĂ« vitet 1970, kryetari karizmatik Ludovico Corrao vendosi tĂ« transformojĂ« qytetin pĂ«rmes artit, duke ftuar artistĂ« dhe arkitektĂ« tĂ« njohur pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« âmuze publik nĂ« ajĂ«r tĂ« hapurâ. QĂ« atĂ«herĂ«, Gibellina ka qenĂ« njĂ« qendĂ«r unike pĂ«r artin bashkĂ«kohor, shpesh krahasuar me Marfa nĂ« Teksas pĂ«r dendĂ«sinĂ« e veprave artistike dhe arkitekturĂ«n postmoderne. Por, shumĂ« hapĂ«sira kanĂ« rĂ«nĂ« nĂ« harresĂ« dhe banorĂ«t shpesh nuk pĂ«rdorin sheshet publike tĂ« qytetit.
Arkitektja Alessandra Badami shpjegon: âPapritmas banorĂ«t u gjendĂ«n nĂ« njĂ« peizazh urban qĂ« nuk kishte asgjĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t me atĂ« qĂ« kishin njohur ndonjĂ«herĂ«. Qyteti duket si njĂ« pikturĂ«, por njerĂ«zit kanĂ« nevojĂ« pĂ«r jetĂ« nĂ« sheshe, pĂ«r stola, hije dhe aktivitete.â
MegjithatĂ«, skepticizmi mbetet i pranishĂ«m. ArtistĂ«t lokalĂ«, si NicolĂČ Stabile, paralajmĂ«rojnĂ« se shumĂ« hapĂ«sira mund tĂ« kthehen pĂ«rsĂ«ri nĂ« braktisje pas pĂ«rfundimit tĂ« vitit tĂ« artit. Ai shpreh shqetĂ«simin se autoritetet lokale nuk kanĂ« arritur tĂ« ruajnĂ« trashĂ«giminĂ« artistike tĂ« qytetit. âSapo viti tĂ« pĂ«rfundojĂ«, tĂ« gjitha ndĂ«rtesat do tĂ« mbyllen pĂ«rsĂ«ri. Jam i sigurt pĂ«r kĂ«tĂ«,â thotĂ« ai, duke treguar hapĂ«sirat e braktisura nĂ« Palazzo di Lorenzo, ku fasadat e vjetra ruhen nĂ« mes tĂ« ndĂ«rtesave tĂ« reja.
Megjithatë, në këtë fillim të vitit 2026, Gibellina po gjallërohet sërish nga arti. Skela ngrihet, hapësirat e braktisura po përgatiten për ekspozita dhe performanca, dhe qyteti po kthehet në një laborator të gjallë artistik. Për vizitorët, kjo është një mundësi unike për të parë një qytet në transformim , një vend ku e ardhmja ndërthur të kaluarën tragjike me ëndrrën e artit bashkëkohor.
Nga Liridon Mulaj- Nga Kadri Hazbiu, Petrit Dume, Hito Ăako, Mehmet Shehu e deri te Beqir Balluku, kupola drejtuese e ShqipĂ«risĂ« komuniste nuk ishte gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« bashkim individĂ«sh ku i gjithĂ«pushtetshmi, Enver Hoxha, shĂ«njestronte pĂ«r eliminim âprenĂ«â e radhĂ«s , pĂ«r tâia hedhur mĂ« pas popullit si âkockĂ«â se pushteti nuk i fal tradhtarĂ«t, por i ndĂ«shkon ata me forcĂ«n brutale tĂ« njĂ« ligji po aq brutal dhe absurd.
Dhe, nĂ« fakt, pikĂ«risht te Beqir Balluku do tĂ« ndalemi, i cili Ă«shtĂ« edhe personazhi kryesor nĂ« romanin âNata e tĂ« mundurveâ tĂ« autorit italian Antonio Caiazza, botuar sĂ« fundmi nga Botimet Toena e pĂ«rkthyer nga Diana Ăuli.
ĂfarĂ« ndodhte brenda kupolĂ«s drejtuese, ndĂ«rkohĂ« qĂ« poshtĂ«, nĂ« popull, jeta vazhdonte? Kush ishte i sigurt nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e ngĂ«rthyer nga tmerri dhe diktati, dhe a pĂ«rbĂ«nte fakti qĂ« tĂ« ishe pjesĂ« e kupolĂ«s njĂ« garanci se jeta shkonte vaj? NĂ« fakt, nuk ka qenĂ« krejt kĂ«shtu. Eliminimi i herĂ«pashershĂ«m i miqve tĂ« tij, njĂ«kohĂ«sisht edhe anĂ«tarĂ« tĂ« Komitetit Qendror apo tĂ« qeverisĂ« sĂ« Enver HoxhĂ«s, na dĂ«shmon se ata ishin vĂ«rtet nĂ« majĂ« tĂ« Olimpit, por edhe tĂ« ekspozuar ndaj rrufeve.
Ngjarjet nĂ« roman vendosen nĂ« vitet â70, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste. Romani nis me pĂ«rshkrime tĂ« kthjellĂ«ta tĂ« TiranĂ«s, ku jeta e pĂ«rditshme shfaqet thuajse si njĂ« sfumaturĂ« e kĂ«ndshme, me diell dhe plot biçikleta.
Beqir Balluku ndodhet në muajt e fundit të tij si ministër i Mbrojtjes dhe tezat e përgatitura për strategjinë e mbrojtjes janë stërkëmbëshi mbi të cilin do të përfundojë më vonë. Blloku përshkruhet i qetë dhe në harmoni, jo vetëm arkitektonike, me vila dhe rrugë plot gjelbërim, por edhe njerëzore, ku gratë e udhëheqësve shpesh paraqiten si mikesha, e më shpesh si partnere.
Beqir Balluku dhe Hito Ăako nĂ« sallĂ«n e gjyqit
Ngjarjet mandej rrokullisen shpejt, herĂ« nĂ« formĂ« retrospektive, me tĂ« cilĂ«n autori e nis romanin, e herĂ« duke u zhvendosur nĂ« vitet â70, sĂ«rish nĂ« zemĂ«r tĂ« turbullirave qĂ« sollĂ«n tronditjen e madhe.
Të gjithë personazhet paraqiten si profile psikologjike, mendimtarë në një rrëfim që vjen nga brendia, atë përmasë që, në fakt, ende nuk e njohim. Shkrimtari hyn këtu fuqishëm në lojë, duke na dhënë herë profile të qarta, e herë  të turbullta, ashtu si vetë koha.
Pushteti dhe frika, një binom i pandashëm i asaj kohe, mbeten gjatë gjithë romanit një lajtmotiv i pashmangshëm. Paradoksalisht, ata që kishin pushtetin kishin edhe frikën, mbase në të njëjtin vëllim force dhe madhështie.
Ritmi i rrĂ«fimit Ă«shtĂ« i ngadaltĂ« dhe krejt i veçantĂ«. Sepse, pavarĂ«sisht pĂ«rshkrimeve tĂ« gjata e shpesh tĂ« zymta qĂ« tĂ« kujtojnĂ« KadarenĂ« (ndikim i pashmangshĂ«m), autori na paraqet njĂ« tjetĂ«r lloj proze detajiste, e ndryshme nga ajo qĂ« jĂ«mi mĂ«suar tĂ« lexojmĂ« , sĂ« paku nĂ« lidhje me ngjarje si kjo, qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« nga shpĂ«rfytyrimet mĂ« tĂ« forta tĂ« pushtetit komunist tĂ« kohĂ«s. Kjo ndodh sepse ngjarjet e pĂ«rshkruara nuk kanĂ« peshĂ« emocionale pĂ«r autorin, njĂ« italian i ardhur nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« fillim tĂ« viteve â90, pĂ«r tĂ« cilin jeta e shqiptarĂ«ve nĂ«n komunizĂ«m merr mĂ« tepĂ«r trajta ekzotizmi sesa pĂ«rjetimi.
Dhe kjo është krejtësisht normale për Antonion, një gazetar dhe shkrimtar italian, i lindur në Trieste dhe që punon për RAI-n, i cili prej më shumë se tre dekadash ka ndjekur nga afër Ballkanin, veçanërisht Shqipërinë dhe periudhën e komunizmit.
Por pikërisht kjo është përmasa që e bën romanin të domosdoshëm: objektiviteti dhe natyra rrëfimtare i japin gjithë ngjarjes dhe kohës një tjetër këndvështrim, më të ftohtë, më racional dhe të zhveshur nga ngarkesat emocionale diçka që prej kohësh e kam pritur dhe, sigurisht, kërkuar.
Përtej kësaj distance emocionale, e cila shpesh më shumë hiperbolizon sesa rrëfen, në roman gjithçka vjen me saktësi mbresëlënëse. Fshatrat, qytetet, rrugët, malet e deri te skutat e Vranishtit apo Rrëshenit dëshmojnë një punë kërkimore kolosale nga ana e autorit, por edhe vokacionin për ta përthithur fillimisht ngjarjen e më pas për ta rrëfyer, me bindjen se lexuesi shqiptar, më shumë sesa stilin, do ta gjykojë për faktet dhe koherencën e tyre.
Por letërsia shqipe rrallë është marrë me udhëheqjen, aq sa është marrë me proletarët, të cilët kanë qenë personazhet dhe identikitet e parapëlqyera të shkrimtarëve shqiptarë, duke iu kundërvënë këtyre të fundit përbindëshat e poshtëm në hierarki: zbatuesit e së keqes, sigurimsat, ushtarët apo hetuesit.
Kështu, duke e lënë në një lloj amullie të gjithë hierarkinë e pushtetit komunist, kjo e fundit ka gjetur trajtim kryesisht vetëm në libra studimorë dhe historikë.
Petrit Dume
E siç dihet tashmë, ngjarjet rrokullisen shpejt: mbledhja e Këshillit të Ministrave, autokritika e Ballukut dhe akuzat e kolegëve, të ashpra ashtu siç duheshin dhe siç i donte udhëheqësi, vijnë thuajse në mënyrë identike me ato të shënuara në procesverbalet zyrtare. Një zgjedhje e vetëdijshme e autorit për të mos ndërhyrë në çaste dhe momente delikate, të cilat, në fund të fundit, po vendosnin jo vetëm për fatin e personazhit të tij, por edhe për atë të një kombi.
Pjesën më të madhe të romanit e zënë edhe personazhet në zonat e internimeve, jo ata që degdiseshin atje, por ata që jetonin aty jetën e përditshme. Dhe pyetja që lind me të drejtë nga autori është: po ata që jetuan në zonat e internimeve gjithë jetën e tyre, sepse ishin pikërisht banorë të atyre zonave, çfarë jete patën? A patën ata një fat të cilin askush nuk e kuptoi dhe as nuk e dëshmoi? A ishte kupola thjesht një grup njerëzish me pushtet që vendoste për gjithçka, apo etja e tyre për pushtet dhe gjak ushqehej nga mijëra e miliona individë të kapërthyer në analet e një sistemi të poshtër?
Romani ngre shumë pikëpyetje, por nuk jep asnjë përgjigje, atë çfarë, në fakt, një roman i mirë duhet të bëjë.
Antonio Caiazza
KapĂ«rcimi nga vitet â70 nĂ« vitet 2010, retrospektiva dhe lidhja e personazheve nĂ« dy kohĂ« , njĂ«herĂ« si ekzekutues, mĂ« pas si tĂ« penduar e, nĂ« fund, edhe si dĂ«shmues, mbart nĂ« thelb fatin e individit qĂ« pĂ«rshkoi tĂ« dyja epokat dhe mbeti gjallĂ« nĂ« njĂ« sistem tjetĂ«r, ku diktatura nuk ekziston mĂ«, por gjurmĂ«t e saj janĂ« ende tĂ« ngulitura thellĂ« nĂ« shpirt.
Romani është 332 faqe, por mënyra e rrëfimit dhe ndarja e kapitujve në periudha të shtyn ta lexosh deri në fund sa më shpejt. Jo sepse ngjarja është e panjohur për ne, por sepse mënyra e rrëfimit dhe ndjesia e përjetimit vijnë krejt ndryshe, nga syri i një italiani, i cili, krahas interesit, sjell edhe vërtetësinë e një mendjeje të skalitur dhe një rrëfimtari të sprovuar.
Gazeta âSiâ- JanĂ« zbuluar yjet dhe filmat nĂ« garĂ« pĂ«r çmimet Bafta Film Awards qĂ« mbahet muajin e ardhshĂ«m, pĂ«r mĂ« tĂ« mirĂ«t gjatĂ« 12 muajve tĂ« fundit.
Në krye të listës është thriller-i One Battle After Another, i ndjekur nga horror-i me vampirë Sinners, dhe pastaj Hamnet, që dramatizon jetën familjare të Shakespeare-it, së bashku me dramën e pingpongut Marty Supreme.
Në kategorinë e Best Film, filmat që konkurrojnë janë: Hamnet, Marty Supreme, One Battle After Another, Sentimental Value dhe Sinners. Për Outstanding British Film, garojnë 28 Years Later, The Ballad of Wallis Island, Bridget Jones: Mad about the Boy, Die My Love, H Is For Hawk, Hamnet, I Swear, Mr Burton, Pillion dhe Steve.
NĂ« kategoritĂ« pĂ«r rolet dytĂ«sore, Odessa Aâzion pĂ«r Marty Supreme, Inga Ibsdotter Lilleaas pĂ«r Sentimental Value dhe Wunmi Mosaku pĂ«r Sinners janĂ« ndĂ«r emrat kryesorĂ« pĂ«r Supporting Actress, ndĂ«rsa pĂ«r Supporting Actor janĂ« Benicio del Toro dhe Sean Penn pĂ«r One Battle After Another, Jacob Elordi pĂ«r Frankenstein, Paul Mescal pĂ«r Hamnet, Peter Mullan pĂ«r I Swear, dhe Stellan SkarsgĂ„rd pĂ«r Sentimental Value.
NjĂ« tjetĂ«r kategori interesante Ă«shtĂ« Outstanding Debut by a British Writer, Director or Producer, ku garojnĂ« The Ceremony, My Fatherâs Shadow, Pillion, A Want In Her dhe Wasteman. PĂ«r filma jo nĂ« gjuhĂ«n angleze, nominuar janĂ« It Was Just An Accident, The Secret Agent, Sentimental Value, SirĂąt dhe The Voice of Hind Rajab.
Në kategoritë e shkrimit, I Swear, Marty Supreme, The Secret Agent, Sentimental Value dhe Sinners konkurrojnë për Original Screenplay, ndërsa The Ballad of Wallis Island, Bugonia, Hamnet, One Battle After Another dhe Pillion për Adapted Screenplay.
Ămimi i popullaritetit, EE Bafta Rising Star Award, do tĂ« ndahet nga publiku, me nominime si Robert Aramayo, Miles Caton, Chase Infiniti, Archie Madekwe dhe Posy Sterling.
NĂ« kategori teknike, nominuar pĂ«r Original Score janĂ« Bugonia â Jerskin Fendrix, Frankenstein â Alexandre Desplat, Hamnet â Max Richter, One Battle After Another â Jonny Greenwood dhe Sinners â Ludwig Göransson. PĂ«r Casting janĂ« I Swear, Marty Supreme, One Battle After Another, Sentimental Value dhe Sinners.
Cinematography, Costume Design, Editing, Production Design, Make-up and Hair, Sound, dhe Special Visual Effects janë gjithashtu kategori të forta ku filma si Frankenstein, Hamnet, Marty Supreme, One Battle After Another, Sinners, F1, dhe Avatar: Fire and Ash konkurrojnë.
Kur numërojmë nominimet më të mëdha, One Battle After Another kryeson me 14 nominime, ndjekur nga Sinners me 13, dhe Hamnet dhe Marty Supreme me nga 11 secili. Filma të tjerë si Frankenstein dhe Sentimental Value kanë 8 nominime secili.
Kështu, One Battle After Another udhëheq garën për çmimet Bafta këtë vit, duke u shfaqur si një nga filmat më të shikuar dhe të vlerësuar të vitit. Ceremonia do të zhvillohet në Royal Festival Hall në Londër, të dielën më 22 shkurt.
Gazeta âSIâ- Cinema Paradiso Ă«shtĂ« njĂ« nga filmat italianĂ« mĂ« tĂ« bukur tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave, i cili ka fituar pothuajse tĂ« gjitha çmimet e mundshme, nga Oscar, Golden Globe deri te Festivali i KanĂ«s.
Por çfarë lidhjeje ka ky film me arbëreshët?
Aktorët nuk janë arbëreshë, por filmi është xhiruar në Palazzo Adriano, një komunë arbëreshe pranë Sicilisë. Arbëreshi Franco Calima e ka shpjeguar këtë lidhje në rrjetin e tij social Facebook, duke treguar se si ky fshat u bë pjesë e pandashme e historisë së filmit.
Filmi rrëfen historinë e Totos dhe Alfredos, ndërkohë që një nga boshtet kryesore të tij është dashuria mes Totos dhe Elenës. Ai është xhiruar në Palazzo Adriano, me regji të Giuseppe Tornatores dhe me muzikë të pavdekshme nga Ennio Morricone.
Nëse e vizitojmë sot Palazzo Adrianon, aty do të gjejmë ende të gjithë skenografinë e filmit. Duke filluar nga sheshi me shatërvanin në mes, i cili gjatë xhirimeve u përshtat si një nga skenat më ikonike të filmit. Ky shesh është edhe sot qendra e fshatit, me dy kishat që përfshihen në film: një kishë bizantine dhe një kishë latine.
NĂ« fshat ndodhet gjithashtu edhe Muzeu i filmit âCinema Paradisoâ. NĂ«se hyn nĂ« kĂ«tĂ« muze, nĂ« fakt hyn brenda vetĂ« filmit. Aty gjenden biçikleta e Alfredos, projektori me tĂ« cilin shfaqeshin filmat nĂ« kinemanĂ« Paradiso, si dhe shumĂ« objekte dhe fotografi origjinale nga seti i xhirimit.
Nëse shëtisim nëpër fshat, gjejmë edhe shtëpinë e Alfredos dhe shtëpinë e Totos, i cili është protagonisti i filmit.
