❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

09:00 Nga Kaligula te Neroni, trashëgimia e frikës në pushtetin romak

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Perandoria Romake zgjohet nĂ«n hijen e njĂ« krimi qĂ« do tĂ« ndryshojĂ« rrjedhĂ«n e pushtetit. Gaius Julius Caesar Germanicus, i njohur pĂ«r gjithĂ« botĂ«n si Kaligula, perandori i tretĂ« i RomĂ«s, bie i therur nga vetĂ« Garda Pretoriane – truprojat qĂ« duhej ta mbronin. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« historinĂ« romake, njĂ« perandor vritej nga romakĂ«t e tij



Vrasja e KaligulĂ«s nĂ« 24 janarin e vitit 41 pas Krishtit nuk ishte thjesht fundi i njĂ« tirani. Ajo shĂ«noi çarjen e parĂ« serioze nĂ« mitin e paprekshmĂ«risĂ« sĂ« perandorit romak dhe hapi njĂ« cikĂ«l tĂ« ri pushteti, ku frika, kompromisi dhe dhuna u bĂ«nĂ« mekanizma tĂ« qeverisjes. Me KaligulĂ«n, Roma pa pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« se perandori mund tĂ« vritej nga vetĂ« rojet e tij; me Klaudiusin dhe Neronin, ajo do tĂ« kuptonte se çmimi i mbijetesĂ«s politike ishte shpesh mĂ« i rĂ«ndĂ« se vetĂ« tirania.

Kaligula kishte ndĂ«rtuar njĂ« sundim tĂ« mbĂ«shtetur mbi frikĂ«, tekĂ« dhe despotizĂ«m mizor. Sjellja e tij e paparashikueshme e kishte kthyer oborrin perandorak nĂ« njĂ« vend ankthi tĂ« pĂ«rhershĂ«m. Ai nuk duronte as shikime tĂ« padĂ«shiruara: nĂ« njĂ« rast, vrau njĂ« nga truprojat e tij vetĂ«m pse ky kishte guxuar t’i ngulte vĂ«shtrimin nĂ« kokĂ«. FlokĂ«t e KaligulĂ«s kishin filluar t’i rralloheshin, dhe çdo kujtesĂ« e dobĂ«sisĂ« fizike interpretohej prej tij si fyerje personale.

Në mizori, ai ia kalonte edhe nipit të tij famëkeq, Neronit, që ende nuk kishte ardhur në pushtet. Megjithatë, paradoksi i karakterit të Kaligulës qëndronte në një detaj tronditës: ndërsa ishte i pamëshirshëm me njerëzit, ai tregonte dhembshuri të jashtëzakonshme për kafshët e tij shtëpiake.

Kali i tij i preferuar, Incitatus, jetonte si njĂ« fisnik i lartĂ« romak. Kaligula i kishte ndĂ«rtuar njĂ« grazhd prej mermeri dhe fildishi, i kishte caktuar shĂ«rbĂ«torĂ« dhe roje, dhe e ushqente me ushqime tĂ« pĂ«rzgjedhura. NĂ« njĂ« shfaqje tĂ« pastĂ«r tĂ« pushtetit absolut – dhe ndoshta tĂ« çmendurisĂ« – perandori kishte shpallur se do ta emĂ«ronte kalin konsull tĂ« lartĂ« tĂ« RomĂ«s, duke tallur kĂ«shtu Senatin dhe institucionet e republikĂ«s sĂ« dikurshme. Por ky akt nuk do tĂ« ndodhte kurrĂ«.

Kaligula mishëronte fazën e parë të çmendurisë perandorake: pushtetin absolut të ushtruar pa maskë. Ai nuk e fshihte përçmimin ndaj Senatit, as dëshirën për të poshtëruar institucionet republikane. Ideja për ta emëruar kalin Incitatus konsull nuk ishte vetëm shenjë e çrregullimit personal, por një akt simbolik: Roma duhej të pranonte se pushteti nuk kishte më nevojë për arsyetim, as për dinjitet. Kur Garda Pretoriane e vrau, ajo nuk po mbronte republikën, por po shpëtonte veten.

Komploti i GardĂ«s Pretoriane u vu nĂ« zbatim me shpejtĂ«si brutale. Kaligula u vra nĂ« njĂ« korridor tĂ« pallatit perandorak, ndĂ«rsa bashkĂ« me tĂ« u masakruan edhe gruaja dhe vajza e tij. Roma mbeti pa perandor – dhe pĂ«r disa orĂ«, pa drejtim.

NĂ« kĂ«tĂ« boshllĂ«k pushteti u shfaq Klaudiusi, xhaxhai i KaligulĂ«s – figura mĂ« pak e pritshme pĂ«r fronin. I pĂ«rqeshur pĂ«r tĂ« folurĂ«n e vĂ«shtirĂ«, pĂ«r trupin e brishtĂ« dhe pĂ«r pamjen e pĂ«rulur, ai kishte mbijetuar pikĂ«risht sepse nuk ishte marrĂ« seriozisht. Zgjedhja e tij nga Garda Pretoriane ishte njĂ« akt pragmatizmi: Roma kishte nevojĂ« pĂ«r njĂ« perandor qĂ« tĂ« qeveriste, jo pĂ«r njĂ« simbol krenarie.

Pas një nate të gjatë negociatash dhe tensioni, Senati u detyrua ta pranojë Klaudiusin. Si çmim për stabilitetin, perandori i ri shpalli amnisti për pothuajse të gjithë pjesëmarrësit në vrasjen e Kaligulës, duke mbyllur zyrtarisht një nga kapitujt më të errët dhe groteskë të historisë romake.

Sundimi i Klaudiusit shënoi një kthesë të përkohshme drejt administrimit racional. Ai reformoi drejtësinë, forcoi burokracinë dhe zgjeroi shtetin romak. Por stabiliteti i tij ishte i brishtë. Klaudiusi sundonte sepse kishte bërë paqe me vrasësit e xhaxhait të tij, duke shpallur amnisti. Që në fillim, pushteti i tij ishte ndërtuar mbi një kompromis moral: drejtësia u sakrifikua për stabilitetin.

Kjo dobĂ«si u shfrytĂ«zua brenda pallatit. GratĂ« e oborrit, veçanĂ«risht Agripina e Re, u shndĂ«rruan nĂ« aktorĂ« politikĂ« vendimtarĂ«. PĂ«rmes martesĂ«s, intrigave dhe eliminimeve tĂ« heshtura, Agripina pĂ«rgatiti terrenin pĂ«r tĂ« birin e saj, Neronin. Kur Klaudiusi vdiq – sipas shumĂ« burimeve i helmuar – Roma kaloi nga kompromisi te trashĂ«gimia e drejtpĂ«rdrejtĂ« e dhunĂ«s.

Neroni, nipi i Kaligulës, nuk trashëgoi vetëm fronin, por edhe fantazmat e tij. Në vitet e para, i udhëhequr nga Seneka dhe Burrusi, ai u përpoq të sundonte me maturi. Por hija e Kaligulës nuk u zhduk kurrë. Me kalimin e kohës, Neroni e përqafoi pushtetin absolut me një egërsi të re: artin e ktheu në justifikim për dhunë, dhe veten në qendër të një spektakli perandorak ku Roma shërbente si skenë.

Në këtë vijimësi, Kaligula ishte paralajmërimi, Klaudiusi ndërprerja e përkohshme, dhe Neroni rikthimi i fatkeqësisë. Të tre, secili në mënyrën e vet, treguan se Perandoria Romake kishte hyrë në një fazë ku pushteti nuk legjitimohej më nga Senati apo nga ligji, por nga frika, ushtria dhe intriga.

Historia e tyre nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m rrĂ«fim i tre perandorĂ«ve, por dĂ«shmi e njĂ« sistemi qĂ« prodhon tiranĂ«, edhe kur pĂ«rpiqet t’i shmangĂ«. Roma e shekullit tĂ« parĂ« nuk i krijoi kĂ«ta burra rastĂ«sisht; ajo i ushqeu, i toleroi dhe, nĂ« fund, i pagoi me gjak.

↗

07:00 Udhëtimi i fundit i Ismail Qemalit, mbi shtratin e topit drejt pavdekësisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

Thuhet se janari i vitit 1919 bĂ«ri i ftohtĂ« nĂ« Itali. Por pĂ«r Ismail Qemalin, – qĂ« ishte bujtĂ«s nĂ« ato anĂ«, – akulli mĂ« i madh ishte largĂ«sia nga bregu i tij. NĂ« dhomat e hotelit “Brufani” nĂ« Peruxhia, aty ku diplomacia pĂ«rpiqej tĂ« vizatonte fatet e reja tĂ« Ballkanit, “Plaku i VlorĂ«s” po bĂ«nte betejĂ«n e tij tĂ« fundit. SytĂ« qĂ« kishin parĂ« rĂ«nien e njĂ« perandorie dhe lindjen e njĂ« shteti, u mbyllĂ«n pĂ«rgjithmonĂ« larg zhurmĂ«s sĂ« dallgĂ«ve tĂ« Adriatikut. Ishte 24 janari i vitit 1919. Ai vdiq nĂ« mĂ«rgim, por me mendjen te ShqipĂ«ria, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« komb qĂ« sapo kishte mĂ«suar tĂ« thĂ«rriste “Liri”



Vdekja e Ismail Qemalit nuk mbeti vetëm një fakt mjekësor; ajo u shndërrua shpejt në një enigmë që ushqen ende debatet historike. Edhe sot, kur flitet për vdekjen e tij në Peruxhia, përballen dy realitete: ai i letrave zyrtare dhe ai i dyshimeve që lindin nga konteksti i kohës.

Sipas dokumentacionit tĂ« mjekĂ«ve italianĂ«, “Plaku i VlorĂ«s” mbylli sytĂ« si pasojĂ« e njĂ« hemorragjie cerebrarle. NĂ« moshĂ«n 75-vjeçare, pas njĂ« jete tĂ« kaluar nĂ« mes tĂ« stuhive politike, udhĂ«timeve tĂ« pafundme dhe stresit mbytĂ«s tĂ« njĂ« shteti qĂ« lĂ«ngonte, trupi i tij thjesht u dorĂ«zua.

Dhe me sa duket nuk ekziston asnjë raport mjeko-ligjor që të dëshmojë diçka të kundërt: dhunë fizike fjala vjen apo helmim.

NdĂ«rsa trajtimi i tij me protokoll shtetĂ«ror nga Italia pĂ«rforcoi idenĂ« e njĂ« vdekjeje natyrore nĂ« kushte zyrtare. Por kjo nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u marrĂ« shumĂ« parasysh. Sidomos kur flitet pĂ«r shĂ«rbime sekrete.

Hija e dyshimit

Megjithatë, historia shpesh shkruhet mes rreshtave. Dyshimet për një eliminim të mundshëm nuk lindën nga dëshmitë, por nga logjika e ashpër e pushtetit:

Zhdukja e tij në prag të Konferencës së Paqes në Paris i leverdiste të gjithë atyre që e shihnin Ismail Qemalin si pengesë për copëtimin e mëtejshëm të Shqipërisë.

Ai nuk ishte njĂ« “kukull” diplomatike; autoriteti i tij i bĂ«nte aleatĂ«t dhe fqinjĂ«t tĂ« ndiheshin tĂ« pasigurt.

NĂ« njĂ« rajon ku vdekjet e figurave kyçe jashtĂ« vendit janĂ« parĂ« gjithmonĂ« me dyshim, ideja e “helmimit tĂ« ngadaltĂ«â€ u bĂ« pjesĂ« e mitit tĂ« tij.

Mbi torpedinieren “Alpino”

Lajmi i ndarjes sĂ« tij nga jeta tronditi jo vetĂ«m familjen, por mbarĂ« opinionin shqiptar, i cili shihte tek ai busullĂ«n morale tĂ« pavarĂ«sisĂ«. MĂ« 8 shkurt 1919, nisi udhĂ«timi qĂ« do ta kthente triumfalisht nĂ« shtĂ«pi. Trupi i tij, i shoqĂ«ruar nga tre djemtĂ« e tij – Et’hemi, Qazimi dhe Qamili – u pĂ«rcoll me tren drejt Brindizit nĂ«n vĂ«zhgimin e nderimit italian.

Aty, mbi bordin e torpedinieres “Alpino”, arkivoli i mbuluar me zi u vendos pĂ«rballĂ« detit qĂ« e priste. Ky udhĂ«tim nuk ishte thjesht njĂ« transferim kufome mortore, por njĂ« kthim simbolik i vetĂ« shtetĂ«sisĂ« shqiptare nĂ« limanin ku lindi. Kur “Alpino” çau dallgĂ«t drejt VlorĂ«s, dukej sikur i gjithĂ« horizonti po pĂ«rkulej para njeriut qĂ« guxoi tĂ« ngrinte njĂ« flamur mes stuhisĂ«.

Ceremonia e Kaninës

MĂ« 12 shkurt, Vlora nuk ishte sa njĂ« qytet nĂ« zi aq dhe njĂ« tempull i hapur. Trupi i Ismail Qemalit, i vendosur mbi njĂ« shtrat topi – simboli i luftĂ«s qĂ« ai e ktheu nĂ« diplomaci – u mbĂ«shtoll me Flamurin KombĂ«tar, atĂ« pĂ«lhurĂ« qĂ« ai vetĂ« e kishte shenjtĂ«ruar gjashtĂ« vite mĂ« parĂ«.

Një det njerëzish, një lumë i pafund lotësh dhe heshtjeje, e shoqëruan drejt lartësive të Kaninës. Rruga drejt varrezave të familjes Vlora, në oborrin e Teqesë, u kthye në një marshim kombëtar. Aty, mes ullinjve shekullorë dhe mureve të lashta, ai u preh në paqe, duke u bërë pjesë e vetë gurit dhe tokës që mbrojti deri në frymën e fundit.

VetĂ«m pas 13 vitesh prehje nĂ« kalanĂ« e KaninĂ«s, eshtrat e kryeministrit tĂ« parĂ« tĂ« shtetit shqiptar, me rastin e 20 vjetorit tĂ« shpalljes sĂ« pavarĂ«sisĂ« u zbritĂ«n nĂ« VlorĂ«, nĂ« datĂ«n e shĂ«nuar tĂ« 28 nĂ«ntorit 1932. Trupi i Ismail Qemalit u vendos nĂ« vendin ku ndodhet edhe sot, nĂ«tek “Sheshi i Flamurit” nĂ« VlorĂ«.

Nga lider në mit

Ky nderim kolektiv kapĂ«rceu kufijtĂ« e njĂ« funerali tĂ« thjeshtĂ«. Siç vĂ«ren studiuesja franceze Nathalie Clayer, figura e Ismail Qemalit pĂ«soi njĂ« metamorfozĂ« pas vdekjes: ai u shndĂ«rrua nĂ« “Babain e Kombit”.

NdĂ«rsa shqiptarĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« kohĂ«s kishin qasje tĂ« ndryshme politike, imazhi i Ismail Qemalit u kristalizua si pika e vetme e takimit pĂ«r tĂ« gjithĂ«. Ai u mitizua jo pĂ«r t’u larguar nga e vĂ«rteta, por pĂ«r t’u ngulitur si simboli i palĂ«kundur i themelimit.

Epilogu

Pavarësisht nëse zemra e tij ndaloi nga mosha apo nga dora e padukshme e politikës, rezultati mbeti i njëjtë: Shqipëria humbi arkitektin e saj, por fitoi një simbol të pavdekshëm. Ai hyri në histori si njeri dhe doli prej saj si institucion.

 

↗

14:00 Histori/ 23 janar 1916 – Isa Boletini, vrasja nga malazezĂ«t e luftĂ«tarit shqiptar

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Më 23 janar 1916, në një kohë kur Shqipëria dhe trojet shqiptare endeshin mes luftërash, tradhtish dhe pazare diplomatike, u shua me pabesi një nga figurat më emblemë të qëndresës kombëtare: Isa Boletini. Plumbat e forcave malazeze nuk vranë vetëm një njeri, por një simbol të gjallë të kryengritjes shqiptare, një figurë që për dekada kishte mishëruar dinjitetin e armës dhe besën e malësorit në mbrojtje të tokës së vet



Isa Boletini ishte bĂ«rĂ« emĂ«r i njohur dhe i frikshĂ«m pĂ«r pushtuesit nĂ« mbarĂ« Vilajetin e KosovĂ«s. QĂ« nga fundi i shekullit XIX, ai kishte hyrĂ« nĂ« histori si pjesĂ«marrĂ«s aktiv i lĂ«vizjeve kombĂ«tare dhe i pĂ«rpjekjeve pĂ«r vetĂ«dije politike, nĂ« kohĂ«n kur Lidhja e Prizrenit po pĂ«rpiqej t’i jepte zĂ« dhe formĂ« aspiratĂ«s shqiptare pĂ«r autonomi dhe mbijetesĂ« kombĂ«tare. Emri i tij qarkullonte nĂ« odat e burrave dhe nĂ« raportet e administratave tĂ« huaja si sinonim i rezistencĂ«s sĂ« armatosur dhe i mosnĂ«nshtrimit.

Në vitet e turbullta që pasuan, Isa Boletini nuk mbeti vetëm prijës lokal. Ai u shndërrua në figurë mbarëkombëtare. Në vitin 1914, gjatë sundimit jetëshkurtër të Princ Vidit, u caktua ndër rojet e tij, jo thjesht si një akt formal sigurie, por si dëshmi e autoritetit moral dhe ushtarak që Boletini gëzonte në sytë e shqiptarëve. Prania e tij në Durrës ishte përpjekje për të ruajtur një ekuilibër të brishtë mes një shteti të sapolindur dhe stuhive që e rrethonin nga të gjitha anët.

Por kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij mbetet viti 1912, kur Isa Boletini udhĂ«hoqi forcat kryengritĂ«se kundĂ«r pushtimit osman, duke e çuar luftĂ«n nga malet e KosovĂ«s drejt horizontit tĂ« pavarĂ«sisĂ«. Ai ishte aty, nĂ« VlorĂ«, pĂ«rkrah Ismail Qemalit, nĂ« ditĂ«n kur u shpall PavarĂ«sia e ShqipĂ«risĂ« – njĂ« akt shprese qĂ« do tĂ« pasohej shpejt nga zhgĂ«njimi i madh i KonferencĂ«s sĂ« LondrĂ«s mĂ« 1913, ku kufijtĂ« e shtetit tĂ« ri u cunguan dhe troje tĂ« tĂ«ra shqiptare u lanĂ« jashtĂ«.

