❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Eleana Zhako në kërkim të Itakës


✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Liridon Mulaj- Ajo ka lindur nĂ« ShqipĂ«ri dhe i pĂ«rket minoritetit grek. NĂ« moshĂ«n 13-vjeçare viziton pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« GreqinĂ«, nĂ« vendin amĂ« pĂ«r tu zhvendosur mĂ« pas atje. ËshtĂ« si ligji qĂ« herĂ«t a vonĂ« gjithsecili kthehet nĂ« shtratin e vet. Por, siç duket, jeta e saj ishte e destinuar tĂ« ishte njĂ« udhĂ«tim me disa stacione.

Greqishtja e saj vjen autentike, e gjallĂ«, ashtu si edhe shqipja. Dhe nĂ«se kĂ«to dy vende lidhen me kujtimet dhe formimin e saj, Brukseli Ă«shtĂ« qyteti dhe vendi qĂ« i ka falur qetĂ«sinĂ« dhe paqen. PĂ«r njĂ« ballkanase, paqja mbetet gjithmonĂ« njĂ« utopi, por, siç duket, ajo,  edhe pse me “tensione” tĂ« brendshme tĂ« mbartura ndĂ«r vite  ka arritur t’i afrohet kĂ«saj paqeje.

Eleana Zhako është diplomuar për Studime Europiane e Ndërkombëtare në Universitetin Panteion të Shkencave Sociale e Politike të Athinës dhe për Gjuhë shqipe e Letërsi në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, në Universitetin e Tiranës. Ajo është specializuar për të Drejtën e Mjedisit e të Energjisë nga Universiteti Katolik i Leuven-it në Belgjikë dhe për Pedagogji Teatri nga Universiteti i Hapur i Qipros.

Ajo Ă«shtĂ« pĂ«rkthyese e dhjetĂ«ra librave nga shqipja nĂ« greqisht dhe anasjelltas. Gjithashtu shkruan poezi dhe prozĂ«. SĂ« fundmi, nĂ« Greqi Ă«shtĂ« botuar libri i saj me poezi “Ekstromitrio”, çka nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre vĂ«rteton edhe atĂ« qĂ« ajo vetĂ« shpreh: se Greqia Ă«shtĂ« vendi i saj, vendi amĂ«.

NĂ« kĂ«tĂ« intervistĂ« pĂ«r GazetaSi.al, Eleana Zhako rrĂ«fen gjithçka: pĂ«r “statusin” e tĂ« qenit minoritare nĂ« njĂ« vend si ShqipĂ«ria, por edhe pĂ«r rikthimin e saj nĂ« Greqi, fillimisht ende si e huaj. Flet pĂ«r pĂ«rkthimet e saj qĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« te lexuesi, pĂ«r pĂ«rkatĂ«sinĂ« kombĂ«tare, por mbi tĂ« gjitha pĂ«r atĂ« shpirtĂ«rore, e cila pĂ«r njĂ« poete dhe pĂ«rkthyese tĂ« letĂ«rsisĂ« Ă«shtĂ« vendprehja ,  pasaporta e saj shpirtĂ«rore.

Ju keni lindur në Shqipëri, jeni nga minoriteti grek i Shqipërisë, ndërkohë jeta juaj ndahet mes Brukselit, Athinës dhe Tiranës. Gjithmonë kozmopolitizmi është avantazh, por në aspektin e shtëpisë dhe vendit , pra vendi që ju i përkisni, ku riktheheni gjithmonë kur kërkoni të gjeni veten, të sistemoni veten për një rinisje të re?

Po tĂ« ma drejtonit kĂ«tĂ« pyetje vite mĂ« parĂ«, do tĂ« thosha Athina, por pas 16 vitesh qĂ«ndrimi nĂ« Bruksel, besoj se i pĂ«rkas mĂ« tepĂ«r Brukselit, jo vetĂ«m nĂ« aspektin e kohĂ«zgjatjes, por ngaqĂ« gjithmonĂ« kur kthehem nga aeroporti pĂ«r nĂ« Bruksel, sapo i afrohem qytetit, gjithçka pĂ«r mua merr trajta shumĂ« familjare. NĂ« çdo stinĂ«. Por, besoj se kjo lidhet edhe me faktin, qĂ« asnjĂ«ra nga shtĂ«pitĂ«, as shtĂ«pia ku banoj nĂ« AthinĂ« dhe as shtĂ«pia e mĂ«vonshme e prindĂ«rve nĂ« ShqipĂ«ri, nuk kam mundur t’i jetoj gjatĂ« dhe t’i ndiej plotĂ«sisht si tĂ« miat. PĂ«r sa kohĂ« jetoja nĂ« ShqipĂ«ri, mĂ« shoqĂ«ronte gjithmonĂ« ndjenja e pĂ«rkohshmĂ«risĂ« nĂ« qytetin ku banonim dhe, qĂ« e vogĂ«l isha e ndarĂ« mes dy botĂ«ve, asaj shqipfolĂ«se dhe greqishtfolĂ«se tĂ« Dropullit, ku kalova fĂ«mijĂ«rinĂ« dhe krejt pushimet shkollore. PĂ«r mĂ« tepĂ«r nĂ« Bruksel, lindi ime bijĂ«, ajo tani Ă«shtĂ« nĂ« klasĂ« tĂ« gjashtĂ«, dhe kam pĂ«rvoja dhe ndijime mĂ« tĂ« prekshme. NdonĂ«se frĂ«ngjishten nuk e zotĂ«roj si vendasit, kam shumĂ« pak miq mirĂ«filli belgj, nuk i ndjek rregullisht lajmet dhe shtypin belg, kjo pĂ«rkatĂ«si brenda mospĂ«rkatĂ«sisĂ«, mĂ« ndihmon tĂ« zbuloj anĂ« tĂ« ndryshme tĂ« vetvetes dhe tĂ« njoh njerĂ«z e gjuhĂ«, qĂ« nĂ« ShqipĂ«ri e Greqi do ta kisha tĂ« pamundur.

Eleana Zhako

NĂ« Bruksel zbulova bukurinĂ« e natyrĂ«s brenda nĂ« qytet, tĂ« shĂ«titjeve kuturu, tĂ« ndĂ«rtesave dhe shtĂ«pive thuajse pa perde, ku mund tĂ« depĂ«rtosh me sy e mendje brenda dekorit tĂ« salloneve, gati si te filmi “Rear window” i Hitckock. NĂ« ShqipĂ«ri dhe nĂ« Greqi ngarkesa psikologjike dhe emocionale qĂ« ndiej Ă«shtĂ« shumĂ«fish mĂ« e madhe, ndaj dhe pĂ«r mua Brukseli Ă«shtĂ« njĂ« lloj arratisjeje nga “rĂ«ndesa e papĂ«rballueshme e qenies”. Te njĂ«ra nga poezitĂ« e mia, Itaka kthehet nĂ« numrin shumĂ«s dhe bĂ«het Itakat, por se cila ItakĂ« do tĂ« mbizotĂ«rojĂ«, kĂ«tĂ« do ta tregojĂ« koha dhe rrethanat.

NĂ« ç’gjuhĂ« ju ka ardhur tĂ« shkruani vargjet tuaja tĂ« para? Dhe kur them vargjet e para, kam parasysh mendimin tuaj tĂ« parĂ« qĂ« doje ta shkruaje, ato vargje qĂ« lindĂ«n nĂ« nĂ«nvetĂ«dije dhe mĂ« pas u konkretizuan.

PĂ«rçapjet e para nĂ« prozĂ«n e shkurtĂ«r, diku rreth tĂ« gjashtĂ«mbĂ«dhjetave, i kam bĂ«rĂ« nĂ« shqip, por edhe ajo ishte mĂ« afĂ«r prozĂ«s poetike, jo tregimit tĂ« mirĂ«filltĂ«. NdĂ«rkohĂ« qĂ« shoqet e mia shkruanin poezi, dhe poezi mjaft tĂ« mira, unĂ« kisha bindjen absolute qĂ« s’mĂ« jepej pĂ«r poezi. Poezi fillova tĂ« shkruaj krejt papritmas, dy vjet pas lindjes sĂ« vajzĂ«s nĂ« Bruksel, dhe vargjet e para qĂ« mĂ« erdhĂ«n, qenĂ« nĂ« greqisht. Poezia e parĂ« Ă«shtĂ« autobiografike, nisur nga njĂ« pĂ«rvojĂ« personale dhe i kushtohet Gjigantit tĂ« Madh tĂ« MirĂ« tĂ« Roald Dahl, qĂ« nĂ« poezi shndĂ«rrohet nĂ« heroin e njĂ« djaloshi nĂ«ntĂ«vjeçar. ËshtĂ« ndĂ«r tĂ« paktat libra qĂ« kanĂ« mbijetuar nga fĂ«mijĂ«ria ime dhe ka qenĂ« dhuratĂ« e gjyshit tim tĂ« ndjerĂ«. NjĂ« pjesĂ« e madhe e poezive tĂ« mia u kushtohet gjyshĂ«rve dhe nĂ« veçanti gjyshes, sepse ajo jetoi mĂ« gjatĂ« dhe e jetova edhe si e rritur, edhe si nĂ«nĂ« me fĂ«mijĂ«. Isha mbesa e fundit qĂ« arrita ta bĂ«ja stĂ«rgjyshe tĂ« njĂ« stĂ«rmbese mĂ« tepĂ«r. Jo mĂ« kot iu referova gjyshĂ«rve, pasi besoj qĂ« “mikrobin e letĂ«rsisĂ«â€ e kam fituar falĂ« viteve tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« me ta, qĂ« nĂ« pĂ«rfytyrimin tim ishin tĂ« magjishme. 

Ka njĂ« raport tĂ« tendosur mes shoqĂ«rive tona, perceptimeve, mendimeve, retorikave, dogmatizmave, tĂ« cilat shpesh krijojnĂ« njĂ« amulli mes marrĂ«dhĂ«nieve ShqipĂ«ri–Greqi dhe anasjelltas. Si ndihet dikush qĂ« nĂ« gjak ka helenizimin, por nĂ« kujtimet e saj ka edhe ShqipĂ«rinĂ«, tĂ« cilĂ«n e bart jo vetĂ«m si vendlindje, por edhe si gjuhĂ«?

NjĂ« pjesĂ« e madhe e njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« jashtĂ« apo qĂ« prindĂ«rit e tyre kanĂ« kombĂ«si tĂ« ndryshme, gati automatikisht kalojnĂ« nga njĂ« vetĂ«dije kombĂ«tare e gjuhĂ«sore nĂ« tjetrĂ«n, duke i parĂ« si plotĂ«suese mes tyre, jo si pĂ«rjashtuese. Kur jetoja nĂ« ShqipĂ«ri, e kisha mĂ« tĂ« lehtĂ« tĂ« mbartja helenizmin si diçka tĂ« dallueshme, sepse nĂ« qytetin ku jetoja, njerĂ«zit si unĂ« pĂ«rbĂ«nin pakicĂ«. Asokohe helenizmi pĂ«r mua reduktohej kryesisht nĂ« pjesĂ«n gjuhĂ«sore tĂ« tĂ« folurit greqisht nĂ« shtĂ«pi dhe me tĂ« afĂ«rmit. Por, ama kur ndodhesha jashtĂ« isha njĂ«soj me gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t. Me largimin nĂ« AthinĂ«, kjo ndryshoi kryekĂ«put, sepse aty shumica e shqiptarĂ«ve tĂ« brezave tĂ« rinj, duke pĂ«rfshirĂ« edhe minoritarĂ«t, e flisnin greqishten mĂ« mirĂ« se unĂ«, aq sa nuk dalloheshin nga grekĂ«t. LehtĂ«simi mĂ« i madh pĂ«r mua dhe familjet e tjera minoritare ka qenĂ« fakti, qĂ« nuk na u desh tĂ« kalonim nga e njĂ«jta procedurĂ« dokumentash si shqiptarĂ«t qĂ« s’kishin kombĂ«si greke, pĂ«rndryshe pĂ«r grekun e zakonshĂ«m nuk kishte ndonjĂ« rĂ«ndĂ«si ndryshimi shqiptar-minoritar grek. TĂ« gjithĂ« i pĂ«rkisnim njĂ« kategorie – asaj tĂ« emigrantit ekonomik. Nuk e di si do tĂ« ishte po tĂ« kisha jetuar nĂ« JaninĂ«, ku ndryshimet janĂ« mĂ« tĂ« vogla mes minoritarĂ«ve dhe janjiotĂ«ve nĂ« aspektin gjuhĂ«sor dhe zakonor, por nĂ« shumĂ« raste sa mĂ« tĂ« mĂ«dha janĂ« ngjashmĂ«ritĂ«, aq mĂ« e madhe Ă«shtĂ« prirja diferencuese. Si konstrukt social ndihem mĂ« afĂ«r shqiptarĂ«ve, por nĂ« njĂ« kuptim mĂ« vetjak, jam mĂ« tepĂ«r greke, kjo pĂ«r faktin se greqishtja dhe tĂ« vetĂ«ndjerit greke nuk janĂ« tĂ« pĂ«rftuara nga rrethana, si emigrimi i detyruar apo vullnetar, por janĂ« pjesĂ« e trashĂ«gimisĂ« familjare.

Krejt ndryshe nga reagimi masiv, kultura është një korsi që është krejt më vete. Këngët dhe letërsia greke janë adhuruar nga shqiptarët shumë e shumë vite më parë, e deri në ditët e sotme, ku edhe arti komercial grek i sotëm e gjen publikun shqiptar krahëhapur. Si mendoni se qëndrojnë këto dy vende në këtë raport? A është, sipas jush, arti ende në një gjendje transi në shoqëri, e cila na bën të harrojmë mëritë?

Arti na bën të harrojmë mëritë përkohësisht, funksionon si pompa e zjarrëfikëses. Shuhet një zjarr, ndizet një tjetër, rreziku i zjarrit është përherë aty. Në Shqipëri, arti dhe letërsia greke janë pritur me entuziazëm, pavarësisht se grekët shumë herë perceptohen si europianë të kategorisë së dytë në krahasim me vendet e tjera të Europës komunitare. Në Greqi, dekadën e fundit kryesisht, shumë artistë dhe më pak shkrimtarë me origjinë nga Shqipëria kanë bërë emër, çka solli një ndryshim të ndjeshëm në perceptimin kolektiv të imazhit të shqiptarit. Këta artistë e shkrimtarë, kanë mundur të afirmohen jo thjesht si individë me origjinë shqiptare, por përmes veprës së tyre kanë nxjerrë në pah tiparet, vlerat dhe origjinalitetin e kulturës shqiptare, kanë nxitur reagimin dhe pjesëmarrjen aktive të shoqërisë greke në problematikat e tyre. Në fushën e letërsisë, për shkak të natyrës më specifike të saj, sepse nuk bën pjesë në kategorinë e arteve vizuale dhe performative, ky dallim cilësor bëhet më i vështirë, por edhe në letërsi, shkrimtarë të brezit të dytë të shqiptarëve, bashkërenditen krahas emrave të njohur grekë të brezit të ri. Për shkrimtarët shqiptarë që përkthehen në greqisht, vështirësia është më e madhe, sepse mekanizmat aktualë të promovimit të tyre nuk mjaftojnë, duhet një përpjekje e shumëfishtë.

Nuk është vetëm çështje steriotipesh, por lidhet kryesisht me mënyrën e funksionimit të tregut të librit. Në Greqi ka një prodhimtari shumë të lartë shkrimtarësh e studiuesish vendas dhe përkthimesh autorësh të huaj, ku sikurse edhe në Shqipëri përparësi kanë veprat e nominuara dhe ato që janë bërë të njohura ndërkombëtarisht. 

Jam kurioz, duke qenë se ju i përkisni minoritetit grek në Shqipëri. Kjo pjesë e shoqërisë greke e mbetur jashtë kufijve, si është parë dhe gjykuar në Greqi, në shoqërinë atje? Cilat ishin mbresat tuaja të para kur shkuat për të studiuar në vendin amë?

MinoritarĂ«ve sikurse edhe shqiptarĂ«ve, u Ă«shtĂ« dashur tĂ« minimizojnĂ« lidhjen e tyre me ShqipĂ«rinĂ«, sepse as greqishtja e tyre, as vetĂ«dija e tyre greke ishin tĂ« mjaftueshme pĂ«r t’u pranuar si tĂ« njĂ«jtĂ« nga shoqĂ«ria greke. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, edhe ata i pĂ«rkisnin kategorisĂ« sĂ« emigrantit ekonomik dhe kjo kategori ndesh vĂ«shtirĂ«si integrimi e pranimi qoftĂ« dhe nĂ« vende me traditĂ« mĂ« tĂ« konsoliduar politikash emigracioni, jo mĂ« nĂ« njĂ« vend si Greqia, qĂ« pavarĂ«sisht anĂ«s perĂ«ndimore, ka njĂ« karakter tĂ« theksuar ballkanik. Siç e pĂ«rmenda dhe nĂ« njĂ« nga pyetjet mĂ« sipĂ«r, e vetmja anĂ« pozitive pĂ«r ne ishte pajisja me leje qĂ«ndrimi, diçka qĂ« ne e konsideronim si detyrim tĂ« atdheut apo mĂ«mĂ«dheut tonĂ« ndaj nesh. Por, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« nĂ«nshtetĂ«sisĂ« greke, mundĂ«sitĂ« tona pĂ«r njĂ« vend mĂ« tĂ« mirĂ« pune nĂ« sektorin privat ishin shumĂ« tĂ« kufizuara, ndĂ«rsa nĂ« administratĂ«n publike akoma mĂ« pak, gati inekzistente deri vonĂ«. NĂ« Greqi kam shkuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« moshĂ«n 13 vjeçare si vizitore, sepse pĂ«r familjen time ishte e paimagjinueshme tĂ« emigronim nĂ« Greqi si punĂ«torĂ« krahu. Rrethana tĂ« tjera na shtynĂ« ta linim ShqipĂ«rinĂ«. Selaniku ishte qyteti i parĂ« qĂ« kam parĂ« nĂ« Greqi, dhe jo Janina, siç do pritej pĂ«r shkak tĂ« afĂ«rsisĂ«. AtĂ«herĂ« kontrastet ekonomike mes dy vendeve ishin tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« tĂ« gjitha kuptimet. Mbaj mend qĂ« njĂ« gazetare mĂ« pyeti se po tĂ« fillonte lufta mes dy vendeve, cilĂ«n anĂ« do tĂ« mbaja. UnĂ« isha thuajse fĂ«mijĂ«, sa trashanike dhe jo-profesionale nga ana e saj! AthinĂ«n m’u desh kohĂ« qĂ« ta ndieja timen, por tashmĂ« ndihem shumĂ« e lidhur shpirtĂ«risht me AthinĂ«n. Kam pasur plot episode tĂ« pakĂ«ndshme, por pĂ«r mua Greqia ishte vendi im, me tĂ« mirat dhe tĂ« kĂ«qijat e saj. 

Ju sĂ« fundmi keni botuar nĂ« Greqi njĂ« libĂ«r me poezi. Pse keni preferuar tĂ« mos e prezantoni mĂ« shumĂ«? PĂ«r kĂ«do, njĂ« botim nĂ« Greqi, edhe pĂ«r ju qĂ« jeni greke do tĂ« ishte njĂ« ngjarje pĂ«r t’u gĂ«zuar. Si vazhdon pĂ«r lexuesin shqiptar tashmĂ« ky konkretizim?

Nuk jam gati ende pĂ«r njĂ« prezantim mĂ« tĂ« gjerĂ«, kjo do vijĂ« gradualisht. VetĂ« fakti qĂ« u botua nga njĂ« shtĂ«pi me traditĂ« tĂ« njohur nĂ« botimet poetike, mĂ« jep kĂ«naqĂ«si tĂ« brendshme. PĂ«r mua ka rĂ«ndĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ«, qĂ« disa prej atyre qĂ« do e lexojnĂ« librin, t’u shijojĂ« poezia ime dhe ta vlerĂ«sojnĂ«, qoftĂ« nĂ« formĂ« private, qoftĂ« publike. Disa herĂ« mbireklamimi mund tĂ« ketĂ« efekt tĂ« kundĂ«rt, kur nuk mbĂ«shtetet nga njĂ« grup i sprovuar lexuesish dhe kritikĂ«sh me ndikim nĂ« rrjetet sociale dhe nĂ« gazetat a revistat pĂ«rkatĂ«se. Duke qenĂ« se jetoj nĂ« Bruksel prej shumĂ« vitesh dhe qĂ«ndrimet e mia nĂ« AthinĂ« janĂ« tĂ« shkurtra, nuk kam mundĂ«si qĂ« t’i ndjek nga afĂ«r zhvillimet letrare e kulturore tĂ« vendit.

Kjo vetvetiu më kufizon disi. Nuk mjaftojnë vetëm rrjetet sociale, janë një sërë faktorësh që duhet të bashkëveprojnë për të dalluar sadopak në morinë e poetëve vendas dhe atyre të përkthyer. Përsa i përket mundësisë së përkthimit e botimit të librit në shqip, vetëm një pjesë të tyre do mundesha të përktheja, sepse disa poezi janë language-poetry dhe më shumë se përkthimit, sjellja e tyre në shqip i shërben rikrijimit. 

Pse “Ekstromitrio”? ÇfarĂ« nĂ«nkupton ky titull?

