Pamje nga prapaskenat e serialit të vëllezërve Duffer në Netflix, që publikohet më 12 janar.
Për fansat e Stranger Things vjen së shpejti një surprizë e re: Netflix ka caktuar datën e publikimit dhe ka publikuar trailerin e një dokumentari të panjoftuar më parë, i cili ofron një vështrim ekskluziv pas skenave të realizimit të sezonit të fundit të serialit jashtëzakonisht të suksesshëm, të krijuar nga vëllezërit Matt dhe Ross Duffer.
I titulluar One Last Adventure: The Making of Stranger Things 5, dokumentari do tĂ« debutojĂ« mĂ« 12 janar dhe, sipas Netflix, do tĂ« ofrojĂ« ânjĂ« vĂ«shtrim nga brenda nĂ« vitet e punĂ«s dhe mjeshtĂ«risĂ« krijuese qĂ« u deshĂ«n pĂ«r tĂ« realizuar kapitullin e fundit tĂ« serisĂ« ikonike tĂ« vĂ«llezĂ«rve Dufferâ.
Finalja e madhe e serialit, e drejtuar nga Martina Radwan, u publikua nga Netflix natĂ«n e Vitit tĂ« Ri, njĂ«kohĂ«sisht nĂ« platformĂ« dhe nĂ« mbi 600 kinema nĂ« AmerikĂ«n e Veriut. âJam pafundĂ«sisht mirĂ«njohĂ«se ndaj vĂ«llezĂ«rve Duffer qĂ« mĂ« besuan dhe mĂ« dhanĂ« njĂ« vend nĂ« rreshtin e parĂ« tĂ« kĂ«tij udhĂ«timi tĂ« pabesueshĂ«m,â tha regjisorja. âTĂ« kaloja njĂ« vit tĂ« tĂ«rĂ« nĂ« sheshxhirim me ta ishte njĂ« privilegj i vĂ«rtetĂ«. Do tĂ« doja vetĂ«m tĂ« kthehesha pas nĂ« kohĂ« dhe tĂ« dokumentoja edhe sezonet e para deri tek i katĂ«rti. Nga kasti te bashkĂ«punĂ«torĂ«t e hershĂ«m, tĂ« gjithĂ« mĂ« pritĂ«n me bujari tĂ« jashtĂ«zakonshme, duke ndarĂ« hapur pĂ«rvojat e tyre personale dhe kolektive tĂ« fituara gjatĂ« njĂ« dekade krijimi.â
Traileri hapet me pamje nga leximi pĂ«rfundimtar i skenarit tĂ« Stranger Things, ndĂ«rsa Ross Duffer dĂ«gjohet tĂ« thotĂ«: âTĂ« shkruaje rreshtat e fundit qĂ« kĂ«ta personazhe do tĂ« thoshin ndonjĂ«herĂ« ishte vĂ«rtet e vĂ«shtirĂ«.â
Gjatë leximit, Noah Schnapp (Will Byers) dhe Millie Bobby Brown (Eleven) shpërthejnë në lot, teksa janë ulur në një divan, ndërsa Schnapp përqafohet me Cara Buono, e cila interpreton Karen Wheeler.
MĂ« pas, traileri sjell pamje arkivore nga fillimet e serialit, kur aktorĂ«t ishin ende fĂ«mijĂ«. NĂ« sfond dĂ«gjohet kĂ«nga ikonike âHeroesâ e David Bowie, e pĂ«rdorur disa herĂ« nĂ« Stranger Things, pĂ«rfshirĂ« edhe gjatĂ« titrave pĂ«rmbyllĂ«s tĂ« finales sĂ« serialit.