Fillimet

U lind nĂ« kullĂ«n e familjes nĂ« Boletin, pranĂ« MitrovicĂ«s, asokohe nĂ« sundimin e PerandorisĂ« Osmane. Pas ngritjes sĂ« Lidhjes sĂ« Prizrenit, Isa mori pjesĂ« nĂ« betejĂ«n e SlivovĂ«s kundĂ«r forcave tĂ« rregullta osmane mĂ« 22 prill 1881. Manastiri i SokolicĂ«s mbrohej nga Isa me tĂ« vĂ«llanĂ« e madh, Ahmetin. Pas ndodhive tĂ« kazanĂ« e MitrovicĂ«s kundrejt serbĂ«ve, Perandoria Ruse i vĂ« kusht Stambollit hapjen e njĂ« konsullate ruse nĂ« MitrovicĂ« mĂ« 7 maj 1902. Boletini shpalli se shtĂ«pitĂ« e mbarĂ« shkjeve do tĂ« digjeshin po qe se do tĂ« hapej “kangjallozi i Miskovit nĂ« MitrovicĂ«â€. Raportohet se mĂ« 29 shtator iu dorĂ«zua autoriteteve osmane dhe se do tĂ« falej pĂ«r bĂ«mat e tij tĂ« deriatĂ«hershme, mĂ« 24 nĂ«ntor mbĂ«rriti nĂ« Stamboll, ku u caktua nĂ« krye tĂ« dyfekxhinjve, siç ishte mĂ«nyra e qeverisjes e Sulltan Abdyl Hamidit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«r vete krerĂ« tĂ« zĂ«shĂ«m vendorĂ«. Pasi shĂ«rbeu si kreu i dyfekxhinjve pĂ«r katĂ«r vite, u kthye me çifligje qĂ« i ishin caktuar si shpĂ«rblim pĂ«r shĂ«rbimi dhe grada ushtarake nĂ« milicinĂ« vendore. U bĂ« njeriu mĂ« i famshĂ«m dhe mĂ« i pasur i MitrovicĂ«s, mblodhi pasues tĂ« armatosur dhe mblodhi armatime e financime si nga serbĂ«t duke pasur gjithashtu njĂ« linjĂ« telegrafike drejtpĂ«rdrejtĂ« me Pallatin JĂ«lldĂ«z, si kapedan vendor i sulltanit.

Luftimet

GjatĂ« Revolucionit Xhonturk mĂ« 1908, u bĂ« njĂ« mbledhje e madhe e parisĂ« shqiptare njohur si Kuvendi i Ferizajt pĂ«r tĂ« pĂ«rkrahur rikthimin e kushtetutĂ«s, ndĂ«rsa Boletini me krerĂ« tĂ« tjerĂ« e shihnin kĂ«tĂ« si shenjĂ« pabesie ndaj sulltanit. U tĂ«rhoq nga kuvendi para se tĂ« merrej ndonjĂ« vendim, duke kuptuar dobĂ«sinĂ« e pozitave tĂ« tij. Thuhej se sulltani i kishte kĂ«rkuar ndihmĂ« Boletinit qĂ« tĂ« zhbĂ«nte kuvendin e mbajtur nĂ« Ferizaj. Ai ishte besnik ndaj sulltanit ndonĂ«se mĂ« 1908 i kishte ndihmuar fillimisht xhonturqit. Komiteti “Bashkim e pĂ«rparim” pas gati njĂ« muaji tĂ« kthimit tĂ« KushtetutĂ«s vendosi t’i jepte vĂ«mendje gjakmarrjes nĂ« Vilajetin e KosovĂ«s, dhe nga fundi i vitit masa tĂ« ashpra u morĂ«n nga vendorĂ«t – Nexhip bej Draga me anĂ«tar tĂ« tjerĂ« tĂ« parisĂ« sĂ« KosovĂ«s e shihnin Boletinin si pengesĂ« dhe besnik tĂ« sulltanit dhe loboi pĂ«r ndalimin dhe arrestimin e tij, Draga donte vendosjen e rendit tĂ« ri ligjor, ndĂ«rsa Boletini donte privilegjet e vjetra caktuar nga koha e sulltanit. Pasi ia arriti tĂ« ndĂ«rhynte pĂ«rmes Komitetit tĂ« Selanikut qĂ« qeveria tĂ« merrte masa ndaj Boletinit, i dĂ«rguan njĂ« oficer tĂ« shoqĂ«ruar pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« Boletinit njĂ« urdhĂ«r gjykate qĂ« t’i kthente tĂ« quajturit Haxhi AlisĂ« çifligun qĂ« kishte qenĂ« mĂ« parĂ« i tij para se t’ia jepte sulltani. Boletini pĂ«rqeshi urdhrin, pĂ«rzuri autoritetet qĂ« mĂ« pas e sulmuan, Isa mundi tĂ« ikte me njerĂ«zit e tij, por kulla iu dogj.

GjatĂ« kundĂ«r-revolucionit tĂ« prillit 1909 Isa me krerĂ« tĂ« tjerĂ« i ofruan sulltanit ndihmĂ«n e tyre. MĂ« 15 maj 1909 Xhonturqit, duke vazhduar mohimin e tĂ« drejtave kombĂ«tare shqiptare, vijuan me fushata kundĂ«r atyre qĂ« nuk paguanin taksat e reja tĂ« caktuara nĂ« Stamboll. NĂ« MitrovicĂ« u caktua gjeneral i brigadĂ«s 18 Xhavid Pasha, ku zĂ«vendĂ«soi Shemsi PashĂ«n e vrarĂ« (vĂ«llamĂ« i IsĂ«s), pĂ«r tĂ« pĂ«rvijuar njĂ« vazhdĂ« operacionesh ndaj malĂ«sorĂ«ve shqiptarĂ« pĂ«r dorĂ«zimin e armĂ«ve dhe nĂ« veçanti pĂ«r ta kapur. Ishte ndĂ«r konspiruesit dhe organizatorĂ«t e kryengritjes sĂ« 1910 me HoxhĂ« Said efendiun, Nexhip bej DragĂ«n, Hasan PrishtinĂ«n, Mehmet pashĂ« DerallĂ«n, Rexhep MitrovicĂ«n, Bedri Pejanin, Salih GjukĂ«n dhe Idriz Seferin. Isa me shumĂ« krerĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« PejĂ«s e GjakovĂ«s mbajtĂ«n qĂ«ndrim ndaj trupave osmane, gjĂ« qĂ« çoi nĂ« gjakderdhje e bombardimin e fshatrave shqiptare. Pas revoltave tĂ« herĂ«pashershme nĂ« Vilajetin e KosovĂ«s, prillin e 1910 qeveria xhonturke vendosi krijimin e njĂ« korpusi ushtarak tĂ« posaçëm pĂ«r “shtrimin” e ShqipĂ«risĂ«, nĂ« krye tĂ« tĂ« cilit u vu gjenerali Turgut Pasha. NĂ« bashkĂ«punim me Idriz Seferin dhe krerĂ«t shqiptarĂ«, Isa i priu betejave tĂ« rĂ«nda nĂ« grykĂ«n e Kaçanikut, Zagovac, ÇernalevĂ«, Kabash e Virnaglava.

Kryengritja 1912

NĂ« pragun e revoltĂ«s, qeveria serbe punoi me disa banda kaçake shqiptarĂ«sh qĂ« tĂ« ishin tĂ« gatshme tĂ« vendosnin nĂ« vĂ«shtirĂ«si osmanĂ«t dhe me atĂ« qĂ«llim iu vardisĂ«n edhe Boletinit pĂ«rmes organizatĂ«s terroriste Dora e ZezĂ«. MĂ« 23 prill 1912 njerĂ«zit e Hasan PrishtinĂ«s çuan krye nĂ« MalĂ«sinĂ« e GjakovĂ«s dhe u pĂ«rhapĂ«n mĂ« tej. MĂ« 20 maj sĂ« bashku me krerĂ« tĂ« tjerĂ«, Boletini mori pjesĂ« nĂ« kuvendin e Junikut ku u dha besa dhe u nĂ«nshkrua njĂ« shpallje, pĂ«r t’i shpallur luftĂ« qeverisĂ« xhonturke pĂ«rmes kryengritjes sĂ« armatosur nĂ« Vilajetin e KosovĂ«s. ShqiptarĂ«t e Sanxhakut tĂ« PrishtinĂ«s tĂ« kryesuar nga IsĂ« Boletini, Xhemal beg Prishtina dhe Beqir agĂ« Vulçiterna i thyen turqit nĂ« Llap e Gollak dhe mĂ« pas zunĂ« PrishtinĂ«n me pĂ«lqimin e banorĂ«ve, pĂ«rkundrejt komandantit vendor. KrerĂ«t mĂ«synĂ« Shkupin, tĂ« cilin e zunĂ« mĂ« 12-15 gusht tĂ« 1912, sĂ« bashku me Riza Begin mendonte tĂ« shkonte nĂ« Selanik pĂ«r tĂ« liruar sulltanin dhe nuk ishte pĂ«r autonomi – sipas Hasan PrishtinĂ«s. MĂ« 18 gusht Prishtina arriti t’i bindte krerĂ«t luajalistĂ« qĂ« tĂ« binin nĂ« ujdi me autoritetet osmane pĂ«r tĂ« drejtat sociopolitike e kulturore shqiptare. Boletini u paqtua dhe u kthye pĂ«r nĂ« shtĂ«pinĂ« e vet pas premtimeve pĂ«r autonomi vilajeteve shqiptare. NĂ« gusht, kolonel Dragutin Dimitrijeviq “Apis” i DorĂ«s sĂ« ZezĂ«, i dĂ«rgoi njĂ« letĂ«r qĂ« me pasuesit e tij t’i ndihte serbĂ«t nĂ« luftĂ« kundĂ«r osmanĂ«ve.

Epilogu

Isa Buletini u vra prej malazezve, me afrimin e trupave austro-hungareze më 23 janar 1916 në Podgoricë, pas një lufte të ashpër disa orëshe. Austriakët erdhën vonë dhe nuk arritën ta shpëtojnë atë dhe 17 bashkëluftëtarët e tij.

Vdekja e Isa Boletinit ishte mbyllja tragjike e një jete të ndërtuar mbi armë, besë dhe atdhe. Ai u vra pabesisht, por mbeti i pamposhtur në kujtesën historike. Figura e tij vazhdon të qëndrojë si një urë mes epokës së kryengritjeve dhe lindjes së shtetit shqiptar, si dëshmi se liria nuk erdhi si dhuratë, por si çmim i gjakut dhe i qëndresës së atyre që nuk pranuan të jetonin të përkulur.

Në korrik të vitit 2011, mbetjet mortore të Isa Boletinit dhe të bashkëluftëtarëve të tij, iu dorëzuan Komunës së Mitrovicës.

↗

12:30 “Manchesterizmi” po ndĂ«rton njĂ« politikĂ« mĂ« tĂ« mirĂ« dhe njĂ« ekonomi tĂ« fortĂ«. I gjithĂ« vendi duhet tĂ« frymĂ«zohet

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Andy Burnham*

Ne jemi ekonomia rajonale urbane me rritjen më të shpejtë në Mbretërinë e Bashkuar, dëshmi se është e mundur të përdoren fondet publike në mënyrë efektive, duke ulur njëkohësisht shpenzimet e krizës.

Andy Burnham është kryebashkiaku i Greater Manchester
E enjte, 22 janar 2026, ora 11.00 CET

NĂ« fundjavĂ«, Zia Yusuf postoi: “Pas 7 majit 2026, Reform nuk do tĂ« pranojĂ« mĂ« asnjĂ« Tory.” Me fjalĂ« tĂ« tjera: tĂ« gjithĂ« deputetĂ«t dhe kĂ«shilltarĂ«t e dĂ«shtuar kanĂ« plot tre muaj e gjysmĂ« kohĂ« pĂ«r tĂ« vendosur me qetĂ«si nĂ«se do ta braktisin apo jo anijen qĂ« po mbytet.

Të përballesh me politikanë nga partia që e qeverisi Britaninë për më shumë se një dekadë dhe e shkatërroi atë, vështirë se është materiali i një kryengritjeje politike. Papritur, forca më e re politike e Britanisë nuk duket aq e fuqishme apo relevante. Përkundrazi, duket e vjetër.

Po pĂ«r nĂ«nshkrimin e tyre tĂ« ri “tĂ« artĂ«â€, Robert Jenrick, qĂ« del nĂ« ekranet tona televizive dhe deklaron se Britania Ă«shtĂ« e shkatĂ«rruar? Do tĂ« doja tĂ« dija sa britma ka shkaktuar kjo nĂ« dhomat e ndenjjes anembanĂ« vendit: “Po – dhe ti e shkatĂ«rrove, mik!”

Duket sikur flluska e fryrë rreth së djathtës së re britanike është gati të shpërthejë. Duke përqafuar mbetjet e Partisë Konservatore, Reform UK po heq dorë nga pretendimet se është mike e klasës punëtore dhe po zbulohet si një forcë thjesht thatçeriste, e mbushur me një zjarrmë trumpiane shtesë.

PĂ«r tĂ« majtĂ«n britanike, kjo Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« qĂ« duhet kapur. NĂ«se pyetja nĂ« qendĂ«r tĂ« politikĂ«s britanike Ă«shtĂ« “kush e shkatĂ«rroi BritaninĂ«?”, atĂ«herĂ« le tĂ« jemi tĂ« qartĂ« dhe tĂ« prerĂ«. KatĂ«r kalorĂ«sit e apokalipsit britanik janĂ«: deindustrializimi, privatizimi, shtrĂ«ngimi fiskal (austerity) dhe Brexit-i.

GjatĂ« kohĂ«s sime nĂ« politikĂ«, ka pasur njĂ« prirje qĂ« shumĂ« njerĂ«z nĂ« PartinĂ« Laburiste tĂ« pranojnĂ« tepĂ«r shumĂ« nga kornizimi i sĂ« djathtĂ«s. Por ne duhet ta refuzojmĂ« fuqishĂ«m kĂ«tĂ« narrativĂ« dhe ta denoncojmĂ« pa ekuivok. Figurave tĂ« sĂ« djathtĂ«s britanike u pĂ«lqen tĂ« flasin pĂ«r “rikthimin e kontrollit”, por njerĂ«zit e shohin qartĂ« se janĂ« pikĂ«risht ata qĂ« e dorĂ«zuan kontrollin.

Pas deindustrializimit të viteve 1980, deregulimi dhe privatizimi i Thatcher-it krijuan një garë drejt fundit. Ato i lanë njerëzit dhe bizneset të paguanin çmime marramendëse për shërbimet bazë dhe janë shkaku rrënjësor i krizës së sotme të kostos së jetesës. Kjo u përkeqësua edhe më shumë nga shitja e banesave sociale, duke e lënë Britaninë nën kthetrat e një krize gjithnjë e më të thellë të strehimit. Si pasojë, aftësia e vendit për të kontrolluar kostot e veta është dobësuar rëndë. Për shembull, sot nuk ka zgjidhje tjetër veçse të përdorë sistemin e përfitimeve sociale për të financuar qiratë e parregulluara në sektorin privat të banesave me qira.

Këto dobësi strukturore të ekonomisë sonë, deri diku, u maskuan nga rritja më e lartë që kishim brenda BE-së. Por efektet e kombinuara të austerity-t dhe Brexit-it në vitet 2010 i nxorën ato lakuriq. Qytetet dhe qytezat tona u zbrazën dhe vendi ka mbetur që prej asaj kohe i bllokuar në një rreth vicioz rritjeje të ulët. Tjetërsimi i njerëzve nga politika është rritur, ndërsa sistemi ynë politik arkaik dhe konfrontues ka pasur vështirësi të gjejë zgjidhje afatgjata. Kështu, kemi ngecur në një batak dhe jemi peng i tregjeve të bonove për shkak të paqëndrueshmërisë dhe pasigurisë që kjo gjendje ka krijuar.

Le të jemi të qartë: këto komente janë kritikë ndaj së djathtës britanike dhe jo ndaj qeverisë laburiste. Ajo na solli në këtë pikë. Qeveria ka bërë disa lëvizje të rëndësishme pro-rritjes, si njoftimi i javës së kaluar për Northern Powerhouse Rail. Por tani është momenti, brenda këtij legjislacioni, për të bërë një argument më të qartë se kush e shkatërroi Britaninë dhe për të paraqitur zgjidhje më të guximshme.

Shpresojmë që ajo që ka ndodhur në Manchester të ofrojë frymëzim. Gjatë dekadës së fundit, ne jemi bërë gjithnjë e më funksionalë, ndërsa vendi është bërë gjithnjë e më jofunksional. Kemi përdorur devolucionin për të ndërtuar një kulturë të re politike, më bashkëpunuese, që është e kundërta e botës së Westminster-it dhe Whitehall-it.

FalĂ« kĂ«saj, kemi filluar tĂ« kthejmĂ« mbrapsht disa nga aspektet mĂ« tĂ« kĂ«qija tĂ« viteve 1980. Kemi rimarrĂ« kontrollin publik tĂ« transportit me autobus dhe sĂ« shpejti do tĂ« arrijmĂ« njĂ« pikĂ« kthese, ku po ndĂ«rtojmĂ« mĂ« shumĂ« banesa komunale dhe sociale sesa po humbasim pĂ«rmes skemĂ«s “right to buy”.

Po ndjekim një qasje afatgjatë për rindërtimin e një ekonomie të shkatërruar nga deindustrializimi i epokës Thatcher. Kemi pasur rritje dyfish më të shpejtë se mesatarja e Mbretërisë së Bashkuar dhe këtë javë kemi paraqitur plane për të rireindustrializuar rajonin tonë urban në periudhën e ardhshme, përmes zhvillimit të pesë klasterëve globalë.

Po hapim gjithashtu rrugë të reja për të rinjtë tanë drejt këtyre industrive të reja, si pjesë e një plani për një sistem arsimor që ofron një alternativë të barabartë me rrugën universitare. Dhe, duke mbështetur më shumë banorë tanë që të kenë akses në mundësi, në atë që është ekonomia rajonale urbane me rritjen më të shpejtë në Mbretërinë e Bashkuar, po tregojmë se është e mundur të përdoren fondet publike në mënyrë më efektive, duke ulur shpenzimet e krizës në afat të gjatë.

“Manchesterizmi” Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rgjigje moderne dhe funksionale ndaj kurthit tĂ« pabarazisĂ« sĂ« lartĂ« dhe rritjes sĂ« ulĂ«t, qĂ« erdhi nga shtysa e viteve 1980 pĂ«r tĂ« privatizuar pushtetin ekonomik dhe pĂ«r tĂ« mbicentralizuar pushtetin politik nĂ« Thesar. Ai ka tĂ« bĂ«jĂ« me krijimin e njĂ« politike tĂ« re pĂ«r tĂ« gjetur rrugĂ«n e daljes nga kjo gjendje dhe pĂ«r tĂ« zhvilluar njĂ« ekonomi tĂ« re.