Eksomitrio Ă«shtĂ« fjalĂ« e pĂ«rbĂ«rĂ« dhe term mjekĂ«sor, qĂ« do tĂ« thotĂ« “jashtĂ« mitre”, “extra utero” nĂ« latinisht. Nuk kisha menduar kĂ«tĂ« si titull fillestar, por tituj mĂ« tĂ« zakonshĂ«m, si “Genesis” (qĂ« do tĂ« thotĂ« lindje), “Terr i lagĂ«sht”, etj., por kur pĂ«rpos titujve tĂ« tjerĂ«, i dĂ«rgova “Eksomitrio” botuesit, ai zgjodhi kĂ«tĂ«. I referohet shtatzanisĂ« jashtĂ« mitre, fetusi nuk zhvillohet brenda mitrĂ«s sipas procesit biologjik, dhe rrjedhimisht Ă«shtĂ« e pamundur tĂ« mbijetojĂ«, edhe ai, edhe nĂ«na. Libri e merr titullin nga njĂ« poezi brenda librit me tĂ« njĂ«jtin titull, ku flitet pĂ«r poezinĂ« e tretĂ« tĂ« pashkruar tĂ« trilogjisĂ« mbi njĂ« pemĂ«, e cila dĂ«shtoi, sepse u ngjiz jashtĂ« mitrĂ«s (poetike). Kisha shkruar dy poezi paarardhĂ«se mbi pemĂ«t nĂ« raport me njeriun, por qĂ« nuk i pĂ«rfshiva nĂ« librin pĂ«rfundimtar, ndaj dhe nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre kjo poezi e pangjizur Ă«shtĂ« homazh ndaj dy poezive tĂ« mĂ«parshme tĂ« ngjizura. Libri pĂ«rbĂ«het nga dyzetĂ« e pesĂ« poezi, tĂ« shkruara gjatĂ« periudhĂ«s 2016- 2020 dhe shumĂ« prej poezive tĂ« papĂ«rfshira mbetĂ«n nĂ« shĂ«nimet e mia ose humbĂ«n, por kjo nuk mĂ« trishton. 

Edhe pse ju keni qenë krijuese që më herët, për ambientin publik shqiptar njiheni si përkthyese, mbase ndër të vetmet që kanë aftësinë të përkthejnë nga të dyja gjuhët. A ka qenë kjo që në krye të herës rruga që keni dashur të vini drejt lexuesit ose publikut për një masë më të gjerë?

NdĂ«r tĂ« paktat tashmĂ«, por jo ndĂ«r tĂ« vetmet sepse jam mĂ« e re nĂ« raport me pĂ«rkthyes tĂ« tjerĂ«, qĂ« prej shumĂ« vitesh pĂ«rkthejnĂ« nga tĂ« dyja gjuhĂ«t, si: Arqile Garo, Andrea Zarballa, Petro Çerkezi, Telemak Koça, Niko Kacalidha, Stavri Dajo, Aristotel Spiro, Vangjel Zafirati, etj. E vĂ«rteta Ă«shtĂ« se si profeson, pĂ«rkthimi hyri disi aksidentalisht nĂ« jetĂ«n time, ngaqĂ« studimet e mia bazĂ« i pĂ«rkasin disiplinave tĂ« tjera. Ishte nevoja pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« nĂ« formĂ« aktive marrĂ«dhĂ«nien time me letĂ«rsinĂ« dhe tĂ« dyja vendet, ShqipĂ«rinĂ« e GreqinĂ«, qĂ« mĂ« shtyu drejt pĂ«rkthimit. Ndoshta po tĂ« mos jetoja nĂ« BelgjikĂ« dhe tĂ« vazhdoja tĂ« isha nĂ« Greqi, mos t’i isha futur rrugĂ«s sĂ« pĂ«rkthimit dhe as tĂ« shkruaja poezi, tĂ« merresha mĂ« tepĂ«r me fushĂ«n e marrĂ«dhĂ«nieve ndĂ«rkombĂ«tare. MegjithatĂ«, gjatĂ« kohĂ«s qĂ« isha studente nĂ« AthinĂ«, kur studioja nĂ« bibliotekĂ«, frymĂ«n e mbaja te letĂ«rsia; edhe kur blija gazeta, rubrika e parĂ« qĂ« lexoja ishte ajo e kulturĂ«s. HerĂ«t a vonĂ«, qoftĂ« edhe si lexuese e ethshme, do drejtohesha kah letĂ«rsisĂ«. Po tĂ« mos studioja disiplina tĂ« tjera dhe po tĂ« mos mbaja ndezur flakĂ«n e letĂ«rsisĂ«, dyshoj se do isha bĂ«rĂ« pĂ«rkthyese nĂ« tĂ« dyja gjuhĂ«t. 

Sa e vështirë është për një autor shqiptar të botojë në greqisht? Si është perceptimi i botuesve grekë për autorët shqiptarë? A ka një marrëdhënie metafizike që e krijon, deri diku, letërsia, apo ata e shohin ende si ekzotike?

Vështirësia nuk qëndron aq te botimi që mund të financohet edhe me mjete të pjesshme, sesa te promovimi i autorëve shqiptarë. Shumë botues grekë mund të jenë të interesuar të botojnë autorë shqiptarë, por duhet të marrin parasysh dështimin a suksesin relativ të kësaj ndërmarrjeje. Pyetja që shtrohet në këtë rast është a ia vlen të botohet një libër, qoftë edhe nëse e lexojnë njëzetë lexues? Roli i Institucioneve shtetërore dhe jo-shtetërore që mbështesin financiarisht kulturën, është shumë i rëndësishëm në këtë drejtim dhe nuk duhet të kufizohet vetëm në aspektin financiar,  që është shumë modest në shumicën e rasteve, por në bashkëpunim me shtëpitë e huaja botuese dhe ambasadat përkatëse, të angazhohen edhe në promovimin e autorëve, të cilët kanë nevojë për mbështetje më të gjerë. Shumë autorë shqiptarë janë botuar në greqisht, por përtej ndonjë jehone sporadike, letërsia shqiptare në Greqi, vazhdon të jetë kryesisht kadareane. 

Ndërkohë ju shkruani edhe prozë të shkurtër, edhe poezi, siç e cekëm. Gjithashtu përktheni. Keni studiuar edhe teatër. Zotëroni disa gjuhë. Ku gjendet Eleana e plotë dhe vetja ?

PĂ«r momentin do desha tĂ« pĂ«rktheja mĂ« pak dhe tĂ« lexoja mĂ« shumĂ«, e kam shumĂ« nevojĂ«. ShumĂ« herĂ« pĂ«rfytyroj udhĂ«time tĂ« gjata me tren, shumorĂ«she, qĂ« tĂ« kem mundĂ«si tĂ« lexoj e tĂ« pĂ«rfundoj librat qĂ« dua dhe qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« aq shumĂ« sa mĂ« duket sikur do mĂ« zĂ«nĂ« pĂ«rposhtĂ«. Sepse pĂ«rkthyesi do s’do, Ă«shtĂ« i detyruar t’u kthehet e t’u rikthehet disa herĂ« librave qĂ« pĂ«rkthen dhe ka detyrime kontraktuale dhe shumĂ« herĂ« nuk arrin tĂ« lexojĂ« nĂ« kohĂ« reale prurjet e reja apo pengje tĂ« vjetra. BĂ«het lexuesi ideal i librave qĂ« pĂ«rkthen, sepse duhet tĂ« pĂ«rkujdeset pĂ«r detajin mĂ« tĂ« vogĂ« nĂ« lexim e pĂ«rkthim. Idealisht do desha tĂ« eksploroja mĂ« shumĂ« botĂ«n e teatrit, tĂ« ndiqja mĂ« tepĂ«r shfaqje dhe zhvillimet rreth teatrit, por mĂ« kufizon edhe koha, edhe detyrimet e tjera profesoniale dhe familjare. PoezitĂ« nĂ« greqisht, i kam nisur gjatĂ« kohĂ«s qĂ« fillova masterin e teatrit. Leximet dhe papers qĂ« duhej tĂ« dorĂ«zonim gjatĂ« vitit, krijuan njĂ« terren frymĂ«zues dhe e kam shijuar shumĂ« periudhĂ«n e fillimit. E plotĂ« nuk gjendem askund, plotĂ«sohem nga bashkimi i interesave dhe angazhimeve tĂ« ndryshme. Por, tundimi t’i lĂ« tĂ« gjitha e tĂ« merrem me diçka mĂ« neutrale, shumĂ« herĂ« ngre krye.

The post Eleana Zhako në kërkim të Itakës
 appeared first on Gazeta Si.

↗

Nga Vargjet e Ovidit deri te skicat me gladiatorĂ«/ ÇfarĂ« u zbulua nĂ« muret e Pompeit?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Pompei, qyteti i lashtĂ« i mbuluar nga llava e Vezuvit nĂ« vitin 79 p.e.s., ka zbuluar njĂ« pasuri tĂ« re tĂ« historisĂ« sĂ« tij tĂ« shkruar. PĂ«rveç grafiteve tĂ« mĂ«dha qĂ« reklamonin kandidatĂ« politikĂ«, lojĂ«ra me gladiatorĂ« ose dhoma me qira, studiuesit po dokumentojnĂ« njĂ« mori shkrimesh mĂ« tĂ« fshehura, por po aq domethĂ«nĂ«se, qĂ« kapin komunikimet midis banorĂ«ve tĂ« qytetit.

“Kushdo qĂ« ec pĂ«rgjatĂ« rrugĂ«ve tĂ« zĂ«na tĂ« Pompeit nuk mund tĂ« mos vĂ«rejĂ« shkronjat tĂ«rheqĂ«se tĂ« pikturuara mbi shumĂ« shtĂ«pi, dyqane dhe hapĂ«sira publike,” thotĂ« epigrafistja Rebecca Benefiel nga Universiteti Washington and Lee, drejtuese e Projektit tĂ« Grafiteve Antike.

“Nga shumica e grafiteve moderne, grafitet nĂ« Pompei-n e lashtĂ« ishin njĂ« formĂ« pozitive e shkĂ«mbimit shoqĂ«ror.”

Një nga fjalët më të zakonshme që gjendet në këtë stil më informal të grafiteve është feliciter (me gëzim), e cila, kur shoqërohet me emra personalë, tregon urime të mira për miqtë, kolegët dhe madje për perandorin. Benefiel ka identifikuar gjithashtu shkrime që shërbenin për gjurmimin e inventarit në dyqane, dhe fjalët e klientëve të kënaqur që lavdëronin aftësitë seksuale të prostitutave në bordellon kryesore të qytetit. Në të gjitha këto mbishkrime, njerëzit shkëmbenin edhe citate poetike nga Ovidi dhe Properti, shpesh duke i adaptuar ato me efekt humoristik.

“TĂ« shikosh grafitet nĂ« kontekst jep njĂ« ndjesi kaq tĂ« fortĂ« pĂ«r njerĂ«zit qĂ« kanĂ« banuar kĂ«to hapĂ«sira dhe kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e tyre,” thotĂ« Benefiel.

Së fundmi, studiuesit Louis Autin dhe Eloïse Letellier-Taillefer nga Universiteti Sorbonne, së bashku me Marie-Adeline Le Guennec nga Universiteti i Quebec, kanë përdorur një metodë fotografike kompjuterike të quajtur Reflectance Transformation Imaging (RTI) për të ekzaminuar muret e një korridori që lidhte teatrot e Pompeit me Via Stabiana. Këndet e shumta të ndriçimit zbuluan 79 mbishkrime të reja, të padukshme më parë për syrin e lirë.

Mbishkrimet e sapo zbuluara përfshijnë pendesa, fyerje, lamtumira, një imazh të dy gladiatorëve që luftojnë, dhe një deklaratë dashurie. Këto gjetje hedhën dritë mbi jetën e përditshme, marrëdhëniet shoqërore dhe humorin e banorëve të Pompeit, duke i dhënë studiuesve një pamje të jashtëzakonshme të qytetit para katastrofës së famshme.

Benefiel dhe ekipi i saj po dokumentojnĂ« dhe analizojnĂ« tĂ« gjitha grafitet ekzistuese nĂ« qytet, duke u pĂ«rpjekur t’i ruajnĂ« nga zbehja pĂ«r shkak tĂ« kalimit tĂ« kohĂ«s dhe ekspozimit ndaj elementeve natyrore. “KĂ«to shkrime janĂ« njĂ« dritare drejt mendimeve, ndjenjave dhe jetĂ«s sociale tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetuan kĂ«tu para mĂ« shumĂ« se dy mijĂ« vjetĂ«sh,” pĂ«rfundon Benefiel.

Burimi: Archaeology Magazine

The post Nga Vargjet e Ovidit deri te skicat me gladiatorĂ«/ ÇfarĂ« u zbulua nĂ« muret e Pompeit? appeared first on Gazeta Si.

↗

Një jetë mes çmendurisë, poezisë dhe udhëtimeve/ Misteri i Lord Bajronit

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Lidhja e Lord Bajronit me Ballkanin, dhe veçanĂ«risht me ShqipĂ«rinĂ«, nis herĂ«t dhe zĂ« njĂ« vend tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m si nĂ« jetĂ«n, ashtu edhe nĂ« veprĂ«n e tij. Xhorxh Gordon Bajroni lindi nĂ« LondĂ«r mĂ« 22 janar 1788, nĂ« njĂ« familje aristokrate qĂ« kishte rĂ«nĂ« nĂ« varfĂ«ri. Fati i tij ndryshoi kur ishte vetĂ«m dhjetĂ« vjeç: pas vdekjes sĂ« xhaxhait, ai trashĂ«goi titullin Lord, si edhe pallatin dhe çifligun Newstead Abbey, pronĂ« qĂ« do tĂ« bĂ«hej njĂ« simbol i jetĂ«s sĂ« tij tĂ« trazuar.

Arsimimi i Bajronit ishte i gjerë. Në Harrow ai studioi greqishten dhe latinishten, historinë dhe letërsinë angleze, duke treguar herët prirje për poezi dhe mendim kritik. Në moshën 18-vjeçare u regjistrua në Universitetin e Kembrixhit (Trinity College). Në vitin 1809, ai mori zyrtarisht vendin e tij në Dhomën e Lordëve, ku u dallua për qëndrime përparimtare dhe për mbrojtjen e lirive qytetare, veçanërisht në mbështetje të popujve të shtypur.

Po atë vit, Bajroni ndërmori një udhëtim të gjatë nëpër Evropë, një përvojë që do të linte gjurmë të pashlyeshme në krijimtarinë e tij. Ndalesat e tij në Spanjë, Greqi dhe veçanërisht në Shqipërinë e Jugut ishin vendimtare. Vizita në Janinë dhe kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët e kohës e impresionuan thellë poetin. Si kujtim nga ato vise, Bajroni mori me vete një kostum tradicional shqiptar, që do të bëhej më vonë një nga simbolet më të njohura të lidhjes së tij me Shqipërinë.

Bukuria dhe veçantia e kĂ«tij kostumi e frymĂ«zuan piktorin Thomas Philips qĂ«, nĂ« verĂ«n e vitit 1813, tĂ« realizonte portretin e famshĂ«m tĂ« poetit me titull “Portrait of a Nobleman in the dress of an Albanian” (Portret i njĂ« fisniku me veshje shqiptare). Ky portret u ekspozua nĂ« Royal Academy dhe sot ndodhet nĂ« ambientet e AmbasadĂ«s Britanike nĂ« AthinĂ«, duke mbetur njĂ« dĂ«shmi vizuale e admirimit tĂ« Bajronit pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.

Lord Bajroni dhe Ali Pashë Tepelena

KĂ«to pĂ«rvoja u reflektuan drejtpĂ«rdrejt nĂ« veprĂ«n e tij. NjĂ« nga krijimet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« Bajronit Ă«shtĂ« poema epike “Shtegtimi i Çajld Haroldit” (Childe Harold’s Pilgrimage, 1812–1817), e ndĂ«rtuar mbi pĂ«rshtypjet e udhĂ«timeve tĂ« tij nĂ« SpanjĂ«, Greqi, ShqipĂ«ri, ZvicĂ«r dhe Itali. Poema pĂ«rshkohet nga patosi i luftĂ«s pĂ«r liri dhe nga ndjeshmĂ«ria romantike ndaj fatit tĂ« popujve tĂ« robĂ«ruar. NĂ« vargjet e saj, Bajroni u kĂ«ndon traditave burrĂ«rore tĂ« shqiptarĂ«ve, trimĂ«risĂ« sĂ« tyre dhe dashurisĂ« sĂ« flaktĂ« pĂ«r lirinĂ«, duke i paraqitur si njĂ« popull me dinjitet dhe guxim tĂ« rrallĂ«.

Ja si shkruan vetë Bajroni:

“Kam disa petka shqiptare madhĂ«shtore, e vetmja plaçkĂ« e shtrenjtĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend. KushtojnĂ« 50 ginea secila, dhe kanĂ« aq flori tĂ« qĂ«ndisur sa nĂ« Angli mund tĂ« kushtojnĂ« 200 ginea. U njoha me Hysen Beun dhe Mahmud PashĂ«n, tĂ« dy djem tĂ« vegjĂ«l, nipĂ«r tĂ« Ali PashĂ«s nĂ« JaninĂ«. JanĂ« krejt ndryshe nga çunakĂ«t tanĂ«, kanĂ« fytyrĂ« tĂ« kuqe si vejushat e lyera me tĂ« kuqe, kanĂ« sy tĂ« zes, tĂ« mĂ«dhenj dhe tipare fare tĂ« rregullt. JanĂ« krijesat mĂ« tĂ« bukura qĂ« mĂ« ka zĂ«nĂ« syri dhe tĂ« rrahur e tĂ« stĂ«rvitur qĂ« tani me ceremonira tĂ« Oborrit” shkruante Bajroni nĂ« shĂ«nimet e tij

Këtë admirim e dëshmojnë edhe letrat e tij personale. Muzeu Historik Kombëtar ruan një fragment nga një letër që Bajroni i dërgoi nënës së tij më 12 nëntor 1809, ku ai shkruan me entuziazëm për shqiptarët:

“
I dua shqiptarĂ«t shumĂ«. NĂ« udhĂ«timin qĂ« bĂ«ra, kam rojtur njĂ« herĂ« dy ditĂ«, dhe njĂ« herĂ« tjetĂ«r tri ditĂ«, nĂ« njĂ« kazermĂ« shqiptarĂ«sh, dhe s’kam gjetur kurrĂ« ushtarĂ« aq tĂ« pĂ«lqyer sa shqiptarĂ«t, ndonĂ«se kam qenĂ« nĂ« garnizonet e Gibraltarit e tĂ« MaltĂ«s, dhe kam parĂ« shumica ushtarĂ«sh spanjollĂ«, frengj, siçilianĂ« dhe anglezĂ«. Nuk mĂ« rodhĂ«n gjĂ«sendĂ«, dhe mĂ« ftuan me gĂ«zim tĂ« marr nga zahireja dhe nga qumĂ«shti i tyre
”

Vitet e fundit të jetës së tij i kushtoi një kauze tjetër që do ta kthente në hero përtej letërsisë. Në vitin 1823, Bajroni u nis për në Greqi, ku u bë një nga figurat frymëzuese të luftës për pavarësi kombëtare kundër Perandorisë Osmane. Ai kontribuoi jo vetëm me fjalë dhe poezi, por edhe me para dhe me përfshirje të drejtpërdrejtë në organizimin e forcave kryengritëse.

A ishte i “çmendur” Lord Bajroni?

Lord Bajroni mbetet njĂ« nga “eksportet” mĂ« tĂ« famshme tĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar, por edhe njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« trajtuara me hezitim, siklet e madje turp. Pse ndodh kjo? Ndoshta sepse ai gjykohet ende pĂ«r pasionet e tij tronditĂ«se , pĂ«rfshirĂ« lidhjen me AugustĂ«n, gjysmĂ«-motrĂ«n e tij, si edhe marrĂ«dhĂ«niet e shumta me gra dhe burra. Ndoshta pĂ«r shkak tĂ« sjelljeve tĂ« tij provokuese, ose sepse vepra e tij pĂ«rbĂ«het nga mijĂ«ra faqe vargjesh tĂ« zjarrta, qĂ« herĂ«-herĂ« duken edhe tĂ« tepruara apo fĂ«minore. Ose, ndoshta, sepse shumĂ«kush i trembet idesĂ« se Bajroni ,siç deklaroi dikur William Wordsworth, ishte “i çmendur”.

BiografitĂ« e shumicĂ«s sĂ« poetĂ«ve ose mungojnĂ«, ose janĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u lexuar. Me Bajronin ndodh e kundĂ«rta: ai ka dhjetĂ«ra biografi dhe pothuajse tĂ« gjitha janĂ« tĂ«rheqĂ«se. Çdo biograf, qĂ« nga Thomas Moore nĂ« vitin 1830, ka pasur dijeni pĂ«r kujtimet intime dhe skandaloze tĂ« poetit. KĂ«to kujtime u dogjĂ«n, por Moore i kishte shfrytĂ«zuar mĂ« herĂ«t dhe falĂ« tyre dimĂ« pĂ«r martesĂ«n e pafat me Annabella Milbanke dhe pĂ«r vitet e jetĂ«s luksoze nĂ« Venecia, mes 1816-Ă«s dhe 1819-Ă«s. Letrat sugjerojnĂ« se gjatĂ« asaj kohe, tĂ« paktĂ«n 200 gra kaluan nĂ« shtratin e tij , disa prej tyre motra, shumica tĂ« paguara. Ajo qĂ« mungonte nĂ« kĂ«to kujtime ishte transformimi i fundit i Bajronit nĂ« njĂ« luftĂ«tar relativisht tĂ« vetmuar.

Lord Bajron

Letrat e tij dhe ato drejtuar atij tregojnĂ« qartĂ« kĂ«tĂ« ndryshim thelbĂ«sor. PikĂ«risht kĂ«tu bĂ«het e rĂ«ndĂ«sishme biografia e re e Andrew Stauffer, “Bajroni: NjĂ« jetĂ« me dhjetĂ« shkronja”, e cila e ndĂ«rton çdo kapitull duke u nisur nga njĂ« letĂ«r e poetit, duke cituar me ndjeshmĂ«ri edhe korrespondencĂ«n e grave qĂ« e rrethonin. Edhe pse kjo vepĂ«r Ă«shtĂ« njĂ« shtesĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« tashmĂ« tĂ« mbushur, struktura e saj mozaike , ndonĂ«se herĂ«-herĂ« e ngathĂ«t e trajton me kujdes evolucionin e Bajronit.