Dokumentari ndalet gjithashtu nĂ« dhomĂ«n e shkrimtarĂ«ve, ku vĂ«llezĂ«rit Duffer diskutojnĂ« fatin e personazhit Eleven. NĂ« njĂ« nga momentet mĂ« emocionale, Millie Bobby Brown dĂ«gjohet tĂ« thotĂ«: âNuk jam gati ta lĂ«.â
SHBA po avancon njĂ« rend tĂ« ri global. GjatĂ« tetĂ« dekadave tĂ« fundit, Uashingtoni ka ndjekur â kur i ka shĂ«rbyer interesave amerikane â njĂ« rend tĂ« bazuar nĂ« tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, liberalizĂ«m, multilateralizĂ«m dhe vlera demokratike. Rendi i ri, pĂ«rkundrazi, bazohet nĂ« autokraci dhe pĂ«rdorimin e forcĂ«s, dhe mbĂ«shtetet nga nacionalizmi ksenofob.
Për marrëdhënien transatlantike, kjo përbën një ndryshim rrënjësor: do të thotë se veprimi shtrëngues tani drejton ndryshimin e politikave. Varësia e Evropës nga SHBA për sigurinë kthehet në një levë që mund të shfrytëzohet pa mëshirë. Interesat e biznesit të kompanive teknologjike të Silicon Valley-t përputhen me ato të Shtëpisë së Bardhë, ndërsa SHBA instrumentalizon politikanë të ekstremit të djathtë në Evropë për të arritur objektivat e saj të politikës së jashtme.
Duke mbĂ«shtetur rizgjedhjen e Donald Trump dhe zĂ«vendĂ«spresidentit tĂ« tij, JD Vance, libertarianĂ«t radikalĂ« kanĂ« siguruar qĂ« disa nga bindjet e tyre tĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« kthesĂ«n ideologjike qĂ« po formĂ«son mandatin e dytĂ« tĂ« Trump-it dhe rendin e ri global. Ide tĂ« pĂ«rhapura mes drejtuesve radikalĂ« libertarianĂ« tĂ« Silicon Valley-t â si pronatalizmi, mbĂ«shtetja pĂ«r eugjenikĂ«n dhe madje zĂ«vendĂ«simi i demokracisĂ« me njĂ« âmonarkiâ tĂ« drejtuar nga CEO-t â po shkrihen me nativizmin MAGA.
Siç e parashikova në qershor, bashkimi i këtyre forcave do të thotë se kjo administratë do të kërkojë të sjellë një revolucion kulturor transatlantik të bazuar në vlera nativiste, i mirëpritur nga disa segmente të ekstremit të djathtë evropian, me një objektiv dytësor: fragmentimin dhe shkatërrimin e institucioneve të BE-së.
Ndërsa partitë e ekstremit të djathtë në të dy anët e Atlantikut kanë kohë që i përqafojnë idetë nativiste, sot qeveria amerikane po kërkon aktivisht ta eksportojë këtë ideologji në Evropë si pjesë e rendit të ri që imagjinon.
Strategjia e Sigurisë Kombëtare (NSS) e SHBA-së, e publikuar nga Shtëpia e Bardhë muajin e kaluar, është formulimi më i qartë deri më tani i këtij objektivi. Ajo ofron një kornizë për ndërhyrje politike dhe ideologjike në Evropë, duke u mbështetur në mendimin e Vance-it dhe të mbështetësve të tij libertarianë radikalë.
Kapja e paligjshme e presidentit tĂ« VenezuelĂ«s tregon se deri ku Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« shkojĂ« SHBA pĂ«r tĂ« siguruar âinteresatâ e saj dhe pĂ«r tĂ« zbatuar NSS-nĂ« nĂ« ndjekje tĂ« kĂ«tij rendi tĂ« ri.
NĂ« rastin e EvropĂ«s, strategjia nĂ« praktikĂ« do tĂ« thotĂ« qĂ« financimet e Departamentit tĂ« Shtetit pĂ«r ambasadat amerikane dhe aktivitete tĂ« tjera mund tĂ« orientohen posaçërisht drejt promovimit tĂ« partive tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«. Kjo mund tĂ« nisĂ« me ato nĂ« katĂ«r vende â Austri, Hungari, Itali dhe Poloni â qĂ« njĂ« version jozyrtar dhe i rrjedhur i dokumentit strategjik i identifikoi si kandidatĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r tâu âshkĂ«puturâ nga BE-ja.