KĂ«shtu, ky fshat arbĂ«resh u shndĂ«rrua nĂ« skenĂ«n e njĂ« prej filmave mĂ« tĂ« vlerĂ«suar nĂ« historinĂ« e kinematografisĂ« botĂ«rore, duke u bĂ«rĂ« njĂ« pjesĂ« e pandashme e kĂ«tij prodhimi gjigant. NĂ« nderim tĂ« filmit, sot nĂ« fshatin Palazzo Adriano organizohet edhe festivali i filmit âParadiso Film Festivalâ.
Gazeta âSIâ- NjĂ« ekip studiuesish nga University College London dhe Muzeu i HistorisĂ« Natyrore i LondrĂ«s ka zbuluar se njĂ« mjet i lashtĂ« prej kocke elefanti ose mamuthi, i gjetur nĂ« vendin paleolitik tĂ« Boxgrove nĂ« jug tĂ« AnglisĂ« nĂ« vitin 1990, daton rreth 500,000 vjet mĂ« parĂ«. Ky zbulim i ri Ă«shtĂ« rezultat i njĂ« rishikimi tĂ« hollĂ«sishĂ«m tĂ« materialeve nga Simon Parfitt dhe kolegĂ«t e tij, duke pĂ«rdorur teknologji moderne, pĂ«rfshirĂ« skanime 3D dhe mikroskopĂ« elektronikĂ«.
Shtresa e jashtme e kockës së elefantit, më e butë se guri por më e fortë se kockat e tjera të kafshëve, e bënte këtë material një burim të rrallë dhe shumë të dobishëm për njerëzit e lashtë.
âKocka e elefantit do tĂ« kishte qenĂ« njĂ« burim i rrallĂ«, por me shumĂ« vlerĂ«, dhe Ă«shtĂ« shumĂ« e mundshme qĂ« ky mjet tĂ« ketĂ« pasur njĂ« rĂ«ndĂ«si tĂ« madhe,â tha Parfitt.
Analizat e detajuara zbuluan gĂ«rvishtje dhe shenja goditjeje nĂ« kockĂ«, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« disa prej tyre u gjetĂ«n edhe fragmente tĂ« flintit. KĂ«to tregojnĂ« se mjeti Ă«shtĂ« pĂ«rdorur si njĂ« âriparuesâ pĂ«r tĂ« mprehur dhe restauruar mjetet prej guri pas pĂ«rdorimit. Sipas studiuesve, kjo tregon se mjetin mund ta kenĂ« pĂ«rdorur NeandertalĂ«t ose Homo heidelbergensis, dy specie tĂ« hershme njerĂ«zore qĂ« kanĂ« banuar nĂ« kĂ«tĂ« rajon.
Ky zbulim është një dëshmi e rëndësishme e aftësive teknologjike dhe kreativitetit të njerëzve të lashtë, duke treguar se ata nuk përdornin vetëm gurin për mjetet e tyre, por gjithashtu shfrytëzonin edhe materiale të tjera, si kockat e kafshëve të mëdha, për të përmirësuar efikasitetin e mjeteve të tyre.
Gazeta âSIâ- Jeta e Boualem Sansal ndryshoi nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike mĂ« 16 nĂ«ntor 2024. Shkrimtari franko-algjerian u arrestua nĂ« Algjer sapo mbĂ«rriti nĂ« aeroport. I gjithĂ« komuniteti i shkrimtarĂ«ve, dhe jo vetĂ«m, u shqetĂ«sua pĂ«r ish-zyrtarin algjerian, i cili u bĂ« i famshĂ«m nĂ« FrancĂ« me romanin e tij âBetimi i barbarĂ«veâ. Kritik i ashpĂ«r i islamizmit, Boualem Sansal u arrestua nĂ« Algjeri pĂ«r deklarata publike ku vuri nĂ« diskutim historinĂ« dhe integritetin territorial tĂ« vendit, gjĂ« qĂ« autoritetet e cilĂ«suan si âcenim tĂ« unitetit kombĂ«tarâ. Rasti u konsiderua gjerĂ«sisht politik dhe u kritikua ndĂ«rkombĂ«tarisht si shkelje e lirisĂ« sĂ« shprehjes. PĂ«r kĂ«tĂ« deklaratĂ« ai u dĂ«nua nĂ« mungesĂ« me 5 vite burgim. Arrestimi i tij shkaktoi njĂ« valĂ« protestash. Shkrimtari u kthye edhe nĂ« njĂ« ngĂ«rç diplomatik mes AlgjerisĂ« dhe FrancĂ«s. Ishte Gjermania ajo qĂ« u ofrua si ndĂ«rmjetĂ«se mes FrancĂ«s dhe AlgjerisĂ« pĂ«r lirimin e Sansal. Lirimi i tij u arrit me sukses dhe Boualem Sansal Ă«shtĂ« tashmĂ« njeri i lirĂ«. NĂ« njĂ« intervistĂ« dhĂ«nĂ« pĂ«r FranceInfoTv , ai flet pĂ«r periudhĂ«n e kaluar nĂ« burg, mĂ«nyrĂ«n e arrestimit dhe deri te lirimi i tij me ndĂ«rmjetĂ«simin e GjermanisĂ«.
Si ndiheni pas lirimit nga burgosja 10-mujore?
Pas 10 muajsh burgim rigjej jetën, aromat, pëshpëritjet. Mendoj se do të më duhen disa ditë sa të sistemoj mendimet dhe reagimet. Ka gjëra që më emocionojnë, si për shembull aroma e kafesë, më çmend. Problemi tjetër është se pas disa kohësh burgim, njeriu humbet edhe fjalorin e tij, të folurën. Besoj po e vini re që unë po vuaj të gjej edhe fjalët e duhura.
Ju keni qenë edhe i sëmurë. Si ndiheni tani?
Unë jam diagnostikuar me kancer të prostatës. Nuk jam keq. U trajtova për këtë edhe në burg nga mjekë që ishin profesionistë dhe shumë të sjellshëm. Tani do të më duhet të bëj një vizitë në Paris dhe të shoh çfarë po ndodh. Unë jam edhe anemik, pra kam qeliza gjaku më pak se një njeri normal.
Si ishin kushtet në burg? Si ishte të jetonit i mbyllur?
Kushtet në burg ishin si në çdo burg tjetër. Mure të vegjël, hapësirë e ngushtë dhe asnjë kontakt me të burgosurit e tjerë. Unë nuk kisha as avokat dhe në këtë mënyrë jeta u bë e vështirë në burg. Koha aty rrjedh ngadalë; pas pak muajsh humbet edhe masë muskulare, të duket sikur do vdesësh. Ata janë shumë profesionistë: të arrestojnë, nuk flasin fare dhe pastaj dëgjohen vetëm krismat e dyerve dhe hekurave. Ka një ndjeshmëri mes të burgosurve, edhe pse aty ka vrasës dhe trafikantë.
A keni lexuar gjatë kësaj periudhe?
Aty kishte njĂ« bibliotekĂ«, por pĂ«r çdo gjĂ« duhej leje nga drejtori me shkrim. Ma dha lejen vetĂ«m pas katĂ«r muajsh, por ajo qĂ« gjeta atje ishin vetĂ«m libra fetarĂ« dhe libra me skica si piqet mishi. As nuk ia dola tĂ« shkruaj. Nuk isha gati psikologjikisht. VetĂ«m kam menduar se si do tĂ« shkruaj librin e radhĂ«s dhe nĂ« çâmĂ«nyrĂ« do ta trajtoja periudhĂ«n e burgut: a do tĂ« jetĂ« njĂ« libĂ«r politik apo njĂ« libĂ«r i tĂ« burgosurve.
Rikthehemi te 16 nëntori i vitit 2024, kur edhe ju u arrestuat.
Në fakt është tronditëse. Nuk mendon për asgjë. Kalon në sportel, jep pasaportën dhe polici e kontrollon. Pastaj sportelisti më tha të ulesha dhe të prisja në stol. Prita për një orë. Një oficer policie erdhi, më mori dhe pastaj më vendosën prangat dhe një kapuç në kokë. Unë nuk e dija se ku isha. Thjesht u thosha se, nëse donin përgjigje, të identifikoheshin se kush ishin dhe çfarë donin.
E keni një ide tashmë pse u arrestuat? Një arsye? Një akuzë?
E gjitha thonĂ« se ndodhi pĂ«r shkak tĂ« deklaratĂ«s sime pĂ«r identitetin e territoreve marokene, njĂ« tension i cili nisi nga presidenti Macron. Jam arrestuar se kam thĂ«nĂ« gjĂ«ra qĂ« nuk duheshin thĂ«nĂ«, por unĂ« e kontrolloj çdo fjalĂ« qĂ« them. Tani kam frikĂ« se, nĂ«se shkoj sĂ«rish atje me gruan, do tĂ« mĂ« arrestojnĂ« bashkĂ« me tĂ«, ose do tĂ« arrestojnĂ« miqtĂ« e mi nĂ« Algjeri pĂ«r tâi pyetur.
Po dita e lirimit? Kush ua dha lajmin? Si ndodhi?
Nuk kam pasur asnjĂ« paralajmĂ«rim as nga shĂ«rbimet e inteligjencĂ«s dhe as nga presidenti Macron, tĂ« cilin e takova. Atje, sapo mĂ« arrestuan, mĂ« thanĂ« se do tĂ« lirohesha pĂ«r njĂ« javĂ« ose ndoshta pĂ«r njĂ« muaj, dhe kĂ«shtu kalova 10 muaj nĂ« burg. VetĂ«m njĂ« ditĂ« erdhĂ«n dhe mĂ« thanĂ«: âMblidh gjĂ«rat e tua, sepse do tĂ« dalĂ«sh.â MĂ« dĂ«rguan nĂ« njĂ« burg tjetĂ«r, mĂ« i pistĂ«, mĂ« i mbyllur, mĂ« i tmerrshĂ«m. MĂ« morĂ«n sĂ«rish shenjat e gishtave, mĂ« morĂ«n gjak. Pastaj mĂ« dĂ«rguan nĂ« spital dhe tĂ« nesĂ«rmen mĂ« thanĂ« sĂ«rish tĂ« mblidhja rrobat e mia. MĂ« futĂ«n nĂ« njĂ« furgon dhe askush nuk mĂ« pĂ«rgjigjej se ku po mĂ« çonin, derisa pashĂ« nga dritarja e vogĂ«l e furgonit qĂ« ishim nĂ« aeroport dhe aty e besova se po mĂ« deportonin.
Pra, jeni ende i turbullt për atë që ka ndodhur?
Ende nuk e di saktë pse u arrestova. Librat e mi kanë qenë të ndaluar për një periudhë kohe në disa vende të Algjerisë, por ato vazhdojnë të shiten atje dhe të lexohen. Por Algjeria sheh me dyshim gjithçka që vjen nga Franca: nacionalizmi në njërën anë, islami politik në anën tjetër.
Do tâi riktheheni shkrimit?
Sigurisht që do të nis të shkruaj sërish. Shkrimi është jeta ime. Puna ime është dhe gjetja e fjalëve të duhura. Pa dyshim do të shkruaj përsëri.
Nga Liridon Mulaj- Ajo ka lindur nĂ« ShqipĂ«ri dhe i pĂ«rket minoritetit grek. NĂ« moshĂ«n 13-vjeçare viziton pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« GreqinĂ«, nĂ« vendin amĂ« pĂ«r tu zhvendosur mĂ« pas atje. ĂshtĂ« si ligji qĂ« herĂ«t a vonĂ« gjithsecili kthehet nĂ« shtratin e vet. Por, siç duket, jeta e saj ishte e destinuar tĂ« ishte njĂ« udhĂ«tim me disa stacione.
Greqishtja e saj vjen autentike, e gjallĂ«, ashtu si edhe shqipja. Dhe nĂ«se kĂ«to dy vende lidhen me kujtimet dhe formimin e saj, Brukseli Ă«shtĂ« qyteti dhe vendi qĂ« i ka falur qetĂ«sinĂ« dhe paqen. PĂ«r njĂ« ballkanase, paqja mbetet gjithmonĂ« njĂ« utopi, por, siç duket, ajo,  edhe pse me âtensioneâ tĂ« brendshme tĂ« mbartura ndĂ«r vite  ka arritur tâi afrohet kĂ«saj paqeje.
Eleana Zhako është diplomuar për Studime Europiane e Ndërkombëtare në Universitetin Panteion të Shkencave Sociale e Politike të Athinës dhe për Gjuhë shqipe e Letërsi në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, në Universitetin e Tiranës. Ajo është specializuar për të Drejtën e Mjedisit e të Energjisë nga Universiteti Katolik i Leuven-it në Belgjikë dhe për Pedagogji Teatri nga Universiteti i Hapur i Qipros.
Ajo Ă«shtĂ« pĂ«rkthyese e dhjetĂ«ra librave nga shqipja nĂ« greqisht dhe anasjelltas. Gjithashtu shkruan poezi dhe prozĂ«. SĂ« fundmi, nĂ« Greqi Ă«shtĂ« botuar libri i saj me poezi âEkstromitrioâ, çka nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre vĂ«rteton edhe atĂ« qĂ« ajo vetĂ« shpreh: se Greqia Ă«shtĂ« vendi i saj, vendi amĂ«.
NĂ« kĂ«tĂ« intervistĂ« pĂ«r GazetaSi.al, Eleana Zhako rrĂ«fen gjithçka: pĂ«r âstatusinâ e tĂ« qenit minoritare nĂ« njĂ« vend si ShqipĂ«ria, por edhe pĂ«r rikthimin e saj nĂ« Greqi, fillimisht ende si e huaj. Flet pĂ«r pĂ«rkthimet e saj qĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« te lexuesi, pĂ«r pĂ«rkatĂ«sinĂ« kombĂ«tare, por mbi tĂ« gjitha pĂ«r atĂ« shpirtĂ«rore, e cila pĂ«r njĂ« poete dhe pĂ«rkthyese tĂ« letĂ«rsisĂ« Ă«shtĂ« vendprehja ,  pasaporta e saj shpirtĂ«rore.
Ju keni lindur në Shqipëri, jeni nga minoriteti grek i Shqipërisë, ndërkohë jeta juaj ndahet mes Brukselit, Athinës dhe Tiranës. Gjithmonë kozmopolitizmi është avantazh, por në aspektin e shtëpisë dhe vendit , pra vendi që ju i përkisni, ku riktheheni gjithmonë kur kërkoni të gjeni veten, të sistemoni veten për një rinisje të re?
Po tĂ« ma drejtonit kĂ«tĂ« pyetje vite mĂ« parĂ«, do tĂ« thosha Athina, por pas 16 vitesh qĂ«ndrimi nĂ« Bruksel, besoj se i pĂ«rkas mĂ« tepĂ«r Brukselit, jo vetĂ«m nĂ« aspektin e kohĂ«zgjatjes, por ngaqĂ« gjithmonĂ« kur kthehem nga aeroporti pĂ«r nĂ« Bruksel, sapo i afrohem qytetit, gjithçka pĂ«r mua merr trajta shumĂ« familjare. NĂ« çdo stinĂ«. Por, besoj se kjo lidhet edhe me faktin, qĂ« asnjĂ«ra nga shtĂ«pitĂ«, as shtĂ«pia ku banoj nĂ« AthinĂ« dhe as shtĂ«pia e mĂ«vonshme e prindĂ«rve nĂ« ShqipĂ«ri, nuk kam mundur tâi jetoj gjatĂ« dhe tâi ndiej plotĂ«sisht si tĂ« miat. PĂ«r sa kohĂ« jetoja nĂ« ShqipĂ«ri, mĂ« shoqĂ«ronte gjithmonĂ« ndjenja e pĂ«rkohshmĂ«risĂ« nĂ« qytetin ku banonim dhe, qĂ« e vogĂ«l isha e ndarĂ« mes dy botĂ«ve, asaj shqipfolĂ«se dhe greqishtfolĂ«se tĂ« Dropullit, ku kalova fĂ«mijĂ«rinĂ« dhe krejt pushimet shkollore. PĂ«r mĂ« tepĂ«r nĂ« Bruksel, lindi ime bijĂ«, ajo tani Ă«shtĂ« nĂ« klasĂ« tĂ« gjashtĂ«, dhe kam pĂ«rvoja dhe ndijime mĂ« tĂ« prekshme. NdonĂ«se frĂ«ngjishten nuk e zotĂ«roj si vendasit, kam shumĂ« pak miq mirĂ«filli belgj, nuk i ndjek rregullisht lajmet dhe shtypin belg, kjo pĂ«rkatĂ«si brenda mospĂ«rkatĂ«sisĂ«, mĂ« ndihmon tĂ« zbuloj anĂ« tĂ« ndryshme tĂ« vetvetes dhe tĂ« njoh njerĂ«z e gjuhĂ«, qĂ« nĂ« ShqipĂ«ri e Greqi do ta kisha tĂ« pamundur.
Eleana Zhako
NĂ« Bruksel zbulova bukurinĂ« e natyrĂ«s brenda nĂ« qytet, tĂ« shĂ«titjeve kuturu, tĂ« ndĂ«rtesave dhe shtĂ«pive thuajse pa perde, ku mund tĂ« depĂ«rtosh me sy e mendje brenda dekorit tĂ« salloneve, gati si te filmi âRear windowâ i Hitckock. NĂ« ShqipĂ«ri dhe nĂ« Greqi ngarkesa psikologjike dhe emocionale qĂ« ndiej Ă«shtĂ« shumĂ«fish mĂ« e madhe, ndaj dhe pĂ«r mua Brukseli Ă«shtĂ« njĂ« lloj arratisjeje nga ârĂ«ndesa e papĂ«rballueshme e qeniesâ. Te njĂ«ra nga poezitĂ« e mia, Itaka kthehet nĂ« numrin shumĂ«s dhe bĂ«het Itakat, por se cila ItakĂ« do tĂ« mbizotĂ«rojĂ«, kĂ«tĂ« do ta tregojĂ« koha dhe rrethanat.
NĂ« çâgjuhĂ« ju ka ardhur tĂ« shkruani vargjet tuaja tĂ« para? Dhe kur them vargjet e para, kam parasysh mendimin tuaj tĂ« parĂ« qĂ« doje ta shkruaje, ato vargje qĂ« lindĂ«n nĂ« nĂ«nvetĂ«dije dhe mĂ« pas u konkretizuan.