NjĂ« nga pretendimet e Staufferit Ă«shtĂ« se dashuria mĂ« e madhe e Bajronit ishte kontesha Teresa Guiccioli. Ky pohim Ă«shtĂ« i mundshĂ«m, edhe pse i debatueshĂ«m. Miku i tij John Hobhouse shkruante se marrĂ«dhĂ«nia nuk ishte aspak e shĂ«ndetshme dhe se “[Bajroni] mĂ« tha krejt tĂ« kundĂ«rtĂ«n”. MegjithatĂ«, Teresa ishte e dashura mĂ« e qĂ«ndrueshme e tij dhe, me shumĂ« gjasĂ«, e fundit. Fiona MacCarthy ofron njĂ« shpjegim bindĂ«s: “Bajroni lulĂ«zonte nĂ« vĂ«shtirĂ«si”, duke mbajtur gjithmonĂ« njĂ« distancĂ« mbrojtĂ«se nga ata qĂ« pretendonte se i donte. MeqĂ« Teresa ishte e martuar, ai nuk ndjehej i kufizuar prej saj. Letra mĂ« e sinqertĂ« e dashurisĂ« qĂ« ai shkroi ndonjĂ«herĂ« iu drejtua asaj dhe u shkrua nĂ« anglisht. MegjithatĂ«, ai refuzoi t’ia pĂ«rkthente dhe, nĂ« fund, e braktisi edhe atĂ«, kur u dashurua me GreqinĂ«.

Stauffer e thekson gjithashtu personalitetin e Bajronit si njĂ« lloj “aktori metodik”. Sipas tij, Bajroni shpesh bĂ«nte dhe thoshte gjĂ«ra me tepri vetĂ«m qĂ« tĂ« kishte material pĂ«r tĂ« shkruar. Teksa pĂ«rpilonte letra, ai joshte gruan e dikujt tjetĂ«r nĂ« mes tĂ« njĂ« feste, para syve tĂ« tĂ« gjithĂ«ve. Figura letrare qĂ« ushqyen imazhin e tij pĂ«rfshijnĂ« Kainin – sepse Bajroni e shihte veten si tĂ« shĂ«njuar dhe tĂ« mallkuar nga trashĂ«gimia – Adamin e Miltonit, qĂ« e ka “tĂ«rĂ« botĂ«n pĂ«rpara”, por qĂ« e dĂ«bon veten nga njĂ« parajsĂ« pas tjetrĂ«s, si dhe Paolon dhe FrançeskĂ«n e Dantes, tĂ« dĂ«nuar nĂ« rrethin e dytĂ« tĂ« Ferrit, tĂ« rrĂ«mbyer nga stuhitĂ« e epshit qĂ« nisi pĂ«rmes letĂ«rsisĂ«.

LetĂ«rsia ndikoi fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e tij. Por çështja se sa shumĂ« jeta e tij pasqyrohet nĂ« veprĂ«n e tij mbetet komplekse. Siç shkroi Martin Amis nĂ« “Jeta e Kolerixhit”, shpesh shkrimtarĂ«t e kthejnĂ« subjektin artistik nĂ« njĂ« “levĂ« biografike”. PĂ«r shumicĂ«n e autorĂ«ve, kjo qasje Ă«shtĂ« e dyshimtĂ«: korrelacioni nuk Ă«shtĂ« shkakĂ«si. Me Bajronin, megjithatĂ«, lidhja Ă«shtĂ« mĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ«. Kantoja e dytĂ« e “Don Zhuanit”, ku heroi i mbijeton njĂ« mbytjeje anijeje, ishte sipas vetĂ« Bajronit tĂ«rĂ«sisht e bazuar nĂ« fakte reale. NĂ« njĂ« letĂ«r tĂ« vitit 1814, ai e pĂ«rshkruan poezinĂ« si “pasqyrĂ« tĂ« botĂ«s”, ndĂ«rsa nĂ« ditarin e vitit 1821 e quan “ndjenjĂ« e njĂ« bote dhe e njĂ« tĂ« ardhmeje tashmĂ« tĂ« shkuar”. Siç shprehet kritiku Jerome McGann, Bajroni “gjysmĂ«n e percepton dhe gjysmĂ«n e krijon” ekzistencĂ«n e vet.

Në fund, sapo ai pushoi së shkruari, edhe shpirti i reflektimit dhe ai i veprimit u shuan. Në vitin 1824, mjekët u përpoqën të trajtonin malarien e tij përmes gjakderdhjes , një trajtim fatal. Veprat e mprehta dhe të fuqishme të Bajronit meritojnë një jetë të përtejme më madhështore. Por edhe nëse kjo mungon, ai vazhdon të ecë mes nesh, duke ushtruar ende magjepsjen e tij.

Lord Bajron me kostumin tradicional shqiptar. (Nga Thomas Phillips)

Miku dhe mjeku i tij, John Polidori, ishte me Bajronin dhe çiftin Shelley nĂ« Villa Diodati nĂ« vitin 1816, kur u konceptua “Frankeshtajni”. Polidori e bazoi novelĂ«n “Vampiri” (1819) nĂ« disa faqe ku Bajroni shkruante pĂ«r njĂ« burrĂ« qĂ« vdes nĂ« Greqi, por ringjallet nga tĂ« vdekurit pĂ«rmes fuqisĂ« sĂ« dashurisĂ«. Sipas Staufferit, çdo vampir aristokratik, i rrezikshĂ«m dhe joshĂ«s , nga Drakula i Bram Stokerit deri te Lestati i Anne Rice , mund ta gjurmojĂ« origjinĂ«n e tij te Lord Bajroni.

Vdiq  më 19 prill 1824 vetëm 36 vjeç në Mesollonjë, gjatë Luftës për Pavarësinë Greke, ku jo vetëm që mbështeti financiarisht kryengritjen, por edhe udhëhoqi fushata ushtarake.

The post Një jetë mes çmendurisë, poezisë dhe udhëtimeve/ Misteri i Lord Bajronit appeared first on Gazeta Si.

↗

Irani dhe kujtesa e shkurtër

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Michel Setboun- Në këtë moment, po ndjek lajmet si të gjithë të tjerët dhe po lexoj të gjitha këto histori mbi Iranin. Thjesht, kur shoh të gjithë ato asamble, takime, mbledhje ku ka njerëz që nuk kanë qenë kurrë atje, që nuk dinin asgjë për revolucionin, që madje nuk kishin lindur ende në atë kohë, që kanë jetuar pesëdhjetë vjet në Perëndim
 sigurisht që kjo më nervozon pak. Sepse, është dëshpëruese.
Dëgjoj të gjitha llojet e fjalimeve kontradiktore, nostalgjike, një idealizim të caktuar të kohës së Shahut. Atëherë, thjesht për informacion, për të freskuar kujtesën kolektive, po publikoj këto imazhe.

Iran – Teheran, 28/10/1978 – Burgu Kasr, lirimi i tĂ« burgosurve politikĂ«

Sepse unë isha atje gjatë revolucionit të vitit 1979. E di mirë që sot është e lehtë të kritikosh këtë nostalgji për Shahun. Modernizimi i shpejtë, projektet e mëdha. Por nuk duhet të harrojmë se ky modernizim prekte vetëm dhjetë përqind të popullsisë, kryesisht qytetarët. Në fshatra, ishte vërtet mjerim. Dhe këtë  modernizëm të imponuar nga lart, njerëzit nuk e donin domosdoshmërisht. Ishte shumë shpejt për ta.

Ne kemi tendencën ta paraqesim Shahun si modernistin par ekselencë, njeriun që donte të fuste Iranin në shekullin XX. Por kur shohim gjithçka që ndodhi, duhet të pyesim veten. Jo vetëm të mjaftohemi me tregimin simplist: moderniteti kundër arkaizmit të fesë. Realiteti ishte shumë më kompleks, dhe shumë më i dhunshëm gjithashtu.

Iran – 10/12/1978 – Ayatollah Taleghani – DemonstratĂ« e madhe pĂ«r ditĂ«n e parĂ« tĂ« muajit tĂ« shenjtĂ« Muharam

Kam qenë dëshmitar i hapjes së burgut Kasr kur Shahu i Iranit, përballë revoltës  popullore, vendosi të hapë burgjet. Një moment historik, kaotik, i mbushur me shpresë dhe zemërim. Ndër të burgosurit e liruar atë ditë ishte edhe Ayatollah Taleghani, një figurë e respektuar e opozitës fetare, që kishte kaluar vite të tëra pas hekurave. Ai vdiq disa muaj më vonë, në shtator 1979.

Vite më vonë, u ktheva në Iran. Në muzeun e Savak-ut, kjo polici sekrete e Shahut, simbol i shtypjes.
Në mure, imazhe të kohës së të gjithë atyre që ishin në burg. Atje gjenden fytyrat e atyre që i njohëm pas revolucionit: Rafsandjani dhe të tjerët. Më shoqëroi një burrë që kishte kaluar dekada në burg nën Shahun. Ai më rrëfeu historinë e tij, qeli pas qelie.
Sepse sot Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« tregojmĂ«, tĂ« mos harrojmĂ« se cili ishte shkaku i kryengritjes sĂ« vitit 1979. ËshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kujtojmĂ« pse miliona iranianĂ« dolĂ«n nĂ« rrugĂ«. Pse tĂ« gjitha kĂ«to tendenca politike kaq tĂ« ndryshme u bashkuan. Savak torturonte. Burgjet si Kasr dhe Evin ishin tĂ« mbushura.
Të gjithë kundërshtarët burgoseshin në qeli ose përfundonin të ekzekutuar.
Ky ishte një realitet konkret, i dokumentuar, i përjetuar nga qindra mijëra familje iraniane.

Këto fotografi janë dëshmi. Një provë materiale kundër harresës dhe kundër tundimit për të rindërtuar historinë sipas frustrimeve të së tashmes. E kaluara e idealizuar, nostalgjike e kohës së Shahut, fshin këtë realitet i cili ishte arsye të thella dhe të ligjshme për këtë kryengritje popullore.

Kjo është kujtesa që duhet të ruajmë. Jo si gjykim, por si dëshmi. Faktet ashtu siç ndodhën. Sepse kujtesa e shkurtër është ajo që lejon të harrohet pse historia ndryshoi.

Shenim: Michel Setboun ështĂ« fotograf francez, i cili ka punuar pĂ«r revista tĂ« njohura ndĂ«rkombĂ«tare, si : “Geo”, “Figaro Magazine”, “New York Times”, “Life”, “Paris Match”, “Stern”.  Filloi tĂ« punojĂ« si fotograf nĂ« vitin 1978 duke mbuluar konflikte ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r agjencinĂ« SIPA, si Revolucionin nĂ« Iran, LuftĂ«n pĂ«r PavarĂ«si nĂ« Angola, Afganistan, LuftĂ«n Iran-Irak dhe me vone luftĂ«n civile nĂ« Liban. Ndersa nĂ« periudhĂ«n kohore 1985-1991, ai mbulon reportazhet per KorenĂ« e Jugut, ShqipĂ«rine, MongolinĂ« dhe Rion pĂ«r agjencinĂ« RAPHO. QĂ« nga viti 1991 punon si fotograf i pavarur.Ka marĂ« çmimin e parĂ« nĂ« World Press pĂ«r reportazhin e tij pĂ«r dy milionĂ« refugjatĂ«t e dĂ«buar nĂ« Nigeri. Setboun Ă«shtĂ« gjithashtu autor i librave tĂ« shumtĂ«.

The post Irani dhe kujtesa e shkurtër appeared first on Gazeta Si.

↗

A po e zëvendëson ChatGPT rolin e pedagogut?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Gazeta “SI” – PedagogĂ«t e universiteteve duken sikur nuk kanĂ« mĂ« tĂ« njĂ«jtin rol si dikur, pasi gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« studentĂ« po i drejtohen ChatGPT-sĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar informacione bazike mbi lĂ«ndĂ« tĂ« ndryshme, si dhe pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar e krijuar ese akademike apo edhe tema diplomash.

Shembulli i lĂ«ndĂ«s “Diplomacia Publike”, pjesĂ« e fushĂ«s sĂ« studimit tĂ« komunikimit, ku me vetĂ«m njĂ« kĂ«rkim tĂ« thjeshtĂ« nĂ« ChatGPT mund tĂ« merren burimet kryesore tĂ« lĂ«ndĂ«s dhe shtjellime mbresĂ«lĂ«nĂ«se, nuk Ă«shtĂ« i vetmi rast. NĂ« ChatGPT, studentĂ«t mund tĂ« gjejnĂ« informacione pĂ«r pothuajse çdo temĂ«, burime tĂ« cilat deri dje i merrnin vetĂ«m nga tekstet akademike ose nga shpjegimi i pedagogut.

Pyetja që lind është: deri ku shkon ky ndikim dhe a e rrezikon realisht rolin e pedagogut?

1 nĂ« 3 nxĂ«nĂ«s tĂ« moshave 12–17 vjeç kanĂ« pĂ«rdorur ChatGPT pĂ«r detyra shkollore, dhe gati gjysma e tyre e pĂ«rdor pa udhĂ«zime tĂ« qarta. 

NjĂ« sondazh global zbuloi se rreth 82% e profesorĂ«ve universitarĂ« janĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r ChatGPT dhe mĂ« shumĂ« se 70% shqetĂ«sohen pĂ«r ndikimin nĂ« mashtrim akademik. 

Rreth 87% e studentĂ«ve pĂ«rdorin AI pĂ«r detyra akademike, dhe 90% e pĂ«rdorin AI pĂ«r detyra tĂ« tjera tĂ« jetĂ«s, sipas njĂ« studimi tĂ« fundit, por vetĂ«m 34% ndihen tĂ« sigurt se e pĂ«rdorin teknologjinĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« etike.   Studimet tregojnĂ« gjithashtu se universitetet shpesh nuk kanĂ« politika tĂ« qarta rreth pĂ«rdorimit tĂ« AI-sĂ«, ndĂ«rsa vetĂ«m rreth 24–28% e institucioneve kanĂ« udhĂ«zime tĂ« qarta pĂ«r pĂ«rdorimin e ChatGPT. 

Miranda Çili, pedagoge e shkencave tĂ« komunikimit nĂ« Tirana Business University, thotĂ« pĂ«r GazetaSi.al se hyrja e teknologjisĂ« nĂ« arsim po dikton role tĂ« reja dhe pĂ«rgjegjĂ«si mĂ« tĂ« mĂ«dha.

“PĂ«rtej debateve rreth dĂ«meve dhe pĂ«rfitimeve tĂ« mundshme tĂ« saj, veçanĂ«risht nĂ« fushĂ«n e arsimit, inteligjenca artificiale ka hyrĂ« tashmĂ« nĂ« procesin mĂ«simor, duke u pĂ«rdorur gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si asistent digjital nga studentĂ«t, por edhe nga vetĂ« pedagogĂ«t. Teknologjia Ă«shtĂ« njĂ« ndihmesĂ« e madhe pĂ«r studentĂ«t, por edhe pĂ«r pedagogĂ«t, tĂ« cilĂ«t duhet tĂ« pĂ«rfitojnĂ« nga shumĂ«llojshmĂ«ria e burimeve dhe lehtĂ«sirave qĂ« ChatGPT-ja ofron nĂ« hartimin e kurikulave dhe detyrave qĂ« kultivojnĂ« te studentĂ«t aftĂ«si unike, pĂ«rtej atyre qĂ« ofrojnĂ« makinat.”

Miranda Çili

Sa i pĂ«rket faktit nĂ«se kjo metodĂ« e re e rrezikon rolin e pedagogut tradicional, Çili vĂ«ren se gjithçka varet nga mĂ«nyra se si pĂ«rdoret teknologjia.

“Po jetojmĂ« nĂ« njĂ« kohĂ« tĂ« drejtuar nga teknologjia, ku zhvillimet e fundit po nxisin njĂ« revolucion arsimor, duke sfiduar metodat tradicionale tĂ« mĂ«simdhĂ«nies dhe tĂ« nxĂ«nies. Siç ka ndodhur shpesh nĂ« histori, risitĂ« – si Google apo telefonat celularĂ« – kanĂ« frymĂ«zuar njĂ«kohĂ«sisht entuziazĂ«m dhe skepticizĂ«m. I tillĂ« ishte edhe lançimi i ChatGPT-sĂ«. Ajo nuk Ă«shtĂ« as e mirĂ«, as e keqe, por mĂ«nyra se si ne zgjedhim ta pĂ«rdorim pĂ«rcakton nĂ«se do tĂ« sjellĂ« pĂ«rfitime apo dĂ«me.”

Megjithatë, ajo thekson se teknologjia po ndryshon mënyrën e të mësuarit, por jo domosdoshmërisht rolin e pedagogut.

“Fakti qĂ« ChatGPT ofron mundĂ«si pĂ«r tĂ« nxitur tĂ« nxĂ«nit e personalizuar nuk do tĂ« thotĂ« qĂ« roli ynĂ« bĂ«het i tepĂ«rt. PĂ«rkundrazi, na dikton role tĂ« reja dhe pĂ«rgjegjĂ«si mĂ« tĂ« mĂ«dha. Rezultatet mĂ« tĂ« mira arrihen pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi efektiv njeri–IA, duke e konsideruar atĂ« si njĂ« mjet qĂ« shton inteligjencĂ«n njerĂ«zore dhe jo si njĂ« zĂ«vendĂ«sues.”

Nevoja pĂ«r “prekjen njerĂ«zore” nuk del kurrĂ« nga funksioni

Pedagogia dhe ekspertja e komunikimit Irena Myzqeqari Hoxha shprehet për GazetaSI.al se platformat e inteligjencës artificiale kanë vënë në pikëpyetje nocionin e autentikes.

“ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« inteligjenca artificiale po ndryshon mĂ«nyrĂ«n se si merret dija dhe informacioni. NĂ« pamje tĂ« parĂ«, duket legjitime pyetja pse duhet shkolla ose pedagogu, kur informacioni mund tĂ« merret lehtĂ«sisht nga ChatGPT. Por e vĂ«rteta Ă«shtĂ« mĂ« komplekse. MotorĂ«t e kĂ«rkimit dhe gjenerimit na japin informacione, por aftĂ«sia pĂ«r t’i pĂ«rshtatur ato nĂ« njĂ« kontekst real Ă«shtĂ« ajo qĂ« e dallon individin.”

Ajo thekson se dija sot nuk është thjesht informacion, por kuptimi dhe struktura që i jepet atij.

Irena Myzeqari Hoxha

“Roli i pedagogut Ă«shtĂ« pikĂ«risht ai i pĂ«rkthyesit tĂ« informacionit nĂ« kontekst. Informacioni gjendet kudo, por kjo e bĂ«n tĂ« vĂ«rtetĂ«n mĂ« tĂ« turbullt. Pedagogu nuk zhduket dhe nuk Ă«shtĂ« nĂ« rrezik, sepse ne gjithmonĂ« do tĂ« kemi nevojĂ« pĂ«r prekjen njerĂ«zore, pĂ«r formimin estetik dhe pĂ«r lidhjen me realitetin institucional dhe social.”

NĂ« pĂ«rfundim, Myzqeqari Hoxha thekson se nevoja pĂ«r njeriun si udhĂ«heqĂ«s – nĂ« kĂ«tĂ« rast pedagogun – do tĂ« jetĂ« e pĂ«rhershme.

“MotorĂ«t e kĂ«rkimit janĂ« thjesht njĂ« tullĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«rkimin mĂ« cilĂ«sor. Ata nuk mund tĂ« zĂ«vendĂ«sojnĂ« kurrĂ« njĂ« pedagog. Kreativiteti dhe gjykimi njerĂ«zor janĂ« tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m.”

PĂ«rtej debateve qĂ« risitĂ« teknologjike sjellin, pyetja kryesore mbetet nĂ«se njeriu do tĂ« arrijĂ« ta komandojĂ« kĂ«tĂ« proces apo do tĂ« kontrollohet prej tij. Edhe pse trendet aktuale anojnĂ« drejt njĂ« varĂ«sie tĂ« tepruar nga ChatGPT, shpresa mbetet qĂ« njeriu tĂ« rikthehet te analiza dhe kĂ«rkimi individual, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« paralajmĂ«rimi i famshĂ«m i Ajnshtajnit pĂ«r njĂ« “brez idiotĂ«sh” tĂ« mos bĂ«het realitet.

The post A po e zëvendëson ChatGPT rolin e pedagogut? appeared first on Gazeta Si.

↗

‘Petite Messe Solennelle’ e Rossinit, pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- NjĂ« nga kryeveprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« Gioachino Rossinit, Petite Messe Solennelle, do tĂ« prezantohet pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri si premierĂ« absolute mĂ« 25 janar, ora 19:00, nĂ« skenĂ«n e Teatrit KombĂ«tar tĂ« OperĂ«s dhe Baletit, nĂ« bashkĂ«punim me Ansamblin Popullor.. Ky shĂ«non njĂ« moment tĂ« veçantĂ« pĂ«r repertorin vokal-simfonik tĂ« institucionit dhe pĂ«r jetĂ«n muzikore nĂ« vend.