Financime private, pĂ«rfshirĂ« nga think tank-e tĂ« djathta me fonde tĂ« mĂ«dha, mund tĂ« kanalizohen gjithashtu drejt tĂ« ashtuquajturave OJQ tĂ« organizuara nga qeveria â shumĂ« prej tĂ« cilave janĂ« krijuar nga regjimi i Viktor OrbĂĄn nĂ« Hungari pĂ«r tĂ« avancuar objektiva nativiste. Think tank-u amerikan Heritage Foundation, arkitekti i Project 2025, njĂ« agjendĂ« e ekstremit tĂ« djathtĂ« pĂ«r presidencĂ«n Trump, raportohet se po kĂ«rkon aktivisht lidhje me think tank-e evropiane.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, miliarderĂ«t e teknologjisĂ« amerikane kanĂ« financuar prej kohĂ«sh nisma pĂ«r tĂ« avancuar ide nativiste nĂ« EvropĂ« dhe pĂ«r tĂ« dobĂ«suar e pĂ«rçarĂ« BE-nĂ«. SĂ« fundmi, Elon Musk ka pĂ«rdorur platformĂ«n e tij sociale, X, pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur hapur partinĂ« Alternative fĂŒr Deutschland (AfD) nĂ« Gjermani.
Rezultati është një përzierje toksike, ku dëshira e kompanive teknologjike amerikane për ta shtyrë BE-në drejt çrregullimit të rrjeteve sociale bashkohet me kthesën nativiste të Shtëpisë së Bardhë. Algoritmet e platformave si X dhe Instagram (në pronësi të Meta-s) lulëzojnë mbi pikëpamje ekstreme, përfshirë ato që shpesh artikulohen nga e djathta ekstreme. Sulmet ndaj BE-së synojnë të dobësojnë vendosmërinë e saj për të rregulluar bizneset e gjigantëve amerikanë të teknologjisë. Sanksionimi i fundit nga SHBA i liderëve të shoqërisë civile evropiane ilustron qartë konvergjencën mes interesave të Silicon Valley-t dhe atyre të Shtëpisë së Bardhë. Synimi është të krijohet një efekt frikësues ndaj organizatave pro-demokraci që punojnë për të kundërshtuar dezinformimin online.
NdĂ«rsa SHBA po pĂ«rpiqet ta ndryshojĂ« njĂ«anshĂ«m rendin botĂ«ror, normat dhe ligjet qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« demokracitĂ« evropiane â demokracia, tĂ« drejtat e njeriut, shteti i sĂ« drejtĂ«s â tashmĂ« tĂ« tendosura pas vitesh ndikimi tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, po vihen nĂ«n presion edhe mĂ« tĂ« madh.
DemokracitĂ« evropiane po pĂ«rballen me njĂ« sulm me darĂ«: nga jashtĂ«, goditen nga administrata amerikane dhe kompanitĂ« e Silicon Valley-t; nga brenda, nga e djathta ekstreme evropiane â mbi tĂ« gjitha, nĂ«n hijen e njĂ« varĂ«sie paralizuese nga SHBA pĂ«r sigurinĂ«.
Shtëpia e Bardhë as që ka nevojë ta përdorë këtë levë, pasi udhëheqësit evropianë tashmë vetëcensurohen, nga frika se mos komprometojnë sigurinë e tyre ose të Ukrainës. Për aq kohë sa Evropa kufizohet nga kapacitetet ushtarake që mund të përdorë në mënyrë të pavarur nga SHBA, varësia e sigurisë do të errësojë çdo kurs veprimi ose reagimi ndaj politikave amerikane që udhëheqësit evropianë mund të marrin në konsideratë. Operacioni në Venezuelë rrit seriozitetin e kërcënimeve të administratës Trump për aneksimin e Groenlandës, duke demonstruar rreziqe shumë reale për sovranitetin dhe sigurinë përtej ideologjisë.