Përsëritja e këtij mendimi në nivel kombëtar mund të nënkuptojë vendosjen e reformës zgjedhore në qendër, si mjet për të krijuar një politikë më bashkëpunuese dhe një konsensus mbi investimet publike të nevojshme për ta çliruar vendin nga lëvizja shtrënguese e dyfishtë e krizës së njëkohshme të kostos së jetesës dhe strehimit. Me kalimin e kohës, kjo do të rikthejë kontroll më të madh mbi shpenzimet publike dhe do të heqë pasigurinë mbi drejtimin e vendit, duke na vendosur në një pozicion më të mirë përballë tregjeve.

Ky Ă«shtĂ« Manchesterizmi dhe, po, siç thoshte dikur njĂ« nga bijtĂ« tanĂ« mĂ« tĂ« famshĂ«m, Tony Wilson – do tĂ« thotĂ« tĂ« bĂ«sh gjĂ«rat shumĂ« ndryshe.

*Andy Burnham është kryebashkiaku i Greater Manchester. Ai shërbeu si deputet laburist për Leigh nga viti 2001 deri në vitin 2017.

Burimi: The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:00 Salvador Dalí, peneli provokues dhe magjepsës i surrealizmit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
-Më 23 janar 1989, Salvador Dalí, vdiq në qytetin e tij të lindjes, Figueres të Spanjës, në moshën 84-vjeçare-
Nga Leonard Veizi
Ai pĂ«rshkroi nĂ« mĂ«nyrĂ« magjepsĂ«se njĂ« botĂ« Ă«ndrrash nĂ« tĂ« cilĂ«n objektet e zakonshme deformoheshin ose metamorfozoheshin nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« çuditshme dhe irracionale. Ndaj u njoh dhe si piktori mĂ« me ndikim pĂ«r eksplorimet e tij tĂ« imazheve tĂ« nĂ«nndĂ«rgjegjes, duke mbetur njĂ«kohĂ«sisht dhe piktor surrealist nga mĂ« tĂ« rrallĂ«t qĂ« nxori bota. GjatĂ« karrierĂ«s sĂ« tij pĂ«rfundoi 1648 piktura, pa pĂ«rmendur librat e ilustruar, dizenjimet e skenave dhe kostumeve pĂ«r teatĂ«r, njĂ« numĂ«r tĂ« madh vizatimesh, duzina skulpturash dhe projekte tĂ« tjerĂ«, pĂ«rfshirĂ« dhe njĂ« film vizatimor pĂ«r “Disney”


NĂ« ShqipĂ«rinĂ« e viteve tĂ« komunizmit, informacioni pĂ«r botĂ«n e jashtme ishte shumĂ« i pakĂ«t. Dhe bĂ«hej mĂ« si vĂ«shtirĂ« penetrimi kur flitej pĂ«r arte moderne qĂ« ishin nĂ« kundĂ«rshtim me praktikat e realizmit socialist. Informacioni pĂ«r pikturĂ«n, mund tĂ« kishte ndonjĂ« dritare nĂ« AkademinĂ« e Arteve, por aspak pĂ«r masĂ«n. Ndaj njĂ« libĂ«r kritik si “Labirintet e modernizmit” shkruar nga Alfred Uçi, mbetej njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« marrĂ« informacion bashkĂ« me kritikĂ«n socrealiste, qĂ« shkonte deri nĂ« banalitet. Si pjesĂ« e informacionit ishin dhe ilustrimi i vĂ«llimit me njĂ« seri pikturash tĂ« autorĂ«ve modernĂ«, tĂ« cilat ishin tĂ« stampuara me ngjyra nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r estetike. Nga kjo mund tĂ« krijoje njĂ« pĂ«rfytyrim mĂ« tĂ« saktĂ« rreth asaj qĂ« nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e kohĂ«s cilĂ«sohej si art dekadent dhe degjenerues pĂ«r rininĂ« me moralin e shĂ«ndoshĂ« komunist. Dhe kĂ«shtu u njoha me DalinĂ«, pĂ«r tĂ« cilin kisha dĂ«gjuar aty-kĂ«tu informacione me kursim.
Labirintet
 e Dalisë
Dha ja çfarĂ« shkruan mes tĂ« tjerash profesor Uçi, nĂ« librin e tij “Labirintet e modernizmin – Kritika e estetikĂ«s moderniste”: “Figura me e rĂ«ndĂ«sishme e artit surrealist deri vitet e para pas LuftĂ«s se DytĂ« BotĂ«rore, ka qenĂ« Salvador Dali. Jeta dhe veprimtaria e DalisĂ« janĂ« shumĂ« kuptimplote pĂ«r personalitetin e degjeneruar tĂ« artistit modernist nĂ« pĂ«rgjithĂ«si. PĂ«r tablotĂ« e tij Dalia ka thĂ«nĂ« se janĂ« produkt i njĂ« realiteti krejt spontan e irracional pĂ«r tĂ« fiksuar Ă«ndrrat, kllapitĂ« dhe halucinacionet, por, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, tablotĂ« e tij janĂ« tĂ« sajuara, tĂ« ndĂ«rtuara me kujdes e me vetĂ«dije tĂ« plotĂ«, duke kombinuar artificialisht figurat e sendeve ose tĂ« pjesĂ«ve te tyre. Piktura e tij Ă«shtĂ« njĂ« shkatĂ«rrim i vĂ«rtetĂ« i arti”.
NĂ« definicionin e tij estetisti pĂ«r mĂ« tej Alfred Uçi shkruan: “Pikturat surrealiste nuk i dhurojnĂ« spektatorit asnjĂ« kĂ«naqĂ«si pozitive estetike; ato ngjallin vetĂ«m emocione negative, frikĂ« dhe neveri. NĂ« historinĂ« e artit tĂ« shekullit XX surrealizmi mbetet si njĂ« simbol i llahtarshĂ«m i degjenerimit tĂ« artit borgjez e revizionist”
Kaq për sa i përket informacionit të dikurshëm mbi një artist botëror. Ndërsa sot për Salvador Dalinë gjen informacione pa fund dhe për më tepër në këndvështrime të tjera.
Fillimet e Dalisë
U lind mĂ« 11 Maj, 1904 nĂ« Figueres tĂ« SpanjĂ«s, pranĂ« kufirit francez nĂ« Katalonia. PĂ«r DalĂ­nĂ« thuhet se ishte njĂ« fĂ«mijĂ« i parakohshĂ«m dhe inteligjent. Pas njohjes sĂ« talentit tĂ« tij tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m, prindĂ«rit e dĂ«rguan nĂ« shkollĂ«n e vizatimit nĂ« Colegio de Hermanos Maristas dhe nĂ« Institutin e Figueres nĂ« SpanjĂ«, nĂ« vitin 1916. Nuk ishte njĂ« student serioz, preferonte tĂ« Ă«ndĂ«rronte dhe u dallua si ekscentrik i klasĂ«s, veshur me rroba tĂ« çuditshme dhe flokĂ« tĂ« gjatĂ«. Pas vitit tĂ« parĂ« nĂ« shkollĂ«n e artit, zbuloi pikturĂ«n moderne. Vitin pasardhĂ«s, i ati organizoi njĂ« ekspozitĂ« me punimet e tij nĂ« karbon.  NĂ« vitin 1922, DalĂ­ u regjistrua nĂ« Academia de San Fernando nĂ« Madrid. Si student arti DalĂ­ pĂ«rvetĂ«soi njĂ« numĂ«r tĂ« madh stilesh artistikĂ« dhe shfaqi njĂ« strukturĂ« tĂ« pazakontĂ« teknike si piktor. MegjithatĂ«, deri nĂ« fund tĂ« viteve 1920, dy ngjarje sollĂ«n zhvillimin e stilit tĂ« tij tĂ« pjekur artistik: zbulimi i shkrimeve tĂ« Sigmund Frojdit mbi rĂ«ndĂ«sinĂ« erotike tĂ« imazheve nĂ«nndĂ«rgjegjeshĂ«m dhe pĂ«rkatĂ«sia e tij me surrealistĂ«t e Parisit, njĂ« grup artistĂ«sh dhe shkrimtarĂ«sh, me tĂ« cilĂ«t u pĂ«rpoq tĂ« vendoste “realitetin mĂ« tĂ« madh” tĂ« nĂ«nndĂ«rgjegjeshĂ«m njerĂ«zor mbi arsyen. PĂ«r tĂ« sjellĂ« imazhe nga nĂ«nndĂ«rgjegjja e tij, DalĂ­ nisi tĂ« nxiste gjendje haluçinative nĂ« vetvete me njĂ« proces qĂ« ai e pĂ«rshkroi si “kritikĂ« paranojake”.  Metoda pĂ«rshkruante njĂ« gjendje mendore tĂ« çorientuar qĂ«llimisht qĂ« do t’i lejonte njĂ« individi tĂ« lidhte gjĂ«ra tĂ« palidhura, duke krijuar rrugĂ« tĂ« reja tĂ« mendimit dhe krijimit. Sapo pĂ«rvetĂ«soi metodĂ«n, stili i tij i pikturĂ«s u poq me njĂ« shpejtĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme dhe mes viteve 1929 -1937 prodhoi pikturat qĂ« e bĂ«nĂ« atĂ« artistin mĂ« tĂ« njohur surrealist nĂ« botĂ«.
Martesa e Dalisë
NĂ« gusht 1929, Dali takoi Elena Dmitrievna Diakonova, njĂ« emigrante ruse, e cila ishte 10 vjet mĂ« e madhe nĂ« moshĂ«. Aso kohe, ajo ishte gruaja e shkrimtarit surrealist Paul Éluard. Mes DalisĂ« dhe DiakonovĂ«s  pati njĂ« tĂ«rheqje tĂ« fortĂ« psikike dhe fizike, ndaj kjo bĂ«ri qĂ« Elena tĂ« largohej nga Éluard, pĂ«r t’iu pĂ«rkushtuar tĂ« dashurit tĂ« ri. E njohur gjithashtu si “Gala”, Diakonova u bĂ« muza dhe frymĂ«zimi i Dalit. Ajo ndihmoi nĂ« balancimin – ose mund tĂ« thuhet kundĂ«rpeshĂ«n – e forcave krijuese nĂ« jetĂ«n e piktorit. I kushtuar fantazisĂ« sĂ« tij tĂ« egra, ai nuk ishte i aftĂ« tĂ« kontrollonte paratĂ« apo thjesht qĂ« artin e tij ta kthente nĂ« biznes. KĂ«shtu qĂ« Gala u kujdes pĂ«r çështjet e tij ligjore dhe financiare duke negociuar kontrata me tregtarĂ«t dhe promovuesit e ekspozitave. Çifti i martua zyrtarisht nĂ« vitin 1934.
Pikëpamjet politike të Dalisë
Pikëpamjet e tij politike ambivalente gjatë ngritjes së fashizmit i larguan kolegët e tij.
NdĂ«rsa lufta po afrohej nĂ« EvropĂ«, veçanĂ«risht nĂ« SpanjĂ«, DalĂ­ u pĂ«rplas me anĂ«tarĂ«t e lĂ«vizjes Surrealiste. NĂ« njĂ« “gjyq” tĂ« zhvilluar nĂ« vitin 1934, ai u pĂ«rjashtua nga grupi. Kishte refuzuar tĂ« mbante njĂ« qĂ«ndrim kundĂ«r diktatorit spanjoll Françisko Franko. Zyrtarisht, DalĂ­ u njoftua se dĂ«bimi i tij ishte pĂ«r shkak tĂ« “aktivitetit tĂ« pĂ«rsĂ«ritur kundĂ«r-revolucionar qĂ« pĂ«rfshinte kremtimin e fashizmit nĂ«n Adolf Hitlerin”.
Surealizmi i Dalisë
Do tĂ« mbeste si njĂ« emblemĂ« sentenca e tij gjatĂ« njĂ« replike: “UnĂ« vetĂ« jam surrealizĂ«m”.
I njohur për personalitetin e tij madhështor ai u njoh gjithashtu për rolin e provokatorit të djallëzuar, po aq sa edhe për virtuozitetin e tij teknik të pamohueshëm.
Kritika është shprehur se pikturat e tij shfaqin një magjepsje për artin klasik dhe të rilindjes, qartësisht e dukshme përmes stilit të tij hiper-realist dhe simbolizmit fetar.
DalĂ­ i portretizoi objektet me detaje tĂ« pĂ«rpikta, pothuajse tĂ« dhimbshme realiste dhe zakonisht i vendoste ato brenda peizazheve tĂ« zymta tĂ« ndriçuara nga dielli. Ndoshta mĂ« e famshmja nga ato imazhe enigmatike Ă«shtĂ« “The Persistence of Memory” punuar nĂ« vitin 1931, nĂ« tĂ« cilĂ«n orĂ«t e thyera pushojnĂ« nĂ« njĂ« peizazh tĂ« qetĂ« e tĂ« frikshĂ«m. Kritika shpjegon se piktura pĂ«rcjell disa ide brenda imazhit, kryesisht se koha nuk Ă«shtĂ« e ngurtĂ« dhe gjithçka Ă«shtĂ« e shkatĂ«rrueshme.
NĂ« fund tĂ« viteve 1930, DalĂ­ kaloi nĂ« pikturĂ« nĂ« njĂ« stil mĂ« akademik nĂ«n ndikimin e piktorit tĂ« Rilindjes Rafael. MĂ« pas, ai kaloi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« kohĂ«s sĂ« tij duke projektuar skena teatrore, ambiente tĂ« brendshme tĂ« dyqaneve nĂ« modĂ«. Por ekspozoi gjenialitetin e tij me punime tĂ« bujshme nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku jetoi nga viti 1940 deri nĂ« 1955. NĂ« periudhĂ«n nga 1950 – 1970, DalĂ­ pikturoi shumĂ« vepra me tema fetare, megjithĂ«se vazhdoi tĂ« eksploronte tema erotike, tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte kujtimet e fĂ«mijĂ«risĂ« dhe tĂ« pĂ«rdorte tema tĂ« pĂ«rqendruara te gruaja e tij, Gala.
Fundi i Dalisë
Në vitin 1980, Dalí u detyrua të tërhiqej nga piktura për shkak të një çrregullimi që i shkaktoi dridhje të përhershme dhe dobësi në duar. Duke mos qenë më në gjendje të mbante një penel, ai kishte humbur aftësinë për të shprehur veten ashtu siç dinte më mirë. Në vitin 1982, bashkëshortja e tij vdiq. Këto dy ngjarje e çuan në një depresion të thellë. Ai u zhvendos në Pubol, në një kështjellë që e kishte blerë dhe rimodeluar për bashkëshorten. Në vitin 1984, Dalí u dogj rëndë në një zjarr. Për shkak të plagëve të marra, ai u kufizua në karrige me rrota. Më 23 janar 1989, Salvador Dalí, ky gjeni i pikturës surrealiste, vdiq në qytetin e tij të lindjes nga një sulm në zemër. Ishte në moshën 84-vjeçare.

↗

09:20 Ashton Kutcher: “Çmimi qĂ« paguan pĂ«r tĂ« qenĂ« i bukur dhe pĂ«rgjithmonĂ« i ri”

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Lucia Magi

“Kush dĂ«shiron tĂ« duket i bukur duhet tĂ« vuajĂ« pak”, thotĂ« njĂ« shprehje e vjetĂ«r. Por deri nĂ« çfarĂ« mase? Kjo Ă«shtĂ« pyetja qĂ« ngre “The Beauty”, seriali i ri fantastiko-shkencor dhe horror pĂ«r trupin i krijuar nga Ryan Murphy pĂ«r FX, i cili do tĂ« publikohet nĂ« Disney+ mĂ« 22 janar, me tre episodet e para.

Seriali, i krahasuar me filmin e fundit të Coralie Fargeat, The Substance, tregon historinë e një substance të aftë për të dhuruar bukuri dhe rini të përjetshme. Në një shoqëri gjithnjë e më të fiksuar pas përsosmërisë fizike, ky eliksir nuk mbetet privilegj i një pakice të pasur: shumë shpejt ai shndërrohet në shkakun e një pandemie vdekjeprurëse.

“Ryan ka njĂ« talent unik pĂ«r tĂ« kapur pulsin e shpirtit tĂ« kohĂ«s, pĂ«r tĂ« regjistruar frekuencat e kulturĂ«s bashkĂ«kohore dhe pĂ«r t’i pĂ«rkthyer ato nĂ« mĂ«nyrĂ« subversive e provokuese, duke nxitur debat publik”, thotĂ« Ashton Kutcher gjatĂ« njĂ« konference pĂ«r shtyp nĂ« Los Angeles.

Seriali hapet në pistat e modës së Parisit. Një modele (e interpretuar nga Bella Hadid) çmendet papritur: ajo sulmon dhe vret këdo që i del përpara, përpara se të shpërthejë në mes të rrugës. Hetimi i çon agjentët e FBI-së Cooper Madsen (Evan Peters) dhe Jordan Bennett (Rebecca Hall) nga Quantico në Venecia, Romë dhe Nju Jork, në kërkim të së vërtetës pas këtyre vdekjeve të tmerrshme.

Zbulimi Ă«shtĂ« tronditĂ«s: pas gjithçkaje fshihet njĂ« virus seksualisht i transmetueshĂ«m, i cili i transformon njerĂ«zit nĂ« qenie fizikisht tĂ« pĂ«rsosura, vetĂ«m pĂ«r t’i shkatĂ«rruar mĂ« pas. Virusi Ă«shtĂ« lĂ«shuar nga Korporata, e drejtuar nga njĂ« miliarder i teknologjisĂ« (Kutcher), i cili ka ngarkuar njĂ« fitues tĂ« Çmimit Nobel tĂ« zhvillojĂ« njĂ« ilaç mrekullibĂ«rĂ«s tĂ« quajtur “Bukuria”. “NjĂ« dozĂ« dhe je fantastik”, premton ai. Problemi i vogĂ«l: pĂ«rdoruesit infektojnĂ« partnerĂ«t e tyre seksualĂ«, duke i dĂ«nuar me njĂ« vdekje tĂ« tmerrshme. NĂ« kast pĂ«rfshihet edhe Isabella Rossellini.