E kompozuar nĂ« vitin 1863, Petite Messe Solennelle i pĂ«rket periudhĂ«s sĂ« vonĂ« krijuese tĂ« Rossinit dhe pĂ«rfaqĂ«son njĂ« vepĂ«r me karakter tĂ« theksuar sakral, por me njĂ« gjuhĂ« muzikore tĂ« qartĂ« dhe tĂ« pĂ«rmbajtur. Struktura e saj ndjek formĂ«n tradicionale tĂ« meshĂ«s katolike, ndĂ«rsa muzika ruan tipare tĂ« stilit tĂ« autorit, pa iu larguar natyrĂ«s liturgjike tĂ« veprĂ«s. Edhe pse titulli i referohet njĂ« “meshe tĂ« vogĂ«l”, vepra ka njĂ« shtrirje tĂ« gjerĂ« dhe kĂ«rkon njĂ« angazhim tĂ« konsiderueshĂ«m interpretues.

Në këtë premierë marrin pjesë solistë të njohur: soprano Svetlana Aksenova, mezosoprano Enkeleida Shkoza, tenor Klodjan Kaçani dhe bas Rubén Amoretti, të cilët do të interpretojnë partet solistike të veprës. Interpretimi mbështetet gjithashtu në një bashkëpunim të rëndësishëm mes Korit të Filarmonisë së Kosovës dhe Korit të TKOBAP-së, nën drejtimin e dirigjentëve të korit Hajrullah Syla dhe Dritan Lumshi.

Në aspektin orkestral, vepra do të interpretohet nga Orkestra Simfonike e TKOBAP-së, nën drejtimin e maestros Facundo Agudin. Ky bashkëpunim mes solistëve, korit dhe orkestrës synon një lexim të qartë dhe të balancuar të veprës, duke respektuar karakterin e saj sakral dhe kërkesat stilistike të kompozitorit.

Kjo premierë absolute ofron për publikun shqiptar mundësinë për të njohur nga afër një vepër themelore të repertorit të shekullit të 19-të.

The post ‘Petite Messe Solennelle’ e Rossinit, pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri appeared first on Gazeta Si.

↗

FjalĂ« tĂ« reja, shtjellime tĂ« ‘vjetra’

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Publikimi online i Fjalorit tĂ« Madh tĂ« GjuhĂ«s Shqipe Ă«shtĂ« pasuar nga njĂ« varg kritikash pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ky fjalor ka implementuar fjalĂ«t e reja, por kryesisht pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e shtjellimit tĂ« tyre.

NjĂ« ndĂ«r fjalĂ«t qĂ« krijoi njĂ« sĂ«rĂ« reagimesh nĂ« rrjetet sociale ishte fjala “bythadritĂ«â€, e cila vinte si sinonim i xixĂ«llonjĂ«s dhe qĂ« ka shkaktuar jo pak diskutim mes grupeve tĂ« interesit.

Po ashtu, fjala e huazuar nga italishtja “abandonim”, e pĂ«rfshirĂ« tashmĂ« nĂ« fjalorin online, i cili pĂ«rmban rreth 125 mijĂ« fjalĂ«, ka qenĂ« objekt debatesh.

Kritika nga vetë akademikët

Përpos kritikave masive nga individë që kanë lidhje të drejtpërdrejtë me fjalorin, ajo që bie në sy është reagimi i Ardian Ndrecës dhe Ardian Vehbiut, të dy tashmë pjesë e Akademisë së Shkencave, të cilët vënë në dukje mangësitë e këtij fjalori.

Në një reagim në rrjetin e tij social Facebook, profesori i filozofisë në Universitetin Urbaniana të Romës, Ardian Ndreca, vë në dukje varfërinë e shtjellimit të fjalëve që i përkasin kryesisht fjalorit të filozofisë.

“Ajo qĂ« mĂ« bĂ«n pĂ«rshtypje Ă«shtĂ« varfĂ«ria qĂ« karakterizon shtjellimet e skajeve me natyrĂ« filozofike.

Sigurisht që fjalori i shqipes nuk është një fjalor filozofie, por për aq sa përmban skaje me ngjyrime apo me përdorim parësor filozofik, duhet të ishte strukturuar në mënyrë të qartë, me nuancat minimale disiplinore që i përkasin koncepteve në fjalë dhe me dallimet mes asaj që është shkencore dhe asaj që është ideologjike.

E keqja Ă«shtĂ« se leksikografĂ«t tanĂ« (por nuk Ă«shtĂ« faji i tyre) ndĂ«r dekada kanĂ« pasur vetĂ«m njĂ« formim ideologjik dhe kanĂ« pasqyruar nocionet filozofike nĂ« atĂ« dritĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ata vetĂ« janĂ« formuar”, shkruan Ndreca.

Ndërkohë, ai merr në shqyrtim termin transhendencë, duke u shprehur se shtjellimi në fjalor është krejt i kundërt me kuptimin e saktë të tij.

Ardian Ndreca

“TranshendencĂ«: ‘tĂ« qenĂ«t pĂ«rtej kufijve tĂ« pĂ«rvojĂ«s a tĂ« mendimit njerĂ«zor’; nĂ« fakt Ă«shtĂ« krejt e kundĂ«rta. Transhendenca nuk Ă«shtĂ« pĂ«rtej mendimit njerĂ«zor, por pĂ«rtej mundĂ«sisĂ« sĂ« njohjes racionale tĂ« diçkaje qĂ« pĂ«r ne nuk paraqitet si njĂ« fenomen qĂ« mund tĂ« kapet prej shqisave. Por, ndĂ«rkaq, transhendenca mbetet njĂ« objekt legjitim i mendimit njerĂ«zor. Nuk them se mund ta kishin shpjeguar nĂ« detaj, do tĂ« mjaftonte tĂ« mos e kishin shpjeguar gabim.”

Po ashtu, Ndreca vijon me pĂ«rcaktimin dhe shtjellimin e fjalĂ«s “person”, e cila sipas fjalorit tĂ« ri shpjegohet: “njeriu si individ, njeri, vetĂ«â€.

“Skaji individ shenjon njĂ« frymor tĂ« plotĂ« (tĂ« pandashĂ«m mĂ« tej) nĂ« kĂ«ndvĂ«shtrimin lĂ«ndor, kurse person Ă«shtĂ« njĂ« qenie racionale e pajisur me vetĂ«dije dhe me vullnet; personi Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« krijojĂ« objektiva qĂ« nuk ekzistojnĂ« si tĂ« tilla nĂ« natyrĂ« dhe t’i realizojĂ« ato edhe me mjete jo natyrore. P.sh., po tĂ« marrim njĂ« kalorĂ«s mbi kalĂ«: kemi dy individĂ« dhe vetĂ«m njĂ« person. IndividĂ«t i numĂ«rojmĂ«, kurse personat i trajtojmĂ« si tĂ« tillĂ«, u njohim dinjitetin, tĂ« drejtat, vullnetin, lirinĂ« etj.”

Ai e mbyll reagimin e tij duke ironizuar edhe hartuesit e Fjalorit të Madh:

“Gjithsesi urime atyre qĂ« kanĂ« punuar me seriozitet, sepse nĂ« fund tĂ« fundit, kur institucioni tĂ« jetĂ« çliruar prej mediokritetit qĂ« e ka zaptuar, do tĂ« mund tĂ« punohet mĂ« mirĂ«, duke pasur parasysh edhe kĂ«tĂ« ‘fjalor tĂ« madh’, qĂ« ka nĂ« vetvete brumĂ« tĂ« mirĂ«, i cili nuk identifikohet tout court me institucionin e sotĂ«m, por me gjenerata punĂ«torĂ«sh tĂ« leksikografisĂ« sonĂ«.”

Ardian Vehbiu: NjĂ« fjalor serioz nuk mund t’ia lejoje vetes inkonsistencĂ«n

NdĂ«rkohĂ«, njĂ« tjetĂ«r zĂ« qĂ« i adreson kritikat ndaj fjalorit Ă«shtĂ« gjuhĂ«tari dhe shkrimtari Ardian Vehbiu, gjithashtu pjesĂ« e AkademisĂ« sĂ« Shkencave tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Vehbiu, nĂ« shtjellimin e tij tĂ« publikuar nĂ« “Peizazhe tĂ« fjalĂ«s”, merr si shembull shpjegimin dhe pĂ«rcaktimin e veglave muzikore dhe vĂ« nĂ« dukje mangĂ«sitĂ« nĂ« shpjegimin terminologjik tĂ« tyre.

“PĂ«r violinĂ«n dhe violonçelin thuhet se janĂ« ‘vegla me tela’ dhe qĂ« ‘u bihet me hark’; por kjo specifikĂ« mungon pĂ«r kontrabasin, i cili pĂ«rkufizohet thjesht si violonçel mĂ« i madh. PĂ«r flautin thuhet se ka trajtĂ«n e njĂ« fyelli; madje edhe se ka katĂ«rmbĂ«dhjetĂ« vrima; ndĂ«rsa pĂ«r oboen sqarohet se ‘fryhet pĂ«rmes njĂ« fryrĂ«si me dy kallama’, ‘qĂ« prodhon tinguj shumĂ« shprehĂ«s, melodikĂ«, tĂ« hollĂ« dhe tĂ« mprehtë’.

Klarineta prezantohet si ‘e ngjashme me fyellin’. Saksofoni jepet si vegĂ«l frymore ‘prej tunxhi’, trumbeta si vegĂ«l muzikore frymore ‘prej bronzi’ dhe tromboni ‘vegĂ«l muzikore frymore prej metalit’. Kornoja franceze Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« si bri (zgjedhje e diskutueshme). Pjesa ku vihen buzĂ«t quhet sipas rastit pipĂ«z dhe pipth. NĂ« pĂ«rkufizime jepen ndonjĂ«herĂ« hollĂ«si tĂ« panevojshme pĂ«r kĂ«tĂ« lloj fjalori
”

Mospërfshirja e disa fjalëve apo futja e disa të tjerave në fjalor, sipas Vehbiut, nuk është kusht i domosdoshëm, së paku për sa i përket grupimit të veglave muzikore. Por kjo mënyrë, sipas tij, krijon një precedent që mund të ndikojë edhe në grupime fjalësh më të rëndësishme.

Ardian Vehbiu

“GjithnjĂ« nĂ« parim, nuk ka fjalĂ« shqipe qĂ« duhet mbajtur me çdo kusht jashtĂ« njĂ« fjalori, dhe po ashtu fjalĂ« qĂ« duhet futur me çdo kusht. Por asnjĂ« fjalor serioz nuk duhet t’ia lejojĂ« vetes inkonsistencĂ«n, sepse kjo tregon, nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ«, ngutje, dhe nĂ« rastin mĂ« tĂ« keq, bashkĂ«rendim tĂ« pamjaftueshĂ«m tĂ« punĂ«s brenda ekipit.” shkruan Ardian Vehbiu

FjalĂ« tĂ« reja, shtjellime tĂ« “vjetra”

Ajo që kuptohet nga reagimet e dy personaliteteve të fushës, si Ardian Ndreca dhe Ardian Vehbiu, është se ky fjalor lë për të dëshiruar jo vetëm në përzgjedhjen e fjalëve, por veçanërisht në mënyrën se si ato janë shtjelluar në shpjegimet përkufizuese.

ShumĂ« fjalĂ« shpjegohen aq shkurt dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« kaq skematike, sa e humbet edhe misionin e tekstit shpjegues, i cili nĂ« vetvete duhet tĂ« shĂ«rbejĂ« si “dekodues” i fjalĂ«s, edhe kur ajo Ă«shtĂ« e panjohur pĂ«r pĂ«rdoruesin.

Gjuhëtarët nuk duhet domosdoshmërisht të jenë edhe shkrimtarë apo krijues, por në Shqipëri, për shkak edhe të një trashëgimie marksiste, Fakulteti i Gjuhë-Letërsisë nuk është parë vetëm si një institucion që formon gjuhëtarë apo studiues të letërsisë, por edhe shkrimtarë.

Për këtë arsye, shkrimtarët që kanë njohje të thella gjuhësore, si rasti i Ardian Vehbiut, janë të shumtë në Shqipëri. A nuk do të ishte e udhës që ky grup shkrimtarësh, të cilët janë edhe gjuhëtarë me formim akademik, të ishin pjesë e hartuesve, duke pasur si procedurë të veçantë vetëm pjesën shtjelluese të fjalëve?

NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, kĂ«to fjalĂ«, edhe pse tĂ« reja dhe herĂ«-herĂ« tĂ« çuditshme, do t’i vinin lexuesit mĂ« tĂ« latuara, mĂ« lakonike, e jo kaq skematike dhe herĂ«-herĂ«s edhe  qesharake.

The post FjalĂ« tĂ« reja, shtjellime tĂ« ‘vjetra’ appeared first on Gazeta Si.

↗

Ferr–parajsa e Pashko Gjeçit

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- PĂ«rkthyesi dhe studiuesi i shquar Pashko Gjeçi u nda nga jeta si sot, 15 vite mĂ« parĂ«, mĂ« 21 janar 2010. I njohur pĂ«r pĂ«rkthimet e tij skrupuloze tĂ« kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, si “Komedia Hyjnore” e Dante Alighierit dhe “Odisea” e Homerit, Gjeçi mbetet njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« pĂ«rkthimit letrar nĂ« shqip. NĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rvjetor tĂ« ndarjes sĂ« tij nga jeta, sjellim njĂ« dĂ«shmi tĂ« rrallĂ« nga Dashnor Kokonozi, marrĂ« vetĂ« nga Pashko Gjeçi pak vite pĂ«rpara se tĂ« ndĂ«rronte jetĂ«.

Historia e dhimbshme e Pashko Gjeçit

Nuk do tĂ« shpreheshim fare gabim po tĂ« thonim se janĂ« tĂ« pakĂ«t ata intelektualĂ« shqiptarĂ« apo dhe njerĂ«z tĂ« letrave tĂ« cilĂ«t e dinĂ« se pĂ«rkthyesi i famshĂ«m i “KomedisĂ« Hyjnore”, qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« prej kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, apo mĂ« saktĂ« njeriu i cili e bĂ«ri Dante Aligerin dhe Homerin tĂ« “flisnin shqip”, quhet Pashko Gjeçi. Gjithashtu nuk do ta tepronim aspak po tĂ« shtonim pĂ«rsĂ«ri se janĂ« tĂ« pakĂ«t ata shqiptarĂ« qĂ« e dinĂ« se ai njeri, Ă«shtĂ« ende gjallĂ«, sa vjeç Ă«shtĂ« dhe se ku jeton.

Madje pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« fund kĂ«tyre hamĂ«ndjeve dhe pĂ«r t’i qĂ«ndruar asaj çka thamĂ« mĂ« lart, flet dhe ky fakt: Profesorin e famshĂ«m tĂ« lauruar pĂ«r Filozofi e LetĂ«rsi nĂ« Universitetin e RomĂ«s, ish shokun e bankĂ«s tĂ« Qemal StafĂ«s, nxĂ«nĂ«sin e PadĂ«r Gjergj FishtĂ«s, kolegun e mikun e ngushtĂ« tĂ« Eqerem Çbabejt, Henerik Lacajt, Mark DemĂ«s dhe Fejzi DikĂ«s, nuk e njihnin as banorĂ«t e shkallĂ«s sĂ« tij, ndonĂ«se prej mĂ« shumĂ« se 20-vjeĂ«sh ai jeton sĂ« bashku me zonjĂ«n e tij nĂ« atĂ« apartament fare tĂ« vogĂ«l, nĂ« katin e parĂ« tek “Shallvaret”.

TĂ« habitur nga portreti dhe fiziku qĂ« na u shfaq nĂ« aparencĂ«n e njeriut qĂ« na uroi mirseardhjen, as nuk e kishim menduar kurrĂ« se ai pĂ«r tĂ« cilin interesoheshim dhe kishim pĂ«rfytyrime nga mĂ« tĂ« çuditĂ«shmet, ishte vetĂ« Pashko Gjeçi qĂ« po takohej me ne! Pas prezantimit dhe duke i treguar qĂ«llimin e vizitĂ«s sonĂ«, Pashko Gjeçi na u pĂ«rgjigj jo pa humor: “TĂ« jeni tĂ« sigurtĂ« se do ju dĂ«ftoj çfarĂ« mĂ« kujtohet”.

Në bankë me Qemal Stafën

Pashko Gjeçi u lind nĂ« vitin 1918 nĂ« qytetin e ShkodrĂ«s dhe familja e tij nĂ« atĂ« kohĂ« banonte tek “Arra e madhe”. Babai i Pashkos quhej GaspĂ«r dhe nĂ« atĂ« kohĂ« ai kishte hapur njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l fare pranĂ« shtĂ«pisĂ« sĂ« tij, me tĂ« cilin siguronte jetesĂ«n. Pas vdekjes sĂ« babait dhe njĂ« motre tĂ« vogĂ«l tĂ« quajtur Nikolina, Pashko mbeti vetĂ«m me nĂ«nĂ«n e tij dhe motrĂ«n tjetĂ«r MargaritĂ«n. Pasi mbaroi shkollĂ«n fillore me rezultate shumĂ« tĂ« mira, ai u regjistrua nĂ« Kolegjin e JezuitĂ«ve, tĂ« cilĂ«n nuk arriti ta mbaronte pasi nĂ« atĂ« kohĂ« u mbyllĂ«n shkollat fetare. Lidhur me kĂ«tĂ«, Pashko Gjeçi dĂ«shmon: “Pas mbylljes sĂ« Kolegjit tĂ« JezuitĂ«ve tĂ« gjithĂ« ne vazhduam mĂ«simet nĂ« gjimnazin klasik tĂ« shtetit po nĂ« qytetin tonĂ« tĂ« ShkodrĂ«s.

NĂ« atĂ« kohĂ« unĂ« kisha shok tĂ« ngushtĂ« Qemal StafĂ«n me tĂ« cilin rrinim nĂ« njĂ« bankĂ«. Po kĂ«shtu pĂ«rveç Qemalit, nĂ« klasĂ«n tonĂ« kishim dhe Nikolla Shurbanin, Xhemal BrojĂ«n, Kol AshtĂ«n, Arshi PipĂ«n dhe LazĂ«r Radin, me tĂ« cilĂ«t gjithashtu kam pasur njĂ« shoqĂ«ri tĂ« madhe. Qemal Stafa dhe Arshi Pipa dallonin nga tĂ« gjithĂ« ne shokĂ«t e klasĂ«s pĂ«r zgjuarsi dhe inteligjencĂ«, e Qemali ka qenĂ« nxĂ«nĂ«si mĂ« i mirĂ« qĂ« kam njohur nĂ« jetĂ«n time. NdĂ«rsa unĂ« shkĂ«lqeja kryesisht nĂ« lĂ«ndĂ«n e letĂ«rsisĂ« pasi qĂ« i vogĂ«l isha i dhĂ«nĂ« pas sajĂ«, isha shumĂ« i dobĂ«t nĂ« vizatim tĂ« cilat m’i bĂ«nin tĂ« tjerĂ«t e unĂ« i dorzoja si tĂ« miat. NĂ« atĂ« kohĂ« mĂ«suesi qĂ« kishim mĂ« pĂ«rzemĂ«r unĂ« dhe Qemali, ishte Pashko Geci, i cili na jepte greqishten e vjetĂ«r dhe latinishten.

NĂ« fillim ai mĂ« kishte nĂ« patronazh vetĂ«m mua pĂ«r tĂ« mĂ« mĂ«suar greqishten e vjetĂ«r, por mĂ« duke mĂ« pasur mua shok tĂ« ngushtĂ«, dolĂ«n vullnetarĂ« dhe Qemali me Nikolla Shurbanin e tĂ« tre arritĂ«m ta mĂ«sonim atĂ« gjuhĂ«. Profesor Pashko Geci, m’i blinte librat dhe pĂ«r tĂ« mos mĂ« ofenduar se nuk kisha lekĂ« t’ia paguaja, m’i fiste nĂ« bankĂ«. Pak kohĂ« para mbarimit tĂ« Liceut, Qemali u largua nga klasa jonĂ« se familja e tij u transferua nĂ« TiranĂ«â€, kujton Pashko Gjeçi vitet e gjimnazit klasik tĂ« ShkodrĂ«s ku mĂ«sonte sĂ« bashku me Qemal StafĂ«n.

Student i Filozofisë në Romë

Pas mbarimit të gjimnazit klasik të Shkodrës me rezultate shumë të mira, në vitin 1938 Pashko Gjeçi fitoi një të drejtë studimi për të ndjekur studimet e larata në Itali. Lidhur me këtë ai kujton:

” E drejta e studimit pĂ«r nĂ« Itali m’u dha vetĂ«m nĂ« sajĂ« tĂ« rezultateve qĂ« kisha arritur nĂ« gjimnazin e shtetit dhe Ministria e Arsimit mĂ« akordoi vetĂ«m njĂ« bursĂ« shumĂ« tĂ« vogĂ«l qĂ« mezi mund t’i pĂ«rballoje nevojat e jetesĂ«s. Por unĂ« nuk kisha rrugĂ« tjetĂ«r dhe isha mjaft i kĂ«naqur qĂ« do tĂ« shkoja tĂ« studjoja nĂ« Fakultetin e FilozofisĂ« tĂ« Universitetit tĂ« RomĂ«s. KĂ«tĂ« kĂ«naqĂ«si ma shtonte mĂ« tepĂ«r fakti se bashkĂ« me mua ishin dhe Kol Ashta, LazĂ«r Radi e Luigj Ljarja. GjatĂ« asaj periudhe qĂ« vazhdoja studimet nĂ« RomĂ«, unĂ« fillova pĂ«rsĂ«ri tĂ« pĂ«rktheja nga latinishtja apo tĂ« shkruaja ndonjĂ« poezi tĂ« vogĂ«l.