Orientimi i rolit tĂ« EvropĂ«s nĂ« njĂ« rend qĂ« promovon ide kundĂ«r raison dâĂȘtre-it tĂ« saj do tĂ« jetĂ« kompleks. Izolimi i kontinentit nga ideologjia nativiste Ă«shtĂ« i pamundur, dhe ndĂ«rtimi i autonomisĂ« strategjike do tĂ« kĂ«rkojĂ« kohĂ« qĂ« Evropa nuk e ka. NdĂ«rsa administrata amerikane bashkon kĂ«rcĂ«nimet ndaj sovranitetit me promovimin e forcave tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ« qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« kĂ«rcĂ«nim pĂ«r demokracinĂ«, dhe shtyn drejt çrregullimit tĂ« teknologjisĂ«, EvropĂ«s i mbeten pak mjete nĂ« arsenalin e saj pĂ«r tâu pĂ«rballur me kĂ«tĂ« sfidĂ« shumĂ«dimensionale.
Ajo që i nevojitet janë aleatë të vërtetë që mund të ndihmojnë në kundërvënien ndaj rendit alternativ që SHBA po hedh në tryezë. Ata gjenden në Australi, Kanada, Japoni, Kore të Jugut dhe demokraci të tjera liberale që kanë mbetur. Baza industriale e mbrojtjes e Koresë së Jugut mbështet përpjekjet evropiane për riarmatimin. Australia zotëron depozita të mineraleve kritike, thelbësore për zinxhirët e furnizimit të mbrojtjes.
Evropa nuk mund tâi bĂ«jĂ« ballĂ« SHBA-sĂ« e vetme; e vetmja rrugĂ« Ă«shtĂ« tĂ« thellojĂ« dhe forcojĂ« urgjentisht partneritetet me vendet qĂ« ndajnĂ« vlerat dhe interesat e saj nĂ« njĂ« rend tĂ« bazuar nĂ« rregulla, pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« mburojĂ« politike dhe ushtarake tĂ« qĂ«ndrueshme kundĂ«r rendit tĂ« ri amerikan.
*Armida van Rij është studiuese e lartë kërkimore në Centre for European Reform.
Në vitin 1941, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, qielli britanik pa ngritjen e një avioni që do të shndërrohej shpejt në simbol të fuqisë ajrore aleate: Avro Lancaster. Fluturimi i tij i parë shënoi hyrjen në skenë të një bombarduesi të rëndë, të projektuar për misione shkatërruese në zemër të territorit armik.
Avro Lancaster ishte një avion bombardues katërmotorësh, i ndërtuar për Forcat Ajrore Mbretërore britanike (RAF). Me kapacitet të madh mbajtës bombash, rreze të gjatë veprimi dhe qëndrueshmëri në fluturim, ai u bë shtylla kryesore e flotës bombarduese britanike. Ndryshe nga modelet pararendëse, Lancaster-i ishte në gjendje të transportonte ngarkesa shumë më të rënda, përfshirë bombat gjigante që do të ndryshonin strategjinë e luftës ajrore.
Avioni u përdor gjerësisht në teatrin evropian të Luftës së Dytë Botërore, veçanërisht gjatë fushatave të bombardimit strategjik kundër Gjermanisë naziste. Ai luajti një rol vendimtar në operacionet e Bombardimit Aleat, duke goditur qendra industriale, baza ushtarake dhe infrastrukturë jetike, sidomos në fazën përfundimtare të luftës në vitin 1945.