“Kjo histori nuk Ă«shtĂ« aq e pabesueshme sa duket. Nuk Ă«shtĂ« thjesht fantashkencĂ«â€, thekson Kutcher. “A ekzistojnĂ« kompani qĂ« kĂ«rkojnĂ« rininĂ« e pĂ«rjetshme? A ka multimilionerĂ« qĂ« financojnĂ« eliksirĂ« tĂ« tillĂ«? Dhe nĂ«se dikush do ta gjente njĂ« substancĂ« efektive, a mendoni vĂ«rtet se do tĂ« priste miratimin e FDA-sĂ«?”

I njohur pĂ«r sitcom-e si That ’70s Show dhe komedi romantike, Kutcher – sot gati 48 vjeç – shfaqet mĂ« i menduar dhe selektiv nĂ« zgjedhjet e tij artistike. “Kur pranova rolin, pyeta veten: çfarĂ« Ă«shtĂ« bukuria? Seriali nuk pĂ«rpiqet ta pĂ«rkufizojĂ«, por ia lĂ« kĂ«tĂ« audiencĂ«s. PĂ«r mua, papĂ«rsosmĂ«ria Ă«shtĂ« ajo qĂ« Ă«shtĂ« e bukur, sepse pĂ«rfaqĂ«son potencialin. Ne jemi vepra arti nĂ« zhvillim e sipĂ«r.”

ShumĂ« nga skenat janĂ« xhiruar nĂ« RomĂ« dhe Venecia. “Sa herĂ« qĂ« shkoj nĂ« EvropĂ«, e kuptoj sa tĂ« reja janĂ« Shtetet e Bashkuara”, pĂ«rfundon aktori. “Çdo ndĂ«rtesĂ« Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«sim historie dhe njerĂ«zimi. Ato e bĂ«jnĂ« konceptin tonĂ« tĂ« bukurisĂ« mĂ« relativ dhe mĂ« pak absolut. Ishte thelbĂ«sore qĂ« njĂ« serial me njĂ« temĂ« tĂ« tillĂ« tĂ« vendosej nĂ« mjedise kaq tĂ« lashta.”

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

08:25 Histori/ 1960 – 11 mijĂ« metra nĂ«n det, zhytja historike e USS Trieste nĂ« gropĂ«n e MarianĂ«s 

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

NĂ« vitin 1960, ndĂ«rsa vĂ«mendja e njerĂ«zimit ishte e pĂ«rqendruar gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« te gara pĂ«r hapĂ«sirĂ«n dhe Ă«ndrra pĂ«r tĂ« prekur HĂ«nĂ«n, njĂ« tjetĂ«r ekspeditĂ« po sfidonte kufijtĂ« e sĂ« panjohurĂ«s – jo lart nĂ« qiell, por thellĂ« nĂ«n sipĂ«rfaqen e oqeaneve. NĂ« njĂ« mision qĂ« do tĂ« hynte nĂ« histori, batiskafi amerikan USS Trieste realizoi zhytjen mĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« bĂ«rĂ« ndonjĂ«herĂ« nga njeriu, duke arritur nĂ« rreth 10.911 metra nĂ«n nivelin e detit, nĂ« gropĂ«n e MarianĂ«s, pika mĂ« e thellĂ« e njohur e oqeaneve tĂ« TokĂ«s.

MĂ« 23 janar 1960, Trieste u zhyt nĂ« Oqeanin PaqĂ«sor perĂ«ndimor, pranĂ« ishullit Guam. NĂ« bord ndodheshin dy burra: Jacques Piccard, shkencĂ«tar zviceran dhe bir i pionierit tĂ« batiskafĂ«ve Auguste Piccard, dhe Don Walsh, toger i MarinĂ«s sĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara. Ata u mbyllĂ«n brenda njĂ« kapsule çeliku me diametĂ«r rreth dy metra, tĂ« projektuar pĂ«r t’i rezistuar njĂ« presioni ekstrem prej mbi njĂ« mijĂ« atmosferash – njĂ« forcĂ« qĂ« do tĂ« shtypte çdo mjet tĂ« zakonshĂ«m nĂ« çast.

Zbritja zgjati afro pesĂ« orĂ«. NdĂ«rsa batiskafi fundosej ngadalĂ«, drita e diellit zhdukej plotĂ«sisht dhe temperatura binte. NĂ« errĂ«sirĂ«n absolute tĂ« thellĂ«sisĂ« Challenger, vetĂ«m dritat artificiale dhe instrumentet shkencore lejonin orientimin. GjatĂ« zbritjes, ekuipazhi pĂ«rjetoi momente tensioni, pĂ«rfshirĂ« njĂ« krisje tĂ« fortĂ« nĂ« njĂ« nga xhamat e jashtĂ«m mbrojtĂ«s – njĂ« tingull qĂ«, nĂ« atĂ« thellĂ«si, mund tĂ« kishte paralajmĂ«ruar katastrofĂ«. MegjithatĂ«, struktura kryesore e kapsulĂ«s qĂ«ndroi e paprekur.

Pasi arritĂ«n nĂ« fundin e oqeanit, Trieste qĂ«ndroi rreth 20 minuta nĂ« thellĂ«sinĂ« mĂ« ekstreme tĂ« planetit. PĂ«rmes dritareve tĂ« vogla, Piccard dhe Walsh panĂ« njĂ« shtrat detar tĂ« mbuluar me baltĂ« dhe, sipas dĂ«shmisĂ« sĂ« tyre, edhe shenja jete – njĂ« vĂ«zhgim qĂ« sfidonte bindjet e asaj kohe se jeta nuk mund tĂ« ekzistonte nĂ« kushte kaq ekstreme presioni dhe errĂ«sire.

Kjo zhytje shënoi një moment të papërsëritshëm në historinë e eksplorimit shkencor. USS Trieste u bë mjeti i parë i drejtuar nga njerëzit që arriti në thellësinë Challenger, duke e vendosur njeriun në një territor po aq misterioz sa sipërfaqja e Hënës. Ndryshe nga eksplorimet hapësinore, kjo arritje u zhvillua larg kamerave dhe entuziazmit masiv, por rëndësia e saj shkencore ishte e jashtëzakonshme.

Misioni i Trieste-s hapi perspektiva tĂ« reja pĂ«r oqeanografinĂ«, gjeologjinĂ« detare dhe biologjinĂ« e thellĂ«sive. Ai tregoi se fundi i oqeanit nuk ishte njĂ« zonĂ« e pajetĂ«, por njĂ« mjedis kompleks qĂ« meritonte studim tĂ« mĂ«tejshĂ«m. Edhe sot, mĂ« shumĂ« se gjysmĂ« shekulli mĂ« vonĂ«, zhytja e vitit 1960 mbetet njĂ« pikĂ« referimi, njĂ« dĂ«shmi e guximit njerĂ«zor dhe e bindjes se eksplorimi nuk njeh kufij – as nĂ« hapĂ«sirĂ«, as nĂ« errĂ«sirĂ«n e thellĂ« tĂ« deteve.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

07:05 Histori/ 1961 – RrĂ«mbimi i anijes “Santa Maria”, rezistenca ndaj Salazarit doli nĂ« det tĂ« hapur

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në janar të vitit 1961, në kulmin e Luftës së Ftohtë dhe në një Evropë ende të ndarë mes diktaturave dhe demokracive perëndimore, një anije luksoze portugeze u shndërrua papritur në qendër të vëmendjes botërore. Santa Maria, krenaria e flotës pasagjere të kompanisë Companhia Colonial de Navegação, u rrëmbye nga një grup opozitarësh politikë portugezë dhe spanjollë, në një aksion që synonte të sfidonte drejtpërdrejt regjimin autoritar të António de Oliveira Salazarit.

Anija kishte nisur udhĂ«timin nga La Guaira e VenezuelĂ«s drejt LisbonĂ«s, me mbi 600 pasagjerĂ« dhe rreth 300 anĂ«tarĂ« ekuipazhi. MĂ« 22 janar 1961, nĂ« mes tĂ« Atlantikut, njĂ« grup rebelĂ«sh tĂ« udhĂ«hequr nga Henrique GalvĂŁo – ish-oficer i ushtrisĂ« portugeze, ish-deputet dhe tashmĂ« kundĂ«rshtar i hapur i Salazarit – mori kontrollin e anijes. Aksioni u quajt “Operacioni Dulcinea”, njĂ« emĂ«r simbolik qĂ« i referohej idealizmit dhe sakrificĂ«s, por qĂ« nĂ« realitet kishte objektiva tĂ« qarta politike.

RrĂ«mbimi nuk ishte njĂ« akt piraterie pĂ«r pĂ«rfitime financiare. QĂ«llimi ishte politik: tĂ« tĂ«rhiqej vĂ«mendja e opinionit ndĂ«rkombĂ«tar ndaj natyrĂ«s represive tĂ« regjimit Estado Novo, mungesĂ«s sĂ« lirive demokratike nĂ« Portugali dhe luftĂ«rave koloniale qĂ« Lisbona po zhvillonte nĂ« AfrikĂ« – nĂ« Angola, Mozambik dhe Guine-Bissau. RebelĂ«t shpresonin se spektakli mediatik do tĂ« detyronte PerĂ«ndimin tĂ« shihte mĂ« qartĂ« njĂ« diktaturĂ« qĂ«, ndonĂ«se aleate e NATO-s, mbetej thellĂ«sisht autoritare.

Aksioni nuk kaloi pa pasoja. Gjatë marrjes së kontrollit, një oficer i anijes u vra, çka e rriti ndjeshëm tensionin dhe shqetësimin ndërkombëtar. Qeveria portugeze reagoi ashpër, duke e cilësuar ngjarjen akt kriminal dhe duke kërkuar ndërhyrje për kapjen e rrëmbyesve. Shtetet e Bashkuara, të shqetësuara për sigurinë e pasagjerëve dhe për destabilizimin e rajonit, dërguan anije luftarake për të monitoruar situatën dhe për të shmangur një përplasje të armatosur.

Pas disa ditĂ«sh negociatash, ndjekjeje detare dhe pasigurie nĂ« oqean, Santa Maria ndryshoi kurs dhe u drejtua drejt brigjeve tĂ« AmerikĂ«s sĂ« Jugut. MĂ« 2 shkurt 1961, anija mbĂ«rriti nĂ« Recife tĂ« Brazilit. Autoritetet braziliane, nĂ«n presidencĂ«n e JĂąnio Quadros, vendosĂ«n t’u jepnin azil politik rebelĂ«ve, duke i dhĂ«nĂ« fund krizĂ«s pa njĂ« pĂ«rfundim tĂ« dhunshĂ«m.

Edhe pse Operacioni “Dulcinea” nuk e rrĂ«zoi regjimin e Salazarit – i cili do tĂ« vazhdonte deri nĂ« vitin 1974 – ai pati njĂ« ndikim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m simbolik dhe politik. RrĂ«mbimi i Santa Maria-s tregoi se opozita portugeze ishte e gatshme tĂ« vepronte nĂ« skena tĂ« pazakonta dhe se lufta kundĂ«r autoritarizmit nuk ishte mĂ« vetĂ«m çështje e brendshme. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, diktatura e Salazarit u ekspozua nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike pĂ«rpara kamerave dhe mediave botĂ«rore.

Ngjarja mbeti në histori si një nga aktet më të guximshme të rezistencës politike të shekullit XX, duke dëshmuar se edhe një anije luksoze turistike, në mes të oqeanit, mund të kthehej në një tribunë të fuqishme kundër diktaturës.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

12:00 Histori / 22 janar 1914: Dorëhiqet Ismail Qemali, tranzicioni i vështirë i shtetit shqiptar

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

Në dimrin e ashpër të vitit 1914, Shqipëria ishte ende më shumë një ide sesa një shtet i konsoliduar. Ajo ekzistonte në letra, në protokolle diplomatike dhe në hartat e improvizuara të kancelarive evropiane, por jo ende në jetën e përditshme të qytetarëve të saj. Flamuri i ngritur në Vlorë më 28 Nëntor 1912 kishte ndezur një shpresë të fuqishme kombëtare, por nuk kishte arritur të shuante rreziqet që e rrethonin vendin nga të gjitha anët. Entuziazmi i pavarësisë u përplas shpejt me realitetin brutal të një shteti pa kufij të sigurt, pa ushtri, pa financa dhe pa një administratë funksionale



Pas festĂ«s sĂ« flamurit erdhi ankthi. ShqipĂ«ria e re u zgjua nĂ« njĂ« botĂ« armiqĂ«sore, ku fqinjĂ«t e saj e shihnin si njĂ« rast tĂ« hapur pĂ«r copĂ«tim, ndĂ«rsa FuqitĂ« e MĂ«dha e trajtonin mĂ« shumĂ« si njĂ« eksperiment diplomatik sesa si njĂ« komb me tĂ« drejtĂ« pĂ«r tĂ« jetuar. KufijtĂ« ishin ende nĂ« diskutim, fatet e krahinave shqiptare vareshin nga firmat e diplomatĂ«ve tĂ« huaj dhe çdo telegram nga Londra, Vjena apo Roma mund tĂ« ndryshonte rrjedhĂ«n e historisĂ«.

Brenda vendit, panorama nuk ishte më pak e errët. Varfëria, uria dhe mungesa e rendit e bënin jetën të pasigurt. Qytetet dhe fshatrat jetonin në pasiguri të përhershme, ndërsa shteti i sapolindur përpiqej të mbijetonte mes mungesës së mjeteve dhe përçarjeve të brendshme. Institucionet ishin të brishta, autoriteti i qeverisë i kufizuar dhe besimi i popullit i lëkundur nga premtimet e parealizuara dhe nga presioni i pandërprerë i jashtëm.

NĂ« kĂ«tĂ« klimĂ« pasigurie dhe frike, fati i ShqipĂ«risĂ« varej mĂ« shumĂ« nga tryezat diplomatike evropiane sesa nga vullneti i vet shqiptarĂ«ve. Çështja shqiptare nuk vendosej nĂ« VlorĂ«, ShkodĂ«r apo JaninĂ«, por nĂ« sallonet e LondrĂ«s dhe kryeqyteteve tĂ« tjera, ku interesat gjeopolitike peshoheshin mĂ« shumĂ« se aspiratat e njĂ« kombi tĂ« vogĂ«l ballkanik.

Periudha midis Shpalljes sĂ« PavarĂ«sisĂ« dhe janarit 1914 ishte, nĂ« thelb, njĂ« vrapim i ethshĂ«m kundĂ«r kohĂ«s. Ishte njĂ« luftĂ« e heshtur kundĂ«r urisĂ«, kaosit administrativ dhe komploteve ballkanike; njĂ« pĂ«rpjekje e pĂ«rditshme pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« njĂ« shtet qĂ« rrezikonte tĂ« shuhej para se tĂ« merrte frymĂ«n e parĂ«. Çdo ditĂ« ishte njĂ« provĂ« mbijetese dhe çdo vendim politik mbante peshĂ«n e fatit kombĂ«tar. NĂ« kĂ«tĂ« udhĂ«kryq historik, ShqipĂ«ria jetonte me ndjesinĂ« se e nesĂ«rmja mund tĂ« mos vinte kurrĂ«.

NĂ« “darĂ«n” e Fuqive tĂ« MĂ«dha dhe tĂ« fqinjĂ«ve

Qeveria e Vlorës, e udhëhequr nga Ismail Qemali, funksiononte në kushte pothuajse mbinjerëzore. Pa ushtri të rregullt, pa financa dhe pa administratë të konsoliduar, ajo përpiqej të mbante gjallë një shtet që ende nuk kishte mësuar të ecë.

NdĂ«rkohĂ«, Konferenca e AmbasadorĂ«ve nĂ« LondĂ«r (1913) mori njĂ« vendim qĂ« do tĂ« mbetej plagĂ« historike: ShqipĂ«ria u njoh si shtet i pavarur, por u la “gjysmake”. Kosova, ÇamĂ«ria dhe vise tĂ« tjera shqiptare iu shkĂ«putĂ«n trungut kombĂ«tar. Ky vendim nuk ishte vetĂ«m njĂ« amputim territorial, por edhe njĂ« tronditje morale qĂ« dobĂ«soi autoritetin e QeverisĂ« sĂ« VlorĂ«s dhe ushqeu kundĂ«rshtitĂ« e brendshme ndaj “Plakut tĂ« VlorĂ«s”.

Presioni i dyfishtë

Dorëheqja e Ismail Qemalit nuk ishte akt i papritur dhe as rezultat lodhjeje personale. Ajo erdhi si pasojë e një presioni të dyfishtë, të brendshëm dhe të jashtëm.

Nga njëra anë, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit (KNK), përfaqësues i Fuqive të Mëdha, kishte marrë praktikisht në dorë frenat e shtetit shqiptar. Për ta, qeveria e Vlorës ishte tashmë një pengesë për realizimin e projektit të tyre: vendosjen e një principate dhe ardhjen e Princ Vidit në krye të Shqipërisë.

Nga ana tjetĂ«r, brenda vendit po rritej rreziku i pĂ«rçarjes. Esad PashĂ« Toptani kishte krijuar njĂ« qeveri paralele nĂ« DurrĂ«s, tĂ« ashtuquajturĂ«n “PleqĂ«sia e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Mesme”, duke e futur vendin nĂ« njĂ« qorrsokak politik qĂ« kĂ«rcĂ«nonte tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« konflikt tĂ« hapur vĂ«llavrasĂ«s.

Sakrifica për unitetin

Në këtë udhëkryq historik, më 22 janar 1914, Ismail Qemali mori vendimin më të rëndë të jetës së tij politike: ai dha dorëheqjen dhe ia dorëzoi pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit.

Ky nuk ishte njĂ« akt dorĂ«zimi, por njĂ« sakrificĂ« e ndĂ«rgjegjshme politike. Mesazhi i tij i pashkruar ishte i qartĂ«: “Po largohem qĂ« ShqipĂ«ria tĂ« mos copĂ«tohet nga brenda; po hap rrugĂ«n e unitetit, edhe nĂ«se kjo rrugĂ« kalon pa mua.”

Ishte një largim për të shpëtuar shtetin nga vetvetja.

Largimi me dhimbje dhe misioni në mërgim

Pas dorëheqjes, Ismail Qemali u largua nga Shqipëria drejt Evropës. Edhe në mërgim, ai nuk hoqi dorë nga misioni i tij. U kthye në diplomatin e përhershëm të çështjes shqiptare, duke lobuar në kancelaritë evropiane për njohjen dhe mbrojtjen e atij shteti që kishte lindur në Vlorë.

Deri në frymën e fundit, ai mbeti i lidhur me fatin e Shqipërisë, duke ndjekur zhvillimet dhe duke përgatitur pjesëmarrjen në Konferencën e Paqes në Paris.

Një mësim për sot

Dorëheqja e Ismail Qemalit mbetet një nga aktet më të pastra të etikës politike shqiptare. Ai e kuptoi se, kur pushteti personal rrezikon interesin kombëtar, largimi nuk është dobësi, por madhështi.