PoezinĂ« dhe pĂ«rkthimet i kisha pasion qĂ« nga bankat e Liceut tĂ« ShkodrĂ«s dhe ato qĂ« shkruaja i botoja nĂ« revistĂ«n “Cirka” apo “ShkĂ«ndia”. MĂ« kujtohet se asokohe unĂ« pata shkruar dhe njĂ« artikull pĂ«r PadĂ«r Gjergj FishtĂ«n lidhur me “LahutĂ«n e MalsisĂ«â€, tĂ« cilĂ«n ma botuan nĂ« “Hylli i DritĂ«s”. Pasi doli revista unĂ« sĂ« bashku me disa shokĂ« tĂ« tjerĂ« shkuam dhe ia çuam PadĂ«r Gjergjit nĂ« studion e tij. Pasi e pa artikullin, PadĂ«r Gjergji pyeti: “Kush Ă«shtĂ« ky qĂ« paska shkruar pĂ«r mua?” NdĂ«rsa unĂ« qĂ«ndroja pa folur dhe i turpshĂ«m nĂ« fund tĂ« dhomĂ«s e shokĂ«t i treguan se isha unĂ«, ai tha: “Ajo grimca atje paska shkruar gjithĂ« kĂ«tĂ« artikull?” KĂ«shtu dĂ«shira dhe pasioni qĂ« kisha pĂ«r poezinĂ« e pĂ«rkthimet, nuk mu shua as nĂ« Itali dhe ato qĂ« shkruaja i nisja pĂ«r t’i botuar nĂ« ShqipĂ«ri.

Fakultetin e FilozofisĂ« dhe LetĂ«rsisĂ« e pĂ«rfundova nĂ« vitin 1943 me rezultate tĂ« larta dhe mora gradĂ«n Doktor i Shkencave. Nisur nga ato rezultate mua mĂ« ofruan qĂ« tĂ« qĂ«ndroja si asistent profesor pranĂ« atij Fakulteti, por unĂ« refuzova dhe u ktheva nĂ« ShqipĂ«ri. DĂ«shirĂ«n pĂ«r t’u kthyer nĂ« ShqipĂ«ri ma nxiti akoma dhe mĂ« shumĂ« ish-Ministri i Arsimit, Ernest Koliqi, i cili nĂ« atĂ« kohĂ« kishte ardhur nĂ« Itali pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« ceremoninĂ« e dorzimit tĂ« diplomave tona. Koliqi mĂ« tha: “Kthehu nĂ« ShqipĂ«ri tĂ« japĂ«sh kontributin tĂ«nd”, kujton Pashko Gjeçi lidhur me diplomimin e tij nĂ« fakultetin e FilozofisĂ« nĂ« RomĂ«, ku i ofruan tĂ« qĂ«ndronte si asistent-profesor.

Kthimi në Shqipëri e burgosja

Pas diplomimit nĂ« Itali, nĂ« vitin 1943 Pashko Gjeçi u kthye nĂ« ShqipĂ«ri dhe Ministria e Arsimit e asaj kohe e emĂ«roi si profesor tĂ« letĂ«rsisĂ« dhe latinishtes nĂ« gjimnazin e ShkodrĂ«s, ku ai kishte qenĂ« vetĂ« nxĂ«nĂ«s pak vite mĂ« parĂ«. Edhe gjatĂ« kĂ«saj periudhe e deri nĂ« mbarimin e luftĂ«s, pĂ«rveç mĂ«simdhĂ«nies nĂ« atĂ« gjimnaz, Pashko u muar pĂ«rsĂ«ri me pĂ«rkthime tĂ« cilat i sillte dhe i botonte nĂ« TiranĂ« nĂ« revistĂ«n “ShkĂ«ndia”.

Pas ardhjes sĂ« komunistĂ«ve nĂ« pushtet, Pashko vazhdoi tĂ« jepte mĂ«sim pranĂ« atij gjimnazi deri nga mesi i vitit 1945 dhe mĂ« pas ai u transferua nĂ« qytetin e DurrĂ«sit, ku do tĂ« fillonte dhe kalvari i vuajtjeve tĂ« tij. Lidhur me kĂ«tĂ«, Pashko Gjeçi dĂ«shmon: “GjatĂ« asaj kohe qĂ« punoja si mĂ«sues i letĂ«rsisĂ« nĂ« qytetin e DurrĂ«sit, unĂ« kisha miqĂ«si tĂ« ngushtĂ« vetĂ«m me familjen e Jusuf Vrionit, tĂ« cilĂ«t si shumĂ« familje tĂ« tjera nga Tirana i kishin internuar atje. NĂ« atĂ« kohĂ« pĂ«rveç mĂ«simdhĂ«nies, isha zgjedhur dhe kryeja edhe funksionin e Kryetarit tĂ« Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve dhe ArtistĂ«ve pĂ«r degĂ«n e DurrĂ«sit.

Nuk e di se si ndodhi, por mbaj mĂ«nd se atje mĂ« arrestuan, gjoja si i implikuar nĂ« njĂ« organizatĂ« e cila kishte pĂ«r qĂ«llim tĂ« pĂ«rmbyste mĂ« dhunĂ« pushtetin komunist nĂ« ShqipĂ«ri. Kjo gjĂ« ishte e gjitha e sajuar nga Sigurimi i Shtetit, ashtu si dhe ajo organizatĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n akuzohesha se bĂ«ja pjesĂ«, pasi unĂ« nuk isha marrĂ« asnjĂ«herĂ« me politikĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« pĂ«rpara meje arrestuan dhe Arshi PipĂ«n po me tĂ« njĂ«jtĂ«n akuzĂ« siç mĂ« kishin arrestuar mua. Gjyqi mĂ« dĂ«noi me pesĂ« vjet burg tĂ« cilat i bĂ«ra kryesisht nĂ« DurrĂ«s dhe nĂ« kĂ«netĂ«n e Maliqit ku na dĂ«rgonin muajt e verĂ«s. Puna atje ishte tepĂ«r e rĂ«ndĂ« dhe cfilitĂ«se, por unĂ« munda ta pĂ«rballoja atĂ« dhe gjithĂ« burgun, pasi isha i ri”, dĂ«shmon Pashko Gjeçi, lidhur me arrestimin e tij dhe dĂ«nimin me pesĂ« vjet burg, akuzĂ« e cila ishte krejtĂ«sisht e sajuar nga Sigurimi i Shtetit.

PĂ«rkthimi i Dantes e Homerit

Pas lirimit nga burgu, Pashko Gjeçi u kthye nĂ« qytetin e tij tĂ« lindjes nĂ« ShkodĂ«r, ku e priste nĂ«na dhe motra. Lidhur me kĂ«tĂ« periudhĂ« ai dĂ«shmon: “Si ish i burgosur politik e kisha tĂ« pamundur qĂ« tĂ« filloja punĂ« si mĂ«sues dhe nĂ« atĂ« kohĂ« mezi u rregullova nĂ« njĂ« punĂ« krahu. Pas dy tre vjetĂ«ve nĂ« atĂ« punĂ«, mĂ« lejuan qĂ« tĂ« largohesha nga vĂ«ndlindja ime dhe mĂ« sollĂ«n nĂ« qytezĂ«n e vogĂ«l tĂ« FushĂ«-KrujĂ«s, ku u emĂ«rova si mĂ«sues nĂ« shkollĂ«n shtatĂ«vjeçare. NĂ« atĂ« shkollĂ« ku unĂ« dhashĂ« mĂ«sim pĂ«r tre vjet me rradhĂ«, ishim gjithsej katĂ«r mĂ«sues dhe aty unĂ« vendosa qĂ« tĂ« pĂ«rktheja poetin e famshĂ«m italian Dante Aligerin, poezitĂ« e tĂ« cilit unĂ« kisha filluar qĂ« t’i pĂ«rktheja qĂ« kur isha 17-vjeç nĂ« bankat e Liceut tĂ« ShkodrĂ«s. QĂ« nga ajo kohĂ« pĂ«rveç Dantes, unĂ« kisha dobĂ«si edhe pĂ«r Leopradin dhe Safon, poezitĂ« e tĂ« cilĂ«ve i mbaja gjithnjĂ« me vete. PĂ«rkthimin e “KomedisĂ« Hyjnore” tĂ« Dantes, unĂ« e mora pĂ«rsipĂ«r pĂ«r arsye se ai ishte pĂ«rkthyer edhe nĂ« Bashkimin Sovjetik, e pĂ«rkthyesit tĂ« saj i ishte dhĂ«nĂ« çmimi “Stalin”.

PĂ«r pĂ«rkthimin e saj unĂ« shfrytĂ«zoja orĂ«t e para tĂ« mĂ«gjezit para se tĂ« fillonte mĂ«simi dhe çdo ditĂ« hidhja nĂ« letĂ«r nga katĂ«r vargje nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Disa prej kĂ«tyre vargjeve, nĂ« mos gaboj ato tĂ« “Ferrit”, unĂ« ia tregova mikut tim tĂ« ngushtĂ« Llazar Siliqit, i cili i botoi menjĂ«herĂ« nĂ« revistĂ«n “NĂ«ntori”. NdonĂ«se ato u pĂ«lqyen mjaft dhe u vlersuan nga shumĂ« njerĂ«z dashamirĂ«, kritika e asaj kohe heshti, sepse nuk mund tĂ« shkruante pĂ«r njĂ« ish tĂ« burgosur politik. MeqĂ«nse i kisha vĂ«nĂ« detyrĂ« vetes qĂ« ta pĂ«rktheja me çdo kusht Danten, vazhdoja tĂ« punoja çdo ditĂ« dhe kishte raste qĂ« pĂ«r njĂ« varg mĂ« duhej tre katĂ«r ditĂ« punĂ«. Pasi kisha pĂ«rkthyer mijra vargje nĂ« ato tre vjet, katĂ«r vargjet e fundit i kam pĂ«rkthyer njĂ« ditĂ« tĂ« shtunĂ« kur tre kolegĂ«t e mi kishin shkuar nĂ« TiranĂ«. Ato i mbarova aty rreth orĂ«s katĂ«r tĂ« mĂ«gjezit dhe kur i mbarova, mu duk se u hap dera e prej aty doli Dantja e mĂ« la vetĂ«m”, kujton Pashko Gjeçi atĂ« çast kur mbaroi sĂ« shkruari nĂ« shqip njĂ« nga kryeveprat e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, “KomedinĂ« Hyjnore” tĂ« Dante Aligerit.

Vlerësimi nga Enver Hoxha

Pasi e mbaroi sĂ« pĂ«rkthyeri poetin e famshĂ«m italian, Pashko Gjeçi u konsultua me mikun e tij tĂ« ngushtĂ« Llazar Siliqi, i cili i sugjeroi qĂ« t’i bĂ«nte njĂ« letĂ«r Enver HoxhĂ«s, ku t’i parashtronte tĂ« gjitha problemet qĂ« kishte. PĂ«r kĂ«tĂ« Pashko Gjeçi kujton: “NĂ« atĂ« kohĂ« i shkrova njĂ« letĂ«r Enver HoxhĂ«s, ku i bĂ«ja tĂ« ditur se kisha nĂ« dorĂ« pĂ«rkthimin e “KomedisĂ« Hyjnore” tĂ« Dante Aligerit dhe se pĂ«r pĂ«rfundimin e saj kisha nevojĂ« qĂ« tĂ« studjoja nĂ« BibliotekĂ«n KombĂ«tare nĂ« TiranĂ« dhe tĂ« konsultohesha me kolegĂ« e studjues, pĂ«r t’u marrĂ« mendimet. Pas asaj letre Enver Hoxha dha urdhĂ«r qĂ« unĂ« tĂ« transferohesha nĂ« TiranĂ«, ku tĂ« mĂ« bĂ«hej dhe pashaportizimi. Kur erdha nĂ« TiranĂ«, nĂ« fillim qĂ«ndrova tek familja e djalit tĂ« xhaxhait, Ernest Gjeçit dhe mĂ« pas mora njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l me qera aty prapa Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve, tĂ« cilin e adaptova pĂ«r banesĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« me ndihmĂ«n e Llazar Siliqit, ShtĂ«pia Botuese “Naim FrashĂ«ri” e botoi tĂ« plotĂ« pĂ«rkthimin tim “Komedia Hyjnore”.

Pas asaj pata pĂ«rgĂ«zime tĂ« shumta nga miq e shokĂ«, siç ishin profesori im Pashko Geci, Mark Dema, Henerik Lacaj dhe sidomos nga profesor Eqerem Çabej, i cili mĂ« vinte shpesh nĂ« shtĂ«pi”, kujton Pashko Gjeçi lidhur me peripecitĂ« qĂ« kaloi pĂ«r tĂ« botuar pĂ«rkthimin e Dantes, qĂ« u bĂ« i mundur vetĂ«m nĂ« sajĂ« tĂ« ndĂ«rhyrjes sĂ« Enver HoxhĂ«s. Pasi “Komedia Hyjnore” pa dritĂ«n e botimit nĂ« gjuhĂ«n shqipe, Pashkon e sistemuan me punĂ« si profesor nĂ« Universitetin e TiranĂ«s, ku ai dha lĂ«ndĂ«n e latinishtes deri sa ajo u hoq nga programi mĂ«simor nĂ« fillimin e viteve 70-tĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« Pashkon e dĂ«rguan si redaktor nĂ« ShtĂ«pinĂ« Botuese tĂ« Librit Shkollor, ku ai dhe doli nĂ« pension nĂ« vitin 1977. Nga ajo kohĂ« ai kujton me respekt miqĂ«sinĂ« me kolegun Llazar Siliqi, por dhe atĂ« me nxĂ«nĂ«sin e tij PĂ«llumb Xhufi, pĂ«r tĂ« cilin shprehet: “Ka kenĂ« njĂ« nga nxĂ«nĂ«sit mĂ« tĂ« mirĂ« dhe mĂ« tĂ« sjellshĂ«m qĂ« kam pasur”.

PĂ«r kontributin qĂ« Pashko Gjeçi kishte dhĂ«nĂ« nĂ« pĂ«rkthimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe tĂ« dy prej kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, nĂ« vitin 1979 me porosoi nga lart u urdhĂ«rua Komiteti Ekzekutiv, qĂ« t’i jepte atij njĂ« apartament banimi. Por gabimisht autorizimi i shtĂ«pisĂ« iu dĂ«rgua Pashko Gecit, i cili hyri nĂ« shtĂ«pinĂ« e re. Kur shkuan pĂ«r t’i kĂ«rkua falje Pashkos pĂ«r gabimin e bĂ«rĂ«, ai iu tha: “Le ta gĂ«zojĂ« Pashko Geci atĂ« shtĂ«pi dhe nuk bĂ«n me ia marrĂ«, sepse ai ka kenĂ« profesori im ma i mirĂ«â€. QĂ« nga ajo kohĂ«, kur Pashko Gjeçi refuzoi tĂ« merrte shtĂ«pinĂ«, qĂ« gabimisht ia kishin dhĂ«nĂ« ish-profesorit tĂ« tij, ai banon aty nĂ« atĂ« apartament tĂ« vogĂ«l, (tip bodrumi) tek “Shallvaret” dhe pret qĂ« tĂ« shohin dritĂ«n e botimit disa nga pĂ«rkthimet e tij, si “Fausti” i GĂ«tes, “Hamleti” i Shekspirit, “Andromaka” e “Atalia” tĂ« Rasinit, tĂ« cilat ai nuk i kujton se kujt ia ka dhĂ«nĂ« pĂ«r botim.

Ferrparajsa e Pashko Gjeçit

PĂ«rkthimi ka qĂ«nĂ« kurdoherĂ« ai i thjeshti, qĂ« s’i gjendej muzĂ« nĂ« Parnas qĂ« t’i bĂ«hej krah. NĂ« kĂ«tĂ« formĂ« ka ardhur dhe Dantja nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Me sa duket çdo njeri qĂ« pas lĂ« njĂ« emĂ«r tĂ« mirĂ« ka njĂ« fat tĂ« çiditshĂ«m. Kur e arrestuan mĂ« 4 shtator tĂ« vitit 1947, ” pĂ«r fajin pjesĂ«marrje nĂ« grup kundĂ«r pushteti”, Pashko Gjeçin e kyçën pĂ«r tre muaj nĂ« njĂ« dhomĂ« izolimi. Me tu mbyllur porta metalike, pas shpinĂ«s sĂ« tij drita mbeti pĂ«rjashta. NĂ« ditĂ«t e para, i mbĂ«shtjellĂ« nga kundĂ«rmimi i lagĂ«shtirĂ«s nuk arrinte tĂ« pĂ«rceptonte hapĂ«sirĂ«n. Kurr terri nisi ta mbĂ«shtjellĂ«, endi me emĂ«r shpirtĂ«rat e ferrit. Edhe pse jo plotĂ«sisht e botur, vepra e pĂ«rkthyer e Pashko Gjeçit nuk shkohet lehtĂ« nĂ«pĂ«r duar. Madje edhe vetĂ« Noli nuk mori pĂ«rsipĂ«r tĂ« pĂ«rkthente Danten. Nasho Jorgaqi thotĂ« se “i bĂ«rĂ« propozim Nolit por ai nuk e mori pĂ«rsipĂ«r”. E ndĂ«rsa Pashko Gjeçi e shqipĂ«roi nga qelitĂ« e ferrit tĂ« diktaturĂ«s komuniste.

Marrë me shkurtime nga Dashnor Kokonozi

The post Ferr–parajsa e Pashko Gjeçit appeared first on Gazeta Si.

↗

Pse ‘Festivali foklorik i GjirokastrĂ«s’ u zhvendos vetĂ«m njĂ« herĂ« nĂ« Berat nĂ« vitin 1995?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Festivali Folklorik KombĂ«tar i cili tradicionalisht Ă«shtĂ« mbajtur nĂ« GjirokastĂ«r, pati njĂ« vit i cili ndryshoi destinacion. NĂ« vitin 1995 ai  u zhvillua nĂ« qytetin e Beratit nĂ« vitin 1995 pĂ«r shkak tĂ« rrethanave tĂ« jashtĂ«zakonshme historike dhe shoqĂ«rore nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« atĂ« periudhĂ«.

Arsyeja kryesore pĂ«r zhvendosjen nĂ« Berat ishte periudha pas pĂ«rfundimit tĂ« regjimit komunist dhe transformimet revolucionare nĂ« vend. Pas rĂ«nies sĂ« monizmit dhe ndryshimeve tĂ« thella politike dhe sociale nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« fillim tĂ« viteve ’90, festivali qĂ« zakonisht mbahej nĂ« Kalane e GjirokastrĂ«s u zhvendos pĂ«r njĂ« edicion nĂ« kalanĂ« e qytetit tĂ« Beratit nĂ« vitin 1995.

Berati u zgjodh si një tjetër qytet me vlera historike dhe arkitektonike të theksuara edhe ai i përfshirë në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, sikurse Gjirokastra, duke i dhënë festivalit një ambient të përshtatshëm kulturor për të vazhduar traditën folklorike në një kohë ndryshimesh të mëdha në vend.

Deri nĂ« vitin 1991, ShqipĂ«ria ishte njĂ« shtet komunist totalitar nĂ«n drejtimin e PPSH-sĂ« dhe mĂ« parĂ« tĂ« Enver HoxhĂ«s. Kultura, arti dhe veprimtaria folklorike shpesh shĂ«rbenin si mjet ideologjik i shtetit pĂ«r tĂ« promovuar “vlerat popullore” brenda kuadrit tĂ« ideologjisĂ« socialiste. Festivali i GjirokastrĂ«s u krijua dhe u zhvillua si pjesĂ« e kĂ«tij sistemi kulturor-politik, duke synuar jo vetĂ«m ruajtjen e folklorit, por edhe pĂ«rforcimin e identitetit tĂ« shtetit socialist dhe njĂ« narrative kombĂ«tare qĂ« lidhej me figurĂ«n e Enver HoxhĂ«s. Pas shembjes sĂ« komunizmit nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 1991, vendi hyri nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« tranzicioni politik, ekonomik dhe shoqĂ«ror, ku transformime tĂ« mĂ«dha ndodhĂ«n nĂ« institucionet publike, financimin kulturor, marrĂ«dhĂ«niet me botĂ«n e jashtme dhe identitetet kombĂ«tare.

Festivali folklorik, si një nga ngjarjet më të mëdha kulturore në vend, u ndikua nga këto ndryshime të thella, dhe kjo ndikoi drejtpërdrejt vendin dhe mënyrën e organizimit të tij.

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« KalanĂ« e Beratit, nga 20 deri mĂ« 25 shtator tĂ« vitit 1995, u zhvillua Festivali Folklorik KombĂ«tar. Pas pothuajse shtatĂ« vjetĂ«sh nga festivali folklorik i mĂ«parshĂ«m, edicioni i Beratit nuk ishte vetĂ«m  njĂ« festival i rradhĂ«s. Akumulimi dhe paraqitja e lĂ«ndĂ«s folklorike tejkaloi pritshmĂ«ritĂ« mĂ« entuziaste dhe pĂ«rligji interesin e madh popullor rreth tij. NĂ« kĂ«tĂ« edicion theksohet pjesĂ«marrja pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, krahas grupeve shtetĂ«rore tĂ« shtĂ«pive tĂ« kulturĂ«s nĂ« rrethe, edhe e grupeve folklorike joshtetĂ«rore, tĂ« cilat nisĂ«n rrugĂ«n e tyre nĂ« skenĂ« si tĂ« tilla. NdĂ«r to pĂ«rmenden shoqĂ«ria kulturore “Elena Gjika” nga PĂ«rmeti dhe grupi folklorik “ÇamĂ«ria”, duke i dhĂ«nĂ« festivalit njĂ« dimension mĂ« tĂ« gjerĂ« dhe duke shĂ«nuar njĂ« hap tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« zhvillimin e folklorit shqiptar jashtĂ« strukturave shtetĂ«rore.

Zgjedhja e Beratit si vend i Festivalit ishte një përpjekje për të ruajtur ngjarjen në një ambient historik dhe kulturor të rëndësishëm, duke reflektuar nevojën për përshtatje me një mjedis të ri demokratik dhe ekonomik.