Megjithëse shpesh lidhet gabimisht me Betejën e Britanisë, e cila kishte ndodhur më herët (1940), Avro Lancaster u bë simbol i kundërofensivës ajrore britanike dhe i kalimit nga mbrojtja në sulm. Për shumë historianë, ai nuk ishte thjesht një avion, por një mjet që mishëronte vendosmërinë industriale dhe ushtarake të Britanisë në përballjen me Gjermaninë naziste.
Trashëgimia e Avro Lancaster mbetet e gjallë edhe sot: një ikonë e aviacionit ushtarak dhe një dëshmi se si teknologjia dhe strategjia ajrore ndikuan drejtpërdrejt në rrjedhën e historisë botërore.
Synimet e Trumpit ndaj GrenlandĂ«s risjellin nĂ« kujtesĂ« Ă«ndrrat e pushtimit â tĂ« realizuara mĂ« pas me para ose me armĂ« â tĂ« disa prej paraardhĂ«sve tĂ« tij. Rast pas rasti: nga Luiziana te Alaska.
Donald Trump, nĂ« krye tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara qĂ« nga 20 janari 2025 (pasi kishte qenĂ« tashmĂ« nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ« nga viti 2017 deri mĂ« 2021), ka ndezur sĂ«rish zjarrin e polemikave ndĂ«rkombĂ«tare me ambiciet e tij âimperialeâ. Pasi shprehu dĂ«shirĂ«n qĂ« Kanadaja tĂ« bĂ«hej vullnetarisht ylli i 51-tĂ« nĂ« flamurin amerikan, Trump tani po synon aneksimin e GrenlandĂ«s, territor autonom i DanimarkĂ«s, duke lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet edhe pĂ«rdorimi i mjeteve tĂ« forta.
NĂ« kĂ«to deklarata ekspansioniste, ai frymĂ«zohet nga presidentĂ« tĂ« tjerĂ« imperialistĂ«, tĂ« cilĂ«t kanĂ« hyrĂ« nĂ« histori pĂ«r pĂ«rvetĂ«sime tĂ« mĂ«dha territoriale, tĂ« realizuara â me marrĂ«veshje ose, mĂ« shpesh, me forcĂ« â mes viteve 1803 dhe 1898.
Luiziana: Jeffersoni âia hedhâ Napoleonit
ĂshtĂ« ironike tĂ« mendosh pĂ«r pĂ«rpjekjet e pĂ«rgjakshme tĂ« Napoleon Bonapartit pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« perandori tĂ« madhe evropiane, kur ndalemi te ajo qĂ« ndodhi nĂ« vitin 1803. Pa para, pas dhjetĂ« vitesh luftĂ«rash dhe me rifillimin e konfliktit kundĂ«r AnglisĂ« nĂ« horizont, Bonaparti nuk hezitoi tâu shiste Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« sapolindura njĂ« territor prej mbi 2,1 milionĂ« kmÂČ, pĂ«rgjatĂ« pellgut tĂ« madh tĂ« lumit Misisipi, nga gryka e tij deri nĂ« kufirin kanadez.
NjĂ« perandori me potencial tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m â qĂ« mund tĂ« zhvillohej dhe mbrohej me shumĂ« mĂ« pak burime sesa ato tĂ« shpenzuara nĂ« EvropĂ« â u (ri)shit pĂ«r tĂ« financuar njĂ« perandori shumĂ« mĂ« jetĂ«shkurtĂ«r, e cila do tĂ« shembej 12 vjet mĂ« vonĂ« nĂ« Vaterlo.
Se Blerja e LuizianĂ«s, e shpallur mĂ« 4 korrik 1803, ishte njĂ« marrĂ«veshje e mirĂ« pĂ«r FrancĂ«n, kjo Ă«shtĂ« shumĂ« e diskutueshme. ĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« 15 milionĂ« dollarĂ«t (rreth 80 milionĂ« franga) i shĂ«rbyen pĂ«rpjekjes ushtarake franceze. âParaja bĂ«n luftĂ«nâ, thotĂ« njĂ« shprehje franceze; dhe pa ato dollarĂ« âtĂ« gjelbĂ«râ, perandori nuk do tĂ« kishte vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje ArmatĂ«n e Madhe, as do tĂ« kishte arritur fitoret spektakolare tĂ« UlmĂ«s dhe AusterlicĂ«s nĂ« vitin 1805. Por⊠me çfarĂ« çmimi?