I zhgënjyer nga vendimet e Fuqive të Mëdha, ai nuk zgjodhi anarkinë, as përplasjen, por rrugën institucionale, duke lënë pas një shembull që rrallë është ndjekur në historinë politike shqiptare.

Fundi i një jete, jo i një ideali

Ismail Qemali vdiq në Peruxhia të Italisë më 1919, në rrethana që ende mbeten të paqarta, teksa po përgatitej të udhëtonte drejt Parisit. Ai vdiq pa pasuri materiale, duke dëshmuar se pasuria e tij e vetme kishte qenë Shqipëria.

Trupi i tij u kthye dhe u varros nĂ« VlorĂ«, ku populli e priti si themeluesin e shtetit – si njeriun qĂ« nuk e braktisi anijen nĂ« mes tĂ« stuhisĂ«, por e la timonin vetĂ«m pasi i kishte dhĂ«nĂ« njĂ« drejtim.

↗

08:25 Dossier/ “Mad Bomber” i Nju Jorkut, historia e George P. Metesky dhe 30 bombave qĂ« terrorizuan qytetin

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« 21 janar 1957, pas gati dy dekadash frike, pasigurie dhe hetimesh tĂ« dĂ«shtuara, policia amerikane i dha fund njĂ« prej sagave mĂ« tĂ« errĂ«ta kriminale tĂ« shekullit XX. George Peter Metesky, i njohur nga shtypi si “Mad Bomber”, u arrestua nĂ« Waterbury, Connecticut, dhe u akuzua pĂ«r vendosjen e mĂ« shumĂ« se 30 bombave artizanale nĂ« qytetin e Nju Jorkut. Arrestimi i tij shĂ«noi fundin e njĂ« epoke terrori urban qĂ« kishte paralizuar njĂ« metropol tĂ« tĂ«rĂ« pĂ«r 16 vjet me radhĂ«.

Historia e Metesky-t nuk fillon me krimin, por me një ndjenjë hakmarrjeje që u shndërrua gradualisht në obsesion. Ai ishte një elektricist dhe mekanik amerikan, punonjës i kompanisë Consolidated Edison, i cili në vitin 1931 pësoi një aksident në punë. Metesky pretendonte se dëmtimi i kishte shkatërruar shëndetin dhe jetën, ndërsa kompania, sipas tij, i kishte mohuar kompensimin e merituar. Nga ky konflikt burokratik dhe ligjor lindi urrejtja që do ta shoqëronte për gjithë jetën.

Bombat e para u shfaqĂ«n nĂ« fillim tĂ« viteve 1940. Ato ishin tĂ« ndĂ«rtuara me kujdes teknik, por shpesh vendoseshin nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« tĂ« shmangnin viktimat masive. MegjithatĂ«, efekti psikologjik ishte i jashtĂ«zakonshĂ«m. Teatrot, terminalet e autobusĂ«ve, bibliotekat, zyrat publike dhe ndĂ«rtesat simbolike u kthyen nĂ« zona ankthi. Çdo çantĂ« e braktisur, çdo zhurmĂ« e pazakontĂ«, shkaktonte panik. Nju Jorku jetonte nĂ«n hijen e njĂ« armiku tĂ« padukshĂ«m.

Metesky nuk ishte një kriminel i zakonshëm. Ai dërgonte letra anonime në polici, media dhe institucione shtetërore, ku shpjegonte motivet e tij dhe paralajmëronte për shpërthime të ardhshme. Gjuha e tij ishte e çuditshme, plot mllef, por edhe e strukturuar, duke lënë të kuptohej se pas bombave fshihej një mendje e organizuar, jo kaotike. Kjo e bëri hetimin edhe më të vështirë: policia kishte të bënte me një njeri që kërkonte vëmendje, por njëkohësisht dinte të fshihej me përpikëri.

PĂ«r vite me radhĂ«, autoritetet dĂ«shtuan ta identifikonin autorin. Rasti u bĂ« njĂ« prej hetimeve mĂ« tĂ« gjata dhe mĂ« tĂ« kushtueshme nĂ« historinĂ« e Nju Jorkut. Zgjidhja erdhi nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pazakontĂ«: pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, policia kĂ«rkoi ndihmĂ«n e njĂ« psikiatri pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar profilin psikologjik tĂ« autorit. Analiza e gjuhĂ«s sĂ« letrave dhe e sjelljes sĂ« “Mad Bomber”-it çoi drejt njĂ« njeriu tĂ« zemĂ«ruar, teknikisht tĂ« aftĂ«, me njĂ« konflikt tĂ« vjetĂ«r pune – dhe kĂ«shtu pista u ngushtua te George Metesky.

Arrestimi i tij në Waterbury ishte i qetë, pothuajse banal. Në shtëpinë e tij u gjetën pjesë bombash, skica teknike dhe dokumente që e lidhën drejtpërdrejt me sulmet. Metesky nuk e mohoi fajin. Përkundrazi, ai e shihte veten si një njeri që po kërkonte drejtësi, jo si një terrorist.

Gjykata e shpalli të papërgjegjshëm penalisht për shkak të gjendjes së tij mendore dhe ai u dërgua në një spital psikiatrik, ku kaloi pjesën më të madhe të jetës. Historia e tij u bë një pikë referimi për kriminologjinë moderne, veçanërisht për përdorimin e profilizimit psikologjik në hetime.

Rasti i George P. Metesky-t mbetet njĂ« kujtesĂ« e frikshme se si njĂ« padrejtĂ«si reale ose e perceptuar mund tĂ« shndĂ«rrohet, me kalimin e kohĂ«s, nĂ« njĂ« cikĂ«l dhune qĂ« terrorizon njĂ« shoqĂ«ri tĂ« tĂ«rĂ«. “Mad Bomber” nuk ishte thjesht njĂ« kriminel i vetĂ«m, por simboli i ankthit urban nĂ« njĂ« epokĂ« kur qytetet amerikane po pĂ«rballeshin me anĂ«n e errĂ«t tĂ« modernitetit.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

13:35 Madison, me Pfeiffer dhe Russell, rikthehet universi i Yellowstone

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Seriali dramatik neo-perëndimor i Taylor Sheridan vjen në Paramount+ 

nga Nicoletta Tamberlich

E nominuara tri herë për çmimin Oscar, Michelle Pfeiffer, 67 vjeçe, dhe i nominuari për Golden Globe, Kurt Russell, 74 vjeç, janë protagonistë dhe producentë ekzekutivë të serialit dramatik neo-perëndimor The Madison, krijuar nga Taylor Sheridan, autori i sagës Yellowstone. Seriali do të ketë premierën në Paramount+ më 14 mars, ndërsa imazhet e para zyrtare janë publikuar tashmë.

Seriali me gjashtĂ« episode ndjek historinĂ« e familjes Clyburn dhe pĂ«rshkruhet si “njĂ« shqyrtim prekĂ«s i pikĂ«llimit dhe i lidhjeve njerĂ«zore brenda njĂ« familjeje nga qyteti i Nju Jorkut, e cila, pas vdekjes sĂ« patriarkut, zhvendoset nĂ« LuginĂ«n e Lumit Madison, nĂ« MontanĂ«n qendrore”.

Rrëfimi premton të jetë vepra më personale dhe intime e Sheridan-it deri më sot. Në qendër është matriarkja e familjes, e interpretuar nga Pfeiffer, e cila udhëheq një kast të pasur ku, përveç Russell-it, bëjnë pjesë Beau Garrett, Elle Chapman, Patrick J. Adams, Amiah Miller, Alaina Pollack, Ben Schnetzer, Kevin Zegers, Rebecca Spence, Danielle Vasinova dhe Matthew Fox.

E përshkruar si një histori e thellë dashurie e rrëfyer përmes dramës familjare, The Madison eksploron tema universale si pikëllimi, qëndrueshmëria dhe transformimi. Në zemër të tregimit qëndron familja Clyburn, e detyruar të rindërtojë jetën pas një humbjeje të dhimbshme. Zhvendosja nga Nju Jorku drejt Luginës së Lumit Madison shndërrohet në pikënisjen e një udhëtimi emocional, ku ndërthuren kujtimet, lidhjet njerëzore dhe mundësitë për një fillim të ri.

NĂ« imazhet e para tĂ« publikuara, Michelle Pfeiffer shfaqet e ulur nĂ« njĂ« karrige lĂ«kundĂ«se prej druri nĂ« verandĂ«, me njĂ« libĂ«r nĂ« duar. Personazhi i saj, Stacy Clyburn, pĂ«rshkruhet si “zemra e familjes”. NĂ« njĂ« tjetĂ«r foto, ajo mban njĂ« filxhan kafeje dhe vesh njĂ« xhaketĂ« tĂ« madhe pune nĂ« mes tĂ« njĂ« fushe. Kurt Russell, nĂ« rolin e Preston Clyburn, shihet i ulur mbi njĂ« trung peme, duke vĂ«shtruar largĂ«sinĂ«, si dhe nĂ« njĂ« skenĂ« peshkimi me Matthew Fox, i njohur pĂ«r rolin e tij nĂ« Lost.

Ben Schnetzer interpreton Van Davis, një sherif i Montanës, i paraqitur në një nga imazhet me jelek, armë, xhinse dhe kapelë sherifi. Seriali është krijuar nga Taylor Sheridan, i cili shërben edhe si producent ekzekutiv përmes kompanisë së tij Bosque Ranch Productions. Producentë ekzekutivë janë gjithashtu David C. Glasser, John Linson, Art Linson, Ron Burkle, Bob Yari, David Hutkin, Christina Voros, Michael Friedman, si dhe vetë Pfeiffer dhe Russell, së bashku me Keith Cox. Voros është njëkohësisht edhe regjisore e serialit. Prodhimi realizohet nga MTV Entertainment Studios dhe 101 Studios, në bashkëpunim me Bosque Ranch.

“The Madison Ă«shtĂ« spiranca perfekte pĂ«r kapitullin e ardhshĂ«m tĂ« universit Yellowstone”, deklaroi Chris McCarthy, bashkĂ«-CEO i Paramount Global dhe president dhe CEO i Showtime dhe MTV Entertainment Studios. Edhe pse seriali kryesor duket se ka pĂ«rmbyllur ciklin e tij, universi Yellowstone vazhdon tĂ« zgjerohet me pararendĂ«se dhe spin-off-e tĂ« reja.

The Madison i bashkohet dy vazhdimeve tĂ« tjera tĂ« Yellowstone: Marshals nĂ« CBS, ku Luke Grimes rikthehet nĂ« rolin e Kayce Dutton, dhe Dutton Ranch (titull i pĂ«rkohshĂ«m) nĂ« Paramount+, me Kelly Reilly dhe Cole Hauser qĂ« rimarrin rolet e Beth Dutton dhe Rip Wheeler. KĂ«to seri pasojnĂ« pararendĂ«set 1883 dhe 1923, kjo e fundit e cila pĂ«rfundoi sezonin e saj tĂ« dytĂ« – me shumĂ« gjasĂ« edhe tĂ« fundit – vitin e kaluar. Saga e pararendĂ«seve do tĂ« vazhdojĂ« mĂ« pas me serinĂ« 1944.

Burimi: ansa.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

12:30 Dossier/ 21 janar 1924 – Vdes Vladimir Lenin, arkitekti i Revolucionit Bolshevik

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 21 janar 1924, në moshën 54-vjeçare, vdiq Vladimir Iliç Lenin, udhëheqësi i Revolucionit Bolshevik dhe themeluesi i shtetit të parë socialist në botë, Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike. Shkaku zyrtar i vdekjes ishte një hemorragji cerebrale, pas një serie goditjesh në tru që e kishin larguar gradualisht nga drejtimi aktiv i vendit.

Lenini, emri i vĂ«rtetĂ« i tĂ« cilit ishte Vladimir Iliç Uljanov, ishte figura qendrore qĂ« ndryshoi rrjedhĂ«n e historisĂ« ruse dhe ndikoi thellĂ«sisht politikĂ«n botĂ«rore tĂ« shekullit XX. NĂ« fillim tĂ« viteve 1890, ai braktisi karrierĂ«n si jurist pĂ«r t’iu pĂ«rkushtuar studimeve marksiste dhe organizimit tĂ« veprimtarisĂ« revolucionare mes punĂ«torĂ«ve dhe intelektualĂ«ve rusĂ«, duke e parĂ« regjimin carist si pengesĂ«n kryesore pĂ«r emancipimin shoqĂ«ror.

NĂ« vitin 1897, Lenini u arrestua nga autoritetet cariste dhe u internua nĂ« Siberi, ku kaloi tre vjet nĂ« mĂ«rgim tĂ« detyruar. Pas lirimit, ai u largua nga Rusia dhe jetoi nĂ« disa vende tĂ« EvropĂ«s PerĂ«ndimore. PikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ«, nĂ« vitin 1903, ai udhĂ«hoqi ndarjen e PartisĂ« Socialdemokrate tĂ« PunĂ«torĂ«ve tĂ« RusisĂ«, duke themeluar fraksionin bolshevik – njĂ« organizatĂ« militante e revolucionarĂ«ve profesionistĂ« qĂ« synonte pĂ«rmbysjen me dhunĂ« tĂ« regjimit carist dhe vendosjen e njĂ« shteti marksist.

Revoltat e vitit 1905 shënuan përpjekjen e parë serioze për ndryshim, por dështuan. Vetëm më 1917, në kushtet e kolapsit ekonomik dhe ushtarak të Rusisë për shkak të Luftës së Parë Botërore, Lenini e pa momentin e përshtatshëm për marrjen e pushtetit. Në mars të atij viti, garnizoni ushtarak i Petrogradit u rebelua, ndërsa Car Nikolla II u detyrua të abdikojë, duke i dhënë fund monarkisë shumë-shekullore ruse.

Lenini u kthye menjĂ«herĂ« nga Zvicra drejt RusisĂ«, duke kaluar pĂ«rmes territorit gjerman – armik nĂ« luftĂ« – dhe mbĂ«rriti nĂ« Petrograd mĂ« 16 prill 1917. VetĂ«m gjashtĂ« muaj mĂ« vonĂ«, nĂ« tetor, bolshevikĂ«t, nĂ«n drejtimin e tij, rrĂ«zuan QeverinĂ« e PĂ«rkohshme dhe morĂ«n pushtetin. Lenini u bĂ« udhĂ«heqĂ«si absolut i vendit, duke vendosur themelet e diktaturĂ«s sĂ« proletariatit.

Megjithatë, konsolidimi i pushtetit bolshevik u përball me rezistencë të ashpër. Lufta civile dhe ndërhyrja e fuqive të huaja vonuan kontrollin e plotë të vendit deri në vitin 1920. Gjatë kësaj periudhe, qeveria e Leninit ndërmori masa radikale: shtetëzoi industrinë, konfiskoi tokat dhe shtypi me forcë kundërshtimin politik. Më 30 dhjetor 1922, u shpall zyrtarisht krijimi i Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS).

Pas vdekjes së tij, trupi i Leninit u balsamua dhe u vendos në një mauzole në Sheshin e Kuq, pranë Kremlinit në Moskë, ku ndodhet edhe sot. Qyteti i Petrogradit u riemërua Leningrad, në nder të udhëheqësit të ndjerë.

PasardhĂ«si i tij nĂ« krye tĂ« Bashkimit Sovjetik u bĂ« bashkĂ«punĂ«tori i afĂ«rt Jozef Stalin. MegjithatĂ«, nĂ« testamentin politik tĂ« lĂ«nĂ« para vdekjes, Lenini kishte shprehur shqetĂ«simin e tij pĂ«r karakterin dhe ambicien e Stalinit, duke paralajmĂ«ruar se pĂ«rqendrimi i pushtetit nĂ« duart e tij mund tĂ« ishte fatal pĂ«r vendin. Ky paralajmĂ«rim u injorua – dhe historia qĂ« pasoi do ta vĂ«rtetonte tragjikisht.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

10:00 Xhorxh Oruelli, anatomia e pushtetit ose roja e fundit e së vërtetës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

U lind më 25 qershor 1903 në Indi, por  vdiq me 21 janar 1950 ne Londër

Nga Leonard Veizi

“TĂ« gjithĂ« kafshĂ«t janĂ« tĂ« barabarta, por disa janĂ« mĂ« tĂ« barabarta se tĂ« tjerat”. Kjo sentencĂ« u ngrit nĂ« pjedestal. Dhe nuk Ă«shtĂ« thjesht cinizĂ«m letrar, por diagnozĂ« e saktĂ« e pushtetit qĂ« pĂ«rdor barazinĂ« si maskĂ« pĂ«r privilegjin


..Ka shkrimtarĂ« qĂ« thjesht i pĂ«rkasin kohĂ«s sĂ« tyre. Por ka dhe tĂ« tjerĂ« qĂ« duken sikur e kanĂ« pĂ«rgjuar tĂ« ardhmen. Xhorxh Oruelli Ă«shtĂ« nga kĂ«ta tĂ« fundit. Ai nuk shkroi pĂ«r tĂ« zbukuruar realitetin, por pĂ«r ta zhveshur atĂ« deri nĂ« kockĂ«, pĂ«r t’i hequr maskat dhe pĂ«r tĂ« treguar fytyrĂ«n e vĂ«rtetĂ« tĂ« pushtetit. NĂ« njĂ« shekull tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m, ku ideologjitĂ« premtuan shpĂ«tim dhe prodhuan kampe, frikĂ« dhe heshtje, Oruelli u bĂ« roja i fjalĂ«s sĂ« lirĂ« dhe i sĂ« vĂ«rtetĂ«s sĂ« pambrojtur.

Fillimet

I lindur si Erik Artur Bler në Motihari të Indisë koloniale, nën hijen e Perandorisë Britanike, ai u rrit në një botë privilegjesh të vogla dhe padrejtësish të mëdha. Që herët, Oruelli e kuptoi se pushteti nuk është vetëm strukturë politike, por gjendje mendore dhe morale. Ky tension mes klasës nga vinte dhe ndjeshmërisë që e shtynte drejt të përjashtuarve u bë nervi i gjithë krijimtarisë së tij.

Përpara se të shndërrohej në shkrimtarin që do të trondiste ndërgjegjen e botës, Oruelli zgjodhi të jetonte në skaje. Si oficer policie në Birmani, ai pa nga brenda mekanizmin e ftohtë të imperializmit dhe mësoi ta urrejë atë pa kthim. Më pas, në Paris dhe Londër, u zhyt me vetëdije në varfëri, në dhomat e ftohta dhe punët poshtëruese, duke kërkuar të kuptonte jo nga librat, por nga përvoja, se çfarë do të thotë të jesh i padukshëm në shoqëri. Ai nuk i vëzhgonte njerëzit nga lartësia morale e intelektualit, por nga brenda, si njëri prej tyre.