PĂ«rçapjet e para nĂ« prozĂ«n e shkurtĂ«r, diku rreth tĂ« gjashtĂ«mbĂ«dhjetave, i kam bĂ«rĂ« nĂ« shqip, por edhe ajo ishte mĂ« afĂ«r prozĂ«s poetike, jo tregimit tĂ« mirĂ«filltĂ«. NdĂ«rkohĂ« qĂ« shoqet e mia shkruanin poezi, dhe poezi mjaft tĂ« mira, unĂ« kisha bindjen absolute qĂ« sâmĂ« jepej pĂ«r poezi. Poezi fillova tĂ« shkruaj krejt papritmas, dy vjet pas lindjes sĂ« vajzĂ«s nĂ« Bruksel, dhe vargjet e para qĂ« mĂ« erdhĂ«n, qenĂ« nĂ« greqisht. Poezia e parĂ« Ă«shtĂ« autobiografike, nisur nga njĂ« pĂ«rvojĂ« personale dhe i kushtohet Gjigantit tĂ« Madh tĂ« MirĂ« tĂ« Roald Dahl, qĂ« nĂ« poezi shndĂ«rrohet nĂ« heroin e njĂ« djaloshi nĂ«ntĂ«vjeçar. ĂshtĂ« ndĂ«r tĂ« paktat libra qĂ« kanĂ« mbijetuar nga fĂ«mijĂ«ria ime dhe ka qenĂ« dhuratĂ« e gjyshit tim tĂ« ndjerĂ«. NjĂ« pjesĂ« e madhe e poezive tĂ« mia u kushtohet gjyshĂ«rve dhe nĂ« veçanti gjyshes, sepse ajo jetoi mĂ« gjatĂ« dhe e jetova edhe si e rritur, edhe si nĂ«nĂ« me fĂ«mijĂ«. Isha mbesa e fundit qĂ« arrita ta bĂ«ja stĂ«rgjyshe tĂ« njĂ« stĂ«rmbese mĂ« tepĂ«r. Jo mĂ« kot iu referova gjyshĂ«rve, pasi besoj qĂ« âmikrobin e letĂ«rsisĂ«â e kam fituar falĂ« viteve tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« me ta, qĂ« nĂ« pĂ«rfytyrimin tim ishin tĂ« magjishme.Â
Ka njĂ« raport tĂ« tendosur mes shoqĂ«rive tona, perceptimeve, mendimeve, retorikave, dogmatizmave, tĂ« cilat shpesh krijojnĂ« njĂ« amulli mes marrĂ«dhĂ«nieve ShqipĂ«riâGreqi dhe anasjelltas. Si ndihet dikush qĂ« nĂ« gjak ka helenizimin, por nĂ« kujtimet e saj ka edhe ShqipĂ«rinĂ«, tĂ« cilĂ«n e bart jo vetĂ«m si vendlindje, por edhe si gjuhĂ«?
NjĂ« pjesĂ« e madhe e njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« jashtĂ« apo qĂ« prindĂ«rit e tyre kanĂ« kombĂ«si tĂ« ndryshme, gati automatikisht kalojnĂ« nga njĂ« vetĂ«dije kombĂ«tare e gjuhĂ«sore nĂ« tjetrĂ«n, duke i parĂ« si plotĂ«suese mes tyre, jo si pĂ«rjashtuese. Kur jetoja nĂ« ShqipĂ«ri, e kisha mĂ« tĂ« lehtĂ« tĂ« mbartja helenizmin si diçka tĂ« dallueshme, sepse nĂ« qytetin ku jetoja, njerĂ«zit si unĂ« pĂ«rbĂ«nin pakicĂ«. Asokohe helenizmi pĂ«r mua reduktohej kryesisht nĂ« pjesĂ«n gjuhĂ«sore tĂ« tĂ« folurit greqisht nĂ« shtĂ«pi dhe me tĂ« afĂ«rmit. Por, ama kur ndodhesha jashtĂ« isha njĂ«soj me gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t. Me largimin nĂ« AthinĂ«, kjo ndryshoi kryekĂ«put, sepse aty shumica e shqiptarĂ«ve tĂ« brezave tĂ« rinj, duke pĂ«rfshirĂ« edhe minoritarĂ«t, e flisnin greqishten mĂ« mirĂ« se unĂ«, aq sa nuk dalloheshin nga grekĂ«t. LehtĂ«simi mĂ« i madh pĂ«r mua dhe familjet e tjera minoritare ka qenĂ« fakti, qĂ« nuk na u desh tĂ« kalonim nga e njĂ«jta procedurĂ« dokumentash si shqiptarĂ«t qĂ« sâkishin kombĂ«si greke, pĂ«rndryshe pĂ«r grekun e zakonshĂ«m nuk kishte ndonjĂ« rĂ«ndĂ«si ndryshimi shqiptar-minoritar grek. TĂ« gjithĂ« i pĂ«rkisnim njĂ« kategorie â asaj tĂ« emigrantit ekonomik. Nuk e di si do tĂ« ishte po tĂ« kisha jetuar nĂ« JaninĂ«, ku ndryshimet janĂ« mĂ« tĂ« vogla mes minoritarĂ«ve dhe janjiotĂ«ve nĂ« aspektin gjuhĂ«sor dhe zakonor, por nĂ« shumĂ« raste sa mĂ« tĂ« mĂ«dha janĂ« ngjashmĂ«ritĂ«, aq mĂ« e madhe Ă«shtĂ« prirja diferencuese. Si konstrukt social ndihem mĂ« afĂ«r shqiptarĂ«ve, por nĂ« njĂ« kuptim mĂ« vetjak, jam mĂ« tepĂ«r greke, kjo pĂ«r faktin se greqishtja dhe tĂ« vetĂ«ndjerit greke nuk janĂ« tĂ« pĂ«rftuara nga rrethana, si emigrimi i detyruar apo vullnetar, por janĂ« pjesĂ« e trashĂ«gimisĂ« familjare.
Krejt ndryshe nga reagimi masiv, kultura është një korsi që është krejt më vete. Këngët dhe letërsia greke janë adhuruar nga shqiptarët shumë e shumë vite më parë, e deri në ditët e sotme, ku edhe arti komercial grek i sotëm e gjen publikun shqiptar krahëhapur. Si mendoni se qëndrojnë këto dy vende në këtë raport? A është, sipas jush, arti ende në një gjendje transi në shoqëri, e cila na bën të harrojmë mëritë?
Arti na bën të harrojmë mëritë përkohësisht, funksionon si pompa e zjarrëfikëses. Shuhet një zjarr, ndizet një tjetër, rreziku i zjarrit është përherë aty. Në Shqipëri, arti dhe letërsia greke janë pritur me entuziazëm, pavarësisht se grekët shumë herë perceptohen si europianë të kategorisë së dytë në krahasim me vendet e tjera të Europës komunitare. Në Greqi, dekadën e fundit kryesisht, shumë artistë dhe më pak shkrimtarë me origjinë nga Shqipëria kanë bërë emër, çka solli një ndryshim të ndjeshëm në perceptimin kolektiv të imazhit të shqiptarit. Këta artistë e shkrimtarë, kanë mundur të afirmohen jo thjesht si individë me origjinë shqiptare, por përmes veprës së tyre kanë nxjerrë në pah tiparet, vlerat dhe origjinalitetin e kulturës shqiptare, kanë nxitur reagimin dhe pjesëmarrjen aktive të shoqërisë greke në problematikat e tyre. Në fushën e letërsisë, për shkak të natyrës më specifike të saj, sepse nuk bën pjesë në kategorinë e arteve vizuale dhe performative, ky dallim cilësor bëhet më i vështirë, por edhe në letërsi, shkrimtarë të brezit të dytë të shqiptarëve, bashkërenditen krahas emrave të njohur grekë të brezit të ri. Për shkrimtarët shqiptarë që përkthehen në greqisht, vështirësia është më e madhe, sepse mekanizmat aktualë të promovimit të tyre nuk mjaftojnë, duhet një përpjekje e shumëfishtë.
Nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje steriotipesh, por lidhet kryesisht me mĂ«nyrĂ«n e funksionimit tĂ« tregut tĂ« librit. NĂ« Greqi ka njĂ« prodhimtari shumĂ« tĂ« lartĂ« shkrimtarĂ«sh e studiuesish vendas dhe pĂ«rkthimesh autorĂ«sh tĂ« huaj, ku sikurse edhe nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«rparĂ«si kanĂ« veprat e nominuara dhe ato qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« tĂ« njohura ndĂ«rkombĂ«tarisht.Â
Jam kurioz, duke qenë se ju i përkisni minoritetit grek në Shqipëri. Kjo pjesë e shoqërisë greke e mbetur jashtë kufijve, si është parë dhe gjykuar në Greqi, në shoqërinë atje? Cilat ishin mbresat tuaja të para kur shkuat për të studiuar në vendin amë?
MinoritarĂ«ve sikurse edhe shqiptarĂ«ve, u Ă«shtĂ« dashur tĂ« minimizojnĂ« lidhjen e tyre me ShqipĂ«rinĂ«, sepse as greqishtja e tyre, as vetĂ«dija e tyre greke ishin tĂ« mjaftueshme pĂ«r tâu pranuar si tĂ« njĂ«jtĂ« nga shoqĂ«ria greke. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, edhe ata i pĂ«rkisnin kategorisĂ« sĂ« emigrantit ekonomik dhe kjo kategori ndesh vĂ«shtirĂ«si integrimi e pranimi qoftĂ« dhe nĂ« vende me traditĂ« mĂ« tĂ« konsoliduar politikash emigracioni, jo mĂ« nĂ« njĂ« vend si Greqia, qĂ« pavarĂ«sisht anĂ«s perĂ«ndimore, ka njĂ« karakter tĂ« theksuar ballkanik. Siç e pĂ«rmenda dhe nĂ« njĂ« nga pyetjet mĂ« sipĂ«r, e vetmja anĂ« pozitive pĂ«r ne ishte pajisja me leje qĂ«ndrimi, diçka qĂ« ne e konsideronim si detyrim tĂ« atdheut apo mĂ«mĂ«dheut tonĂ« ndaj nesh. Por, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« nĂ«nshtetĂ«sisĂ« greke, mundĂ«sitĂ« tona pĂ«r njĂ« vend mĂ« tĂ« mirĂ« pune nĂ« sektorin privat ishin shumĂ« tĂ« kufizuara, ndĂ«rsa nĂ« administratĂ«n publike akoma mĂ« pak, gati inekzistente deri vonĂ«. NĂ« Greqi kam shkuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« moshĂ«n 13 vjeçare si vizitore, sepse pĂ«r familjen time ishte e paimagjinueshme tĂ« emigronim nĂ« Greqi si punĂ«torĂ« krahu. Rrethana tĂ« tjera na shtynĂ« ta linim ShqipĂ«rinĂ«. Selaniku ishte qyteti i parĂ« qĂ« kam parĂ« nĂ« Greqi, dhe jo Janina, siç do pritej pĂ«r shkak tĂ« afĂ«rsisĂ«. AtĂ«herĂ« kontrastet ekonomike mes dy vendeve ishin tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« tĂ« gjitha kuptimet. Mbaj mend qĂ« njĂ« gazetare mĂ« pyeti se po tĂ« fillonte lufta mes dy vendeve, cilĂ«n anĂ« do tĂ« mbaja. UnĂ« isha thuajse fĂ«mijĂ«, sa trashanike dhe jo-profesionale nga ana e saj! AthinĂ«n mâu desh kohĂ« qĂ« ta ndieja timen, por tashmĂ« ndihem shumĂ« e lidhur shpirtĂ«risht me AthinĂ«n. Kam pasur plot episode tĂ« pakĂ«ndshme, por pĂ«r mua Greqia ishte vendi im, me tĂ« mirat dhe tĂ« kĂ«qijat e saj.Â
Ju sĂ« fundmi keni botuar nĂ« Greqi njĂ« libĂ«r me poezi. Pse keni preferuar tĂ« mos e prezantoni mĂ« shumĂ«? PĂ«r kĂ«do, njĂ« botim nĂ« Greqi, edhe pĂ«r ju qĂ« jeni greke do tĂ« ishte njĂ« ngjarje pĂ«r tâu gĂ«zuar. Si vazhdon pĂ«r lexuesin shqiptar tashmĂ« ky konkretizim?
Nuk jam gati ende pĂ«r njĂ« prezantim mĂ« tĂ« gjerĂ«, kjo do vijĂ« gradualisht. VetĂ« fakti qĂ« u botua nga njĂ« shtĂ«pi me traditĂ« tĂ« njohur nĂ« botimet poetike, mĂ« jep kĂ«naqĂ«si tĂ« brendshme. PĂ«r mua ka rĂ«ndĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ«, qĂ« disa prej atyre qĂ« do e lexojnĂ« librin, tâu shijojĂ« poezia ime dhe ta vlerĂ«sojnĂ«, qoftĂ« nĂ« formĂ« private, qoftĂ« publike. Disa herĂ« mbireklamimi mund tĂ« ketĂ« efekt tĂ« kundĂ«rt, kur nuk mbĂ«shtetet nga njĂ« grup i sprovuar lexuesish dhe kritikĂ«sh me ndikim nĂ« rrjetet sociale dhe nĂ« gazetat a revistat pĂ«rkatĂ«se. Duke qenĂ« se jetoj nĂ« Bruksel prej shumĂ« vitesh dhe qĂ«ndrimet e mia nĂ« AthinĂ« janĂ« tĂ« shkurtra, nuk kam mundĂ«si qĂ« tâi ndjek nga afĂ«r zhvillimet letrare e kulturore tĂ« vendit.
Kjo vetvetiu mĂ« kufizon disi. Nuk mjaftojnĂ« vetĂ«m rrjetet sociale, janĂ« njĂ« sĂ«rĂ« faktorĂ«sh qĂ« duhet tĂ« bashkĂ«veprojnĂ« pĂ«r tĂ« dalluar sadopak nĂ« morinĂ« e poetĂ«ve vendas dhe atyre tĂ« pĂ«rkthyer. PĂ«rsa i pĂ«rket mundĂ«sisĂ« sĂ« pĂ«rkthimit e botimit tĂ« librit nĂ« shqip, vetĂ«m njĂ« pjesĂ« tĂ« tyre do mundesha tĂ« pĂ«rktheja, sepse disa poezi janĂ« language-poetry dhe mĂ« shumĂ« se pĂ«rkthimit, sjellja e tyre nĂ« shqip i shĂ«rben rikrijimit.Â
Pse âEkstromitrioâ? ĂfarĂ« nĂ«nkupton ky titull?
Eksomitrio Ă«shtĂ« fjalĂ« e pĂ«rbĂ«rĂ« dhe term mjekĂ«sor, qĂ« do tĂ« thotĂ« âjashtĂ« mitreâ, âextra uteroâ nĂ« latinisht. Nuk kisha menduar kĂ«tĂ« si titull fillestar, por tituj mĂ« tĂ« zakonshĂ«m, si âGenesisâ (qĂ« do tĂ« thotĂ« lindje), âTerr i lagĂ«shtâ, etj., por kur pĂ«rpos titujve tĂ« tjerĂ«, i dĂ«rgova âEksomitrioâ botuesit, ai zgjodhi kĂ«tĂ«. I referohet shtatzanisĂ« jashtĂ« mitre, fetusi nuk zhvillohet brenda mitrĂ«s sipas procesit biologjik, dhe rrjedhimisht Ă«shtĂ« e pamundur tĂ« mbijetojĂ«, edhe ai, edhe nĂ«na. Libri e merr titullin nga njĂ« poezi brenda librit me tĂ« njĂ«jtin titull, ku flitet pĂ«r poezinĂ« e tretĂ« tĂ« pashkruar tĂ« trilogjisĂ« mbi njĂ« pemĂ«, e cila dĂ«shtoi, sepse u ngjiz jashtĂ« mitrĂ«s (poetike). Kisha shkruar dy poezi paarardhĂ«se mbi pemĂ«t nĂ« raport me njeriun, por qĂ« nuk i pĂ«rfshiva nĂ« librin pĂ«rfundimtar, ndaj dhe nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre kjo poezi e pangjizur Ă«shtĂ« homazh ndaj dy poezive tĂ« mĂ«parshme tĂ« ngjizura. Libri pĂ«rbĂ«het nga dyzetĂ« e pesĂ« poezi, tĂ« shkruara gjatĂ« periudhĂ«s 2016- 2020 dhe shumĂ« prej poezive tĂ« papĂ«rfshira mbetĂ«n nĂ« shĂ«nimet e mia ose humbĂ«n, por kjo nuk mĂ« trishton.Â
Edhe pse ju keni qenë krijuese që më herët, për ambientin publik shqiptar njiheni si përkthyese, mbase ndër të vetmet që kanë aftësinë të përkthejnë nga të dyja gjuhët. A ka qenë kjo që në krye të herës rruga që keni dashur të vini drejt lexuesit ose publikut për një masë më të gjerë?