Ky ndryshim destinacioni ishte gjithashtu një përpjekje e qeverisë së djathtë të asaj kohe për të zhvendosur vëmendjen nga Gjirokastra, e cila kishte qenë më parë zgjedhur si vendmbajtës i festivalit për arsye se Enver Hoxha ishte nga ky qytet. Ishte një shkëputje nga ideologjia komuniste dhe një përpjekje për të krijuar një qendrim më të pavarur dhe demokratik, duke i hequr Gjirokastrës të drejtën ekskluzive për organizimin e festivalit.

Festivali i vitit 1995 shënoi gjithashtu një shkëputje nga kalendari tradicional, duke u zhvilluar në vitin 1995 në vend të vitit 1993, siç do të pritej.

Pas këtij edicioni të veçantë, festivali u rikthye në Gjirokastër në vitin 2000, ku mbahet kryesisht çdo pesë vjet, duke ruajtur lidhjen e tij me qytetin muze të Gjirokastrës dhe duke u bërë sërish simbol i trashëgimisë kulturore shqiptare.

The post Pse ‘Festivali foklorik i GjirokastrĂ«s’ u zhvendos vetĂ«m njĂ« herĂ« nĂ« Berat nĂ« vitin 1995? appeared first on Gazeta Si.

↗

294 vjet nga hapja e ‘ShĂ«n Adriani’ nĂ« Kalabri/ Kolegji arbĂ«resh ku u formuan Serembe, De Rada e Variboba

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- MĂ« 19 janar 1732, Kisha ArbĂ«reshe nĂ« Kalabri çeli dyert e Kolegjit tĂ« ShĂ«n Adrianit, njĂ« institucion me rĂ«ndĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r ruajtjen e identitetit dhe kultivimin e vlerave shpirtĂ«rore, kulturore dhe etnike tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. Ky kolegj u themelua me mbĂ«shtetjen e drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« Papa Klementit XII dhe pati si mision pĂ«rgatitjen e klerit shqiptar tĂ« ritit lindor bizantin, qĂ« do tĂ« shĂ«rbente nĂ« kishat arbĂ«reshe dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« ideale, edhe nĂ« ShqipĂ«ri.

Kolegji u bĂ« shpejt vatĂ«r shpirtĂ«rore dhe kulturore, ku ruhej dhe kultivohej gjuha, feja dhe identiteti arbĂ«resh. Ai luajti njĂ« rol vendimtar nĂ« pĂ«rgatitjen e intelektualĂ«ve qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« historinĂ«, letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare. Midis emrave mĂ« tĂ« shquar qĂ« studiuan dhe u formuan aty janĂ« Jeronim De Rada, Jul Variboba, Zef Serembe, Domenico Mauro, si dhe MarkianĂČ, Luigj Gurakuqi, AleksandĂ«r Xhuvani, KolĂ« Kamsi dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ«.

Një moment i rëndësishëm në jetën akademike të kolegjit ishte krijimi i katedrës së parë të gjuhës shqipe më 1849, nën drejtimin e Jeronim De Radës, që shënoi institucionalizimin e studimit të shqipes jashtë Shqipërisë dhe thellimin e lidhjeve kulturore midis arbëreshëve dhe atdheut të tyre. Kjo katedër bëri që gjuha shqipe të trajtohej me seriozitet akademik dhe të kultivohej ndër breza, duke ruajtur trashëgiminë gjuhësore të komunitetit.

Jeronim De Rada

Biblioteka e pasur e kolegjit dhe aktiviteti pedagogjik i vazhdueshëm e bënë këtë institucion një urë lidhëse mes kulturës shqiptare dhe italiane. Për më shumë se dy shekuj, deri në mbylljen e tij përfundimtare në vitin 1919, Kolegji i Shën Adrianit përgatiti mbi 100 intelektualë dhe klerikë shqiptarë, duke u konfirmuar si një nga institucionet më të rëndësishme për emancipimin kulturor dhe arsimor të diasporës shqiptare.

Zef Serembe

Rëndësia e këtij kolegji nuk qëndron vetëm tek edukimi i brezave të rinj, por edhe tek roli i tij në ruajtjen e një identiteti të veçantë, në promovimin e arsimit dhe kulturës, dhe në mbajtjen gjallë të frymës arbëreshe në shekuj. Ai përfaqëson një shembull të shkëlqyer të lidhjes së edukimit me kulturën dhe me dashurinë për atdheun, duke mbetur një pikë referimi për të gjithë historinë e arbëreshëve në Itali.

The post 294 vjet nga hapja e ‘ShĂ«n Adriani’ nĂ« Kalabri/ Kolegji arbĂ«resh ku u formuan Serembe, De Rada e Variboba appeared first on Gazeta Si.

↗

Luigj Petrosi, poeti qĂ« zbuloi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« kĂ«ngĂ«n ‘O e bukura more’

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- MĂ« 19 janar pĂ«rkujtohet poeti arbĂ«resh Luigj Petrosi, njĂ« figurĂ« kyçe e letĂ«rsisĂ« dhe folklorit arbĂ«resh, i njohur kryesisht pĂ«r publikimin e kĂ«ngĂ«s sĂ« njohur “O e bukura more”. Petrosi jetoi nĂ« njĂ« kohĂ« kur komunitetet arbĂ«reshe nĂ« Itali ruanin me fanatizĂ«m gjuhĂ«n, traditat dhe kĂ«ngĂ«t e tyre, si lidhje tĂ« ngushtĂ« me atdheun e largĂ«t. Ai e kuptoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e ruajtjes sĂ« kĂ«ngĂ«ve popullore jo vetĂ«m si dokumente folklorike, por si pjesĂ« tĂ« identitetit kulturor dhe historik tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. PĂ«rmes punĂ«s sĂ« tij, kĂ«nga “O e bukura more” mori jetĂ« , duke kaluar nga tradita gojore nĂ« literaturĂ« dhe duke u bĂ«rĂ« njĂ« dokument i qĂ«ndrueshĂ«m kulturor.

KĂ«nga “O e bukura more” ka rrĂ«njĂ« tĂ« thella historike. Sipas filologut arbĂ«resh DhimitĂ«r Kamarda, kjo kĂ«ngĂ« ka origjinĂ«n tek arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ«, tĂ« cilĂ«t u detyruan tĂ« largohen nga trojet e tyre nĂ« atĂ« qĂ« njihet si Morea, sot pjesĂ« e Peloponezit tĂ« GreqisĂ«. Kamarda shpjegon se emri “More” nuk i referohet njĂ« personi apo vajze tĂ« bukur, por Ă«shtĂ« toponimi i njĂ« treve tĂ« madhe historike nga ku u larguan shumica e arbĂ«reshĂ«ve qĂ« sot jetojnĂ« nĂ« Itali. Ai e dokumentoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« tekstin e kĂ«ngĂ«s nĂ« librin e tij tĂ« botuar nĂ« vitin 1866, “Appendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albanese”, duke ruajtur versionin origjinal popullor me ritĂ«m tresh, qĂ« deri atĂ«herĂ« ishte transmetuar vetĂ«m gojarisht ndĂ«r breza.

Kjo këngë nuk është thjesht një krijim muzikor; ajo memorizon kujtesën e madhe të një atdheu të humbur dhe ka kënduar për më shumë se 600 vjet si një këngë e mërgimtarëve. Përmes saj, arbëreshët dhe arvanitasit e Greqisë ruajnë lidhjen shpirtërore me trojet e tyre të dikurshme. Interpretimi i jashtëzakonshëm i artistëve italianë si Lavinia Mancusi dhe Gabriele Gagliarini e ka bërë këtë këngë të njohur dhe të dashur për publikun edhe jashtë komunitetit arbëresh.

Merita e Luigj Petrosit qëndron në faktin se ai e publikoi këngën duke e shkruar dhe duke ruajtur emocionet dhe ndjeshmërinë e saj, dhe kështu i siguroi një jetë të përjetshme në letërsinë e shkruar.

Kujtimi i Petrosit Ă«shtĂ« njĂ« kujtim i tĂ« gjithĂ« komunitetit arbĂ«resh, i cili pĂ«rmes “O e bukura more” gjen njĂ« zĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r mallin, dashurinĂ« dhe krenarinĂ« pĂ«r origjinĂ«n e tyre. KĂ«nga Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« simbol i identitetit arbĂ«resh dhe i trashĂ«gimisĂ« kulturore qĂ« ka kaluar brez pas brezi, duke lidhur historinĂ«, ndjenjĂ«n dhe artin nĂ« njĂ« krijim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m

The post Luigj Petrosi, poeti qĂ« zbuloi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« kĂ«ngĂ«n ‘O e bukura more’ appeared first on Gazeta Si.

↗

Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe harta e vitit 1455 qĂ« u bĂ« pjesĂ« e pĂ«rhershme e Muzeut ‘Gjergj Kastrioti’ nĂ« KrujĂ«?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI” – NĂ« njĂ« njoftim zyrtar nĂ« rrjetin social Facebook, ministri i kulturĂ«s Blendi Gonxhja vuri nĂ« dukje rĂ«ndĂ«sinĂ« e njĂ« artefakti tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m me vlerĂ« kombĂ«tare dhe europiane, i cili u shtua nĂ« koleksionin e Muzeut KombĂ«tar “Gjergj Kastrioti SkĂ«nderbeu” nĂ« KrujĂ«.

Bëhet fjalë për hartën origjinale të Bartolomeo Paretos të vitit 1455, një nga dëshmitë më të rralla të hartografisë evropiane të shekullit XV, e cila ka vlerë të madhe jo vetëm për saktësinë e saj gjeografike, por edhe për rëndësinë historike dhe kulturore që mbart.

Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe çfarë përmban kjo hartë e vitit 1455?

Harta e vitit 1455, e njohur si portolano, është një dokument i dekoruar me detaje të hollësishme, që përfshin pjesën më të madhe të Evropës, Afrikës Veriore dhe Lindjes së Mesme. Ajo është krijuar me kujdes të madh dhe tregon ndikimet e modeleve kartografike të Battista Beccario-s nga Gjenova dhe të Angelino Dulcert-it nga Spanja.

Përveç detajeve të bregdetit dhe porteve, harta përmban edhe elemente artistike dhe simbolike që i japin asaj një vlerë të dyfishtë: si mjet navigimi dhe si vepër arti. Një nga detajet më të veçanta është paraqitja e ishullit fantazmë Antilia në Oqeanin Atlantik, një element i njohur nga mitet dhe hartat e kohës, i cili u zhduk nga hartat e shekullit XVI.

Portolani përmban gjithashtu të dhëna të rëndësishme historike dhe kulturore për Ballkanin dhe Evropën e Mesme. Shënimet e tij vendosin në hartë jo vetëm qytete dhe porte, por edhe emra të figurave të shquara. Një nga veçantitë e  kësaj harte është se vendos emrin e Skënderbeut si toponim në qendër të Ballkanit, duke dëshmuar se figura e heroit shqiptar ishte e njohur dhe e respektuar nga oborret mbretërore të Europës dhe të botës së krishterë. Kjo e bën hartën një burim unik për historianët dhe studiuesit e marrëdhënieve politike dhe kulturore në Europën e shekullit XV.

Pas vdekjes sĂ« jezuitit valencian Juan AndrĂ©s nĂ« vitin 1817, gjurmĂ«t e hartĂ«s humbĂ«n pĂ«rkohĂ«sisht, por ajo u rizbulua nĂ« vitin 1877 nĂ« njĂ« depo tĂ« asaj qĂ« atĂ«herĂ« quhej Biblioteka Vittorio Emanuele, pranĂ« Kolegjit Romak, nga gjeografi italian Pietro Amat di San Filippo. Ky zbulim u dokumentua nĂ« revistĂ«n shkencore “Memorie della SocietĂ  Geografica Italiana” nĂ« vitin 1878, duke rikthyer kĂ«shtu nĂ« vĂ«mendje njĂ« nga hartat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« shekullit XV dhe duke e bĂ«rĂ« tĂ« aksesueshme pĂ«r studiuesit dhe koleksionistĂ«t. Sot, kjo hartĂ« jo vetĂ«m qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e vyer e koleksioneve europiane, por pĂ«rbĂ«n edhe njĂ« urĂ« lidhjeje midis historisĂ« shqiptare dhe asaj evropiane, duke treguar se ShqipĂ«ria dhe heronjtĂ« e saj ishin pjesĂ« e kulturĂ«s dhe politikĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare shumĂ« shekuj mĂ« parĂ«.

Kush ishte Bartolomeu Pareto?

Krijuesi i kĂ«saj harte, Bartolomeo Pareto, ishte njĂ« prift dhe kartograf gjenovez, i njohur pĂ«r mjeshtĂ«rinĂ« e tij nĂ« hartografinĂ« nautike. Nuk dihet shumĂ« pĂ«r jetĂ«n e tij tĂ« hershme, por Ă«shtĂ« e dokumentuar se ai jetoi dhe punoi nĂ« Gjenova, ku u shugurua prift nĂ« vitin 1455, pas shĂ«rbimit si akolit papnor. Ky funksion sugjeron kontakte me oborrin papnor nĂ« RomĂ«, megjithĂ«se titulli ishte mĂ« shumĂ« njĂ« nder sesa njĂ« detyrĂ« aktive. NĂ« vitin 1453, njĂ« mbledhje e KĂ«shillit tĂ« ShĂ«n Gjergjit e pĂ«rshkroi si “i vetmi gjenovez ekspert nĂ« artin e hartimit tĂ« hartave nautike” dhe i dha njĂ« pĂ«rjashtim fiskal deri nĂ« 12 libra, duke njohur rĂ«ndĂ«sinĂ« e veçantĂ« tĂ« punĂ«s sĂ« tij pĂ«r navigatorĂ«t gjenovezĂ«. Para vitit 1455, Pareto ndĂ«rmori njĂ« udhĂ«tim tĂ« gjatĂ« detar, gjatĂ« tĂ« cilit kaloi Detin e Alboranit, dhe qĂ« nga viti 1460 shĂ«rbeu si famullitar i kishĂ«s sĂ« ShĂ«n Gjergjit nĂ« Gjenova.

PĂ«rveç hartĂ«s sĂ« vitit 1455, nga Pareto kanĂ« mbijetuar disa fragmente tĂ« njĂ« harte tĂ« Gadishullit Italian tĂ« vitit 1457 dhe njĂ« fragment i njĂ« mappamundi, i ruajtur nĂ« Muzeun e Pallatit Topkapı. Ai vdiq para datĂ«s 9 nĂ«ntor 1464, kur drejtimi i kishĂ«s sĂ« ShĂ«n Gjergjit iu caktua kanonikut Pietro de’ Carderini. PĂ«rmes veprĂ«s sĂ« tij, dhe veçanĂ«risht hartĂ«s sĂ« vitit 1455, Bartolomeo Pareto la njĂ« trashĂ«gimi tĂ« paharrueshme nĂ« hartografinĂ« evropiane dhe njĂ« dĂ«shmi tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« lidhjeve kulturore dhe politike midis GjenovĂ«s, Vatikanit dhe EuropĂ«s sĂ« shekullit XV, duke bĂ«rĂ« qĂ« emri i tij tĂ« mbetet njĂ« pikĂ« referimi pĂ«r studiuesit e historisĂ« sĂ« hartografisĂ« dhe kulturĂ«s evropiane.

Një kopje hartës e certifikuar sipas standardeve shkencore u soll për herë të parë në Shqipëri nga kartografi  shqiptar Artan Shkreli në vitin 2017 dhe sot ruhet në Muzeun Kombëtar të Shqipërisë, ku është ekspozuar dhe e aksesueshme për publikun, studiuesit.

The post Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe harta e vitit 1455 qĂ« u bĂ« pjesĂ« e pĂ«rhershme e Muzeut ‘Gjergj Kastrioti’ nĂ« KrujĂ«? appeared first on Gazeta Si.

↗

Në kërkim të gjeniut/ Gjurmët që zbulojnë gjenetikën e Da Vinçit

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “Si” -Artisti, shpikĂ«si dhe anatomisti Leonardo da Vinçi ishte shembulli i “njeriut tĂ« Rilindjes” dhe shkencĂ«tarĂ«t synojnĂ« tĂ« zbulojnĂ« sekretet e gjeniut tĂ« tij nĂ« njĂ« nivel gjenetik. Por ka njĂ« problem: MĂ« shumĂ« se 500 vjet pas vdekjes sĂ« tij nĂ« 1519, ADN-ja e Leonardos ka rezultuar thuajse e pamundur pĂ«r t’u gjetur.Ai nuk pati fĂ«mijĂ«, dhe vendvarrimi i tij nĂ« KapelĂ«n e ShĂ«n Florentit nĂ« Amboise, FrancĂ«, u shkatĂ«rrua gjatĂ« Revolucionit Francez nĂ« fund tĂ« viteve 1700.

Disa kocka thuhet se janë rimarrë nga rrënojat dhe janë varrosur përsëri, por identiteti dhe autenticiteti i tyre ka qenë i debatueshëm.Në mungesë të mbetjeve të verifikuara, shkencëtarët që marrin pjesë në Leonardo da Vinci Project kanë zgjedhur një qasje të zgjuar: marrjen e mostrave nga artefakte të lidhura me polimatikun italian për ADN. Leonardo la pas një pasuri të madhe pikturash, vizatimesh dhe letrash, gjëra që ai ka prekur dhe që mund të përmbajnë gjurmë të materialit gjenetik edhe sot.

Ekipi i projektit mori mostra nga letra tĂ« shkruara nga njĂ« i afĂ«rm i largĂ«t i Leonardos, si dhe nga njĂ« vizatim i quajtur “Holy Child”, qĂ« mund tĂ« jetĂ« krijuar nga vetĂ« artisti. Tregtari i artit, i ndjeri Fred Kline ia atribuoi veprĂ«n Leonardos, por ekspertĂ« tĂ« tjerĂ« kanĂ« kundĂ«rshtuar autenticitetin e saj. Ekipi gjeti njĂ« sasi tĂ« madhe ADN-je nĂ« vizatim dhe nĂ« njĂ« nga letrat, pĂ«rfshirĂ« bakteret, bimĂ«t dhe njĂ« sekuencĂ« qĂ« pĂ«rputhej me kromozomin Y tĂ« njĂ« mashkulli. Gjetjet u publikuan mĂ« 6 janar nĂ« njĂ« studim qĂ« nuk Ă«shtĂ« rishikuar ende nga kolegĂ«t shkencĂ«tarĂ«.

“Ka shumĂ« material biologjik qĂ« vjen nga individi dhe mund tĂ« gjurmohet nĂ« njĂ« copĂ« letre ose kanavacĂ« qĂ« e thith atĂ«,” tha bashkautori i studimit, dr. Norberto Gonzalez-Juarbe, profesor i asistencĂ«s nĂ« departamentin e biologjisĂ« qelizore dhe gjenetikĂ«s molekulare nĂ« Universitetin e Maryland, College Park.

“Dhe nĂ«se e mbulon me ngjyrĂ«, ka njĂ« lloj shtrese mbrojtĂ«se mbi tĂ«.”

Marrja e mostrave nga objektet për ADN mund të jetë një proces shkatërrues. Anëtarët e projektit, të vetëdijshëm për vlerën e paprekshme të këtyre objekteve, fillimisht synuan të identifikojnë një teknikë minimale invazive që mund të kapë gjurmë të mbetura gjenetike nga veprat dhe dokumentet. Pas testimeve, ekipi vendosi që swab-i i thatë (copë materiali thithës, shpesh shkop ose shufër, që përdoret në kirurgji dhe mjekësi për pastrimin e plagëve, aplikimin e ilaçeve ose marrjen e mostrave) mund të mblidhte ADN të mjaftueshme pa dëmtuar veprën.

“Materiali gjenetik nga “Holy Child” ofroi njĂ« pamje tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« tĂ« mjedisit ku u krijua dhe ruajt vepra gjatĂ« 500 viteve tĂ« fundit” tha Gonzalez-Juarbe. Pas pĂ«rjashtimit tĂ« mundĂ«sisĂ« sĂ« kontaminimit mjedisor, si pluhuri, ekipi identifikoi shenja specifike bimĂ«sh, kafshĂ«sh dhe organizmave qĂ« sugjeronin se vepra kishte origjinĂ« nĂ« Itali. Gonzalez-Juarbe dhe bashkĂ«autorĂ«t gjetĂ«n ADN tĂ« pemĂ«s sĂ« portokallit nĂ« vizatimin e shekullit 15, qĂ« ata besojnĂ« se mund tĂ« ketĂ« ardhur nga kopshtet e familjes Medici , tĂ« famshme pĂ«r pemĂ«t e rralla tĂ« agrumeve nĂ« rajonin e ToskanĂ«s nĂ« Itali. Ekipi gjithashtu detektoi ADN tĂ« derrave tĂ« egĂ«r. Furçat e pikturĂ«s tĂ« bĂ«ra nga qimet e kĂ«tyre kafshĂ«ve ishin tĂ« zakonshme gjatĂ« Rilindjes dhe krijonin njĂ« teksturĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r pikturat me vaj.

“Jemi 100% tĂ« sigurt qĂ« kjo ADN e derrit vjen nga furça e pikturĂ«s. PĂ«rputhet me atĂ« qĂ« dimĂ« nga historia e artit,” tha Lee.