Kthesa e madhe erdhi në Spanjë. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të kohës që revolucionin e soditnin nga tryezat e kafeneve, Oruelli mori pushkën dhe shkoi në luftë. Atje, në baltën dhe frikën e Luftës Civile Spanjolle, ai pa tradhtinë më të rëndë të shekullit të njëzetë: idealin revolucionar të gërryer dhe shkatërruar nga vetë ata që flisnin në emër të tij. Aparati stalinist nuk po luftonte vetëm fashizmin, por po zhdukte çdo mendim të lirë brenda së majtës. Prej atij momenti, Oruelli mbeti socialist në bindje, por u bë armik i pamëshirshëm i çdo totalitarizmi. Ai kuptoi se pa lirinë e fjalës, çdo ide, sado fisnike në letër, shndërrohet në vegël shtypjeje. Dhe këtë ai e pasqyroi së paku në dy librat e tij monumental.

“Ferma e KafshĂ«ve”

Kjo e vĂ«rtetĂ« merr formĂ« tĂ« pĂ«rkryer nĂ« “Ferma e KafshĂ«ve”, njĂ« libĂ«r i vogĂ«l nĂ« pamje, por shkatĂ«rrues nĂ« pĂ«rmbajtje. Revolta e kafshĂ«ve kundĂ«r zotit Xhons nis si Ă«ndĂ«rr çliruese dhe pĂ«rfundon si makth. Derrat qĂ« premtojnĂ« barazi pĂ«rfundojnĂ« duke e uzurpuar pushtetin dhe duke rishkruar rregullat sipas interesit tĂ« tyre. Oruelli nuk shkruan thjesht pĂ«r Revolucionin Rus, por pĂ«r çdo revolucion qĂ« harron njeriun nĂ« momentin kur merr pushtetin. Ndryshimi i urdhĂ«resave nĂ« murin e fermĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« nga skenat mĂ« tĂ« frikshme tĂ« letĂ«rsisĂ« moderne, sepse aty vritet kujtesa, dhe pa kujtesĂ«, e vĂ«rteta nuk ka mĂ« mbrojtje. Fjalia e fundit, se tĂ« gjithĂ« janĂ« tĂ« barabartĂ« por disa mĂ« tĂ« barabartĂ« se tĂ« tjerĂ«t, nuk Ă«shtĂ« satirĂ«. ËshtĂ« epitafi i çdo utopie tĂ« tradhtuar.

“1984”

NĂ«se “Ferma e KafshĂ«ve” Ă«shtĂ« shikim pas, “1984” Ă«shtĂ« shikim drejt humnerĂ«s qĂ« na pret. I shkruar nĂ« vetminĂ« e ishullit Jura, ndĂ«rsa trupi i autorit po shuhej nga tuberkulozi, ky roman nuk Ă«shtĂ« fantazi, por paralajmĂ«rim. NĂ« botĂ«n e 1984 pushteti nuk mjaftohet me bindjen e trupit. Ai kĂ«rkon nĂ«nshtrimin e mendjes. VĂ«llai i Madh nuk Ă«shtĂ« njeri, por prani e pĂ«rhershme. Gjuha e Re nuk Ă«shtĂ« thjesht reformĂ« gjuhĂ«sore, por projekt pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar mendimin. Mendimi i DyfishtĂ« Ă«shtĂ« dhuna mĂ« e rafinuar, sepse e detyron individin tĂ« gĂ«njejĂ« veten dhe ta quajĂ« kĂ«tĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«.

Fundin e romanit Oruelli e bën qëllimisht të padurueshëm. Uinston Smithi nuk vdes hero. Ai thyhet. Ai dorëzohet. Ai mëson ta dojë pushtetin që e ka shkatërruar. Kjo është fitorja absolute e tiranisë dhe frika më e madhe e Oruellit për fatin e njeriut modern.

Stili i tij është i zhveshur, i ftohtë, pa zbukurime. Oruelli besonte se një fjali e qartë është akt rezistence. Ai e dinte se propaganda fillon aty ku gjuha humbet kuptimin. Prandaj shkroi thjesht, drejt dhe pa alibi estetike. Për të, të shkruarit mirë ishte një dritare e pastër dhe jo një perde për të fshehur të vërtetën.

Xhorxh Oruell, ka shkruar 9 libra, dy përmbledhje me ese të shkurtra dhe disa qindra recensione dhe artikuj publicistikë për gazetat e kohës.

Epilog

Sot, në epokën e lajmeve të rreme, survejimit dixhital dhe rishkrimit të pandërprerë të historisë, Oruelli nuk lexohet si klasik, por si bashkëkohës i rrezikshëm. Ai na mëson të dyshojmë, të ruajmë fjalën dhe të mos pranojmë kurrë që dy plus dy të bëjnë pesë, sado fort ta kërkojë pushteti.

Në këtë kuptim, Xhorxh Oruelli nuk është thjesht shkrimtar. Ai është roja e fundit e së vërtetës në një botë që vazhdon të ketë frikë prej saj.

↗

08:20 “A Knight of the Seven Kingdoms” – kjo Ă«shtĂ« “Game of Thrones”-i qĂ« na duhet tani

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Bota reale Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e keqe se Westeros-i – ndaj pse tĂ« mos e lejoni kĂ«tĂ« histori tĂ« ngrohtĂ« pĂ«r njĂ« tĂ« pafavorizuar dhe shĂ«rbĂ«torin e tij pothuaj eterik tĂ« bĂ«het streha juaj e sigurt

Lucy Mangan


“Zoti i bekoftĂ« çorapet e tyre tĂ« vogla prej pambuku!” nuk Ă«shtĂ« njĂ« reagim qĂ« zakonisht e lidhim me banorĂ«t e Westeros-it, tokĂ«s sĂ« pĂ«rgjakshme, tĂ« dhunshme, incestuoze dhe shpesh tĂ« degjeneruar tĂ« serialit Game of Thrones. Por protagonistĂ«t e dashur tĂ« spin-off-it mĂ« tĂ« fundit tĂ« kĂ«saj franshize, A Knight of the Seven Kingdoms, e meritojnĂ« plotĂ«sisht.

Emrat e tyre, ashtu si nĂ« novelat e George R R Martin mbi tĂ« cilat bazohet seriali, janĂ« Dank – shkurt pĂ«r Ser Dankani i GjatĂ« – dhe Eg. Danku (Peter Claffey, njĂ« ish-lojtar i regbisĂ« irlandeze, i gjatĂ« sa duhet pĂ«r rolin, i parĂ« sĂ« fundi nĂ« Bad Sisters) ishte shĂ«rbĂ«tor i njĂ« kalorĂ«si endacak, jo fisnik, Ser Arlani i Pennitriut (Danny Webb), i cili e mori djalin nĂ«n kujdesin e tij, por nuk ia doli kurrĂ« ta shpallte zyrtarisht kalorĂ«s para se tĂ« vdiste. Takimi ynĂ« i parĂ« me Dankun Ă«shtĂ« teksa ai varros mentorin e tij nĂ«n njĂ« lis tĂ« vjetĂ«r dhe merr armĂ«t pĂ«rballĂ« njĂ« deti telashesh qĂ« po pĂ«rgatiten ta pĂ«rpijnĂ«. Danku Ă«shtĂ« njĂ« shpirt i thjeshtĂ« – shumĂ« i thjeshtĂ«, do tĂ« thoshin disa. Mund tĂ« duket si njĂ« Xhek Riçer mesjetar, por nga brenda Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« si njĂ« labrador i zellshĂ«m dhe i hutuar – dhe niset tĂ« gjejĂ« njĂ« zotĂ«ri tĂ« cilit mund t’i shĂ«rbejĂ« si kalorĂ«s endacak.

PĂ«r fat tĂ« mirĂ«, njĂ« nga ndalesat e tij tĂ« hershme Ă«shtĂ« njĂ« han, ku futet nĂ« orbitĂ«n e fĂ«mijĂ«s tullac, me pamje pothuaj qiellore dhe inteligjencĂ« endacake, Egut (Dexter Sol Ansell, njĂ« prani e fuqishme nĂ« ekran brenda njĂ« trupi tĂ« vogĂ«l, jashtĂ«zakonisht magjepsĂ«s pĂ«r t’u parĂ«). Egu i ofron tĂ« bĂ«het shĂ«rbĂ«tori i Dankut (“Duket sikur ke mĂ« shumĂ« nevojĂ« pĂ«r mua”) dhe kĂ«shtu, i pafavorizuari dhe “kĂ«lyshi” i pafavorizuar nisen nĂ«pĂ«r rrugicat e pasme tĂ« Westeros-it, njĂ«qind vjet para Game of Thrones, me TargarienĂ«t nĂ« Fronin e Hekurt dhe disa mbiemra tĂ« njohur qĂ« qarkullojnĂ« diku tjetĂ«r, drejt njĂ« turneu kalorĂ«sish qĂ« mund t’i sjellĂ« Dankut fitoren dhe mentorin qĂ« i duhet.

NĂ« termat e universit Game of Thrones, A Knight of the Seven Kingdoms Ă«shtĂ« njĂ« bagatelĂ«. NĂ«se House of the Dragon lindi nga dĂ«shira pĂ«r tĂ« shuar zemĂ«rimin e fansave pĂ«r fundin e serialit origjinal – apo sezonin e fundit, apo sezonet e fundit, diskutim qĂ« mund tĂ« vazhdojĂ« derisa edhe Xhon Snou tĂ« mĂ«rzitet pĂ«r vdekje – duke mbajtur gjallĂ« oreksin pĂ«r mĂ« shumĂ« derisa GRRM tĂ« pĂ«rfundonte kryeveprĂ«n e tij, kjo ofertĂ« e re duket krejt ndryshe. ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r shpresat tona kolektive pĂ«r dy librat e mbetur tĂ« sagĂ«s, mĂ« mirĂ« tĂ« mos ndalemi gjatĂ«.

NjĂ« nga dallimet mĂ« tĂ« dukshme Ă«shtĂ« se, ndĂ«rsa Game of Thrones digjte ngjarjet me shpejtĂ«sinĂ« e zjarrit tĂ« gjelbĂ«r tĂ« Maester Paicelit mbi flotĂ«n e Stanisit, nĂ« AKotSK ndodh shumĂ« pak nĂ« episodin mesatar, i cili zgjat rreth 30 minuta, jo njĂ« orĂ« tĂ« plotĂ« dhe tĂ« rĂ«ndĂ« si pararendĂ«si i tij. KĂ«tu jemi pĂ«r miqĂ«sinĂ« qĂ« po lind mes kalorĂ«sit dhe shĂ«rbĂ«torit, edhe pse nuk Ă«shtĂ« gjithmonĂ« e qartĂ« – duke pasur parasysh njohuritĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« Egut pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si funksionon bota krahasuar me Dankun e dashur – se kush Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« mĂ«suesi e kush nxĂ«nĂ«si. Jemi kĂ«tu edhe pĂ«r njĂ« investim emocional te ky dyshe, diçka qĂ« do tĂ« kishte qenĂ« krejt marrĂ«zi ta bĂ«nim me personazhet e Game of Thrones sapo pamĂ« çfarĂ« i bĂ«nĂ« Ned Starkut.

Nuk Ă«shtĂ« tamam material pĂ«r fillestarĂ«. Ka shumĂ« sharje, shumĂ« tortura krijuese – megjithĂ«se mĂ« shpesh pĂ«rshkruhen grafikisht sesa tregohen me detaje tĂ« plota, siç ishte tradita – si dhe pak lakuriqĂ«si mashkullore ballore që  ngre disa pikĂ«pyetje. MĂ« vonĂ« ka edhe njĂ« episod aq tĂ« mbushur me gjak saqĂ« seriali nuk mund tĂ« shfaqet pa mbikĂ«qyrje pĂ«r fĂ«mijĂ« qĂ« nuk janĂ« Eg. Por, nĂ« tĂ«rĂ«si, Ă«shtĂ« shumĂ«, shumĂ« mĂ« i butĂ« se Game of Thrones apo House of the Dragon. NĂ« vend tĂ« organeve tĂ« prera, kemi Dankun qĂ« pĂ«rplaset me trarĂ« dyersh. NĂ« vend tĂ« DasmĂ«s sĂ« Kuqe, tĂ« Purpurt apo tĂ« SansĂ«s, kemi netĂ« mesatarisht tĂ« dehura nĂ« hane. NĂ« vend tĂ« bijve tĂ« shĂ«rbyer nĂ« byrekĂ«, kemi – pĂ«r fat tĂ« mirĂ« – asnjĂ« bir tĂ« shĂ«rbyer nĂ« byrekĂ«. ËshtĂ« shumĂ« mĂ« qetĂ«suese. Dhe nuk ka Ramsi Bolton, pĂ«rveçse nĂ« makthet tuaja.

Kjo tĂ« bĂ«n tĂ« pyesĂ«sh se kush Ă«shtĂ« publiku i synuar. Jo fĂ«mijĂ«t, tĂ« cilĂ«t ndoshta do tĂ« ngroheshin me kĂ«tĂ« histori tĂ« njĂ« tĂ« rrituri tĂ« ngathĂ«t qĂ« shpĂ«tohet herĂ« pas here nga fĂ«mija i mençur qĂ« i rri pas. Jo fansat e fantazisĂ« epike qĂ« presin me padurim kapitullin tjetĂ«r tĂ« A Song of Ice and Fire – edhe pse dragonjtĂ« ekzistojnĂ« ende nĂ« kujtesĂ«n e gjallĂ«, kjo epokĂ« e hershme e Westeros-it Ă«shtĂ« e lirĂ« nga magjia dhe sorceria. Dhe ndonĂ«se seriali prek çështje mĂ« tĂ« mĂ«dha, si korrupsioni i pafajĂ«sisĂ« apo tĂ« mirat dhe tĂ« kĂ«qijat e mendĂ«sisĂ« feudale, nuk zhytet thellĂ« nĂ« to dhe as nuk mban peshĂ« tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr njĂ« audiencĂ« tĂ« gjerĂ« jashtĂ« fansave tĂ« zjarrtĂ« tĂ« GRRM-sĂ«.

Por ndoshta pikĂ«risht fakti qĂ« nuk do ta vĂ«rĂ« botĂ«n nĂ« flakĂ« – as fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« brenda serialit, as metaforikisht jashtĂ« tij – Ă«shtĂ« thelbi. Bota reale tashmĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« tepĂ«r e ngjashme me Westeros-in qĂ« ne tĂ« pĂ«rballojmĂ« edhe mĂ« shumĂ«. Toka e dhunĂ«s legjendare Ă«shtĂ« kthyer nĂ« hapĂ«sirĂ«n tonĂ« tĂ« sigurt. Ne tĂ« gjithĂ« jemi Danku, qĂ« thjesht shpresojmĂ« pĂ«r mbrojtje, qoftĂ« edhe nga diçka aq e brishtĂ« sa njĂ« Eg.

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

13:30 Dossier/ A po luftojnë ende gratë në vijën e parë? Nga heroina e Luftës së Dytë Botërore te luftërat e sotme

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në pamjet që vijnë nga lufta mes Rusisë dhe Ukrainës, një gjë bie menjëherë në sy: mungesa pothuajse totale e grave në vijën e parë të frontit. Kjo heshtje vizuale është domethënëse, sidomos nëse krahasohet me historinë e shekullit XX, kur në Luftën e Dytë Botërore Bashkimi Sovjetik jo vetëm që rekrutoi gra, por i vendosi ato masivisht në role luftarake direkte. Pyetja lind natyrshëm: pse gratë, që dikur luftuan, sot rrallë shihen në fushëbetejë?

Gratë sovjetike në luftë: një precedent historik unik

GjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, rreth njĂ« milion gra sovjetike u rekrutuan nĂ« UshtrinĂ« e Kuqe. Ato shĂ«rbyen si snajpere, pilote bombarduese, tankeiste, mitraloziere, infermiere nĂ« vijĂ«n e parĂ« dhe madje si komandante njĂ«sish. Regjimentet femĂ«rore sovjetike – pĂ«rfshirĂ« famĂ«keqet pilote tĂ« quajtura nga gjermanĂ«t “Shtrigat e NatĂ«s” – u bĂ«nĂ« pjesĂ« e mitologjisĂ« sĂ« rezistencĂ«s kundĂ«r nazizmit.

Ky mobilizim masiv nuk ishte thjesht rezultat i mungesës së burrave. Ai lidhej ngushtë me ideologjinë sovjetike të barazisë gjinore dhe me nevojën ekzistenciale të shtetit: lufta ishte për mbijetesë dhe çdo burim njerëzor duhej aktivizuar. Në atë kontekst, gruaja-soldate nuk ishte përjashtim, por domosdoshmëri.

Luftërat moderne dhe zhdukja e grave nga fronti

NĂ« konfliktet e sotme, pĂ«rfshirĂ« luftĂ«n Rusi–UkrainĂ«, gratĂ« janĂ« tĂ« pranishme nĂ« ushtri, por kryesisht nĂ« role mbĂ«shtetĂ«se: logjistikĂ«, mjekĂ«si, inteligjencĂ«, komunikim apo administratĂ«. Ato rrallĂ« vendosen nĂ« njĂ«sitĂ« qĂ« pĂ«rballen drejtpĂ«rdrejt me armikun.

Nuk ka një deklaratë zyrtare që ta shpjegojë këtë zgjedhje, por arsyeja kryesore lidhet me opinionin publik. Shoqëritë moderne, të ekspozuara vazhdimisht ndaj imazheve të luftës përmes mediave dhe rrjeteve sociale, e përjetojnë ndryshe dhunën. Pamjet e grave të vrara, të plagosura ose të kapura nga armiku prodhojnë një tronditje morale shumë më të fortë sesa humbjet mashkullore. Një reagim i tillë do të minonte mbështetjen publike për luftën dhe do të krijonte presion politik mbi qeveritë.

Në këtë kuptim, përjashtimi i grave nga fronti nuk është domosdoshmërisht shenjë respekti, por një llogaritje cinike politike.

Shembulli amerikan: luftë pa front të qartë

Kjo u vu re qartë edhe në luftërat amerikane në Irak dhe Afganistan. Edhe pse këto konflikte nuk kishin një vijë fronti klasike dhe disa gra me uniformë u përfshinë drejtpërdrejt në luftime, ekspozimi i tyre u kufizua qëllimisht. Prania e grave në role luftarake ekzistonte, por rrallë u theksua apo u bë pjesë e narrativës publike të luftës.