NdĂ«r tĂ« paktat tashmĂ«, por jo ndĂ«r tĂ« vetmet sepse jam mĂ« e re nĂ« raport me pĂ«rkthyes tĂ« tjerĂ«, qĂ« prej shumĂ« vitesh pĂ«rkthejnĂ« nga tĂ« dyja gjuhĂ«t, si: Arqile Garo, Andrea Zarballa, Petro Ăerkezi, Telemak Koça, Niko Kacalidha, Stavri Dajo, Aristotel Spiro, Vangjel Zafirati, etj. E vĂ«rteta Ă«shtĂ« se si profeson, pĂ«rkthimi hyri disi aksidentalisht nĂ« jetĂ«n time, ngaqĂ« studimet e mia bazĂ« i pĂ«rkasin disiplinave tĂ« tjera. Ishte nevoja pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« nĂ« formĂ« aktive marrĂ«dhĂ«nien time me letĂ«rsinĂ« dhe tĂ« dyja vendet, ShqipĂ«rinĂ« e GreqinĂ«, qĂ« mĂ« shtyu drejt pĂ«rkthimit. Ndoshta po tĂ« mos jetoja nĂ« BelgjikĂ« dhe tĂ« vazhdoja tĂ« isha nĂ« Greqi, mos tâi isha futur rrugĂ«s sĂ« pĂ«rkthimit dhe as tĂ« shkruaja poezi, tĂ« merresha mĂ« tepĂ«r me fushĂ«n e marrĂ«dhĂ«nieve ndĂ«rkombĂ«tare. MegjithatĂ«, gjatĂ« kohĂ«s qĂ« isha studente nĂ« AthinĂ«, kur studioja nĂ« bibliotekĂ«, frymĂ«n e mbaja te letĂ«rsia; edhe kur blija gazeta, rubrika e parĂ« qĂ« lexoja ishte ajo e kulturĂ«s. HerĂ«t a vonĂ«, qoftĂ« edhe si lexuese e ethshme, do drejtohesha kah letĂ«rsisĂ«. Po tĂ« mos studioja disiplina tĂ« tjera dhe po tĂ« mos mbaja ndezur flakĂ«n e letĂ«rsisĂ«, dyshoj se do isha bĂ«rĂ« pĂ«rkthyese nĂ« tĂ« dyja gjuhĂ«t.Â
Sa e vështirë është për një autor shqiptar të botojë në greqisht? Si është perceptimi i botuesve grekë për autorët shqiptarë? A ka një marrëdhënie metafizike që e krijon, deri diku, letërsia, apo ata e shohin ende si ekzotike?
VĂ«shtirĂ«sia nuk qĂ«ndron aq te botimi qĂ« mund tĂ« financohet edhe me mjete tĂ« pjesshme, sesa te promovimi i autorĂ«ve shqiptarĂ«. ShumĂ« botues grekĂ« mund tĂ« jenĂ« tĂ« interesuar tĂ« botojnĂ« autorĂ« shqiptarĂ«, por duhet tĂ« marrin parasysh dĂ«shtimin a suksesin relativ tĂ« kĂ«saj ndĂ«rmarrjeje. Pyetja qĂ« shtrohet nĂ« kĂ«tĂ« rast Ă«shtĂ« a ia vlen tĂ« botohet njĂ« libĂ«r, qoftĂ« edhe nĂ«se e lexojnĂ« njĂ«zetĂ« lexues? Roli i Institucioneve shtetĂ«rore dhe jo-shtetĂ«rore qĂ« mbĂ«shtesin financiarisht kulturĂ«n, Ă«shtĂ« shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« drejtim dhe nuk duhet tĂ« kufizohet vetĂ«m nĂ« aspektin financiar, qĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« modest nĂ« shumicĂ«n e rasteve, por nĂ« bashkĂ«punim me shtĂ«pitĂ« e huaja botuese dhe ambasadat pĂ«rkatĂ«se, tĂ« angazhohen edhe nĂ« promovimin e autorĂ«ve, tĂ« cilĂ«t kanĂ« nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetje mĂ« tĂ« gjerĂ«. ShumĂ« autorĂ« shqiptarĂ« janĂ« botuar nĂ« greqisht, por pĂ«rtej ndonjĂ« jehone sporadike, letĂ«rsia shqiptare nĂ« Greqi, vazhdon tĂ« jetĂ« kryesisht kadareane.Â
Ndërkohë ju shkruani edhe prozë të shkurtër, edhe poezi, siç e cekëm. Gjithashtu përktheni. Keni studiuar edhe teatër. Zotëroni disa gjuhë. Ku gjendet Eleana e plotë dhe vetja ?
PĂ«r momentin do desha tĂ« pĂ«rktheja mĂ« pak dhe tĂ« lexoja mĂ« shumĂ«, e kam shumĂ« nevojĂ«. ShumĂ« herĂ« pĂ«rfytyroj udhĂ«time tĂ« gjata me tren, shumorĂ«she, qĂ« tĂ« kem mundĂ«si tĂ« lexoj e tĂ« pĂ«rfundoj librat qĂ« dua dhe qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« aq shumĂ« sa mĂ« duket sikur do mĂ« zĂ«nĂ« pĂ«rposhtĂ«. Sepse pĂ«rkthyesi do sâdo, Ă«shtĂ« i detyruar tâu kthehet e tâu rikthehet disa herĂ« librave qĂ« pĂ«rkthen dhe ka detyrime kontraktuale dhe shumĂ« herĂ« nuk arrin tĂ« lexojĂ« nĂ« kohĂ« reale prurjet e reja apo pengje tĂ« vjetra. BĂ«het lexuesi ideal i librave qĂ« pĂ«rkthen, sepse duhet tĂ« pĂ«rkujdeset pĂ«r detajin mĂ« tĂ« vogĂ« nĂ« lexim e pĂ«rkthim. Idealisht do desha tĂ« eksploroja mĂ« shumĂ« botĂ«n e teatrit, tĂ« ndiqja mĂ« tepĂ«r shfaqje dhe zhvillimet rreth teatrit, por mĂ« kufizon edhe koha, edhe detyrimet e tjera profesoniale dhe familjare. PoezitĂ« nĂ« greqisht, i kam nisur gjatĂ« kohĂ«s qĂ« fillova masterin e teatrit. Leximet dhe papers qĂ« duhej tĂ« dorĂ«zonim gjatĂ« vitit, krijuan njĂ« terren frymĂ«zues dhe e kam shijuar shumĂ« periudhĂ«n e fillimit. E plotĂ« nuk gjendem askund, plotĂ«sohem nga bashkimi i interesave dhe angazhimeve tĂ« ndryshme. Por, tundimi tâi lĂ« tĂ« gjitha e tĂ« merrem me diçka mĂ« neutrale, shumĂ« herĂ« ngre krye.
Gazeta âSIâ- Pompei, qyteti i lashtĂ« i mbuluar nga llava e Vezuvit nĂ« vitin 79 p.e.s., ka zbuluar njĂ« pasuri tĂ« re tĂ« historisĂ« sĂ« tij tĂ« shkruar. PĂ«rveç grafiteve tĂ« mĂ«dha qĂ« reklamonin kandidatĂ« politikĂ«, lojĂ«ra me gladiatorĂ« ose dhoma me qira, studiuesit po dokumentojnĂ« njĂ« mori shkrimesh mĂ« tĂ« fshehura, por po aq domethĂ«nĂ«se, qĂ« kapin komunikimet midis banorĂ«ve tĂ« qytetit.
âKushdo qĂ« ec pĂ«rgjatĂ« rrugĂ«ve tĂ« zĂ«na tĂ« Pompeit nuk mund tĂ« mos vĂ«rejĂ« shkronjat tĂ«rheqĂ«se tĂ« pikturuara mbi shumĂ« shtĂ«pi, dyqane dhe hapĂ«sira publike,â thotĂ« epigrafistja Rebecca Benefiel nga Universiteti Washington and Lee, drejtuese e Projektit tĂ« Grafiteve Antike.
âNga shumica e grafiteve moderne, grafitet nĂ« Pompei-n e lashtĂ« ishin njĂ« formĂ« pozitive e shkĂ«mbimit shoqĂ«ror.â
Një nga fjalët më të zakonshme që gjendet në këtë stil më informal të grafiteve është feliciter (me gëzim), e cila, kur shoqërohet me emra personalë, tregon urime të mira për miqtë, kolegët dhe madje për perandorin. Benefiel ka identifikuar gjithashtu shkrime që shërbenin për gjurmimin e inventarit në dyqane, dhe fjalët e klientëve të kënaqur që lavdëronin aftësitë seksuale të prostitutave në bordellon kryesore të qytetit. Në të gjitha këto mbishkrime, njerëzit shkëmbenin edhe citate poetike nga Ovidi dhe Properti, shpesh duke i adaptuar ato me efekt humoristik.
âTĂ« shikosh grafitet nĂ« kontekst jep njĂ« ndjesi kaq tĂ« fortĂ« pĂ«r njerĂ«zit qĂ« kanĂ« banuar kĂ«to hapĂ«sira dhe kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e tyre,â thotĂ« Benefiel.
Së fundmi, studiuesit Louis Autin dhe Eloïse Letellier-Taillefer nga Universiteti Sorbonne, së bashku me Marie-Adeline Le Guennec nga Universiteti i Quebec, kanë përdorur një metodë fotografike kompjuterike të quajtur Reflectance Transformation Imaging (RTI) për të ekzaminuar muret e një korridori që lidhte teatrot e Pompeit me Via Stabiana. Këndet e shumta të ndriçimit zbuluan 79 mbishkrime të reja, të padukshme më parë për syrin e lirë.
Mbishkrimet e sapo zbuluara përfshijnë pendesa, fyerje, lamtumira, një imazh të dy gladiatorëve që luftojnë, dhe një deklaratë dashurie. Këto gjetje hedhën dritë mbi jetën e përditshme, marrëdhëniet shoqërore dhe humorin e banorëve të Pompeit, duke i dhënë studiuesve një pamje të jashtëzakonshme të qytetit para katastrofës së famshme.
Benefiel dhe ekipi i saj po dokumentojnĂ« dhe analizojnĂ« tĂ« gjitha grafitet ekzistuese nĂ« qytet, duke u pĂ«rpjekur tâi ruajnĂ« nga zbehja pĂ«r shkak tĂ« kalimit tĂ« kohĂ«s dhe ekspozimit ndaj elementeve natyrore. âKĂ«to shkrime janĂ« njĂ« dritare drejt mendimeve, ndjenjave dhe jetĂ«s sociale tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetuan kĂ«tu para mĂ« shumĂ« se dy mijĂ« vjetĂ«sh,â pĂ«rfundon Benefiel.
Gazeta âSIâ- Lidhja e Lord Bajronit me Ballkanin, dhe veçanĂ«risht me ShqipĂ«rinĂ«, nis herĂ«t dhe zĂ« njĂ« vend tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m si nĂ« jetĂ«n, ashtu edhe nĂ« veprĂ«n e tij. Xhorxh Gordon Bajroni lindi nĂ« LondĂ«r mĂ« 22 janar 1788, nĂ« njĂ« familje aristokrate qĂ« kishte rĂ«nĂ« nĂ« varfĂ«ri. Fati i tij ndryshoi kur ishte vetĂ«m dhjetĂ« vjeç: pas vdekjes sĂ« xhaxhait, ai trashĂ«goi titullin Lord, si edhe pallatin dhe çifligun Newstead Abbey, pronĂ« qĂ« do tĂ« bĂ«hej njĂ« simbol i jetĂ«s sĂ« tij tĂ« trazuar.
Arsimimi i Bajronit ishte i gjerë. Në Harrow ai studioi greqishten dhe latinishten, historinë dhe letërsinë angleze, duke treguar herët prirje për poezi dhe mendim kritik. Në moshën 18-vjeçare u regjistrua në Universitetin e Kembrixhit (Trinity College). Në vitin 1809, ai mori zyrtarisht vendin e tij në Dhomën e Lordëve, ku u dallua për qëndrime përparimtare dhe për mbrojtjen e lirive qytetare, veçanërisht në mbështetje të popujve të shtypur.
Po atë vit, Bajroni ndërmori një udhëtim të gjatë nëpër Evropë, një përvojë që do të linte gjurmë të pashlyeshme në krijimtarinë e tij. Ndalesat e tij në Spanjë, Greqi dhe veçanërisht në Shqipërinë e Jugut ishin vendimtare. Vizita në Janinë dhe kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët e kohës e impresionuan thellë poetin. Si kujtim nga ato vise, Bajroni mori me vete një kostum tradicional shqiptar, që do të bëhej më vonë një nga simbolet më të njohura të lidhjes së tij me Shqipërinë.
Bukuria dhe veçantia e kĂ«tij kostumi e frymĂ«zuan piktorin Thomas Philips qĂ«, nĂ« verĂ«n e vitit 1813, tĂ« realizonte portretin e famshĂ«m tĂ« poetit me titull âPortrait of a Nobleman in the dress of an Albanianâ (Portret i njĂ« fisniku me veshje shqiptare). Ky portret u ekspozua nĂ« Royal Academy dhe sot ndodhet nĂ« ambientet e AmbasadĂ«s Britanike nĂ« AthinĂ«, duke mbetur njĂ« dĂ«shmi vizuale e admirimit tĂ« Bajronit pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.
Lord Bajroni dhe Ali Pashë Tepelena
KĂ«to pĂ«rvoja u reflektuan drejtpĂ«rdrejt nĂ« veprĂ«n e tij. NjĂ« nga krijimet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« Bajronit Ă«shtĂ« poema epike âShtegtimi i Ăajld Harolditâ (Childe Haroldâs Pilgrimage, 1812â1817), e ndĂ«rtuar mbi pĂ«rshtypjet e udhĂ«timeve tĂ« tij nĂ« SpanjĂ«, Greqi, ShqipĂ«ri, ZvicĂ«r dhe Itali. Poema pĂ«rshkohet nga patosi i luftĂ«s pĂ«r liri dhe nga ndjeshmĂ«ria romantike ndaj fatit tĂ« popujve tĂ« robĂ«ruar. NĂ« vargjet e saj, Bajroni u kĂ«ndon traditave burrĂ«rore tĂ« shqiptarĂ«ve, trimĂ«risĂ« sĂ« tyre dhe dashurisĂ« sĂ« flaktĂ« pĂ«r lirinĂ«, duke i paraqitur si njĂ« popull me dinjitet dhe guxim tĂ« rrallĂ«.
Ja si shkruan vetë Bajroni:
âKam disa petka shqiptare madhĂ«shtore, e vetmja plaçkĂ« e shtrenjtĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend. KushtojnĂ« 50 ginea secila, dhe kanĂ« aq flori tĂ« qĂ«ndisur sa nĂ« Angli mund tĂ« kushtojnĂ« 200 ginea. U njoha me Hysen Beun dhe Mahmud PashĂ«n, tĂ« dy djem tĂ« vegjĂ«l, nipĂ«r tĂ« Ali PashĂ«s nĂ« JaninĂ«. JanĂ« krejt ndryshe nga çunakĂ«t tanĂ«, kanĂ« fytyrĂ« tĂ« kuqe si vejushat e lyera me tĂ« kuqe, kanĂ« sy tĂ« zes, tĂ« mĂ«dhenj dhe tipare fare tĂ« rregullt. JanĂ« krijesat mĂ« tĂ« bukura qĂ« mĂ« ka zĂ«nĂ« syri dhe tĂ« rrahur e tĂ« stĂ«rvitur qĂ« tani me ceremonira tĂ« Oborritâ shkruante Bajroni nĂ« shĂ«nimet e tij
Këtë admirim e dëshmojnë edhe letrat e tij personale. Muzeu Historik Kombëtar ruan një fragment nga një letër që Bajroni i dërgoi nënës së tij më 12 nëntor 1809, ku ai shkruan me entuziazëm për shqiptarët:
ââŠI dua shqiptarĂ«t shumĂ«. NĂ« udhĂ«timin qĂ« bĂ«ra, kam rojtur njĂ« herĂ« dy ditĂ«, dhe njĂ« herĂ« tjetĂ«r tri ditĂ«, nĂ« njĂ« kazermĂ« shqiptarĂ«sh, dhe sâkam gjetur kurrĂ« ushtarĂ« aq tĂ« pĂ«lqyer sa shqiptarĂ«t, ndonĂ«se kam qenĂ« nĂ« garnizonet e Gibraltarit e tĂ« MaltĂ«s, dhe kam parĂ« shumica ushtarĂ«sh spanjollĂ«, frengj, siçilianĂ« dhe anglezĂ«. Nuk mĂ« rodhĂ«n gjĂ«sendĂ«, dhe mĂ« ftuan me gĂ«zim tĂ« marr nga zahireja dhe nga qumĂ«shti i tyreâŠâ
Vitet e fundit të jetës së tij i kushtoi një kauze tjetër që do ta kthente në hero përtej letërsisë. Në vitin 1823, Bajroni u nis për në Greqi, ku u bë një nga figurat frymëzuese të luftës për pavarësi kombëtare kundër Perandorisë Osmane. Ai kontribuoi jo vetëm me fjalë dhe poezi, por edhe me para dhe me përfshirje të drejtpërdrejtë në organizimin e forcave kryengritëse.
A ishte i âçmendurâ Lord Bajroni?
Lord Bajroni mbetet njĂ« nga âeksportetâ mĂ« tĂ« famshme tĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar, por edhe njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« trajtuara me hezitim, siklet e madje turp. Pse ndodh kjo? Ndoshta sepse ai gjykohet ende pĂ«r pasionet e tij tronditĂ«se , pĂ«rfshirĂ« lidhjen me AugustĂ«n, gjysmĂ«-motrĂ«n e tij, si edhe marrĂ«dhĂ«niet e shumta me gra dhe burra. Ndoshta pĂ«r shkak tĂ« sjelljeve tĂ« tij provokuese, ose sepse vepra e tij pĂ«rbĂ«het nga mijĂ«ra faqe vargjesh tĂ« zjarrta, qĂ« herĂ«-herĂ« duken edhe tĂ« tepruara apo fĂ«minore. Ose, ndoshta, sepse shumĂ«kush i trembet idesĂ« se Bajroni ,siç deklaroi dikur William Wordsworth, ishte âi çmendurâ.
BiografitĂ« e shumicĂ«s sĂ« poetĂ«ve ose mungojnĂ«, ose janĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r tâu lexuar. Me Bajronin ndodh e kundĂ«rta: ai ka dhjetĂ«ra biografi dhe pothuajse tĂ« gjitha janĂ« tĂ«rheqĂ«se. Ădo biograf, qĂ« nga Thomas Moore nĂ« vitin 1830, ka pasur dijeni pĂ«r kujtimet intime dhe skandaloze tĂ« poetit. KĂ«to kujtime u dogjĂ«n, por Moore i kishte shfrytĂ«zuar mĂ« herĂ«t dhe falĂ« tyre dimĂ« pĂ«r martesĂ«n e pafat me Annabella Milbanke dhe pĂ«r vitet e jetĂ«s luksoze nĂ« Venecia, mes 1816-Ă«s dhe 1819-Ă«s. Letrat sugjerojnĂ« se gjatĂ« asaj kohe, tĂ« paktĂ«n 200 gra kaluan nĂ« shtratin e tij , disa prej tyre motra, shumica tĂ« paguara. Ajo qĂ« mungonte nĂ« kĂ«to kujtime ishte transformimi i fundit i Bajronit nĂ« njĂ« luftĂ«tar relativisht tĂ« vetmuar.