Pista e kromozomit Y

Lee dhe ekipi i tij analizuan sekuencat e kromozomit Y nĂ« njĂ« nga letrat dhe vizatimi dhe zbuluan se ato ishin gjenetikisht tĂ« lidhura. Ata krahasuan kĂ«to shenja me njĂ« panel prej rreth 90,000 shenjash tĂ« njohura nĂ« kromozomin Y, qĂ« ndihmoi pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se ADN-ja i pĂ«rkiste haplogrupit E1b1. Haplogrupet kategorizojnĂ« njerĂ«zit qĂ« kanĂ« njĂ« paraardhĂ«s tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, tĂ« identifikuar nga variacionet gjenetike tĂ« gjurmueshme pĂ«rmes linjĂ«s paterne (kromozomi Y) ose linjĂ«s materne (ADN mitokondriale). ADN-ja e kromozomit Y Ă«shtĂ« nga rajoni i ToskanĂ«s, duke u pĂ«rputhur me vendin ku Leonardo lindi dhe jetoi. Para kĂ«tij studimi, Leonardo nuk ishte lidhur me ndonjĂ« haplogrup tĂ« njohur. Identifikimi i tĂ« njĂ«jtit kromozom Y nĂ« objekte tĂ« tjera mund tĂ« pĂ«rdoret gjithashtu pĂ«r tĂ« vendosur nĂ«se “Holy Child” Ă«shtĂ« vĂ«rtet vizatim i Leonardos pĂ«r tĂ« zgjidhur debatin mbi autenticitetin.

MegjithatĂ«, disa ekspertĂ« dyshojnĂ« pĂ«r materialet qĂ« duhen pĂ«rdorur nĂ« kĂ«rkimin e ADN-sĂ« sĂ« Leonardos. Francesca Fiorani, profesoreshĂ« e historisĂ« sĂ« artit nĂ« Universitetin e VirginisĂ«, tha se materialet e zgjedhura nuk ishin mĂ« tĂ« pĂ«rshtatshmet pĂ«r pĂ«rpjekjen pĂ«r rindĂ«rtimin e ADN-sĂ« sĂ« Leonardos. MegjithatĂ«, metodologjia e pĂ«rdorur mund tĂ« çojĂ« nĂ« marrjen e suksesshme tĂ« ADN-sĂ« sĂ« Leonardos nĂ« tĂ« ardhmen, tha S. Blair Hedges, profesor i biologjisĂ« dhe drejtues i QendrĂ«s pĂ«r Biodiversitetin nĂ« Universitetin Temple. Asamblimi dhe pĂ«rfundimi i gjetjes sĂ« gjenetikĂ«s sĂ« Leonardos do tĂ« kĂ«rkonte verifikimin e ADN-sĂ« nga pasardhĂ«sit dhe ndoshta nga vetĂ« mbetjet e tij, pĂ«r t’u krahasuar me fragmentet gjenetike tĂ« marra nga artefaktet.

KĂ«rkimi i gjeniut

Grupet e ndryshme të kërkimit po vazhdojnë punën për projektin Leonardo da Vinçi. Ekipi i Gonzalez-Juarbe po punon me qeverinë franceze për të marrë mostra nga artefakte të Leonardos të ruajtura në Francë, duke u përqendruar më shumë tek vizatimet dhe shënimet e tij më pak të njohura. Lee dhe Gonzalez-Juarbe shpresojnë që të gjitha studimet e ndara të bashkohen në një pikë.

“Dhe nĂ«se tĂ« gjitha tregojnĂ« se E1b1 shfaqet vazhdimisht nĂ« kĂ«to rrugĂ« tĂ« ndryshme, atĂ«herĂ« mund tĂ« kontrollojmĂ« ato kocka dhe tĂ« shohim nĂ«se pĂ«rmbajnĂ« E1b1,” tha Lee.

“Dhe nĂ«se e bĂ«jnĂ«, atĂ«herĂ« mund tĂ« themi me njĂ« probabilitet tĂ« lartĂ« se Leonardo e mbante kromozomin Y E1b1.”Puna pĂ«r tĂ« kuptuar se cilat shenja gjenetike kishte Leonardo mund tĂ« pĂ«rdoret mĂ« pas pĂ«r tĂ« kuptuar aftĂ«sitĂ« e tij tĂ« vizionit. MegjithatĂ«, objektet e lidhura me Leonardon ruhen shumĂ« nga konservatorĂ«t, dhe bindja e pronarĂ«ve privatĂ« Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« sfidĂ«, tha Lee. PĂ«r momentin, ekipi nuk di se çfarĂ« do tĂ« gjejĂ«, ose nĂ«se do tĂ« çojĂ« nĂ« zbulimin pĂ«rfundimtar tĂ« ADN-sĂ« sĂ« Leonardos.

“ËshtĂ« si tĂ« shikosh njĂ« film. NĂ«se e di fundin, nuk ka kĂ«naqĂ«si. Por kur tĂ« befasohesh, nuk e di çfarĂ« do tĂ« ndodhĂ«. Kjo e bĂ«n udhĂ«timin mĂ« tĂ« kĂ«naqshĂ«m,” tha Lee.

Burimi: CNN. PĂ«rshtati: Gazeta Si.

The post Në kërkim të gjeniut/ Gjurmët që zbulojnë gjenetikën e Da Vinçit appeared first on Gazeta Si.

↗

Zbulohet skeleti i plotĂ« i ‘Homo habilis’/ Hedh drite mbi evolucionin e hershĂ«m tĂ« njeriut

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Live Science raporton se studiuesit kanĂ« pĂ«rfunduar analizĂ«n e fosileve dy milionĂ« vjeçare tĂ« Homo habilis, tĂ« zbuluara nĂ« vitin 2012 nĂ« brigjet e Liqenit Turkana nĂ« Kenian veriore. Fosilet, tĂ« njohura si KNM-ER 64061, pĂ«rfshijnĂ« njĂ« komplet tĂ« plotĂ« tĂ« dhĂ«mbĂ«ve tĂ« poshtĂ«m, klavikula, pjesĂ« tĂ« shpatullave, tĂ« gjitha kockat e krahĂ«ve tĂ« sipĂ«rm dhe tĂ« poshtĂ«m, si dhe fragmente tĂ« njĂ« vertebre, njĂ« brinje, njĂ« kocke tĂ« kofshĂ«s dhe legenit.

“EkzistojnĂ« vetĂ«m tre skelete tĂ« tjera pjesĂ«risht tĂ« ruajtura, shumĂ« fragmentare dhe jo tĂ« plota, pĂ«r kĂ«tĂ« specie tĂ« rĂ«ndĂ«sishme,” tha Fred Grine nga Universiteti Stony Brook.

Grine dhe kolegët e tij sugjerojnë se ky individ ishte një i rritur i ri, rreth 1.60 metra i gjatë dhe me peshë afërsisht 31 kilogramë.

Ata gjithashtu përcaktuan se kockat e krahëve të këtij individi të Homo habilis ishin të rënda dhe të trasha, të ngjashme me ato të australopitecinëve më të hershëm, dhe se parakrahu ishte më i gjatë sesa te Homo erectus i mëvonshëm. Kjo sugjeron se Homo habilis mund të ketë lëvizur më lehtë nëpër pemë sesa Homo erectus, megjithëse kjo mbetet e paqartë.

Ndërkohë, fragmentet e legenit sugjerojnë se ky individ mund të ketë ecur në mënyrë më të ngjashme me Homo erectus.

“NĂ« vijim, na duhen fosile tĂ« gjymtyrĂ«ve tĂ« poshtme tĂ« Homo habilis, tĂ« cilat mund tĂ« ndryshojnĂ« mĂ« tej perspektivĂ«n tonĂ« mbi kĂ«tĂ« specie kyçe,” tha anĂ«tarja e ekipit Ashley Hammond nga Instituti Katalanas i PaleontologjisĂ« Miquel Crusafont.

The post Zbulohet skeleti i plotĂ« i ‘Homo habilis’/ Hedh drite mbi evolucionin e hershĂ«m tĂ« njeriut appeared first on Gazeta Si.

↗

Nga grabitjet te romani brenda burgut- Fatmir Pjetri i ‘BandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«ve’ kryen ‘krimin’ e radhĂ«s

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Nga Gazeta “SI”- Fatmir Pjetri, i dĂ«nuar si pjesĂ« e bandĂ«s sĂ« “BabagjyshĂ«ve”, ka tĂ«rhequr vĂ«mendjen e publikut pasi publikoi nĂ« profilin e tij nĂ« Instagram njĂ« audioregjistrim, nĂ« tĂ« cilin akuzon DrejtorinĂ« e Burgjeve se i ka mohuar lejen pĂ«r tĂ« promovuar njĂ« roman tĂ« shkruar prej tij, me pretendimin se pĂ«rmbajtja e tij pĂ«rfshin skena dhune dhe del kundĂ«r institucioneve shtetĂ«rore.

I indinjuar për diskriminimin që i është bërë, ai shpreh në këtë audioregjistrim pakënaqësinë e tij për ndalimin e promovimit të librit përpara bashkëvuajtësve të tij.

NĂ« njĂ« rrĂ«fim ekskluziv pĂ«r GazetaSi.al, Fatmir Pjetri ka sqaruar nĂ« detaje jo vetĂ«m arsyen e ndalimit tĂ« romanit, por edhe procesin e gjatĂ« tĂ« krijimit tĂ« tij, qĂ« nga koha kur Ă«shtĂ« shkruar e deri te botimi. Sipas tij, romani “JetĂ« e guximshme” Ă«shtĂ« kryevepra e tij.

“Romani im me titull ‘JetĂ« e guximshme’ Ă«shtĂ« krijuar nĂ« kushte izolimi ekstrem, pasi isha i mbyllur nĂ« regjimin 41 bis nĂ« Burgun e Burrelit pĂ«r dy vite. Aty Ă«shtĂ« burg brenda burgut. Nuk ke asnjĂ« kontakt me botĂ«n e jashtme, nuk ka gazeta as televizor, je i vetĂ«m brenda katĂ«r mureve. E vetmja mĂ«nyrĂ« argĂ«timi pĂ«r mua ishte leximi. Dostojevski thoshte: ‘MĂ« jepni njĂ« dramĂ« dhe do t’ju jap njĂ« kryevepĂ«r’. NĂ« kĂ«tĂ« dramĂ« dyvjeçare krijova veprĂ«n time, njĂ« roman me shumĂ« personazhe, pa censurĂ«, me skena aksioni dhe erotike, duke thyer tabutĂ«. Kam folur pĂ«r njĂ« realitet qĂ« ekziston, por qĂ« shumĂ« pak persona e njohin.”

Pjetri thotë se arsyeja e ndalimit nga Drejtoria e Burgjeve të promovimit të romanit është absurde dhe diskriminuese.

“TĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t qĂ« kanĂ« vuajtur dĂ«nimin e tyre nĂ« kĂ«tĂ« institucion i kanĂ« promovuar librat e tyre pa asnjĂ« problem. Edhe romani im ishte programuar tĂ« promovohej te bashkĂ«vuajtĂ«sit e mi nĂ« datĂ« 14 janar, por Drejtoria e Burgjeve e anuloi prezantimin mĂ« 12 janar, me arsyetimin se romani promovon dhunĂ«n, pĂ«rmban skena erotike dhe flet kundĂ«r institucioneve qeveritare. Ata e paragjykuan librin vetĂ«m nga kopertina, pa e lexuar fare.”shprehet Pjetri

Sipas tij romani “JetĂ« e guximshme”, sipas tij, Ă«shtĂ« njĂ« roman i shkruar pa komplekse, duke tentuar tĂ« thyejĂ« tabu, ndĂ«rsa ai shpjegon edhe procesin e krijimit tĂ« tij nga faza fillestare deri nĂ« botim fizik.

“PĂ«r t’u arratisur nga dhuna psikologjike qĂ« pĂ«rjetojnĂ« tĂ« burgosurit nĂ« regjimin 41 bis, fillova tĂ« shkruaj nga 8 deri nĂ« 10 orĂ« nĂ« ditĂ«. Kur pĂ«rfundova bis-in, kisha shkruar 1200 faqe A4 vetĂ«m vitin e fundit. NĂ« kĂ«to faqe Ă«shtĂ« shkruar edhe njĂ« ditar pĂ«r tĂ« gjitha ngjarjet qĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« periudhĂ«n e izolimit.  NĂ« romanin “JetĂ« e guximshme” bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« ngjarje qĂ« zhvillohet nĂ« zemĂ«r tĂ« EuropĂ«s, nĂ« njĂ« hark tĂ« shkurtĂ«r kohor, dhe qĂ« pĂ«rfshin kapĂ«rcime tĂ« herĂ«pashershme nĂ« kohĂ«. Personazhi kryesor, Viktor Delano, zgjohet nĂ« njĂ« spital me shtatĂ« plumba nĂ« trup. Aty fillon dhe tregon historinĂ« e jetĂ«s sĂ« tij deri nĂ« momentin e atentatit. Ka dashuri, grabitje, vjedhje diamantesh e florinjsh. Historia Ă«shtĂ« e thjeshtĂ«, e kuptueshme nga tĂ« gjitha shtresat, me skena surprizuese dhe zhvillime tĂ« papritura qĂ« lexuesin e mbajnĂ« tĂ« mbĂ«rthyer deri nĂ« fund. Romanin tim e ka redaktuar profesor Çelik Petriti dhe Ă«shtĂ« shtypur nga shtĂ«pia botuese Arte Grafik. Ai qarkullon nĂ« treg dhe Ă«shtĂ« i aksesueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ«.”

Botuesja: Janë rritur kërkesat për librin pas autoinçizimit

Botuesja e romanit, Artemida Nako nga ArteGraphic  shpjegon pĂ«r GazetaSi.al detajet e botimit fizik tĂ« romanit “JetĂ« e guximshme”

“Libri ka dalĂ« nga botimi nĂ« datĂ«n 9 janar dhe pak ditĂ« mĂ« pas i vĂ«llai i Fatmirit ka tĂ«rhequr disa kopje me idenĂ« e promovimit nĂ« burg. Kopertina Ă«shtĂ« dizajnuar sipas kĂ«rkesave tĂ« Fatmirit pĂ«r tĂ« shprehur sa mĂ« qartĂ« atĂ« çka ai ishte pĂ«rfshirĂ« nĂ« roman. Me kĂ«rkesĂ« tĂ« tij, si njĂ« vjegĂ« pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr lexuesin, kemi bĂ«rĂ« edhe disa shĂ«nime si “Ky libĂ«r mban skena erotike dhe akte dhune”, por edhe pĂ«r tĂ« paralajmĂ«ruar se libri nĂ« fakt Ă«shtĂ« pĂ«r lexues mbi 18 vjeç.

Nako përfundon duke theksuar se libri është paragjykuar duke e moslejuar promovimin nisur vetëm nga kopertina.

“UnĂ« mendoj se arsyeja e ndalimit tĂ« promovimit Ă«shtĂ« vetĂ«m pĂ«r shkak tĂ« shĂ«nimit nĂ« kopertinĂ«, sepse po tĂ« lexohet, ajo Ă«shtĂ« letĂ«rsi dhe imoraliteti nuk ekziston kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r letĂ«rsi. Kemi plot shkrimtarĂ« qĂ« kanĂ« shkruar tema tĂ« tilla si Bukowski e shumĂ« tĂ« tjerĂ«, por gjithçka gjykohet nĂ« kuadrin e letĂ«rsisĂ«.”

Por çfarĂ« Ă«shtĂ« letĂ«rsia dhe krijimi sipas Fatmirit dhe pse ishte kaq i fortĂ« pĂ«rjetimi qĂ« u desh ta hidhte nĂ« letĂ«r.  Ai e shpjegon duke u shprehur se:  “Shkrimi Ă«shtĂ« gjĂ«ja mĂ« e bukur qĂ« ka shpikur njerĂ«zimi. Me anĂ« tĂ« shkrimit ne shprehim dashurinĂ«, dhimbjen dhe mĂ«rzinĂ«.” pĂ«rmbyll Fatmir Pjetri rrĂ«fimin pĂ«r GazetaSi.al

33-vjeçari Fatmir Pjetri nga Puka, pas ardhjes nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 2013, u bĂ« pjesĂ« e “BandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«ve”. Sipas akuzĂ«s, ai ka marrĂ« pjesĂ« nĂ« tĂ« gjitha grabitjet e bandĂ«s, qĂ« shtriheshin nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin , TiranĂ«, KuçovĂ«, DurrĂ«s, Berat, LezhĂ«, FushĂ«-KrujĂ«, Laç e ShkodĂ«r. Grabitja qĂ« bĂ«ri mĂ« shumĂ« bujĂ« ishte ajo nĂ« njĂ« qendĂ«r tregtare nĂ« TiranĂ«, ku u plaçkit njĂ« argjendari. Pas kĂ«saj ngjarjeje ai u arrestua mĂ« 24 nĂ«ntor tĂ« 2017. Pjetri kryente çdo grabitje pa lĂ«nĂ« gjurmĂ«, pa shkaktuar viktima dhe brenda vetĂ«m tre minutash.

Pas shpalljes nĂ« kĂ«rkim ndĂ«rkombĂ«tar, ai deklaroi: “Nuk e di cili shpik pĂ«r emrin tim, jam i pafajshĂ«m. Policia tĂ« mĂ« akuzojĂ« me fakte reale, jo me sajesa”.

Fatmir Pjetri u ekstradua nga Hollanda nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 2019, ku po kryen dĂ«nimin pĂ«r krimet e kryera, nĂ« burgun e Burrelit, aty ku para pak ditĂ«sh iu refuzua edhe “krimi i radhĂ«s” ; prezantimi i romanit.

The post Nga grabitjet te romani brenda burgut- Fatmir Pjetri i ‘BandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«ve’ kryen ‘krimin’ e radhĂ«s appeared first on Gazeta Si.

↗

Fjalori i ri i Gjuhës Shqipe/ Zhupa: Mungesë profesionalizmi. Akademia e Shkencave do thirret në dëgjesë!

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Deputetja e PartisĂ« Demokratike, njĂ«herĂ«sh kryetare e Komisionit pĂ«r KulturĂ«n, Turizmin dhe DiasporĂ«n, Ina Zhupa, deklaroi sot se fjalori i ri i gjuhĂ«s shqipe, i pĂ«rgatitur nga Akademia e Shkencave, paraqet shqetĂ«sime serioze pĂ«r mungesĂ« profesionalizmi.

Sipas saj, “atje gjenden lehtĂ«sisht gafa, diskriminim, mospĂ«rputhje me pĂ«rkufizimet e termave sipas ligjeve etj”.

“Gjuha Ă«shtĂ« themeli i kulturĂ«s kombĂ«tare. Fjalori i njĂ« gjuhe nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« listĂ« fjalĂ«sh, por akt kulturor, shkencor dhe kombĂ«tar. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, fjalori i gjuhĂ«s shqipe duhet tĂ« jetĂ« i saktĂ«, i pĂ«rgjegjshĂ«m dhe nĂ« pĂ«rputhje me zhvillimin bashkĂ«kohor tĂ« shoqĂ«risĂ«â€, nĂ«nvizoi Zhupa.

Ajo theksoi se fjalori i ri, i hedhur në konsultim publik, përmban gafa dhe qëndrime që nuk mund të anashkalohen dhe që janë tejet problematike.

Zhupa bëri të ditur se do të kërkojë një seancë dëgjimore me Akademinë e Shkencave, e cila duhet të japë shpjegime profesionale lidhur me mënyrën e hartimit të këtij fjalori.

“ËshtĂ« interesi publik, pĂ«r aq kohĂ« sa bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« fjalor zyrtar, tĂ« bĂ«rĂ« me fonde publike dhe qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« element thelbĂ«sor tĂ« identitetit kombĂ«tar. Kjo seancĂ« dĂ«gjimore nuk do tĂ« trajtohet aspak si politike, por si çështje kulturore dhe kombĂ«tare. Gjuha shqipe meriton seriozitet, profesionalizĂ«m dhe pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« lartĂ« institucionale, si dhe njĂ« diskutim serioz”, theksoi ajo.

Gjithashtu, Zhupa solli edhe disa shembuj qĂ«, sipas saj, janĂ« qartĂ«sisht shfaqje e njĂ« pune jo cilĂ«sore dhe problematike nĂ« shumĂ« nivele, duke pĂ«rmendur futjen e fjalĂ«s “abandonim” nĂ« fjalorin shqip-shqip apo pĂ«rdorimin e fjalĂ«s “onlajn”.

Ajo ndaloi veçanĂ«risht te, sipas saj, “pĂ«rkufizimi thellĂ«sisht diskriminues i fjalĂ«ve ‘djalë’ dhe ‘vajzĂ«â€™â€.

“NĂ« fjalorin e ri, ‘djalë’ pĂ«rshkruhet me nota pozitive: trim, i urtĂ«, shtyllĂ« e shtĂ«pisĂ«, shpresĂ«. NdĂ«rsa ‘vajzë’ shoqĂ«rohet me njĂ« sĂ«rĂ« pĂ«rkufizimesh negative, fyese dhe moralisht paragjykuese”, theksoi Zhupa ndĂ«r tĂ« tjera.

Sipas saj, “fjalori nuk mund tĂ« jetĂ« as ideologjik, as paragjykues, as i pakujdesshĂ«m ndaj historisĂ« gjuhĂ«sore dhe identitare. Ai formĂ«son mendimin, edukon brezat dhe pĂ«rcakton se çfarĂ« konsiderohet ‘shqip e saktĂ«â€™â€.

The post Fjalori i ri i Gjuhës Shqipe/ Zhupa: Mungesë profesionalizmi. Akademia e Shkencave do thirret në dëgjesë! appeared first on Gazeta Si.

↗

QKK do të mbështesë financiarisht edhe filmat studentorë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Qendra KombĂ«tare e KinematografisĂ« (QKK) dhe Universiteti i Arteve kanĂ« nĂ«nshkruar marrĂ«veshjen e parĂ« tĂ« bashkĂ«punimit, me qĂ«llim ofrimin e mbĂ«shtetjes financiare dhe profesionale pĂ«r prodhimet filmike tĂ« studentĂ«ve.