Kurdistani: përjashtimi që konfirmon rregullin

NjĂ« pĂ«rjashtim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m Ă«shtĂ« Kurdistani, ku luftĂ«taret femra janĂ« jo vetĂ«m tĂ« pranishme, por edhe tĂ« promovuara hapur. NjĂ«sitĂ« e grave kurde, veçanĂ«risht ato qĂ« luftuan kundĂ«r ISIS-it, u shndĂ«rruan nĂ« simbol ndĂ«rkombĂ«tar. Arsyeja nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m ushtarake, por thellĂ«sisht politike dhe simbolike: udhĂ«heqĂ«sit kurdĂ« synojnĂ« t’i tregojnĂ« opinionit publik perĂ«ndimor se shoqĂ«ria e tyre mbĂ«shtet barazinĂ« gjinore dhe emancipimin e grave.

Në këtë rast, figura e gruas-luftëtare shërben si armë propagandistike po aq sa si forcë ushtarake.

Nga domosdoshmëria te perceptimi

Historia tregon se gratë luftojnë kur shoqëritë nuk kanë zgjidhje tjetër, si në Bashkimin Sovjetik gjatë Luftës së Dytë Botërore. Sot, megjithëse teknologjia dhe profesionalizimi i ushtrive e bëjnë të mundur përfshirjen e tyre në çdo rol, barrierat janë më shumë kulturore dhe politike sesa fizike.

GratĂ« nuk mungojnĂ« nĂ« luftĂ«rat moderne sepse nuk munden tĂ« luftojnĂ«, por sepse shoqĂ«ritĂ« tona nuk duan t’i shohin duke vdekur. Kjo dilemĂ« – mes barazisĂ« reale dhe ndjeshmĂ«risĂ« publike – mbetet njĂ« nga paradokset mĂ« tĂ« forta tĂ« luftĂ«s nĂ« shekullin XXI.

Mbështetur mbi shkrimin e Luigi Grassia të botuar nga Focus Storia/ Përgatiti: L.Veizi

↗

12:30 Një kast i mbushur me yje, nga Cruise te Streep, për komeditë e vitit 2026

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Hollivudi rikthehet te humori me aktorĂ« tĂ« “live action”, me Kidman, Bullock dhe Demi Moore.

nga Francesca Pierleoni

NĂ« njĂ« botĂ« ku alarmet globale vazhdojnĂ« tĂ« shtohen dhe fati i kinemasĂ« nĂ« sallĂ« bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« i paqartĂ«, Hollivudi nuk e lĂ« pas dore humorin dhe nĂ« vitin 2026 u ofron shikuesve njĂ« listĂ« tĂ« pasur komedish me aktorĂ« “live action” (shpesh tĂ« pĂ«rziera me zhanre tĂ« tjera), ku shumĂ« yje rikthehen nĂ« plan tĂ« parĂ«: nga Tom Cruise te Demi Moore, nga Meryl Streep te Nicole Kidman.

Ai ka debutuar tashmĂ« nĂ« SHBA nĂ« vitin 2025 – aq sa renditet ndĂ«r filmat mĂ« tĂ« vlerĂ«suar tĂ« sezonit, me shanse tĂ« mĂ«dha pĂ«r nominime Oscar – por Marty Supreme, tragjikomedia e zezĂ« e Josh Safdie-t me protagonist TimothĂ©e Chalamet, nĂ« rolin e njĂ« talenti tĂ« paparashikueshĂ«m dhe tĂ« paskrupullt tĂ« ping-pongut nĂ« SHBA-nĂ« e viteve 1950, do tĂ« mbĂ«rrijĂ« nĂ« Itali mĂ« 22 janar.

ËshtĂ« njĂ« histori e frymĂ«zuar nga jeta e njĂ« lojtari real dhe karizmatik ping-pongu nga Nju Jorku, Marty Reisman. Mes titujve tĂ« shumtĂ«, mĂ« 12 shkurt mbĂ«rrin Pillion i Harry Lighton, fitues i çmimit Un Certain Regard pĂ«r Skenarin mĂ« tĂ« MirĂ« nĂ« KanĂ« 2025. I pĂ«rshkruar si “njĂ« komedi romantike BDSM” (akronim qĂ« pĂ«rfshin praktikat e lidhjes dhe disiplinĂ«s, dominimit/nĂ«nshtrimit dhe sadomazokizmit, red.), filmi ka nĂ« rolin kryesor Alexander SkarsgĂ„rd si Ray, udhĂ«heqĂ«s karizmatik i njĂ« grupi motoristĂ«sh, i cili zhvillon njĂ« marrĂ«dhĂ«nie BDSM me Colin (Harry Melling), njĂ« djalĂ« i turpshĂ«m dhe introvert, nĂ« rolet pĂ«rkatĂ«se tĂ« “mjeshtrit” dhe tĂ« nĂ«nshtruarit tĂ« pĂ«rkushtuar.

NdĂ«r titujt mĂ« tĂ« pritur tĂ« vitit Ă«shtĂ« edhe Digger, nga regjisori fitues i çmimit Oscar Alejandro G. Iñårritu: njĂ« komedi “me pĂ«rmasa katastrofike”, siç paralajmĂ«ron posteri. NĂ« film, Tom Cruise luan Digger Rockwell, njeriun mĂ« tĂ« fuqishĂ«m nĂ« botĂ«, i cili nis njĂ« mision pĂ«r tĂ« provuar veten si shpĂ«timtar i njerĂ«zimit, pĂ«rpara se katastrofa qĂ« ai vetĂ« shkakton tĂ« shkatĂ«rrojĂ« gjithçka. Dalja nĂ« SHBA parashikohet pĂ«r tetor dhe ka shumĂ« gjasa tĂ« paraprihet nga njĂ« premierĂ« nĂ« njĂ« festival tĂ« madh filmi (Venecia duket favoritja kryesore).

Njëzet vjet pas filmit kult Djalli vesh Prada, adaptimi i bestsellerit të Lauren Weisberger, rikthehet rivaliteti mes perandoreshës së pamëshirshme të botës së modës, Miranda Priestly (e frymëzuar nga Anna Wintour dhe e bërë ikonë nga Meryl Streep), dhe ish-asistenteve të saj, tashmë kundërshtare: Andy Sachs (Anne Hathaway) dhe Emily Charlton (Emily Blunt). Fusha e betejës është Djalli vesh Prada 2 (del më 29 prill), sërish me regji nga David Frankel, bazuar në romanin vijues Revenge Wears Prada: The Devil Returns.

NjĂ« kapitull i ri, 28 vjet pas filmit tĂ« parĂ« (i publikuar nĂ« Itali me titullin Practical Magic), sjell rikthimin e motrave shtriga Gillian dhe Sally Owens, tĂ« interpretuara nga Nicole Kidman dhe Sandra Bullock, nĂ« pĂ«rzierjen komedi–dramë–fantazi Practical Magic 2, me regji nga fituesja e Oscar-it Susanne Bier, nĂ« kinema nga 17 shtatori.

Aventurat familjare të mbushura me humor të lehtë dhe ndjenja të mira, me protagonistë Robert De Niro dhe Ben Stiller, vazhdojnë me Meet the Parents (titulli italian ende i përkohshëm). Risia kryesore është Ariana Grande në rolin e Olivia-s, e dashura e re e Henry Focker (Skyler Gisondo), e papëlqyer nga babai i tij, Greg (Stiller).

Glen Powell interpreton Becket në thrillerin me elemente komedie të zezë të John Patton Ford, How to Make a Killing: një anëtar i mohuar që në lindje i një familjeje jashtëzakonisht të pasur, i cili vendos të marrë atë që mendon se i takon, me çdo mjet të nevojshëm. Robert Pattinson dhe Zendaya luajnë një çift të sapomartuarish që zbulojnë të vërteta të papritura për njëri-tjetrin vetëm pak ditë para dasmës, në komedinë romantike të Kristoffer Borgli-t, The Drama.

KomeditĂ« fantastiko-shkencore janĂ« po ashtu nĂ« rritje: nga Good Luck, Have Fun, Don’t Die e Gore Verbinski-t, me Sam Rockwell nĂ« rolin e njĂ« burri nga e ardhmja qĂ« rekruton miqtĂ« e tij nĂ« njĂ« restorant tĂ« Los Angeles-it tĂ« sotĂ«m pĂ«r tĂ« luftuar kundĂ«r njĂ« entiteti keqdashĂ«s tĂ« inteligjencĂ«s artificiale, te I Love Boosters i Boots Riley-t, ku Demi Moore luan nĂ« historinĂ« e njĂ« bande hajdutĂ«sh dyqanesh qĂ« pĂ«rballen me njĂ« figurĂ« tĂ« pamĂ«shirshme tĂ« botĂ«s sĂ« modĂ«s.

Saga e komedisë aventureske Jumanji rikthehet me një kapitull të ri, ende pa titull, nga Jake Kasdan, ku ekipi i udhëhequr nga Dwayne Johnson përballet me sfida të reja. Së fundmi, komeditë horror janë gjithashtu të shumta, përfshirë Til Death Do Us Part 2 të Matt Bettinelli-Olpin dhe Tyler Gillett, ku Grace (Samara Weaving), pasi mbijeton lojën vdekjeprurëse që i kushton jetën burrit dhe vjehrrve të saj, kthehet në shënjestër të disa prej familjeve më të fuqishme dhe të pasura në planet.

Pa harruar parodinë e zhanrit Scary Movie 6, nga Michael Tiddes, me Regina Hall dhe Anna Faris.

Burimi: ansa.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:00 Eta Xhejms, diva me zërin e thellë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
Eta Xhejms u lind më 25 janar 1938 në dhe vdiq po në janar, në datën 20 të vitit 2012, në moshën 74 vjeçare.
Nga Leonard Veizi
Emri i saj rezonon thellësisht në peizazhin e gjerë të muzikës bluz. Kishte një timbër të rrallë dhe vazhdon të konsiderohet si një nga këngëtaret më dinamike të muzikës. Zotëronte një fuqi vokale emocionuese që mund të kalonte kufijtë, duke depërtuar në zemrat e dëgjuesve. I thellë dhe tokësor zëri i saj kapërceu hendekun mes ritmit të bluzit dhe rock and roll-it. Trashëgimia dhe ndikimi i saj në muzikë mbeten të gjalla shumë kohë pasi zëri i saj është shuar. Pavarësisht nëse këndoi për trishtimin apo gëzimin, ajo u bë mbretëresha e pazëvendësueshme të dhimbjes dhe dashurisë në çdo melodi. E megjithëse ishte ndër këngëtaret femra më të vlerësuara dhe me ndikim ajo nuk arriti dot një sukses të të jashtëzakonshëm mbarëpopullor.
Nisja
Janari shënon datën e lindjes dhe të vdekjes së saj, sepse doli në jetë më 25 janar 1938 në dhe vdiq po në janar, vetëm se në datën 20 të vitit 2012. Ishte 74 vjeç, dhe vuajti nga një koleksion sëmundjesh.
E njohur profesionalisht si Eta Xhejms zyrtarisht ajo quhej Xhejmsata Houkins. U lind nga një nënë 14 vjeçare dhe nuk e njohu kurrë babanë e saj.
Gjatë jetës dinamike u përball me një numër problemesh personale, duke përfshirë varësinë ndaj heroinës, abuzimin e rëndë fizik dhe burgosjen. Por kjo ishte Eta.
Karriera
Si një këngëtare amerikane interpretoi në zhanre të ndryshme, duke përfshirë gospel, blues, jazz, R&B, rock and roll dhe soul. Në moshën 5-vjeçare, me inkurajimin e nënës së saj, nisi të këndoj në korin e kishës dhe në radio. Në moshën 12 vjeçarë krijoi një grup prej tre vajzash.
E filloi karrierĂ«n nĂ« vitin 1954, dhe fitoi famĂ« me hite si “The Wallflower”, “At Last”, “Tell Mama”, “Something’s Got a Hold on Me”, dhe “I’d Rather Go Blind”.
Por talenti e EtĂ«s nuk ishte i rezervuara vetĂ«m pĂ«r balada tĂ« fuqishme. Ajo dinte tĂ« tundte muret e njĂ« shtĂ«pie dhe kĂ«tĂ« e bĂ«ri me kĂ«ngĂ« tĂ« tilla si “Something’s Got a Hold On Me” nĂ« 1962, “In The Basement” nĂ« 1966 dhe “I’d Rather Go Blind” nĂ« 1968.
Puna e Xhejms fitoi vëmendje pozitive nga kritikët si dhe nga fansat.
Qasja e saj si ndaj këngës ashtu si dhe ndaj jetës ishte një angazhim i egër, shpesh i dëshpëruar që përfshinte dhunën, varësinë nga droga, grabitjen e armatosur dhe sjelljen shumë kapriçioze. Xhejms këndoi me dhimbje dhe një uri emocionale të pashoqe. Egërsia e zërit të saj dokumentoi një fëmijë të lënë pas dore, një grua që hynte vazhdimisht në marrëdhënie të këqija dhe një artiste që tërbohej kundër një shoqërie që e kishte diskriminuar në mënyrë rutinore.
Ajo shkroi disa këngë të mëdha që i këndoi po vet. Zëri i saj, i cili mund të kalonte brenda një çasti nga i butë në të egër, frymëzoi këngëtaret si Emi Uajnhaus dhe Adele.
Eta Xhejms ishte një yll, por me sa duket e vendosur në vetëshkatërrim.
KĂ«nga “Tell Mama’s”, njĂ« baladĂ« e mprehtĂ«, e dhimbshme e humbjes dhe xhelozisĂ«, tani qĂ«ndron si regjistrimi mĂ« i famshĂ«m i Eta Xhejms dhe njĂ« nga klasiket e muzikĂ«s shpirtĂ«rore.
Çmimet
Ajo fitoi tre çmime “Grammy” pĂ«r albumet e saj dhe 17 Çmime tĂ« MuzikĂ«s Blues. U pĂ«rfshi nĂ« “Rock and Roll Hall of Fame” nĂ« 1993, “Grammy Hall of Fame” nĂ« 1999, dhe “Blues Hall of Fame” nĂ« 2001. Ajo gjithashtu mori njĂ« çmim Grammy pĂ«r arritje jetĂ«sore nĂ« 2003.
Revista “Rolling Stone” e renditi Eta Xhejms nĂ« vendin e 22-tĂ« nĂ« listĂ«n e 100 kĂ«ngĂ«tarĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave. Por ajo u rendit nga “Rolling Stone” gjithashtu nĂ« vendin e 62-tĂ« nĂ« listĂ«n e 100 artistĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave. Lista e Billboard-it e vitit 2015 me “35 ArtistĂ«t mĂ« tĂ« mĂ«dhenj R&B tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave” pĂ«rfshinte gjithashtu Eta Xhejms.
“Rock and Roll Hall of Fame” e cilĂ«soi atĂ« “njĂ« nga zĂ«rat mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« shekullit tĂ« saj”
Me veprime sugjestive skenike, Xhejms vazhdoi tĂ« performonte dhe tĂ« regjistronte deri nĂ« vitet 1990. GjithmonĂ« plot shpirt, zĂ«ri i saj i jashtĂ«zakonshĂ«m u shfaq me efekt tĂ« madh nĂ« publikimet e fundit, duke pĂ«rfshirĂ« “Blue Gardenia”, e cila u ngjit nĂ« krye tĂ« tabelĂ«s sĂ« xhazit Billboard.
Epilogu
NĂ« vitin 2003, Xhejms iu nĂ«nshtrua njĂ« operacioni “bypass gastrik” dhe humbi mbi 90 kilogramĂ«. RĂ«nia drastike e peshĂ«s pati njĂ« ndikim nĂ« zĂ«rin e saj. Dhe siç tha ajo pĂ«r revistĂ«n “Ebony”. “UnĂ« mund tĂ« kĂ«ndoj mĂ« poshtĂ«, mĂ« lart dhe mĂ« fort”
Ndërsa hyri në të 70-at, nisi të luftonte me probleme shëndetësore. Ajo u shtrua në spital në vitin 2010 për një infeksion gjaku, së bashku me sëmundje të tjera. Më vonë u zbulua se këngëtarja legjendare vuante nga demenca dhe po merrte trajtim për leuçeminë.
Eta Xhejms publikoi albumin e saj tĂ« fundit nĂ« studio, “The Dreamer”, nĂ« nĂ«ntor 2011, i cili mori komente pozitive. Disa javĂ« mĂ« vonĂ«, mjeku njoftoi se kĂ«ngĂ«tarja ishte e sĂ«murĂ« pĂ«rfundimisht.
Eta Xhejms vdiq në shtëpinë e saj në Riverside, Kaliforni, më 20 janar 2012.
Autobiografia e saj, “Rage to Survive” e shkruar dhe me ndihmĂ«n e David Ritz, u botua nĂ« vitin 1995.

↗

08:20 Histori/ “E Shtuna e ZezĂ«â€ nĂ« Baku: Janari i pĂ«rgjakshĂ«m qĂ« tronditi Azerbajxhanin dhe Bashkimin Sovjetik

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

NĂ« janar tĂ« vitit 1990, Azerbajxhani u bĂ« njĂ« nga skenat mĂ« tĂ« dhunshme tĂ« shpĂ«rbĂ«rjes sĂ« Bashkimit Sovjetik. Ajo qĂ« nisi si njĂ« lĂ«vizje masive protestash kundĂ«r pushtetit sovjetik dhe pĂ«r pavarĂ«si kombĂ«tare, pĂ«rfundoi nĂ« njĂ« nga episodet mĂ« tĂ« errĂ«ta tĂ« historisĂ« sĂ« vonĂ« tĂ« rajonit: ngjarjet e njohura si “E Shtuna e ZezĂ«â€ ose “Masakra e Janarit”.

NĂ« fund tĂ« viteve ’80, Perestrojka dhe Glasnost-i i nisur nga Mihail Gorbaçovi kishin dobĂ«suar kontrollin qendror tĂ« MoskĂ«s mbi republikat sovjetike. NĂ« Azerbajxhan, kjo periudhĂ« u shoqĂ«rua me rritjen e ndjenjave nacionaliste, pakĂ«naqĂ«si tĂ« thella ekonomike dhe tensione tĂ« forta etnike, veçanĂ«risht pĂ«r shkak tĂ« konfliktit tĂ« Nagorno-Karabakut me ArmeninĂ«. Fronti Popullor i Azerbajxhanit u shndĂ«rrua nĂ« forcĂ«n kryesore opozitare, duke kĂ«rkuar reforma radikale dhe, gjithnjĂ« e mĂ« hapur, shkĂ«putjen nga Bashkimi Sovjetik.