Përgjatë Misisipit
Edhe pse në vitin 1803 territori i shitur ishte i banuar nga vetëm disa mijëra francezë, mjafton të shihen emrat e shteteve që u krijuan më pas për të kuptuar se kush fitoi realisht: republika e re amerikane dhe presidenti i saj i tretë, Thomas Jefferson.
TĂ« lidhura nga âbabai i lumenjveâ dhe degĂ«t e tij, lindĂ«n realitete si Luiziana me qytetin shkĂ«lqyes tĂ« Nju Orlinsit; Arkansas me blegtorinĂ« e tij; Oklahoma me rezervat e ardhshme tĂ« naftĂ«s dhe gazit. Pastaj njĂ« varg rajonesh bujqĂ«sore dhe minerare: Missouri, Kansas, Iowa, Nebraska, dy Dakotat, Wyoming, Minesota e mbuluar nga dĂ«bora, e kolonizuar nga emigrantĂ« suedezĂ«, Kolorado dhe Montana.
Ky ishte zemra e burimeve ushqimore dhe natyrore të Amerikës, e zgjeruar më tej me ekspedita drejt Perëndimit, përmes luftërave kundër popullsive autoktone dhe duke ia rrëmbyer Floridën Spanjës.
Meksika dhe Kalifornia: Polk dhe âfati i paracaktuarâ
Rënia e perandorive koloniale iberike hapi perspektiva të reja në Amerikën Qendrore dhe Jugore. Me shpalljen e Doktrinës Monroe në vitin 1823, SHBA-të nisën të shtyhen fuqishëm në Amerikën Latine. Në shënjestër përfundoi sidomos Meksika, trashëgimtare e mëkëmbësisë së gjerë të Spanjës së Re, por e dobët dhe e përçarë.
Fillimisht interesat amerikane kufizoheshin në tregti me portet kaliforniane dhe në vendosjen e rreth 300 familjeve kolonësh në Teksas, me pëlqimin e qeverisë meksikane. Por në 1836, Teksasi u shkëput pas një konflikti të shkurtër, i njohur për rrethimin e Fort Alamos.
NĂ« ato vite, gazetari John OâSullivan formuloi doktrinĂ«n e âDestinit Manifestâ, sipas sĂ« cilĂ«s zgjerimi i SHBA-ve ishte njĂ« mision i caktuar nga Providenca.
Vjen Kalifornia
Në vitin 1844, president u zgjodh James Polk, përfaqësues i elitës jugore skllavopronare. Ai bëri të vetat objektivat e Destinit Manifest: Oregonin, Teksasin dhe territoret veriperëndimore të Meksikës. Me Britaninë veproi diplomatikisht, por me Meksikën jo.
MĂ« 25 prill 1846, njĂ« pĂ«rleshje kufitare u shfrytĂ«zua si pretekst pĂ«r luftĂ«. Polk deklaroi se âgjak amerikan ishte derdhur nĂ« tokĂ« amerikaneâ, duke e çuar vendin nĂ« njĂ« konflikt tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m qĂ« pĂ«rfundoi me pushtimin e Qytetit tĂ« Meksikos nĂ« 1847 dhe me Traktatin e Guadalupe Hidalgo mĂ« 1848.
Shtetet e Bashkuara morĂ«n KaliforninĂ«, NevadĂ«n, Utahun, pjesĂ« tĂ« Kolorados, Nju Meksikon dhe ArizonĂ«n â njĂ« perandori e vĂ«rtetĂ« kontinentale.