Marrëveshja u firmos nga kryetari i QKK-së, Jonid Jorgji, dhe rektori i Universitetit të Arteve, Erald Bakalli, duke hapur një kapitull të ri për zhvillimin e talenteve të reja në kinematografi.

Sipas marrëveshjes, studentët do të përfshihen praktikisht në fusha të ndryshme të filmit, si aktrimi, regjia, skenografia dhe disiplina të tjera të industrisë, gjatë xhirimeve dhe procesit të prodhimit të projekteve të financuara nga QKK.

“Ky Ă«shtĂ« njĂ« hap konkret drejt fuqizimit tĂ« talenteve tĂ« reja, duke u dhĂ«nĂ« atyre mundĂ«sinĂ« qĂ«, pas pĂ«rfundimit tĂ« studimeve, tĂ« kenĂ« njĂ« portofol profesional dhe projekte tĂ« cilat shĂ«rbejnĂ« si nisje e karrierĂ«s,” njoftoi QKK, duke shtuar se bashkĂ«punimi me UA do tĂ« zgjerohet me programe tĂ« tjera tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r industrinĂ« filmike.

Kryetari i QKK-sĂ«, Jonid Jorgji, theksoi nevojĂ«n pĂ«r zhvillimin e kinematografisĂ« nĂ« vend, duke mos e lĂ«nĂ« atĂ« tĂ« funksionojĂ« si njĂ« “ishull”. Ai gjithashtu propozoi qĂ« kinematografia tĂ« shihet jo vetĂ«m si art, por edhe si ekonomi.

QKK dhe Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sporteve synojnë, përveç financimit të filmave, krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të industrisë filmike, duke lidhur kinematografinë me ekonominë kreative, turizmin dhe promovimin e imazhit të Shqipërisë në botë.

The post QKK do të mbështesë financiarisht edhe filmat studentorë appeared first on Gazeta Si.

↗

51 vjet pa Ernest Koliqin, themeluesin e tregimit modern shqiptar

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- 51 vjet mĂ« parĂ«, mĂ« 15 janar 1975, nĂ« RomĂ« u shua Ernest Koliqi, njĂ« nga figurat mĂ« komplekse dhe mĂ« tĂ« diskutueshme tĂ« kulturĂ«s shqiptare. Shkrimtar, poet, romancier, eseist, pĂ«rkthyes, studiues, pedagog universitar, publicist dhe politikan, Koliqi mbetet njĂ« nga themeluesit e tregimit modern shqiptar dhe njĂ« prej mendjeve mĂ« tĂ« ndritura tĂ« elitĂ«s sonĂ« kulturore, pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra , i mohuar nga atdheu.

I lindur më 20 maj 1903 në Shkodër Ernest Koliqi u rrit në një mjedis ku tradita, arsimi dhe fryma kombëtare përbënin shtyllat e formimit shpirtëror. Ai vinte nga një familje e njohur shkodrane, me rrënjë në Dukagjin, dhe që në moshë të re u formua në Kolegjin Saverian të jezuitëve, ku u njoh me disiplinën mendore dhe kulturën klasike perëndimore.

Studimet e mëtejshme në Itali, në Brescia, Bergamo dhe më pas në Padova, i hapën horizontin drejt letërsisë evropiane. Në këto vite ai botoi poezitë e para në italisht dhe u përfshi aktivisht në jetën intelektuale të rinisë. Kthimi në Shqipëri pas vitit 1920 shënoi një kthesë të rëndësishme. Nën ndikimin e Luigj Gurakuqit, Koliqi u përvetësua thellësisht me gjuhën shqipe dhe u lidh me rrethin më të përparuar të mendimit kombëtar.

NĂ« letĂ«rsi, Ernest Koliqi, bashkĂ« me Mitrush Kutelin, konsiderohet bashkĂ«themelues i tregimit modern shqiptar. Me pĂ«rmbledhjet e novelave “Hija e Maleve” (1929), “Tregtar flamujsh” (1935) dhe “Pasqyrat e Narçizit”, ai solli njĂ« prozĂ« tĂ« re, tĂ« pĂ«rqendruar te analiza psikologjike, ndjeshmĂ«ria shpirtĂ«rore dhe gjuha e pĂ«rpunuar artistikisht. Shkodra, qyteti i tij, por edhe bota e brendshme shqiptare, gjetĂ«n te Koliqi njĂ« zĂ« modern, evropian, por thellĂ«sisht kombĂ«tar.

Si poet, me vĂ«llimin “Gjurmat e stinve” (1933), ai solli njĂ« frymĂ« tĂ« re estetike, duke shkrirĂ« traditĂ«n me modernitetin. Si pĂ«rkthyes dhe studiues, i dha kulturĂ«s shqiptare antologjitĂ« monumentale “PoetĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« ItalisĂ«â€, duke afruar Danten, PetrarkĂ«n, Arioston, Manzonin e tĂ« tjerĂ« nĂ« shqip, dhe duke e ngritur pĂ«rkthimin letrar nĂ« nivel tĂ« lartĂ« artistik.

Figura e tij nuk mund tĂ« shkĂ«putet nga arsimi. Si MinistĂ«r Arsimi nĂ« vitet 1939–1941, nĂ« rrethana historike tĂ« vĂ«shtira, Koliqi shfrytĂ«zoi çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« forcuar shkollĂ«n shqipe. NĂ«n drejtimin e tij u botuan tekste mĂ«simore, u ringjallĂ«n studimet albanologjike dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja, u dĂ«rguan mbi 200 arsimtarĂ« shqiptarĂ« nĂ« KosovĂ«, duke hedhur themelet e arsimit shqip nĂ« trojet e liruara. Ky akt mbetet njĂ« nga kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha kombĂ«tare tĂ« tij.

Pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Koliqi mbeti nĂ« mĂ«rgim. NĂ« RomĂ«, si profesor i gjuhĂ«s dhe letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« Universitetin ShtetĂ«ror, ai u bĂ« njĂ« nga ambasadorĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kulturĂ«s shqiptare nĂ« EvropĂ«. Themelimi dhe drejtimi pĂ«r 18 vjet i revistĂ«s “Shejzat” ishte kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij nĂ« mĂ«rgim , njĂ« tribunĂ« e lirĂ« e mendimit dhe kulturĂ«s shqiptare, e papĂ«rlyer nga ideologjia, ku u ruajt dhe u kultivua identiteti kombĂ«tar.

MegjithĂ«se i vlerĂ«suar ndĂ«rkombĂ«tarisht, i nderuar nga akademi dhe institucione kulturore evropiane, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste Ernest Koliqi u shpall “tradhtar”. Emri i tij u pĂ«rjashtua nga historia zyrtare e letĂ«rsisĂ«, ndĂ«rsa vepra e tij u hesht. VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« diktaturĂ«s, figura e Koliqit nisi tĂ« rikthehej nĂ« vendin qĂ« i takon.

Ernest Koliqi u nda nga jeta më 15 janar 1975, i pikëlluar nga humbja e bashkëshortes së tij Vangjelija dhe i lodhur nga mërgimi i gjatë. U varros në Romë, i nderuar nga komuniteti shqiptar në diasporë, por ende i mohuar nga atdheu që aq shumë e deshi dhe i shërbeu.

Sot, në 51-vjetorin e ndarjes së tij nga jeta, Ernest Koliqi mbetet një simbol i elitës së mohuar shqiptare, një mendje e ndritur që besonte se:

“VetĂ«m njĂ« popull i kulturuar ka tĂ« drejtĂ« t’i kĂ«rkojĂ« tĂ« drejtat e veta dhe t’u imponohet tĂ« tjerĂ«ve.”

Trashëgimia e tij letrare, kulturore dhe arsimore është një thesar kombëtar, që vazhdon të flasë edhe sot, përtej kohës, ideologjive dhe heshtjeve të imponuara.

The post 51 vjet pa Ernest Koliqin, themeluesin e tregimit modern shqiptar appeared first on Gazeta Si.

↗

Kuvendi i Arbërit i vitit 1703/ Një mburojë e identitetit fetar dhe kombëtar të shqiptarëve

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- MĂ« 14 e 15 janar tĂ« vitit 1703, nĂ« MĂ«rqi, afĂ«r LezhĂ«s, u zhvillua njĂ« ngjarje historike e jashtĂ«zakonshme pĂ«r KishĂ«n Katolike dhe pĂ«r popullin shqiptar.

Kuvendi i ArbĂ«rit, i njohur edhe si Koncili i KishĂ«s Katolike nĂ« trojet shqiptare, u mbajt nĂ«n drejtimin e kryeipeshkvit tĂ« Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, me mbĂ«shtetjen e PapĂ«s Klement XI dhe tĂ« ipeshkvit me origjinĂ« shqiptare, Xhanfrançesk Albanit. Ky Kuvend, i cili pĂ«rbĂ«n njĂ« nga aktet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme kishtare dhe kombĂ«tare nĂ« historinĂ« e shqiptarĂ«ve, u organizua nĂ« njĂ« kohĂ« kur popullsia katolike dhe e krishterĂ« pĂ«rjetonte presionin e sundimit osman. Kisha dhe manastiret e shqiptarĂ«ve ishin tĂ« kufizuara, ndĂ«rtesat fetare rrĂ«noheshin ose nuk lejohej ndĂ«rtimi i tĂ« reja, ndĂ«rsa qytetarĂ«t shpesh detyroheshin tĂ« praktikojnĂ« fenĂ« e tyre nĂ« fshehtĂ«si. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, njĂ« pjesĂ« e popullsisĂ« u konvertua nĂ« fenĂ« islame pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar privilegje, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«t mbeteshin kriptokatolikĂ«, duke ruajtur besimin nĂ« shtĂ«pi dhe duke pĂ«rdorur dy emra – njĂ« mysliman dhe njĂ« tĂ« krishterĂ« – nĂ« jetĂ«n publike. Ky fenomen i fshehjes sĂ« besimit u dĂ«nua nga Kuvendi, i cili synonte tĂ« forconte klerin dhe tĂ« mbrojĂ« identitetin fetar dhe kombĂ«tar shqiptar.

Kuvendi i Arbërit ishte një akt i fortë i rezistencës ndaj sundimit osman dhe ruajtjes së kulturës shqiptare. Kryeipeshkvi Zmajeviç e hapi Kuvendin me një fjalë që pasqyronte gëzimin dhe shpresën e përçuar nga një shekull tiranie: ai kërkoi nga pjesëmarrësit që të angazhoheshin për rigjallërimin e jetës kishtare, administrimin korrekt të sakramenteve, përforcimin e riteve liturgjike dhe rritjen e klerit. Përveç aspektit shpirtëror, Kuvendi shqyrtoi gjendjen e popullsisë nën sundimin osman, duke evidentuar pasojat e taksave të rënda, presionin fetar dhe rrezikun e humbjes së gjuhës dhe identitetit kombëtar. Vendimet e Koncilit, të shkruara në shqip dhe latinisht nga vetë Zmajeviçi, u dërguan Papës për miratim dhe, më 28 janar 1704, u botuan nga Propaganda Fide, duke u bërë një udhërrëfyes për jetën kishtare dhe kulturore të shqiptarëve.

Kuvendi mori në shqyrtim gjithashtu mënyrën se si mund të ruhet dhe të zhvillohet lidhja midis Kishës dhe popullit. Përmes vendimeve të tij, u kërkua që ipeshkvijtë dhe meshtarët të përkushtoheshin për përmirësimin e edukimit fetar, për rigjallërimin e fesë dhe për mbrojtjen e traditave dhe zakoneve. Dekretet e Kuvendit i ofronin popullit një orientim të qartë për të ruajtur identitetin e tij fetar dhe kombëtar, duke e parë Kishën si mburojë ndaj presionit dhe asimilimit osman. Në një letër dërguar Papës, Zmajeviç përshkroi gjendjen dramatike të popullit: kishat e shkatërruara, manastiret e braktisura, pleqtë dhe meshtarët të lodhur nga vuajtjet, qytetarët të shtypur dhe të detyruar të shpërndaheshin nëpër fusha dhe lagje. Ai rrëfeu dhimbjen e tij për vuajtjet e popullit, por gjithashtu theksoi se mbledhja e Kuvendit përfaqësonte shpresën dhe ringjalljen e shpirtit kombëtar dhe fetar.

Në Kuvend morën pjesë figura të shquara të klerit shqiptar dhe të rajoneve përreth, duke përfshirë: Imzot Vinçenc Zmajeviç, kryeipeshkëv i Tivarit; Imzot Pjeter Karagjiku, arqipeshkëv i Shkupit; Imzot Gjergji, ipeshkëv i Zadrimës; Imzot Nikollë Vladanji, ipeshkëv i Lezhës; Imzot Ndue Babi, ipeshkëv i Shkodrës; Imzot Marin Gjini, ipeshkëv i Pultit; si dhe Prefektët Apostolikë të misioneve të Arbënisë dhe Maqedonisë, duke përfshirë Atë Fra Egjidi de Arsenta dhe Atë Fra Frano Maria a Lycio. Materialet e punimeve të Kuvendit u hartuan nga Zmajeviçi dhe u botuan për herë të parë në Romë më 1706, ndërsa botimi i dytë, me përkthime latinisht dhe shqip, u realizua nga dom Engjëll Radoja më 1868 dhe u ripërsërit më 1872. Ky botim konsiderohet i pari akt kishtar sinodal në gjuhën shqipe, duke ofruar jo vetëm rregulla dhe dekrete kishtare, por edhe një pasqyrë të gjendjes sociale, ekonomike dhe fetare të shqiptarëve në fillim të shekullit XVIII.

Kuvendi i Arbërit është një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare, jo vetëm për dimensionin fetar, por edhe për mbrojtjen e identitetit kombëtar. Ai dëshmon për përpjekjen e klerit shqiptar për të ruajtur fenë, gjuhën dhe traditat e popullit të vet nën presionin e pushtimit osman, dhe mbetet një trashëgimi e çmuar historike, një simbol i rezistencës, kulturës dhe identitetit shqiptar, i cili frymëzon ruajtjen e vlerave fetare dhe kombëtare edhe sot, më shumë se tre shekuj më vonë.

The post Kuvendi i Arbërit i vitit 1703/ Një mburojë e identitetit fetar dhe kombëtar të shqiptarëve appeared first on Gazeta Si.

↗

14 Janari 1990/ Demonstrata e parë antikomuniste që hapi rrugën drejt demokracisë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- Data 14 janar 1990 shĂ«non njĂ« moment historik pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«: nĂ« ShkodĂ«r u zhvillua demonstrata e parĂ« antikomuniste qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r rrĂ«zimin e regjimit komunist, i fundit diktatorial nĂ« EvropĂ«n Lindore. QytetarĂ«t e ShkodrĂ«s dolĂ«n nĂ« mĂ«nyrĂ« spontane nĂ« rrugĂ«t e qytetit pĂ«r tĂ« shprehur pakĂ«naqĂ«sinĂ« e tyre ndaj regjimit, duke u bĂ«rĂ« protagonistĂ« tĂ« njĂ« ngjarjeje qĂ« do tĂ« mbetej nĂ« kujtesĂ«n e kombit.

Në atë ditë historike, mijëra shkodranë u grumbulluan në qendër të qytetit dhe tentuan të rrëzonin bustin e Stalinit, një simbol i regjimit komunist. Megjithatë, policia dhe ushtria e kohës ndërhynë dhe shpërndanë turmën me dhunë. Pas demonstratës, dhjetëra protestues u arrestuan dhe u dhunuan barbarisht në burgje, ndërsa regjimi tentonte të frikësonte qytetarët në përpjekje për të ruajtur kontrollin.

Ngjarja, për rëndësinë dhe kontekstin e saj historik, u konsiderua menjëherë si demonstrata e parë antikomuniste në Shqipëri. Ajo pati jehonë jo vetëm brenda vendit, por edhe në mediat ndërkombëtare, duke u analizuar si një shenjë e hershme e valës së ndryshimeve demokratike që do të përfshinin Shqipërinë.

Lek Kurti, pjesëmarrës në demonstratë, kujton se lëvizja u nxit nga ndryshimet që po ndodhnin në Evropën Lindore. Në një intervistë për eetimestv, ai rrëfen se një natë para protestës, sigurimi i shtetit ushtronte terror nëpër lagjet e qytetit, duke arrestuar të paktën katër persona që dyshohej se po organizonin reagimin qytetar. Megjithatë, përpjekjet e regjimit për të ndaluar protestën dështuan.

Filip Guraziu, në një shkrim të mëparshëm do të theksonte rëndësinë e Shkodrës në këtë ngjarje:

“Nuk mund tĂ« konsiderohet rastĂ«si qĂ« demonstrata e parĂ« antikomuniste u zhvillua pikĂ«risht nĂ« ShkodĂ«r. Populli i kĂ«tij qyteti dhe i malĂ«sive pĂ«rreth kishte treguar mĂ« parĂ« se komunizmi ishte i huaj pĂ«r ta. Ky popull, i ndikuar historikisht nga tradita e lirisĂ« dhe kontaktet me kulturĂ«n perĂ«ndimore pĂ«rmes tregtisĂ« dhe KishĂ«s Katolike, nuk mund tĂ« pranonte kurrĂ« diktaturĂ«n dhe dogmĂ«n komuniste. Rezistenca e armatosur e Kelmendasve nĂ« Janar 1945 dhe kryengritja e pĂ«rgjakshme e PostribĂ«s nĂ« vitin 1946 janĂ« shembuj tĂ« veçantĂ« nĂ« historinĂ« e ShqipĂ«risĂ«.”

Terrori politik pas 14 janarit nuk mundi të thyente shpirtin demokratik të shkodranëve. Përkundrazi, ai u shndërrua në një katalizator për protesta më të ashpra dhe të gjera në mbarë vendin, duke frymëzuar qytetarët në qytete të tjera. Historia e demokracisë shqiptare kujton me respekt revoltën e shkodranëve në 16 Qershor 1990, 11 Nëntor 1990, 13 Dhjetor 1990 dhe 2 Prill 1991.

Guraziu thekson se demonstrata e 14 janarit 1990 duhet tĂ« pĂ«rkujtohet jo vetĂ«m nĂ« ShkodĂ«r, por nĂ« tĂ« gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ«, si momenti kur u hodh “guri i parĂ«â€ i themeleve tĂ« demokracisĂ« post-komuniste.

Sipas tij, qindra qytetarĂ« u arrestuan dhe shumĂ« prej tyre u torturuan. DhjetĂ« prej aktivistĂ«ve kryesorĂ«, DedĂ« Kasneci, Gjergj Livadhi, Rin Monajka, Kolec Hublina, Flamur Elbasani, Nikolin Margjini, Tonin Dema, Nikolin Thana, Klaudio Daka dhe Aldo Perizi u dĂ«nuan me vite tĂ« gjata burg. GjashtĂ« tĂ« tjerĂ« – Gjovalin Rolba, Gjovalin Zefi, Ndoc Leqejza, Pjerin Veli, Paulin Shtjefni dhe Viktor Martini – u dĂ«rguan nĂ« spitale psikiatrike, ndĂ«rsa shumĂ« familje u internuan. Rin Monajka, njĂ« nga tĂ« burgosurit, doli nga burgu me gjendje invaliditeti ekstrem pĂ«r shkak tĂ« torturave shtazarake.

Studiuesi Kastriot Dervishi ofron një pasqyrë të veprimeve të Sigurimit të Shtetit para dhe gjatë demonstratës. Sipas tij, regjimi kishte marrë masa të rrepta për të parandaluar protestën. Dega e Punëve të Brendshme dhe Komiteti i PPSH-së dërguan njerëz të infiltruar për të monitoruar grumbullimin, i cili u filmua në mënyrë të fshehtë. Materiali i filmimit nuk dihet ku ka përfunduar. Hetuesia vlerësoi pjesëmarrësit në rreth 2000 veta dhe identifikoi Rini Monajkën si figurën kryesore të demonstratës.

Rin Monajka u arrestua për pjesëmarrje në organizimet me qëllim rrëzimin e bustit të Stalinit në Shkodër, në datat 11-14 janar 1990. Rini ishte me origjinë austriake dhe punonte në ndërmarrjen e peshkimit. Bashkë me Dedë Kasnecin, u bënë figurat kryesore të këtyre lëvizjeve antikomuniste në qytet.

U gjykua mĂ« 25-30 prill 1990 nga Gjykata e LartĂ« nĂ« TiranĂ«. Kolegji Penal i GjykatĂ«s sĂ« LartĂ«, me vendimin nr.2 tĂ«, datĂ« 30.4.1990 i deklaroi fajtorĂ« tĂ« pandehurit dhe i dĂ«noi me heqje lirie. Rin Monajka u dĂ«nua me 7 vjet burg. Gjykata e konsideronte “demonstratĂ« antisocialiste” dhe tĂ« pandehurit “me rrezikshmĂ«ri tĂ« madhe shoqĂ«rore”.

Intensiteti i veprimeve u shfaq kryesisht midis 13 dhe 16 janarit 1990. Përveç arrestimeve, u rrit shpërndarja e fletushkave dhe parullave antikomuniste. Më 15 janar u hodh një dinamit pranë Komitetit të Partisë, por ai nuk shpërtheu falë vigjilencës së policisë. Zëvendësministri i Punëve të Brendshme, Zylyftar Ramizi, raportoi se qëllimi i demonstratës ishte rrëzimi i bustit të Stalinit dhe më pas takimi me sekretarin e parë të Komitetit të PPSH-së, Xhemal Dymylja, për të kërkuar liri shtypi, fjalë dhe demokraci. Hetuesia përqendroi hetimet te pjesëmarrësit dhe ata që kishin shkruar parullat.

Burimi: Kujto.al

The post 14 Janari 1990/ Demonstrata e parë antikomuniste që hapi rrugën drejt demokracisë appeared first on Gazeta Si.

❌