Lord Bajron
Letrat e tij dhe ato drejtuar atij tregojnĂ« qartĂ« kĂ«tĂ« ndryshim thelbĂ«sor. PikĂ«risht kĂ«tu bĂ«het e rĂ«ndĂ«sishme biografia e re e Andrew Stauffer, âBajroni: NjĂ« jetĂ« me dhjetĂ« shkronjaâ, e cila e ndĂ«rton çdo kapitull duke u nisur nga njĂ« letĂ«r e poetit, duke cituar me ndjeshmĂ«ri edhe korrespondencĂ«n e grave qĂ« e rrethonin. Edhe pse kjo vepĂ«r Ă«shtĂ« njĂ« shtesĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« tashmĂ« tĂ« mbushur, struktura e saj mozaike , ndonĂ«se herĂ«-herĂ« e ngathĂ«t e trajton me kujdes evolucionin e Bajronit.
NjĂ« nga pretendimet e Staufferit Ă«shtĂ« se dashuria mĂ« e madhe e Bajronit ishte kontesha Teresa Guiccioli. Ky pohim Ă«shtĂ« i mundshĂ«m, edhe pse i debatueshĂ«m. Miku i tij John Hobhouse shkruante se marrĂ«dhĂ«nia nuk ishte aspak e shĂ«ndetshme dhe se â[Bajroni] mĂ« tha krejt tĂ« kundĂ«rtĂ«nâ. MegjithatĂ«, Teresa ishte e dashura mĂ« e qĂ«ndrueshme e tij dhe, me shumĂ« gjasĂ«, e fundit. Fiona MacCarthy ofron njĂ« shpjegim bindĂ«s: âBajroni lulĂ«zonte nĂ« vĂ«shtirĂ«siâ, duke mbajtur gjithmonĂ« njĂ« distancĂ« mbrojtĂ«se nga ata qĂ« pretendonte se i donte. MeqĂ« Teresa ishte e martuar, ai nuk ndjehej i kufizuar prej saj. Letra mĂ« e sinqertĂ« e dashurisĂ« qĂ« ai shkroi ndonjĂ«herĂ« iu drejtua asaj dhe u shkrua nĂ« anglisht. MegjithatĂ«, ai refuzoi tâia pĂ«rkthente dhe, nĂ« fund, e braktisi edhe atĂ«, kur u dashurua me GreqinĂ«.
Stauffer e thekson gjithashtu personalitetin e Bajronit si njĂ« lloj âaktori metodikâ. Sipas tij, Bajroni shpesh bĂ«nte dhe thoshte gjĂ«ra me tepri vetĂ«m qĂ« tĂ« kishte material pĂ«r tĂ« shkruar. Teksa pĂ«rpilonte letra, ai joshte gruan e dikujt tjetĂ«r nĂ« mes tĂ« njĂ« feste, para syve tĂ« tĂ« gjithĂ«ve. Figura letrare qĂ« ushqyen imazhin e tij pĂ«rfshijnĂ« Kainin â sepse Bajroni e shihte veten si tĂ« shĂ«njuar dhe tĂ« mallkuar nga trashĂ«gimia â Adamin e Miltonit, qĂ« e ka âtĂ«rĂ« botĂ«n pĂ«rparaâ, por qĂ« e dĂ«bon veten nga njĂ« parajsĂ« pas tjetrĂ«s, si dhe Paolon dhe FrançeskĂ«n e Dantes, tĂ« dĂ«nuar nĂ« rrethin e dytĂ« tĂ« Ferrit, tĂ« rrĂ«mbyer nga stuhitĂ« e epshit qĂ« nisi pĂ«rmes letĂ«rsisĂ«.
LetĂ«rsia ndikoi fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e tij. Por çështja se sa shumĂ« jeta e tij pasqyrohet nĂ« veprĂ«n e tij mbetet komplekse. Siç shkroi Martin Amis nĂ« âJeta e Kolerixhitâ, shpesh shkrimtarĂ«t e kthejnĂ« subjektin artistik nĂ« njĂ« âlevĂ« biografikeâ. PĂ«r shumicĂ«n e autorĂ«ve, kjo qasje Ă«shtĂ« e dyshimtĂ«: korrelacioni nuk Ă«shtĂ« shkakĂ«si. Me Bajronin, megjithatĂ«, lidhja Ă«shtĂ« mĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ«. Kantoja e dytĂ« e âDon Zhuanitâ, ku heroi i mbijeton njĂ« mbytjeje anijeje, ishte sipas vetĂ« Bajronit tĂ«rĂ«sisht e bazuar nĂ« fakte reale. NĂ« njĂ« letĂ«r tĂ« vitit 1814, ai e pĂ«rshkruan poezinĂ« si âpasqyrĂ« tĂ« botĂ«sâ, ndĂ«rsa nĂ« ditarin e vitit 1821 e quan ândjenjĂ« e njĂ« bote dhe e njĂ« tĂ« ardhmeje tashmĂ« tĂ« shkuarâ. Siç shprehet kritiku Jerome McGann, Bajroni âgjysmĂ«n e percepton dhe gjysmĂ«n e krijonâ ekzistencĂ«n e vet.
Në fund, sapo ai pushoi së shkruari, edhe shpirti i reflektimit dhe ai i veprimit u shuan. Në vitin 1824, mjekët u përpoqën të trajtonin malarien e tij përmes gjakderdhjes , një trajtim fatal. Veprat e mprehta dhe të fuqishme të Bajronit meritojnë një jetë të përtejme më madhështore. Por edhe nëse kjo mungon, ai vazhdon të ecë mes nesh, duke ushtruar ende magjepsjen e tij.
Lord Bajron me kostumin tradicional shqiptar. (Nga Thomas Phillips)
Miku dhe mjeku i tij, John Polidori, ishte me Bajronin dhe çiftin Shelley nĂ« Villa Diodati nĂ« vitin 1816, kur u konceptua âFrankeshtajniâ. Polidori e bazoi novelĂ«n âVampiriâ (1819) nĂ« disa faqe ku Bajroni shkruante pĂ«r njĂ« burrĂ« qĂ« vdes nĂ« Greqi, por ringjallet nga tĂ« vdekurit pĂ«rmes fuqisĂ« sĂ« dashurisĂ«. Sipas Staufferit, çdo vampir aristokratik, i rrezikshĂ«m dhe joshĂ«s , nga Drakula i Bram Stokerit deri te Lestati i Anne Rice , mund ta gjurmojĂ« origjinĂ«n e tij te Lord Bajroni.
Vdiq  më 19 prill 1824 vetëm 36 vjeç në Mesollonjë, gjatë Luftës për Pavarësinë Greke, ku jo vetëm që mbështeti financiarisht kryengritjen, por edhe udhëhoqi fushata ushtarake.
Nga Michel Setboun- Në këtë moment, po ndjek lajmet si të gjithë të tjerët dhe po lexoj të gjitha këto histori mbi Iranin. Thjesht, kur shoh të gjithë ato asamble, takime, mbledhje ku ka njerëz që nuk kanë qenë kurrë atje, që nuk dinin asgjë për revolucionin, që madje nuk kishin lindur ende në atë kohë, që kanë jetuar pesëdhjetë vjet në Perëndim⊠sigurisht që kjo më nervozon pak. Sepse, është dëshpëruese. Dëgjoj të gjitha llojet e fjalimeve kontradiktore, nostalgjike, një idealizim të caktuar të kohës së Shahut. Atëherë, thjesht për informacion, për të freskuar kujtesën kolektive, po publikoj këto imazhe.
Sepse unë isha atje gjatë revolucionit të vitit 1979. E di mirë që sot është e lehtë të kritikosh këtë nostalgji për Shahun. Modernizimi i shpejtë, projektet e mëdha. Por nuk duhet të harrojmë se ky modernizim prekte vetëm dhjetë përqind të popullsisë, kryesisht qytetarët. Në fshatra, ishte vërtet mjerim. Dhe këtë modernizëm të imponuar nga lart, njerëzit nuk e donin domosdoshmërisht. Ishte shumë shpejt për ta.
Ne kemi tendencën ta paraqesim Shahun si modernistin par ekselencë, njeriun që donte të fuste Iranin në shekullin XX. Por kur shohim gjithçka që ndodhi, duhet të pyesim veten. Jo vetëm të mjaftohemi me tregimin simplist: moderniteti kundër arkaizmit të fesë. Realiteti ishte shumë më kompleks, dhe shumë më i dhunshëm gjithashtu.
Iran â 10/12/1978 â Ayatollah Taleghani â DemonstratĂ« e madhe pĂ«r ditĂ«n e parĂ« tĂ« muajit tĂ« shenjtĂ« Muharam
Kam qenë dëshmitar i hapjes së burgut Kasr kur Shahu i Iranit, përballë revoltës  popullore, vendosi të hapë burgjet. Një moment historik, kaotik, i mbushur me shpresë dhe zemërim. Ndër të burgosurit e liruar atë ditë ishte edhe Ayatollah Taleghani, një figurë e respektuar e opozitës fetare, që kishte kaluar vite të tëra pas hekurave. Ai vdiq disa muaj më vonë, në shtator 1979.
Vite mĂ« vonĂ«, u ktheva nĂ« Iran. NĂ« muzeun e Savak-ut, kjo polici sekrete e Shahut, simbol i shtypjes. NĂ« mure, imazhe tĂ« kohĂ«s sĂ« tĂ« gjithĂ« atyre qĂ« ishin nĂ« burg. Atje gjenden fytyrat e atyre qĂ« i njohĂ«m pas revolucionit: Rafsandjani dhe tĂ« tjerĂ«t. MĂ« shoqĂ«roi njĂ« burrĂ« qĂ« kishte kaluar dekada nĂ« burg nĂ«n Shahun. Ai mĂ« rrĂ«feu historinĂ« e tij, qeli pas qelie. Sepse sot Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« tregojmĂ«, tĂ« mos harrojmĂ« se cili ishte shkaku i kryengritjes sĂ« vitit 1979. ĂshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kujtojmĂ« pse miliona iranianĂ« dolĂ«n nĂ« rrugĂ«. Pse tĂ« gjitha kĂ«to tendenca politike kaq tĂ« ndryshme u bashkuan. Savak torturonte. Burgjet si Kasr dhe Evin ishin tĂ« mbushura. TĂ« gjithĂ« kundĂ«rshtarĂ«t burgoseshin nĂ« qeli ose pĂ«rfundonin tĂ« ekzekutuar. Ky ishte njĂ« realitet konkret, i dokumentuar, i pĂ«rjetuar nga qindra mijĂ«ra familje iraniane.
Këto fotografi janë dëshmi. Një provë materiale kundër harresës dhe kundër tundimit për të rindërtuar historinë sipas frustrimeve të së tashmes. E kaluara e idealizuar, nostalgjike e kohës së Shahut, fshin këtë realitet i cili ishte arsye të thella dhe të ligjshme për këtë kryengritje popullore.
Kjo është kujtesa që duhet të ruajmë. Jo si gjykim, por si dëshmi. Faktet ashtu siç ndodhën. Sepse kujtesa e shkurtër është ajo që lejon të harrohet pse historia ndryshoi.
Shenim: Michel Setboun ështĂ« fotograf francez, i cili ka punuar pĂ«r revista tĂ« njohura ndĂ«rkombĂ«tare, si : âGeoâ, âFigaro Magazineâ, âNew York Timesâ, âLifeâ, âParis Matchâ, âSternâ.  Filloi tĂ« punojĂ« si fotograf nĂ« vitin 1978 duke mbuluar konflikte ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r agjencinĂ« SIPA, si Revolucionin nĂ« Iran, LuftĂ«n pĂ«r PavarĂ«si nĂ« Angola, Afganistan, LuftĂ«n Iran-Irak dhe me vone luftĂ«n civile nĂ« Liban. Ndersa nĂ« periudhĂ«n kohore 1985-1991, ai mbulon reportazhet per KorenĂ« e Jugut, ShqipĂ«rine, MongolinĂ« dhe Rion pĂ«r agjencinĂ« RAPHO. QĂ« nga viti 1991 punon si fotograf i pavarur.Ka marĂ« çmimin e parĂ« nĂ« World Press pĂ«r reportazhin e tij pĂ«r dy milionĂ« refugjatĂ«t e dĂ«buar nĂ« Nigeri. Setboun Ă«shtĂ« gjithashtu autor i librave tĂ« shumtĂ«.
Nga Gazeta âSIâ â PedagogĂ«t e universiteteve duken sikur nuk kanĂ« mĂ« tĂ« njĂ«jtin rol si dikur, pasi gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« studentĂ« po i drejtohen ChatGPT-sĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar informacione bazike mbi lĂ«ndĂ« tĂ« ndryshme, si dhe pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar e krijuar ese akademike apo edhe tema diplomash.
Shembulli i lĂ«ndĂ«s âDiplomacia Publikeâ, pjesĂ« e fushĂ«s sĂ« studimit tĂ« komunikimit, ku me vetĂ«m njĂ« kĂ«rkim tĂ« thjeshtĂ« nĂ« ChatGPT mund tĂ« merren burimet kryesore tĂ« lĂ«ndĂ«s dhe shtjellime mbresĂ«lĂ«nĂ«se, nuk Ă«shtĂ« i vetmi rast. NĂ« ChatGPT, studentĂ«t mund tĂ« gjejnĂ« informacione pĂ«r pothuajse çdo temĂ«, burime tĂ« cilat deri dje i merrnin vetĂ«m nga tekstet akademike ose nga shpjegimi i pedagogut.
Pyetja që lind është: deri ku shkon ky ndikim dhe a e rrezikon realisht rolin e pedagogut?
1 nĂ« 3 nxĂ«nĂ«s tĂ« moshave 12â17 vjeç kanĂ« pĂ«rdorur ChatGPT pĂ«r detyra shkollore, dhe gati gjysma e tyre e pĂ«rdor pa udhĂ«zime tĂ« qarta.âŻ
NjĂ« sondazh global zbuloi se rreth 82% e profesorĂ«ve universitarĂ« janĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r ChatGPT dhe mĂ« shumĂ« se 70% shqetĂ«sohen pĂ«r ndikimin nĂ« mashtrim akademik.âŻ
Rreth 87% e studentĂ«ve pĂ«rdorin AI pĂ«r detyra akademike, dhe 90% e pĂ«rdorin AI pĂ«r detyra tĂ« tjera tĂ« jetĂ«s, sipas njĂ« studimi tĂ« fundit, por vetĂ«m 34% ndihen tĂ« sigurt se e pĂ«rdorin teknologjinĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« etike.âŻÂ Studimet tregojnĂ« gjithashtu se universitetet shpesh nuk kanĂ« politika tĂ« qarta rreth pĂ«rdorimit tĂ« AI-sĂ«, ndĂ«rsa vetĂ«m rreth 24â28% e institucioneve kanĂ« udhĂ«zime tĂ« qarta pĂ«r pĂ«rdorimin e ChatGPT.âŻ
Miranda Ăili, pedagoge e shkencave tĂ« komunikimit nĂ« Tirana Business University, thotĂ« pĂ«r GazetaSi.al se hyrja e teknologjisĂ« nĂ« arsim po dikton role tĂ« reja dhe pĂ«rgjegjĂ«si mĂ« tĂ« mĂ«dha.
âPĂ«rtej debateve rreth dĂ«meve dhe pĂ«rfitimeve tĂ« mundshme tĂ« saj, veçanĂ«risht nĂ« fushĂ«n e arsimit, inteligjenca artificiale ka hyrĂ« tashmĂ« nĂ« procesin mĂ«simor, duke u pĂ«rdorur gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si asistent digjital nga studentĂ«t, por edhe nga vetĂ« pedagogĂ«t. Teknologjia Ă«shtĂ« njĂ« ndihmesĂ« e madhe pĂ«r studentĂ«t, por edhe pĂ«r pedagogĂ«t, tĂ« cilĂ«t duhet tĂ« pĂ«rfitojnĂ« nga shumĂ«llojshmĂ«ria e burimeve dhe lehtĂ«sirave qĂ« ChatGPT-ja ofron nĂ« hartimin e kurikulave dhe detyrave qĂ« kultivojnĂ« te studentĂ«t aftĂ«si unike, pĂ«rtej atyre qĂ« ofrojnĂ« makinat.â
Miranda Ăili
Sa i pĂ«rket faktit nĂ«se kjo metodĂ« e re e rrezikon rolin e pedagogut tradicional, Ăili vĂ«ren se gjithçka varet nga mĂ«nyra se si pĂ«rdoret teknologjia.
âPo jetojmĂ« nĂ« njĂ« kohĂ« tĂ« drejtuar nga teknologjia, ku zhvillimet e fundit po nxisin njĂ« revolucion arsimor, duke sfiduar metodat tradicionale tĂ« mĂ«simdhĂ«nies dhe tĂ« nxĂ«nies. Siç ka ndodhur shpesh nĂ« histori, risitĂ« â si Google apo telefonat celularĂ« â kanĂ« frymĂ«zuar njĂ«kohĂ«sisht entuziazĂ«m dhe skepticizĂ«m. I tillĂ« ishte edhe lançimi i ChatGPT-sĂ«. Ajo nuk Ă«shtĂ« as e mirĂ«, as e keqe, por mĂ«nyra se si ne zgjedhim ta pĂ«rdorim pĂ«rcakton nĂ«se do tĂ« sjellĂ« pĂ«rfitime apo dĂ«me.â
Megjithatë, ajo thekson se teknologjia po ndryshon mënyrën e të mësuarit, por jo domosdoshmërisht rolin e pedagogut.