Në këtë klimë të ndezur politike, në fillim të janarit 1990 shpërthyen protesta masive në Baku dhe qytete të tjera. Demonstratat, fillimisht paqësore, morën shpejt një karakter të dhunshëm, ndërsa autoritetet sovjetike humbnin kontrollin mbi situatën. Në Moskë, udhëheqja e Kremlinit e pa zhvillimin e ngjarjeve si një kërcënim serioz për integritetin e Bashkimit Sovjetik dhe vendosi të reagojë me forcë.

Natën mes 19 dhe 20 janarit 1990, trupat e Ushtrisë Sovjetike, njësi të Ministrisë së Brendshme dhe forca speciale hynë në Baku. Pa paralajmërim të qartë për popullsinë dhe në kushtet e një gjendjeje të jashtëzakonshme të shpallur de facto, tanket dhe automjetet e blinduara përshkuan rrugët e qytetit. Ushtarët hapën zjarr ndaj turmave, automjeteve civile dhe banesave, duke goditur një popullsi kryesisht të paarmatosur.

Bilanci ishte tragjik. Sipas burimeve zyrtare dhe organizatave të të drejtave të njeriut, mbi 130 civilë u vranë dhe qindra të tjerë u plagosën. Mes viktimave kishte gra, fëmijë dhe të moshuar. Spitalet u mbushën me të plagosur, ndërsa qyteti u zhyt në zi, frikë dhe zemërim. Mediat u censuruan, komunikimet u ndërprenë dhe Baku u vendos nën kontroll ushtarak.

PĂ«r autoritetet sovjetike, operacioni u justifikua si njĂ« masĂ« e domosdoshme pĂ«r tĂ« rivendosur rendin dhe pĂ«r tĂ« parandaluar “kaosin” dhe shpĂ«rbĂ«rjen e shtetit. Por pĂ«r popullin e Azerbajxhanit, Janari i Zi u pĂ«rjetua si njĂ« masakĂ«r e qĂ«llimshme ndaj civilĂ«ve dhe si prova pĂ«rfundimtare se Bashkimi Sovjetik nuk ishte mĂ« i reformueshĂ«m.

Ngjarjet e 19–20 janarit 1990 shĂ«nuan njĂ« pikĂ« kthese historike. NĂ« vend qĂ« tĂ« ndalnin lĂ«vizjen pĂ«r pavarĂ«si, ato e forcuan edhe mĂ« shumĂ«. Dy vjet mĂ« vonĂ«, nĂ« vitin 1991, Azerbajxhani shpalli zyrtarisht pavarĂ«sinĂ« e tij. Viktimat e “MasakrĂ«s sĂ« Janarit” u kthyen nĂ« simbol tĂ« sakrificĂ«s kombĂ«tare, ndĂ«rsa çdo vit, mĂ« 20 janar, vendi ndalet pĂ«r tĂ« pĂ«rkujtuar “E ShtunĂ«n e ZezĂ«â€.

Janari i Zi i Baku-së mbetet një nga episodet më të dhimbshme të shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik dhe një kujtesë se fundi i perandorive shpesh shoqërohet me dhunë, gjakderdhje dhe tragjedi njerëzore.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

12:30 Histori/ 19 janar 2007 – Kur vritet fjala, rekuiem pĂ«r gazetarin Hrant Dink

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 19 janar 2007, Stambolli u zgjua nĂ« njĂ« ditĂ« tĂ« ftohtĂ« dimri, qĂ« pak orĂ« mĂ« pas do tĂ« nxehej nga tri tĂ« shtĂ«na arme. NĂ« trotuarin e rrugĂ«s “Halaskargazi”, pĂ«rpara redaksisĂ« sĂ« gazetĂ«s “Agos”, u shtri pĂ«r tokĂ« njĂ« njeri mbi supet e tĂ« cilit rĂ«ndonte pesha e dy historive tĂ« pĂ«rgjakura dhe njĂ« shprese tĂ« brishtĂ« pajtimi. Me Hrant Dinkun u vra jo vetĂ«m njĂ« gazetar, por u qĂ«llua fjala e lirĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« qytetit.

Ai ishte një njeri që guxonte të fliste aty ku të tjerët zgjidhnin heshtjen. Një zë i qetë, por i palëkundur, që kërkonte dialog në një hapësirë të helmuar nga frika, nacionalizmi dhe mohimi. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjala e tij u konsiderua rrezik.

NjĂ« pasdite e pĂ«rgjakur nĂ« ƞiƟli

MesditĂ«n e asaj tĂ« premteje, njĂ« i ri 17-vjeçar, OgĂŒn Samast, i ushqyer me propagandĂ« ultra-nacionaliste dhe urrejtje tĂ« kultivuar, i doli pas shpine dhe e qĂ«lloi pĂ«r vdekje. Trupi i Dinkut mbeti i shtrirĂ« nĂ« asfalt, me kĂ«pucĂ«t e vjetruara tĂ« drejtuara nga qielli i hirtĂ« i Stambollit, ndĂ«rsa mbi tĂ« u hodh njĂ« çarçaf i bardhĂ« – njĂ« simbol i menjĂ«hershĂ«m i pafajĂ«sisĂ« sĂ« vrarĂ«.

Dëshmitarët mbetën të mpirë. Por ajo që u shtri në tokë nuk ishte vetëm një trup. Aty u rrëzuan iluzionet për një Turqi që kishte mbyllur hesapet me demonët e saj dhe themelet e një lirie shprehjeje që ekzistonte më shumë në letër sesa në realitet.

“PĂ«llumbi” qĂ« e ndiente rrezikun

VetĂ«m pak ditĂ« para se tĂ« vritej, Hrant Dink kishte shkruar njĂ« nga tekstet mĂ« profetike dhe mĂ« tĂ« dhimbshme tĂ« gazetarisĂ« turke. Ai fliste pĂ«r frikĂ«n e pĂ«rditshme, pĂ«r kĂ«rcĂ«nimet dhe izolimin, por edhe pĂ«r besimin e tij naiv – ose fisnik – se fjala mund tĂ« mbijetojĂ«:

“Po, e ndiej veten me shqetĂ«simin e njĂ« pĂ«llumbi. Por e di se nĂ« kĂ«tĂ« vend njerĂ«zit nuk i prekin pĂ«llumbat. Ata jetojnĂ« mes nesh, pak tĂ« frikĂ«suar, por tĂ« lirĂ«.”

Më 19 janar 2007, u vërtetua se edhe pëllumbat mund të bëhen shënjestër, kur klima politike ushqehet me urrejtje dhe shteti zgjedh të mos dëgjojë paralajmërimet.

Ura që nuk u lejua të qëndronte

Misioni i Hrant Dink ishte i rrallë dhe i rrezikshëm: ai kërkonte të ishte urë, jo flamur. Ai nuk fliste për hakmarrje, por për njohje dhe përgjegjësi. Ai besonte se turqit dhe armenët nuk mund të shërojnë plagët e së shkuarës duke i mohuar, por vetëm duke i parë në sy.

Ai foli hapur për gjenocidin armen, duke thyer tabu që në Turqi kushtonin burg, ndjekje penale dhe demonizim publik. Por Dink nuk ishte zë vetëm i armenëve. Ai u bë mbrojtës i çdo pakice, i çdo qytetari që besonte se demokracia nuk ndërtohet mbi heshtje të detyruar.

Për këtë arsye, ai u shndërrua në shënjestër të një sistemi që toleron nacionalizmin agresiv, por ndëshkon mendimin kritik.

“TĂ« gjithĂ« jemi Hrant Dink”

Vrasësit dhe frymëzuesit e tyre gabuan rëndë në një pikë thelbësore: ata menduan se fjala vdes bashkë me trupin. Por reagimi i shoqërisë ishte i papritur dhe tronditës.

Dhjetëra mijëra njerëz dolën në rrugët e Stambollit në funeralin e tij, në një marshim të heshtur që u kthye në një britmë morale. Parullat që u ngritën atë ditë hynë në histori:

“Hepimiz Hrant’ız, hepimiz Ermeniyiz”
Të gjithë jemi Hrant, të gjithë jemi armenë.

Ishte një moment i rrallë kur shoqëria turke e sfidoi veten, duke pranuar se problemi nuk ishte një vrasës i vetëm, por klima që e prodhoi atë.

Trashëgimia e një fjale që nuk u vra

Hrant Dink la pas njĂ« trashĂ«gimi qĂ« nuk matet me artikuj apo editorialĂ«, por me guximin pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n nĂ« njĂ« ambient armiqĂ«sor. Ai dĂ«shmoi se patriotizmi nuk Ă«shtĂ« mbrojtje e krimeve, por pĂ«rpjekje pĂ«r t’i pranuar ato, qĂ« tĂ« mos pĂ«rsĂ«riten.

Ai na kujtoi se demokracia nuk vritet me grushte shteti, por me plumba kundër fjalës së lirë. Dhe se një shoqëri matet jo nga mënyra si trajton shumicën, por nga mënyra si mbron zërat që e shqetësojnë.

Kur vritet fjala, rrezikohet shpirti i një vendi.
Me Hrant Dinkun u tentua tĂ« vritej fjala. Por ajo vazhdon tĂ« jetojĂ« – si kujtesĂ«, si akuzĂ« dhe si detyrim moral qĂ« ende pret drejtĂ«si.

↗

08:20 Kuriozitet/ Kush e shpiku mitin e kuzhinës italiane (dhe kur)?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Kuzhina italiane është një shpikje e kohëve të fundit dhe shumë e transmetuar në televizion: historiani i ushqimit Alberto Grandi shpërndan mitin e shefave tanë të kuzhinës.

Ne italianët jemi mësuar me luksin në tryezë. Nuk është rastësi që çdo festë italiane shoqërohet me pjatën e vet tradicionale: lazanja dhe kanelloni të dielave, kotekino dhe thjerrëza në natën e Vitit të Ri, apo panetone për Krishtlindje. Megjithatë, kur kthehemi pas në kohë, historia na tregon se për shekuj me radhë dieta italiane ishte e kufizuar dhe e vështirë për shumicën. Shumë pjata tipike të kuzhinës tonë ishin ekskluzivisht për një pakicë të privilegjuar.

Pavarësisht kësaj të kaluarës së vështirë, ne sot jemi bërë vendi i ushqimit të mirë, i dietës mesdhetare dhe i recetave rajonale të eksportuara në mbarë botën. Gjithashtu, jemi kombi i shfaqjeve të gatimit çdo orë, i librave me receta dhe, mbi të gjitha, i shefave të kuzhinës shumë të kërkuar në internet dhe në televizion.

Por si arritĂ«m deri kĂ«tu? A kemi qenĂ« gjithmonĂ« njĂ« komb gastronomĂ«sh, shefash kuzhine dhe degustuesish? PĂ«rgjigjen mund ta gjeni nĂ« librin e fundit tĂ« Alberto Grandit, L’invenzione del cuoco (Mondadori), profesor i HistorisĂ« sĂ« Ushqimit nĂ« Universitetin e ParmĂ«s. NjĂ« libĂ«r qĂ« ndonjĂ«herĂ« shqetĂ«son, veçanĂ«risht kur mendon pĂ«r reputacionin tonĂ« tĂ« shkĂ«lqyer. A e meritojmĂ«?

Pse është kaq e famshme kuzhina italiane?

NĂ« realitet, Ă«shtĂ« njĂ« mit. Por njĂ« mit shumĂ« produktiv. TĂ« flasĂ«sh pĂ«r “kuzhinĂ«n italiane” para shekullit tĂ« 20-tĂ« Ă«shtĂ« anakronike: nuk kishte shtet tĂ« unifikuar, as treg tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, as gjuhĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, as infrastrukturĂ« pĂ«r tĂ« qarkulluar pĂ«rbĂ«rĂ«s dhe receta. Mungonin gjithashtu kushtet ekonomike pĂ«r zhvillimin e njĂ« kuzhine tĂ« larmishme. ItalianĂ«t hanin tĂ« njĂ«jtat gjĂ«ra, tĂ« kufizuara nga stinĂ«t dhe disponueshmĂ«ria lokale.

Ideja e hershme e “kuzhinĂ«s italiane” u shfaq midis shekujve 19 dhe 20 dhe mĂ« vonĂ« u “nacionalizua” nga televizioni, industria agro-ushqimore dhe turizmi. Ky mit nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« gĂ«njeshtĂ«r historike: Ă«shtĂ« njĂ« makinĂ« narrative qĂ« ndihmoi nĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« identiteti kolektiv rreth ushqimit, duke edukuar turistĂ«t dhe banorĂ«t rreth njĂ« modeli tĂ« pĂ«rbashkĂ«t shijeje. NĂ« fund tĂ« fundit, kur hamĂ« spageti ose pica jashtĂ« ItalisĂ«, ne konsumojmĂ« njĂ« ide dhe njĂ« histori, jo vetĂ«m njĂ« traditĂ« tĂ« pastĂ«r.

ÇfarĂ« domethĂ«nie kanĂ« fjalĂ«t e Himnit tĂ« Mamelit?

Në shekujt e kaluar, a kishte shefa kuzhine që ndikuan në modën gastronomike të kohës së tyre? Po, por ata punonin në mënyrë krejtësisht tjetër. Para televizionit dhe mediave sociale, shefat e kuzhinës shërbenin një oborri mbretëror ose një elite. Ata nuk flisnin drejtpërdrejt me njerëzit, por formonin shijet e pakicës, të cilat më pas përhapen ngadalë në pjesën tjetër të vendit.

KĂ«ta shefa ishin “kĂ«shilltarĂ« tĂ« shijes” pĂ«r tĂ« fuqishmit: fama e tyre kalonte nĂ« libra gatimi pĂ«r pak lexues ose pĂ«rmes jehonĂ«s sĂ« oborreve mbretĂ«rore, pa ndikim tĂ« menjĂ«hershĂ«m nĂ« media. IdetĂ« pĂ«r shefĂ« kuzhine qĂ« ndĂ«rtojnĂ« njĂ« imazh kombĂ«tar janĂ« tĂ« fundit tĂ« shekullit tĂ« 20-tĂ«. MĂ« parĂ«, ndikimi i tyre pĂ«rhapej ngadalĂ«, si njĂ« valĂ« nga njĂ« pellg i vogĂ«l, duke prekur vetĂ«m atĂ« qĂ« i paguante dhe ndonjĂ«herĂ« shoqĂ«rinĂ« nĂ« tĂ«rĂ«si. Sot, pĂ«rhapja Ă«shtĂ« e menjĂ«hershme, globale dhe vizuale: njĂ« video ose postim viral Ă«shtĂ« i mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« formĂ«suar shijet.

Përpara televizionit, kush ndikoi në imagjinatën gastronomike të italianëve?

Petronilla, pseudonimi i Dr. Amalia Moretti Foggia, ishte një fenomen mediatik para kohës së saj. Nga viti 1929 deri në 1943, ajo botoi receta në Domenica del Corriere, duke iu drejtuar grave italiane në një vend në ndryshim: urbanizim, forma të reja konsumimi, kufizime autarkie dhe luftë.

Forca e saj qëndronte te normaliteti: receta të lira, të thjeshta dhe të adaptueshme për përbërës të rrallë. Ajo mësoi grave një gjuhë të unifikuar kulinare, siç kishte bërë Artusi para saj. Petronilla vepronte në një shkallë të gjerë: gatimi nuk ishte vetëm ushqim, por menaxhim shtëpie dhe edukim për modernitetin, duke krijuar ndjenjën e komunitetit kombëtar. Nëse do të lindte sot, ajo do të kishte miliona ndjekës dhe ndoshta reklama dhe një emision radiofonik të përditshëm.

ÇfarĂ« ndryshoi me lindjen e televizionit?

Bumi ekonomik solli frigoriferĂ«t, kuzhinat moderne, supermarketet dhe produktet industriale nĂ« duart e italianĂ«ve. Televizioni, i prezantuar nĂ« vitin 1954, nuk e transformoi menjĂ«herĂ« gatimin nĂ« spektakĂ«l, por solli njĂ« revolucion: miliona njerĂ«z panĂ« tĂ« njĂ«jtat gjeste, tĂ« njĂ«jtat produkte dhe idenĂ« e “italianitetit gastronomik”.

Gatimi u bĂ« njĂ«kohĂ«sisht edukim dhe marketing popullor. Audienca u homogenizua, duke filluar tĂ« mendonte pĂ«r trendet, markat ushqimore dhe produktet sezonale, madje edhe para se t’i blinte ato.

Yjet e parë të gatimit në TV

NĂ« vitin 1957, Mario Soldati solli dokumentarin e tij “UdhĂ«timi pĂ«rgjatĂ« LuginĂ«s sĂ« Po”, qĂ« kombinonte letĂ«rsinĂ«, kulturĂ«n dhe kuzhinĂ«n rajonale. Shefat e kuzhinĂ«s nuk ishin ende yje, por publiku filloi t’i ndiqte historitĂ« e shijeve dhe vendeve.

NĂ« vitet 1960 dhe 1970, shfaqje si “A tavola alle 7” me Ave Ninchi dhe Luigi Veronelli sollĂ«n njĂ« çift tĂ« kulturuar, ironik dhe komunikues qĂ« diskutonte pĂ«rbĂ«rĂ«s, verĂ«ra dhe tradita. Reklamat e Carosello ndĂ«rtonin njĂ« botĂ« gastronomike paralele me produkte ikonike dhe heronj tĂ« pĂ«rkryer tĂ« shtĂ«pisĂ«. Ushqimi u bĂ« kulturĂ« dhe argĂ«tim, pa shefa tĂ« famshĂ«m ende.

Kalimi nga shefat e kuzhinĂ«s nĂ« “profetĂ«â€

Në vitet 1990, televizioni konsolidoi një kanun me shefa si Vissani ose La prova del cuoco. Kuzhina italiane e sotme që shitet në botë është produkt audiovizual, me receta, gjeste dhe imazhe të krijuara për syrin dhe kujtesën kolektive.

Në fund të viteve 1990 dhe fillim të viteve 2000, ndikimi i modelit anglo-sakson (Gordon Ramsay, Jamie Oliver, Nigella Lawson) arriti në Itali: La prova del cuoco transformoi kuzhinierin në një personazh të famshëm; Gambero Rosso Channel krijoi një komunitet entuziastësh; MasterChef revolucionarizoi rregullat. Kuzhinieri u bë udhëheqës kulturor dhe influencues, gatuante identitete, dëshira dhe aspirata shoqërore, intelektuali i ri publik me audiencë dhe sponsorë të mëdhenj.

Burimi: focus.it/ PĂ«rgatiti: L.Veizi

❌