Karaibet dhe Filipinet: McKinley dhe perandoria përtej detit
Nga mesi i shekullit XIX, ambiciet amerikane u shtrinë edhe në dete. Me Guano Island Act (1856), SHBA-të pretenduan dhjetëra ishuj. Në 1867, blenë Alaskën nga Rusia për 7,2 milionë dollarë.
Por në 1898, armët folën sërish. Preteksti ishte fundosja e anijes USS Maine në portin e Havanës, ku humbën jetën 261 marinarë. Edhe pse shkaqet ishin të paqarta, u fajësua Spanja dhe shpërtheu lufta.
Rezultati: Kuba formalisht e pavarur, por nën ndikim amerikan; Porto Riko i aneksuar; Panamaja e shkëputur nga Kolumbia për ndërtimin e kanalit; dhe zgjerimi drejt Paqësorit.
Filipinet dhe Hawaii
NĂ« PaqĂ«sor, SHBA-tĂ« mbĂ«shtetĂ«n grushtin e shtetit nĂ« Hawaii (1893) dhe, pas luftĂ«s hispano-amerikane, pushtuan Filipinet. Lufta guerile vazhdoi deri mĂ« 1913, me mizori qĂ« parathoshin Vietnamin e viteve â60.
Viti 1898 shënon për Shtetet e Bashkuara lindjen e perandorisë, pas një shekulli zgjerimesh territoriale të jashtëzakonshme.
Burimi: focus.it/ Nga Giuliano Da FrÚ/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Ata janĂ« tashmĂ« thellĂ« nĂ« zonĂ«n vdekjeprurĂ«se. Tre persona qĂ« mbahen nĂ« burg pĂ«r akuza tĂ« lidhura me grupin protestues Palestine Action janĂ« nĂ« grevĂ« urie prej 45, 59 dhe 66 ditĂ«sh. NjĂ« e burgosur e katĂ«rt, Teuta Hoxha, e ndĂ«rpreu grevĂ«n kĂ«tĂ« javĂ« pas 58 ditĂ«sh. Ajo mund tĂ« vuajĂ« pasoja shĂ«ndetĂ«sore tĂ« pĂ«rjetshme. GrevistĂ«t qĂ« vazhdojnĂ« â Heba Muraisi, Kamran Ahmed dhe Lewie Chiaramello â mund tĂ« vdesin nĂ« çdo moment. DhjetĂ« grevistĂ«t e urisĂ« tĂ« IRA-s dhe INLA-s qĂ« vdiqĂ«n nĂ« vitin 1981 mbijetuan nga 46 deri nĂ« 73 ditĂ«. Muraisi, greva e sĂ« cilĂ«s ka zgjatur mĂ« shumĂ«, sipas mbĂ«shtetĂ«sve, tani ka vĂ«shtirĂ«si nĂ« frymĂ«marrje dhe po vuan spazma tĂ« pakontrollueshme muskulore â shenja tĂ« mundshme tĂ« dĂ«mtimit neurologjik. MegjithatĂ«, qeveria refuzon tĂ« angazhohet.
Kjo situatĂ« Ă«shtĂ« krijuar prej saj. ShĂ«rbimi i ProkurorisĂ« sĂ« KurorĂ«s (CPS) thotĂ« se koha maksimale qĂ« njĂ« i burgosur mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« paraburgim Ă«shtĂ« 182 ditĂ« (gjashtĂ« muaj). Por Muraisi dhe Ahmed u arrestuan nĂ« nĂ«ntor 2024 dhe nuk pritet tĂ« gjykohen para qershorit nĂ« rastin mĂ« tĂ« hershĂ«m â çka do tĂ« thotĂ« 20 muaj paraburgim. Chiaramello, i arrestuar nĂ« korrik 2025, ka njĂ« datĂ« paraprake gjyqi nĂ« janar 2027 â 18 muaj burg pa gjyq.