âFakti qĂ« ChatGPT ofron mundĂ«si pĂ«r tĂ« nxitur tĂ« nxĂ«nit e personalizuar nuk do tĂ« thotĂ« qĂ« roli ynĂ« bĂ«het i tepĂ«rt. PĂ«rkundrazi, na dikton role tĂ« reja dhe pĂ«rgjegjĂ«si mĂ« tĂ« mĂ«dha. Rezultatet mĂ« tĂ« mira arrihen pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi efektiv njeriâIA, duke e konsideruar atĂ« si njĂ« mjet qĂ« shton inteligjencĂ«n njerĂ«zore dhe jo si njĂ« zĂ«vendĂ«sues.â
Nevoja pĂ«r âprekjen njerĂ«zoreâ nuk del kurrĂ« nga funksioni
Pedagogia dhe ekspertja e komunikimit Irena Myzqeqari Hoxha shprehet për GazetaSI.al se platformat e inteligjencës artificiale kanë vënë në pikëpyetje nocionin e autentikes.
âĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« inteligjenca artificiale po ndryshon mĂ«nyrĂ«n se si merret dija dhe informacioni. NĂ« pamje tĂ« parĂ«, duket legjitime pyetja pse duhet shkolla ose pedagogu, kur informacioni mund tĂ« merret lehtĂ«sisht nga ChatGPT. Por e vĂ«rteta Ă«shtĂ« mĂ« komplekse. MotorĂ«t e kĂ«rkimit dhe gjenerimit na japin informacione, por aftĂ«sia pĂ«r tâi pĂ«rshtatur ato nĂ« njĂ« kontekst real Ă«shtĂ« ajo qĂ« e dallon individin.â
Ajo thekson se dija sot nuk është thjesht informacion, por kuptimi dhe struktura që i jepet atij.
Irena Myzeqari Hoxha
âRoli i pedagogut Ă«shtĂ« pikĂ«risht ai i pĂ«rkthyesit tĂ« informacionit nĂ« kontekst. Informacioni gjendet kudo, por kjo e bĂ«n tĂ« vĂ«rtetĂ«n mĂ« tĂ« turbullt. Pedagogu nuk zhduket dhe nuk Ă«shtĂ« nĂ« rrezik, sepse ne gjithmonĂ« do tĂ« kemi nevojĂ« pĂ«r prekjen njerĂ«zore, pĂ«r formimin estetik dhe pĂ«r lidhjen me realitetin institucional dhe social.â
NĂ« pĂ«rfundim, Myzqeqari Hoxha thekson se nevoja pĂ«r njeriun si udhĂ«heqĂ«s â nĂ« kĂ«tĂ« rast pedagogun â do tĂ« jetĂ« e pĂ«rhershme.
âMotorĂ«t e kĂ«rkimit janĂ« thjesht njĂ« tullĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«rkimin mĂ« cilĂ«sor. Ata nuk mund tĂ« zĂ«vendĂ«sojnĂ« kurrĂ« njĂ« pedagog. Kreativiteti dhe gjykimi njerĂ«zor janĂ« tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m.â
PĂ«rtej debateve qĂ« risitĂ« teknologjike sjellin, pyetja kryesore mbetet nĂ«se njeriu do tĂ« arrijĂ« ta komandojĂ« kĂ«tĂ« proces apo do tĂ« kontrollohet prej tij. Edhe pse trendet aktuale anojnĂ« drejt njĂ« varĂ«sie tĂ« tepruar nga ChatGPT, shpresa mbetet qĂ« njeriu tĂ« rikthehet te analiza dhe kĂ«rkimi individual, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« paralajmĂ«rimi i famshĂ«m i Ajnshtajnit pĂ«r njĂ« âbrez idiotĂ«shâ tĂ« mos bĂ«het realitet.
Gazeta âSIâ- NjĂ« nga kryeveprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« Gioachino Rossinit, Petite Messe Solennelle, do tĂ« prezantohet pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri si premierĂ« absolute mĂ« 25 janar, ora 19:00, nĂ« skenĂ«n e Teatrit KombĂ«tar tĂ« OperĂ«s dhe Baletit, nĂ« bashkĂ«punim me Ansamblin Popullor.. Ky shĂ«non njĂ« moment tĂ« veçantĂ« pĂ«r repertorin vokal-simfonik tĂ« institucionit dhe pĂ«r jetĂ«n muzikore nĂ« vend.
E kompozuar nĂ« vitin 1863, Petite Messe Solennelle i pĂ«rket periudhĂ«s sĂ« vonĂ« krijuese tĂ« Rossinit dhe pĂ«rfaqĂ«son njĂ« vepĂ«r me karakter tĂ« theksuar sakral, por me njĂ« gjuhĂ« muzikore tĂ« qartĂ« dhe tĂ« pĂ«rmbajtur. Struktura e saj ndjek formĂ«n tradicionale tĂ« meshĂ«s katolike, ndĂ«rsa muzika ruan tipare tĂ« stilit tĂ« autorit, pa iu larguar natyrĂ«s liturgjike tĂ« veprĂ«s. Edhe pse titulli i referohet njĂ« âmeshe tĂ« vogĂ«lâ, vepra ka njĂ« shtrirje tĂ« gjerĂ« dhe kĂ«rkon njĂ« angazhim tĂ« konsiderueshĂ«m interpretues.
Në aspektin orkestral, vepra do të interpretohet nga Orkestra Simfonike e TKOBAP-së, nën drejtimin e maestros Facundo Agudin. Ky bashkëpunim mes solistëve, korit dhe orkestrës synon një lexim të qartë dhe të balancuar të veprës, duke respektuar karakterin e saj sakral dhe kërkesat stilistike të kompozitorit.
Kjo premierë absolute ofron për publikun shqiptar mundësinë për të njohur nga afër një vepër themelore të repertorit të shekullit të 19-të.
Gazeta âSIâ- Publikimi online i Fjalorit tĂ« Madh tĂ« GjuhĂ«s Shqipe Ă«shtĂ« pasuar nga njĂ« varg kritikash pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ky fjalor ka implementuar fjalĂ«t e reja, por kryesisht pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e shtjellimit tĂ« tyre.
NjĂ« ndĂ«r fjalĂ«t qĂ« krijoi njĂ« sĂ«rĂ« reagimesh nĂ« rrjetet sociale ishte fjala âbythadritĂ«â, e cila vinte si sinonim i xixĂ«llonjĂ«s dhe qĂ« ka shkaktuar jo pak diskutim mes grupeve tĂ« interesit.
Po ashtu, fjala e huazuar nga italishtja âabandonimâ, e pĂ«rfshirĂ« tashmĂ« nĂ« fjalorin online, i cili pĂ«rmban rreth 125 mijĂ« fjalĂ«, ka qenĂ« objekt debatesh.
Kritika nga vetë akademikët
Përpos kritikave masive nga individë që kanë lidhje të drejtpërdrejtë me fjalorin, ajo që bie në sy është reagimi i Ardian Ndrecës dhe Ardian Vehbiut, të dy tashmë pjesë e Akademisë së Shkencave, të cilët vënë në dukje mangësitë e këtij fjalori.
Në një reagim në rrjetin e tij social Facebook, profesori i filozofisë në Universitetin Urbaniana të Romës, Ardian Ndreca, vë në dukje varfërinë e shtjellimit të fjalëve që i përkasin kryesisht fjalorit të filozofisë.
âAjo qĂ« mĂ« bĂ«n pĂ«rshtypje Ă«shtĂ« varfĂ«ria qĂ« karakterizon shtjellimet e skajeve me natyrĂ« filozofike.
Sigurisht që fjalori i shqipes nuk është një fjalor filozofie, por për aq sa përmban skaje me ngjyrime apo me përdorim parësor filozofik, duhet të ishte strukturuar në mënyrë të qartë, me nuancat minimale disiplinore që i përkasin koncepteve në fjalë dhe me dallimet mes asaj që është shkencore dhe asaj që është ideologjike.
E keqja Ă«shtĂ« se leksikografĂ«t tanĂ« (por nuk Ă«shtĂ« faji i tyre) ndĂ«r dekada kanĂ« pasur vetĂ«m njĂ« formim ideologjik dhe kanĂ« pasqyruar nocionet filozofike nĂ« atĂ« dritĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ata vetĂ« janĂ« formuarâ, shkruan Ndreca.
Ndërkohë, ai merr në shqyrtim termin transhendencë, duke u shprehur se shtjellimi në fjalor është krejt i kundërt me kuptimin e saktë të tij.
Ardian Ndreca
âTranshendencĂ«: âtĂ« qenĂ«t pĂ«rtej kufijve tĂ« pĂ«rvojĂ«s a tĂ« mendimit njerĂ«zorâ; nĂ« fakt Ă«shtĂ« krejt e kundĂ«rta. Transhendenca nuk Ă«shtĂ« pĂ«rtej mendimit njerĂ«zor, por pĂ«rtej mundĂ«sisĂ« sĂ« njohjes racionale tĂ« diçkaje qĂ« pĂ«r ne nuk paraqitet si njĂ« fenomen qĂ« mund tĂ« kapet prej shqisave. Por, ndĂ«rkaq, transhendenca mbetet njĂ« objekt legjitim i mendimit njerĂ«zor. Nuk them se mund ta kishin shpjeguar nĂ« detaj, do tĂ« mjaftonte tĂ« mos e kishin shpjeguar gabim.â
Po ashtu, Ndreca vijon me pĂ«rcaktimin dhe shtjellimin e fjalĂ«s âpersonâ, e cila sipas fjalorit tĂ« ri shpjegohet: ânjeriu si individ, njeri, vetĂ«â.
âSkaji individ shenjon njĂ« frymor tĂ« plotĂ« (tĂ« pandashĂ«m mĂ« tej) nĂ« kĂ«ndvĂ«shtrimin lĂ«ndor, kurse person Ă«shtĂ« njĂ« qenie racionale e pajisur me vetĂ«dije dhe me vullnet; personi Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« krijojĂ« objektiva qĂ« nuk ekzistojnĂ« si tĂ« tilla nĂ« natyrĂ« dhe tâi realizojĂ« ato edhe me mjete jo natyrore. P.sh., po tĂ« marrim njĂ« kalorĂ«s mbi kalĂ«: kemi dy individĂ« dhe vetĂ«m njĂ« person. IndividĂ«t i numĂ«rojmĂ«, kurse personat i trajtojmĂ« si tĂ« tillĂ«, u njohim dinjitetin, tĂ« drejtat, vullnetin, lirinĂ« etj.â
Ai e mbyll reagimin e tij duke ironizuar edhe hartuesit e Fjalorit të Madh:
âGjithsesi urime atyre qĂ« kanĂ« punuar me seriozitet, sepse nĂ« fund tĂ« fundit, kur institucioni tĂ« jetĂ« çliruar prej mediokritetit qĂ« e ka zaptuar, do tĂ« mund tĂ« punohet mĂ« mirĂ«, duke pasur parasysh edhe kĂ«tĂ« âfjalor tĂ« madhâ, qĂ« ka nĂ« vetvete brumĂ« tĂ« mirĂ«, i cili nuk identifikohet tout court me institucionin e sotĂ«m, por me gjenerata punĂ«torĂ«sh tĂ« leksikografisĂ« sonĂ«.â
Ardian Vehbiu: NjĂ« fjalor serioz nuk mund tâia lejoje vetes inkonsistencĂ«n
NdĂ«rkohĂ«, njĂ« tjetĂ«r zĂ« qĂ« i adreson kritikat ndaj fjalorit Ă«shtĂ« gjuhĂ«tari dhe shkrimtari Ardian Vehbiu, gjithashtu pjesĂ« e AkademisĂ« sĂ« Shkencave tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Vehbiu, nĂ« shtjellimin e tij tĂ« publikuar nĂ« âPeizazhe tĂ« fjalĂ«sâ, merr si shembull shpjegimin dhe pĂ«rcaktimin e veglave muzikore dhe vĂ« nĂ« dukje mangĂ«sitĂ« nĂ« shpjegimin terminologjik tĂ« tyre.
âPĂ«r violinĂ«n dhe violonçelin thuhet se janĂ« âvegla me telaâ dhe qĂ« âu bihet me harkâ; por kjo specifikĂ« mungon pĂ«r kontrabasin, i cili pĂ«rkufizohet thjesht si violonçel mĂ« i madh. PĂ«r flautin thuhet se ka trajtĂ«n e njĂ« fyelli; madje edhe se ka katĂ«rmbĂ«dhjetĂ« vrima; ndĂ«rsa pĂ«r oboen sqarohet se âfryhet pĂ«rmes njĂ« fryrĂ«si me dy kallamaâ, âqĂ« prodhon tinguj shumĂ« shprehĂ«s, melodikĂ«, tĂ« hollĂ« dhe tĂ« mprehtĂ«â.
Klarineta prezantohet si âe ngjashme me fyellinâ. Saksofoni jepet si vegĂ«l frymore âprej tunxhiâ, trumbeta si vegĂ«l muzikore frymore âprej bronziâ dhe tromboni âvegĂ«l muzikore frymore prej metalitâ. Kornoja franceze Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« si bri (zgjedhje e diskutueshme). Pjesa ku vihen buzĂ«t quhet sipas rastit pipĂ«z dhe pipth. NĂ« pĂ«rkufizime jepen ndonjĂ«herĂ« hollĂ«si tĂ« panevojshme pĂ«r kĂ«tĂ« lloj fjaloriâŠâ
Mospërfshirja e disa fjalëve apo futja e disa të tjerave në fjalor, sipas Vehbiut, nuk është kusht i domosdoshëm, së paku për sa i përket grupimit të veglave muzikore. Por kjo mënyrë, sipas tij, krijon një precedent që mund të ndikojë edhe në grupime fjalësh më të rëndësishme.
Ardian Vehbiu
âGjithnjĂ« nĂ« parim, nuk ka fjalĂ« shqipe qĂ« duhet mbajtur me çdo kusht jashtĂ« njĂ« fjalori, dhe po ashtu fjalĂ« qĂ« duhet futur me çdo kusht. Por asnjĂ« fjalor serioz nuk duhet tâia lejojĂ« vetes inkonsistencĂ«n, sepse kjo tregon, nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ«, ngutje, dhe nĂ« rastin mĂ« tĂ« keq, bashkĂ«rendim tĂ« pamjaftueshĂ«m tĂ« punĂ«s brenda ekipit.â shkruan Ardian Vehbiu
FjalĂ« tĂ« reja, shtjellime tĂ« âvjetraâ
Ajo që kuptohet nga reagimet e dy personaliteteve të fushës, si Ardian Ndreca dhe Ardian Vehbiu, është se ky fjalor lë për të dëshiruar jo vetëm në përzgjedhjen e fjalëve, por veçanërisht në mënyrën se si ato janë shtjelluar në shpjegimet përkufizuese.
ShumĂ« fjalĂ« shpjegohen aq shkurt dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« kaq skematike, sa e humbet edhe misionin e tekstit shpjegues, i cili nĂ« vetvete duhet tĂ« shĂ«rbejĂ« si âdekoduesâ i fjalĂ«s, edhe kur ajo Ă«shtĂ« e panjohur pĂ«r pĂ«rdoruesin.
Gjuhëtarët nuk duhet domosdoshmërisht të jenë edhe shkrimtarë apo krijues, por në Shqipëri, për shkak edhe të një trashëgimie marksiste, Fakulteti i Gjuhë-Letërsisë nuk është parë vetëm si një institucion që formon gjuhëtarë apo studiues të letërsisë, por edhe shkrimtarë.
Për këtë arsye, shkrimtarët që kanë njohje të thella gjuhësore, si rasti i Ardian Vehbiut, janë të shumtë në Shqipëri. A nuk do të ishte e udhës që ky grup shkrimtarësh, të cilët janë edhe gjuhëtarë me formim akademik, të ishin pjesë e hartuesve, duke pasur si procedurë të veçantë vetëm pjesën shtjelluese të fjalëve?
NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, kĂ«to fjalĂ«, edhe pse tĂ« reja dhe herĂ«-herĂ« tĂ« çuditshme, do tâi vinin lexuesit mĂ« tĂ« latuara, mĂ« lakonike, e jo kaq skematike dhe herĂ«-herĂ«s edhe  qesharake.
Gazeta âSIâ- PĂ«rkthyesi dhe studiuesi i shquar Pashko Gjeçi u nda nga jeta si sot, 15 vite mĂ« parĂ«, mĂ« 21 janar 2010. I njohur pĂ«r pĂ«rkthimet e tij skrupuloze tĂ« kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, si âKomedia Hyjnoreâ e Dante Alighierit dhe âOdiseaâ e Homerit, Gjeçi mbetet njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« pĂ«rkthimit letrar nĂ« shqip. NĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rvjetor tĂ« ndarjes sĂ« tij nga jeta, sjellim njĂ« dĂ«shmi tĂ« rrallĂ« nga Dashnor Kokonozi, marrĂ« vetĂ« nga Pashko Gjeçi pak vite pĂ«rpara se tĂ« ndĂ«rronte jetĂ«.
Historia e dhimbshme e Pashko Gjeçit
Nuk do tĂ« shpreheshim fare gabim po tĂ« thonim se janĂ« tĂ« pakĂ«t ata intelektualĂ« shqiptarĂ« apo dhe njerĂ«z tĂ« letrave tĂ« cilĂ«t e dinĂ« se pĂ«rkthyesi i famshĂ«m i âKomedisĂ« Hyjnoreâ, qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« prej kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, apo mĂ« saktĂ« njeriu i cili e bĂ«ri Dante Aligerin dhe Homerin tĂ« âflisnin shqipâ, quhet Pashko Gjeçi. Gjithashtu nuk do ta tepronim aspak po tĂ« shtonim pĂ«rsĂ«ri se janĂ« tĂ« pakĂ«t ata shqiptarĂ« qĂ« e dinĂ« se ai njeri, Ă«shtĂ« ende gjallĂ«, sa vjeç Ă«shtĂ« dhe se ku jeton.
Madje pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund kĂ«tyre hamĂ«ndjeve dhe pĂ«r tâi qĂ«ndruar asaj çka thamĂ« mĂ« lart, flet dhe ky fakt: Profesorin e famshĂ«m tĂ« lauruar pĂ«r Filozofi e LetĂ«rsi nĂ« Universitetin e RomĂ«s, ish shokun e bankĂ«s tĂ« Qemal StafĂ«s, nxĂ«nĂ«sin e PadĂ«r Gjergj FishtĂ«s, kolegun e mikun e ngushtĂ« tĂ« Eqerem Ăbabejt, Henerik Lacajt, Mark DemĂ«s dhe Fejzi DikĂ«s, nuk e njihnin as banorĂ«t e shkallĂ«s sĂ« tij, ndonĂ«se prej mĂ« shumĂ« se 20-vjeĂ«sh ai jeton sĂ« bashku me zonjĂ«n e tij nĂ« atĂ« apartament fare tĂ« vogĂ«l, nĂ« katin e parĂ« tek âShallvaretâ.
TĂ« habitur nga portreti dhe fiziku qĂ« na u shfaq nĂ« aparencĂ«n e njeriut qĂ« na uroi mirseardhjen, as nuk e kishim menduar kurrĂ« se ai pĂ«r tĂ« cilin interesoheshim dhe kishim pĂ«rfytyrime nga mĂ« tĂ« çuditĂ«shmet, ishte vetĂ« Pashko Gjeçi qĂ« po takohej me ne! Pas prezantimit dhe duke i treguar qĂ«llimin e vizitĂ«s sonĂ«, Pashko Gjeçi na u pĂ«rgjigj jo pa humor: âTĂ« jeni tĂ« sigurtĂ« se do ju dĂ«ftoj çfarĂ« mĂ« kujtohetâ.
Në bankë me Qemal Stafën
Pashko Gjeçi u lind nĂ« vitin 1918 nĂ« qytetin e ShkodrĂ«s dhe familja e tij nĂ« atĂ« kohĂ« banonte tek âArra e madheâ. Babai i Pashkos quhej GaspĂ«r dhe nĂ« atĂ« kohĂ« ai kishte hapur njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l fare pranĂ« shtĂ«pisĂ« sĂ« tij, me tĂ« cilin siguronte jetesĂ«n. Pas vdekjes sĂ« babait dhe njĂ« motre tĂ« vogĂ«l tĂ« quajtur Nikolina, Pashko mbeti vetĂ«m me nĂ«nĂ«n e tij dhe motrĂ«n tjetĂ«r MargaritĂ«n. Pasi mbaroi shkollĂ«n fillore me rezultate shumĂ« tĂ« mira, ai u regjistrua nĂ« Kolegjin e JezuitĂ«ve, tĂ« cilĂ«n nuk arriti ta mbaronte pasi nĂ« atĂ« kohĂ« u mbyllĂ«n shkollat fetare. Lidhur me kĂ«tĂ«, Pashko Gjeçi dĂ«shmon: âPas mbylljes sĂ« Kolegjit tĂ« JezuitĂ«ve tĂ« gjithĂ« ne vazhduam mĂ«simet nĂ« gjimnazin klasik tĂ« shtetit po nĂ« qytetin tonĂ« tĂ« ShkodrĂ«s.
NĂ« atĂ« kohĂ« unĂ« kisha shok tĂ« ngushtĂ« Qemal StafĂ«n me tĂ« cilin rrinim nĂ« njĂ« bankĂ«. Po kĂ«shtu pĂ«rveç Qemalit, nĂ« klasĂ«n tonĂ« kishim dhe Nikolla Shurbanin, Xhemal BrojĂ«n, Kol AshtĂ«n, Arshi PipĂ«n dhe LazĂ«r Radin, me tĂ« cilĂ«t gjithashtu kam pasur njĂ« shoqĂ«ri tĂ« madhe. Qemal Stafa dhe Arshi Pipa dallonin nga tĂ« gjithĂ« ne shokĂ«t e klasĂ«s pĂ«r zgjuarsi dhe inteligjencĂ«, e Qemali ka qenĂ« nxĂ«nĂ«si mĂ« i mirĂ« qĂ« kam njohur nĂ« jetĂ«n time. NdĂ«rsa unĂ« shkĂ«lqeja kryesisht nĂ« lĂ«ndĂ«n e letĂ«rsisĂ« pasi qĂ« i vogĂ«l isha i dhĂ«nĂ« pas sajĂ«, isha shumĂ« i dobĂ«t nĂ« vizatim tĂ« cilat mâi bĂ«nin tĂ« tjerĂ«t e unĂ« i dorzoja si tĂ« miat. NĂ« atĂ« kohĂ« mĂ«suesi qĂ« kishim mĂ« pĂ«rzemĂ«r unĂ« dhe Qemali, ishte Pashko Geci, i cili na jepte greqishten e vjetĂ«r dhe latinishten.
NĂ« fillim ai mĂ« kishte nĂ« patronazh vetĂ«m mua pĂ«r tĂ« mĂ« mĂ«suar greqishten e vjetĂ«r, por mĂ« duke mĂ« pasur mua shok tĂ« ngushtĂ«, dolĂ«n vullnetarĂ« dhe Qemali me Nikolla Shurbanin e tĂ« tre arritĂ«m ta mĂ«sonim atĂ« gjuhĂ«. Profesor Pashko Geci, mâi blinte librat dhe pĂ«r tĂ« mos mĂ« ofenduar se nuk kisha lekĂ« tâia paguaja, mâi fiste nĂ« bankĂ«. Pak kohĂ« para mbarimit tĂ« Liceut, Qemali u largua nga klasa jonĂ« se familja e tij u transferua nĂ« TiranĂ«â, kujton Pashko Gjeçi vitet e gjimnazit klasik tĂ« ShkodrĂ«s ku mĂ«sonte sĂ« bashku me Qemal StafĂ«n.
Student i Filozofisë në Romë
Pas mbarimit të gjimnazit klasik të Shkodrës me rezultate shumë të mira, në vitin 1938 Pashko Gjeçi fitoi një të drejtë studimi për të ndjekur studimet e larata në Itali. Lidhur me këtë ai kujton:
â E drejta e studimit pĂ«r nĂ« Itali mâu dha vetĂ«m nĂ« sajĂ« tĂ« rezultateve qĂ« kisha arritur nĂ« gjimnazin e shtetit dhe Ministria e Arsimit mĂ« akordoi vetĂ«m njĂ« bursĂ« shumĂ« tĂ« vogĂ«l qĂ« mezi mund tâi pĂ«rballoje nevojat e jetesĂ«s. Por unĂ« nuk kisha rrugĂ« tjetĂ«r dhe isha mjaft i kĂ«naqur qĂ« do tĂ« shkoja tĂ« studjoja nĂ« Fakultetin e FilozofisĂ« tĂ« Universitetit tĂ« RomĂ«s. KĂ«tĂ« kĂ«naqĂ«si ma shtonte mĂ« tepĂ«r fakti se bashkĂ« me mua ishin dhe Kol Ashta, LazĂ«r Radi e Luigj Ljarja. GjatĂ« asaj periudhe qĂ« vazhdoja studimet nĂ« RomĂ«, unĂ« fillova pĂ«rsĂ«ri tĂ« pĂ«rktheja nga latinishtja apo tĂ« shkruaja ndonjĂ« poezi tĂ« vogĂ«l.
PoezinĂ« dhe pĂ«rkthimet i kisha pasion qĂ« nga bankat e Liceut tĂ« ShkodrĂ«s dhe ato qĂ« shkruaja i botoja nĂ« revistĂ«n âCirkaâ apo âShkĂ«ndiaâ. MĂ« kujtohet se asokohe unĂ« pata shkruar dhe njĂ« artikull pĂ«r PadĂ«r Gjergj FishtĂ«n lidhur me âLahutĂ«n e MalsisĂ«â, tĂ« cilĂ«n ma botuan nĂ« âHylli i DritĂ«sâ. Pasi doli revista unĂ« sĂ« bashku me disa shokĂ« tĂ« tjerĂ« shkuam dhe ia çuam PadĂ«r Gjergjit nĂ« studion e tij. Pasi e pa artikullin, PadĂ«r Gjergji pyeti: âKush Ă«shtĂ« ky qĂ« paska shkruar pĂ«r mua?â NdĂ«rsa unĂ« qĂ«ndroja pa folur dhe i turpshĂ«m nĂ« fund tĂ« dhomĂ«s e shokĂ«t i treguan se isha unĂ«, ai tha: âAjo grimca atje paska shkruar gjithĂ« kĂ«tĂ« artikull?â KĂ«shtu dĂ«shira dhe pasioni qĂ« kisha pĂ«r poezinĂ« e pĂ«rkthimet, nuk mu shua as nĂ« Itali dhe ato qĂ« shkruaja i nisja pĂ«r tâi botuar nĂ« ShqipĂ«ri.
Fakultetin e FilozofisĂ« dhe LetĂ«rsisĂ« e pĂ«rfundova nĂ« vitin 1943 me rezultate tĂ« larta dhe mora gradĂ«n Doktor i Shkencave. Nisur nga ato rezultate mua mĂ« ofruan qĂ« tĂ« qĂ«ndroja si asistent profesor pranĂ« atij Fakulteti, por unĂ« refuzova dhe u ktheva nĂ« ShqipĂ«ri. DĂ«shirĂ«n pĂ«r tâu kthyer nĂ« ShqipĂ«ri ma nxiti akoma dhe mĂ« shumĂ« ish-Ministri i Arsimit, Ernest Koliqi, i cili nĂ« atĂ« kohĂ« kishte ardhur nĂ« Itali pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« ceremoninĂ« e dorzimit tĂ« diplomave tona. Koliqi mĂ« tha: âKthehu nĂ« ShqipĂ«ri tĂ« japĂ«sh kontributin tĂ«ndâ, kujton Pashko Gjeçi lidhur me diplomimin e tij nĂ« fakultetin e FilozofisĂ« nĂ« RomĂ«, ku i ofruan tĂ« qĂ«ndronte si asistent-profesor.
Kthimi në Shqipëri e burgosja
Pas diplomimit nĂ« Itali, nĂ« vitin 1943 Pashko Gjeçi u kthye nĂ« ShqipĂ«ri dhe Ministria e Arsimit e asaj kohe e emĂ«roi si profesor tĂ« letĂ«rsisĂ« dhe latinishtes nĂ« gjimnazin e ShkodrĂ«s, ku ai kishte qenĂ« vetĂ« nxĂ«nĂ«s pak vite mĂ« parĂ«. Edhe gjatĂ« kĂ«saj periudhe e deri nĂ« mbarimin e luftĂ«s, pĂ«rveç mĂ«simdhĂ«nies nĂ« atĂ« gjimnaz, Pashko u muar pĂ«rsĂ«ri me pĂ«rkthime tĂ« cilat i sillte dhe i botonte nĂ« TiranĂ« nĂ« revistĂ«n âShkĂ«ndiaâ.
Pas ardhjes sĂ« komunistĂ«ve nĂ« pushtet, Pashko vazhdoi tĂ« jepte mĂ«sim pranĂ« atij gjimnazi deri nga mesi i vitit 1945 dhe mĂ« pas ai u transferua nĂ« qytetin e DurrĂ«sit, ku do tĂ« fillonte dhe kalvari i vuajtjeve tĂ« tij. Lidhur me kĂ«tĂ«, Pashko Gjeçi dĂ«shmon: âGjatĂ« asaj kohe qĂ« punoja si mĂ«sues i letĂ«rsisĂ« nĂ« qytetin e DurrĂ«sit, unĂ« kisha miqĂ«si tĂ« ngushtĂ« vetĂ«m me familjen e Jusuf Vrionit, tĂ« cilĂ«t si shumĂ« familje tĂ« tjera nga Tirana i kishin internuar atje. NĂ« atĂ« kohĂ« pĂ«rveç mĂ«simdhĂ«nies, isha zgjedhur dhe kryeja edhe funksionin e Kryetarit tĂ« Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve dhe ArtistĂ«ve pĂ«r degĂ«n e DurrĂ«sit.
Nuk e di se si ndodhi, por mbaj mĂ«nd se atje mĂ« arrestuan, gjoja si i implikuar nĂ« njĂ« organizatĂ« e cila kishte pĂ«r qĂ«llim tĂ« pĂ«rmbyste mĂ« dhunĂ« pushtetin komunist nĂ« ShqipĂ«ri. Kjo gjĂ« ishte e gjitha e sajuar nga Sigurimi i Shtetit, ashtu si dhe ajo organizatĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n akuzohesha se bĂ«ja pjesĂ«, pasi unĂ« nuk isha marrĂ« asnjĂ«herĂ« me politikĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« pĂ«rpara meje arrestuan dhe Arshi PipĂ«n po me tĂ« njĂ«jtĂ«n akuzĂ« siç mĂ« kishin arrestuar mua. Gjyqi mĂ« dĂ«noi me pesĂ« vjet burg tĂ« cilat i bĂ«ra kryesisht nĂ« DurrĂ«s dhe nĂ« kĂ«netĂ«n e Maliqit ku na dĂ«rgonin muajt e verĂ«s. Puna atje ishte tepĂ«r e rĂ«ndĂ« dhe cfilitĂ«se, por unĂ« munda ta pĂ«rballoja atĂ« dhe gjithĂ« burgun, pasi isha i riâ, dĂ«shmon Pashko Gjeçi, lidhur me arrestimin e tij dhe dĂ«nimin me pesĂ« vjet burg, akuzĂ« e cila ishte krejtĂ«sisht e sajuar nga Sigurimi i Shtetit.
PĂ«rkthimi i Dantes e Homerit
Pas lirimit nga burgu, Pashko Gjeçi u kthye nĂ« qytetin e tij tĂ« lindjes nĂ« ShkodĂ«r, ku e priste nĂ«na dhe motra. Lidhur me kĂ«tĂ« periudhĂ« ai dĂ«shmon: âSi ish i burgosur politik e kisha tĂ« pamundur qĂ« tĂ« filloja punĂ« si mĂ«sues dhe nĂ« atĂ« kohĂ« mezi u rregullova nĂ« njĂ« punĂ« krahu. Pas dy tre vjetĂ«ve nĂ« atĂ« punĂ«, mĂ« lejuan qĂ« tĂ« largohesha nga vĂ«ndlindja ime dhe mĂ« sollĂ«n nĂ« qytezĂ«n e vogĂ«l tĂ« FushĂ«-KrujĂ«s, ku u emĂ«rova si mĂ«sues nĂ« shkollĂ«n shtatĂ«vjeçare. NĂ« atĂ« shkollĂ« ku unĂ« dhashĂ« mĂ«sim pĂ«r tre vjet me rradhĂ«, ishim gjithsej katĂ«r mĂ«sues dhe aty unĂ« vendosa qĂ« tĂ« pĂ«rktheja poetin e famshĂ«m italian Dante Aligerin, poezitĂ« e tĂ« cilit unĂ« kisha filluar qĂ« tâi pĂ«rktheja qĂ« kur isha 17-vjeç nĂ« bankat e Liceut tĂ« ShkodrĂ«s. QĂ« nga ajo kohĂ« pĂ«rveç Dantes, unĂ« kisha dobĂ«si edhe pĂ«r Leopradin dhe Safon, poezitĂ« e tĂ« cilĂ«ve i mbaja gjithnjĂ« me vete. PĂ«rkthimin e âKomedisĂ« Hyjnoreâ tĂ« Dantes, unĂ« e mora pĂ«rsipĂ«r pĂ«r arsye se ai ishte pĂ«rkthyer edhe nĂ« Bashkimin Sovjetik, e pĂ«rkthyesit tĂ« saj i ishte dhĂ«nĂ« çmimi âStalinâ.
PĂ«r pĂ«rkthimin e saj unĂ« shfrytĂ«zoja orĂ«t e para tĂ« mĂ«gjezit para se tĂ« fillonte mĂ«simi dhe çdo ditĂ« hidhja nĂ« letĂ«r nga katĂ«r vargje nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Disa prej kĂ«tyre vargjeve, nĂ« mos gaboj ato tĂ« âFerritâ, unĂ« ia tregova mikut tim tĂ« ngushtĂ« Llazar Siliqit, i cili i botoi menjĂ«herĂ« nĂ« revistĂ«n âNĂ«ntoriâ. NdonĂ«se ato u pĂ«lqyen mjaft dhe u vlersuan nga shumĂ« njerĂ«z dashamirĂ«, kritika e asaj kohe heshti, sepse nuk mund tĂ« shkruante pĂ«r njĂ« ish tĂ« burgosur politik. MeqĂ«nse i kisha vĂ«nĂ« detyrĂ« vetes qĂ« ta pĂ«rktheja me çdo kusht Danten, vazhdoja tĂ« punoja çdo ditĂ« dhe kishte raste qĂ« pĂ«r njĂ« varg mĂ« duhej tre katĂ«r ditĂ« punĂ«. Pasi kisha pĂ«rkthyer mijra vargje nĂ« ato tre vjet, katĂ«r vargjet e fundit i kam pĂ«rkthyer njĂ« ditĂ« tĂ« shtunĂ« kur tre kolegĂ«t e mi kishin shkuar nĂ« TiranĂ«. Ato i mbarova aty rreth orĂ«s katĂ«r tĂ« mĂ«gjezit dhe kur i mbarova, mu duk se u hap dera e prej aty doli Dantja e mĂ« la vetĂ«mâ, kujton Pashko Gjeçi atĂ« çast kur mbaroi sĂ« shkruari nĂ« shqip njĂ« nga kryeveprat e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, âKomedinĂ« Hyjnoreâ tĂ« Dante Aligerit.
Vlerësimi nga Enver Hoxha
Pasi e mbaroi sĂ« pĂ«rkthyeri poetin e famshĂ«m italian, Pashko Gjeçi u konsultua me mikun e tij tĂ« ngushtĂ« Llazar Siliqi, i cili i sugjeroi qĂ« tâi bĂ«nte njĂ« letĂ«r Enver HoxhĂ«s, ku tâi parashtronte tĂ« gjitha problemet qĂ« kishte. PĂ«r kĂ«tĂ« Pashko Gjeçi kujton: âNĂ« atĂ« kohĂ« i shkrova njĂ« letĂ«r Enver HoxhĂ«s, ku i bĂ«ja tĂ« ditur se kisha nĂ« dorĂ« pĂ«rkthimin e âKomedisĂ« Hyjnoreâ tĂ« Dante Aligerit dhe se pĂ«r pĂ«rfundimin e saj kisha nevojĂ« qĂ« tĂ« studjoja nĂ« BibliotekĂ«n KombĂ«tare nĂ« TiranĂ« dhe tĂ« konsultohesha me kolegĂ« e studjues, pĂ«r tâu marrĂ« mendimet. Pas asaj letre Enver Hoxha dha urdhĂ«r qĂ« unĂ« tĂ« transferohesha nĂ« TiranĂ«, ku tĂ« mĂ« bĂ«hej dhe pashaportizimi. Kur erdha nĂ« TiranĂ«, nĂ« fillim qĂ«ndrova tek familja e djalit tĂ« xhaxhait, Ernest Gjeçit dhe mĂ« pas mora njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l me qera aty prapa Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve, tĂ« cilin e adaptova pĂ«r banesĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« me ndihmĂ«n e Llazar Siliqit, ShtĂ«pia Botuese âNaim FrashĂ«riâ e botoi tĂ« plotĂ« pĂ«rkthimin tim âKomedia Hyjnoreâ.
Pas asaj pata pĂ«rgĂ«zime tĂ« shumta nga miq e shokĂ«, siç ishin profesori im Pashko Geci, Mark Dema, Henerik Lacaj dhe sidomos nga profesor Eqerem Ăabej, i cili mĂ« vinte shpesh nĂ« shtĂ«piâ, kujton Pashko Gjeçi lidhur me peripecitĂ« qĂ« kaloi pĂ«r tĂ« botuar pĂ«rkthimin e Dantes, qĂ« u bĂ« i mundur vetĂ«m nĂ« sajĂ« tĂ« ndĂ«rhyrjes sĂ« Enver HoxhĂ«s. Pasi âKomedia Hyjnoreâ pa dritĂ«n e botimit nĂ« gjuhĂ«n shqipe, Pashkon e sistemuan me punĂ« si profesor nĂ« Universitetin e TiranĂ«s, ku ai dha lĂ«ndĂ«n e latinishtes deri sa ajo u hoq nga programi mĂ«simor nĂ« fillimin e viteve 70-tĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« Pashkon e dĂ«rguan si redaktor nĂ« ShtĂ«pinĂ« Botuese tĂ« Librit Shkollor, ku ai dhe doli nĂ« pension nĂ« vitin 1977. Nga ajo kohĂ« ai kujton me respekt miqĂ«sinĂ« me kolegun Llazar Siliqi, por dhe atĂ« me nxĂ«nĂ«sin e tij PĂ«llumb Xhufi, pĂ«r tĂ« cilin shprehet: âKa kenĂ« njĂ« nga nxĂ«nĂ«sit mĂ« tĂ« mirĂ« dhe mĂ« tĂ« sjellshĂ«m qĂ« kam pasurâ.
PĂ«r kontributin qĂ« Pashko Gjeçi kishte dhĂ«nĂ« nĂ« pĂ«rkthimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe tĂ« dy prej kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, nĂ« vitin 1979 me porosoi nga lart u urdhĂ«rua Komiteti Ekzekutiv, qĂ« tâi jepte atij njĂ« apartament banimi. Por gabimisht autorizimi i shtĂ«pisĂ« iu dĂ«rgua Pashko Gecit, i cili hyri nĂ« shtĂ«pinĂ« e re. Kur shkuan pĂ«r tâi kĂ«rkua falje Pashkos pĂ«r gabimin e bĂ«rĂ«, ai iu tha: âLe ta gĂ«zojĂ« Pashko Geci atĂ« shtĂ«pi dhe nuk bĂ«n me ia marrĂ«, sepse ai ka kenĂ« profesori im ma i mirĂ«â. QĂ« nga ajo kohĂ«, kur Pashko Gjeçi refuzoi tĂ« merrte shtĂ«pinĂ«, qĂ« gabimisht ia kishin dhĂ«nĂ« ish-profesorit tĂ« tij, ai banon aty nĂ« atĂ« apartament tĂ« vogĂ«l, (tip bodrumi) tek âShallvaretâ dhe pret qĂ« tĂ« shohin dritĂ«n e botimit disa nga pĂ«rkthimet e tij, si âFaustiâ i GĂ«tes, âHamletiâ i Shekspirit, âAndromakaâ e âAtaliaâ tĂ« Rasinit, tĂ« cilat ai nuk i kujton se kujt ia ka dhĂ«nĂ« pĂ«r botim.
Ferrparajsa e Pashko Gjeçit
PĂ«rkthimi ka qĂ«nĂ« kurdoherĂ« ai i thjeshti, qĂ« sâi gjendej muzĂ« nĂ« Parnas qĂ« tâi bĂ«hej krah. NĂ« kĂ«tĂ« formĂ« ka ardhur dhe Dantja nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Me sa duket çdo njeri qĂ« pas lĂ« njĂ« emĂ«r tĂ« mirĂ« ka njĂ« fat tĂ« çiditshĂ«m. Kur e arrestuan mĂ« 4 shtator tĂ« vitit 1947, â pĂ«r fajin pjesĂ«marrje nĂ« grup kundĂ«r pushtetiâ, Pashko Gjeçin e kyçën pĂ«r tre muaj nĂ« njĂ« dhomĂ« izolimi. Me tu mbyllur porta metalike, pas shpinĂ«s sĂ« tij drita mbeti pĂ«rjashta. NĂ« ditĂ«t e para, i mbĂ«shtjellĂ« nga kundĂ«rmimi i lagĂ«shtirĂ«s nuk arrinte tĂ« pĂ«rceptonte hapĂ«sirĂ«n. Kurr terri nisi ta mbĂ«shtjellĂ«, endi me emĂ«r shpirtĂ«rat e ferrit. Edhe pse jo plotĂ«sisht e botur, vepra e pĂ«rkthyer e Pashko Gjeçit nuk shkohet lehtĂ« nĂ«pĂ«r duar. Madje edhe vetĂ« Noli nuk mori pĂ«rsipĂ«r tĂ« pĂ«rkthente Danten. Nasho Jorgaqi thotĂ« se âi bĂ«rĂ« propozim Nolit por ai nuk e mori pĂ«rsipĂ«râ. E ndĂ«rsa Pashko Gjeçi e shqipĂ«roi nga qelitĂ« e ferrit tĂ« diktaturĂ«s komuniste.
Gazeta âSIâ- Festivali Folklorik KombĂ«tar i cili tradicionalisht Ă«shtĂ« mbajtur nĂ« GjirokastĂ«r, pati njĂ« vit i cili ndryshoi destinacion. NĂ« vitin 1995 ai  u zhvillua nĂ« qytetin e Beratit nĂ« vitin 1995 pĂ«r shkak tĂ« rrethanave tĂ« jashtĂ«zakonshme historike dhe shoqĂ«rore nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« atĂ« periudhĂ«.
Arsyeja kryesore pĂ«r zhvendosjen nĂ« Berat ishte periudha pas pĂ«rfundimit tĂ« regjimit komunist dhe transformimet revolucionare nĂ« vend. Pas rĂ«nies sĂ« monizmit dhe ndryshimeve tĂ« thella politike dhe sociale nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« fillim tĂ« viteve â90, festivali qĂ« zakonisht mbahej nĂ« Kalane e GjirokastrĂ«s u zhvendos pĂ«r njĂ« edicion nĂ« kalanĂ« e qytetit tĂ« Beratit nĂ« vitin 1995.
Berati u zgjodh si një tjetër qytet me vlera historike dhe arkitektonike të theksuara edhe ai i përfshirë në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, sikurse Gjirokastra, duke i dhënë festivalit një ambient të përshtatshëm kulturor për të vazhduar traditën folklorike në një kohë ndryshimesh të mëdha në vend.
Deri nĂ« vitin 1991, ShqipĂ«ria ishte njĂ« shtet komunist totalitar nĂ«n drejtimin e PPSH-sĂ« dhe mĂ« parĂ« tĂ« Enver HoxhĂ«s. Kultura, arti dhe veprimtaria folklorike shpesh shĂ«rbenin si mjet ideologjik i shtetit pĂ«r tĂ« promovuar âvlerat populloreâ brenda kuadrit tĂ« ideologjisĂ« socialiste. Festivali i GjirokastrĂ«s u krijua dhe u zhvillua si pjesĂ« e kĂ«tij sistemi kulturor-politik, duke synuar jo vetĂ«m ruajtjen e folklorit, por edhe pĂ«rforcimin e identitetit tĂ« shtetit socialist dhe njĂ« narrative kombĂ«tare qĂ« lidhej me figurĂ«n e Enver HoxhĂ«s. Pas shembjes sĂ« komunizmit nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 1991, vendi hyri nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« tranzicioni politik, ekonomik dhe shoqĂ«ror, ku transformime tĂ« mĂ«dha ndodhĂ«n nĂ« institucionet publike, financimin kulturor, marrĂ«dhĂ«niet me botĂ«n e jashtme dhe identitetet kombĂ«tare.
Festivali folklorik, si një nga ngjarjet më të mëdha kulturore në vend, u ndikua nga këto ndryshime të thella, dhe kjo ndikoi drejtpërdrejt vendin dhe mënyrën e organizimit të tij.
PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« KalanĂ« e Beratit, nga 20 deri mĂ« 25 shtator tĂ« vitit 1995, u zhvillua Festivali Folklorik KombĂ«tar. Pas pothuajse shtatĂ« vjetĂ«sh nga festivali folklorik i mĂ«parshĂ«m, edicioni i Beratit nuk ishte vetĂ«m  njĂ« festival i rradhĂ«s. Akumulimi dhe paraqitja e lĂ«ndĂ«s folklorike tejkaloi pritshmĂ«ritĂ« mĂ« entuziaste dhe pĂ«rligji interesin e madh popullor rreth tij. NĂ« kĂ«tĂ« edicion theksohet pjesĂ«marrja pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, krahas grupeve shtetĂ«rore tĂ« shtĂ«pive tĂ« kulturĂ«s nĂ« rrethe, edhe e grupeve folklorike joshtetĂ«rore, tĂ« cilat nisĂ«n rrugĂ«n e tyre nĂ« skenĂ« si tĂ« tilla. NdĂ«r to pĂ«rmenden shoqĂ«ria kulturore âElena Gjikaâ nga PĂ«rmeti dhe grupi folklorik âĂamĂ«riaâ, duke i dhĂ«nĂ« festivalit njĂ« dimension mĂ« tĂ« gjerĂ« dhe duke shĂ«nuar njĂ« hap tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« zhvillimin e folklorit shqiptar jashtĂ« strukturave shtetĂ«rore.
Zgjedhja e Beratit si vend i Festivalit ishte një përpjekje për të ruajtur ngjarjen në një ambient historik dhe kulturor të rëndësishëm, duke reflektuar nevojën për përshtatje me një mjedis të ri demokratik dhe ekonomik.
Ky ndryshim destinacioni ishte gjithashtu një përpjekje e qeverisë së djathtë të asaj kohe për të zhvendosur vëmendjen nga Gjirokastra, e cila kishte qenë më parë zgjedhur si vendmbajtës i festivalit për arsye se Enver Hoxha ishte nga ky qytet. Ishte një shkëputje nga ideologjia komuniste dhe një përpjekje për të krijuar një qendrim më të pavarur dhe demokratik, duke i hequr Gjirokastrës të drejtën ekskluzive për organizimin e festivalit.
Festivali i vitit 1995 shënoi gjithashtu një shkëputje nga kalendari tradicional, duke u zhvilluar në vitin 1995 në vend të vitit 1993, siç do të pritej.
Pas këtij edicioni të veçantë, festivali u rikthye në Gjirokastër në vitin 2000, ku mbahet kryesisht çdo pesë vjet, duke ruajtur lidhjen e tij me qytetin muze të Gjirokastrës dhe duke u bërë sërish simbol i trashëgimisë kulturore shqiptare.
Gazeta âSIâ- MĂ« 19 janar 1732, Kisha ArbĂ«reshe nĂ« Kalabri çeli dyert e Kolegjit tĂ« ShĂ«n Adrianit, njĂ« institucion me rĂ«ndĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r ruajtjen e identitetit dhe kultivimin e vlerave shpirtĂ«rore, kulturore dhe etnike tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. Ky kolegj u themelua me mbĂ«shtetjen e drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« Papa Klementit XII dhe pati si mision pĂ«rgatitjen e klerit shqiptar tĂ« ritit lindor bizantin, qĂ« do tĂ« shĂ«rbente nĂ« kishat arbĂ«reshe dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« ideale, edhe nĂ« ShqipĂ«ri.
Kolegji u bĂ« shpejt vatĂ«r shpirtĂ«rore dhe kulturore, ku ruhej dhe kultivohej gjuha, feja dhe identiteti arbĂ«resh. Ai luajti njĂ« rol vendimtar nĂ« pĂ«rgatitjen e intelektualĂ«ve qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« historinĂ«, letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare. Midis emrave mĂ« tĂ« shquar qĂ« studiuan dhe u formuan aty janĂ« Jeronim De Rada, Jul Variboba, Zef Serembe, Domenico Mauro, si dhe MarkianĂČ, Luigj Gurakuqi, AleksandĂ«r Xhuvani, KolĂ« Kamsi dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ«.
Një moment i rëndësishëm në jetën akademike të kolegjit ishte krijimi i katedrës së parë të gjuhës shqipe më 1849, nën drejtimin e Jeronim De Radës, që shënoi institucionalizimin e studimit të shqipes jashtë Shqipërisë dhe thellimin e lidhjeve kulturore midis arbëreshëve dhe atdheut të tyre. Kjo katedër bëri që gjuha shqipe të trajtohej me seriozitet akademik dhe të kultivohej ndër breza, duke ruajtur trashëgiminë gjuhësore të komunitetit.
Jeronim De Rada
Biblioteka e pasur e kolegjit dhe aktiviteti pedagogjik i vazhdueshëm e bënë këtë institucion një urë lidhëse mes kulturës shqiptare dhe italiane. Për më shumë se dy shekuj, deri në mbylljen e tij përfundimtare në vitin 1919, Kolegji i Shën Adrianit përgatiti mbi 100 intelektualë dhe klerikë shqiptarë, duke u konfirmuar si një nga institucionet më të rëndësishme për emancipimin kulturor dhe arsimor të diasporës shqiptare.
Zef Serembe
Rëndësia e këtij kolegji nuk qëndron vetëm tek edukimi i brezave të rinj, por edhe tek roli i tij në ruajtjen e një identiteti të veçantë, në promovimin e arsimit dhe kulturës, dhe në mbajtjen gjallë të frymës arbëreshe në shekuj. Ai përfaqëson një shembull të shkëlqyer të lidhjes së edukimit me kulturën dhe me dashurinë për atdheun, duke mbetur një pikë referimi për të gjithë historinë e arbëreshëve në Itali.
Gazeta âSIâ- MĂ« 19 janar pĂ«rkujtohet poeti arbĂ«resh Luigj Petrosi, njĂ« figurĂ« kyçe e letĂ«rsisĂ« dhe folklorit arbĂ«resh, i njohur kryesisht pĂ«r publikimin e kĂ«ngĂ«s sĂ« njohur âO e bukura moreâ. Petrosi jetoi nĂ« njĂ« kohĂ« kur komunitetet arbĂ«reshe nĂ« Itali ruanin me fanatizĂ«m gjuhĂ«n, traditat dhe kĂ«ngĂ«t e tyre, si lidhje tĂ« ngushtĂ« me atdheun e largĂ«t. Ai e kuptoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e ruajtjes sĂ« kĂ«ngĂ«ve popullore jo vetĂ«m si dokumente folklorike, por si pjesĂ« tĂ« identitetit kulturor dhe historik tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. PĂ«rmes punĂ«s sĂ« tij, kĂ«nga âO e bukura moreâ mori jetĂ« , duke kaluar nga tradita gojore nĂ« literaturĂ« dhe duke u bĂ«rĂ« njĂ« dokument i qĂ«ndrueshĂ«m kulturor.
KĂ«nga âO e bukura moreâ ka rrĂ«njĂ« tĂ« thella historike. Sipas filologut arbĂ«resh DhimitĂ«r Kamarda, kjo kĂ«ngĂ« ka origjinĂ«n tek arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ«, tĂ« cilĂ«t u detyruan tĂ« largohen nga trojet e tyre nĂ« atĂ« qĂ« njihet si Morea, sot pjesĂ« e Peloponezit tĂ« GreqisĂ«. Kamarda shpjegon se emri âMoreâ nuk i referohet njĂ« personi apo vajze tĂ« bukur, por Ă«shtĂ« toponimi i njĂ« treve tĂ« madhe historike nga ku u larguan shumica e arbĂ«reshĂ«ve qĂ« sot jetojnĂ« nĂ« Itali. Ai e dokumentoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« tekstin e kĂ«ngĂ«s nĂ« librin e tij tĂ« botuar nĂ« vitin 1866, âAppendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albaneseâ, duke ruajtur versionin origjinal popullor me ritĂ«m tresh, qĂ« deri atĂ«herĂ« ishte transmetuar vetĂ«m gojarisht ndĂ«r breza.
Kjo këngë nuk është thjesht një krijim muzikor; ajo memorizon kujtesën e madhe të një atdheu të humbur dhe ka kënduar për më shumë se 600 vjet si një këngë e mërgimtarëve. Përmes saj, arbëreshët dhe arvanitasit e Greqisë ruajnë lidhjen shpirtërore me trojet e tyre të dikurshme. Interpretimi i jashtëzakonshëm i artistëve italianë si Lavinia Mancusi dhe Gabriele Gagliarini e ka bërë këtë këngë të njohur dhe të dashur për publikun edhe jashtë komunitetit arbëresh.
Merita e Luigj Petrosit qëndron në faktin se ai e publikoi këngën duke e shkruar dhe duke ruajtur emocionet dhe ndjeshmërinë e saj, dhe kështu i siguroi një jetë të përjetshme në letërsinë e shkruar.
Kujtimi i Petrosit Ă«shtĂ« njĂ« kujtim i tĂ« gjithĂ« komunitetit arbĂ«resh, i cili pĂ«rmes âO e bukura moreâ gjen njĂ« zĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r mallin, dashurinĂ« dhe krenarinĂ« pĂ«r origjinĂ«n e tyre. KĂ«nga Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« simbol i identitetit arbĂ«resh dhe i trashĂ«gimisĂ« kulturore qĂ« ka kaluar brez pas brezi, duke lidhur historinĂ«, ndjenjĂ«n dhe artin nĂ« njĂ« krijim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m
Login