Limboja e paraburgimit është shpesh shkatërruese për mirëqenien e të burgosurve. Të dhënat qeveritare tregojnë, për shembull, se shkalla e vetëvrasjeve te të paraburgosurit është më shumë se dyfish i asaj te të dënuarit. Periudha ekstreme paraburgimi si këto janë një fyerje ndaj drejtësisë.
Kjo Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e asaj qĂ« aktivistĂ«t e quajnĂ« âprocesi si ndĂ«shkimâ, njĂ« qasje qĂ« sot dominon trajtimin e grupeve protestuese. Edhe nĂ«se nuk dĂ«nohesh kurrĂ« pĂ«r ndonjĂ« krim, jeta jote shndĂ«rrohet nĂ« ferr nĂ«se guxon tĂ« kundĂ«rshtosh hapur dhe publikisht.
Tre tĂ« burgosurit â dhe tĂ« tjerĂ« tĂ« akuzuar pĂ«r tĂ« njĂ«jtat vepra â po mbahen nĂ«n âkushte terroristeâ. Kjo do tĂ« thotĂ« komunikime dhe vizita minimale. Ata janĂ« ndaluar edhe nga punĂ«t nĂ« burg pĂ«r âarsye sigurieâ, u janĂ« mohuar librat, gazetat, biblioteka dhe palestra, dhe janĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n urdhra mos-shoqĂ«rimi. NĂ« tetor, Muraisi u transferua papritur nga burgu HMP Bronzefield, 18 milje larg LondrĂ«s ku jeton familja e saj, nĂ« burgun New Hall nĂ« Yorkshire â shumĂ« larg pĂ«r tâu vizituar nga nĂ«na e saj e sĂ«murĂ«. Pas transferimit, iu tha se arsyeja ishte rreziku i shoqĂ«rimit me njĂ« tjetĂ«r tĂ« burgosur nĂ« tĂ« njĂ«jtin repart nĂ« Bronzefield.
MegjithatĂ«, asnjĂ« nga grevistĂ«t e urisĂ« nuk Ă«shtĂ« akuzuar â e lĂ«re mĂ« dĂ«nuar â pĂ«r vepra terroriste. Ata janĂ« akuzuar pĂ«r vepra tĂ« zakonshme penale, si vjedhje me thyerje, dĂ«mtim prone dhe prishje tĂ« rendit me dhunĂ«. Muraisi dhe Ahmed akuzohen se kanĂ« hyrĂ« nĂ« njĂ« fabrikĂ« tĂ« drejtuar nga Elbit Systems, prodhuesi mĂ« i madh izraelit i armĂ«ve, dhe kanĂ« dĂ«mtuar pajisje; ndĂ«rsa Chiaramello akuzohet se ka hyrĂ« nĂ« bazĂ«n RAF Brize Norton gjatĂ« njĂ« proteste ku aktivistĂ«t e Palestine Action spĂ«rkatĂ«n avionĂ« ushtarakĂ« me bojĂ«. KĂ«to ngjarje ndodhĂ«n pĂ«rpara se Palestine Action tĂ« shpallej organizatĂ« terroriste â njĂ« vendim tepĂ«r i diskutueshĂ«m qĂ« po sfidohet nĂ« gjykatĂ« dhe pĂ«r tĂ« cilin pritet vendim sĂ« shpejti. Por harrojeni prezumimin e pafajĂ«sisĂ«, harrojeni ndalimin e zbatimit prapaveprues tĂ« ligjit: sepse CPS thotĂ« se ka njĂ« âlidhje me terrorizminâ, ata trajtohen sikur tĂ« ishin terroristĂ« tĂ« dĂ«nuar.
MĂ« 26 dhjetor, njĂ« grup raportuesish tĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara â njerĂ«z qĂ« dikur dĂ«gjoheshin nga qeveritĂ« â shprehĂ«n shqetĂ«sim tĂ« thellĂ« pĂ«r trajtimin e kĂ«tyre tĂ« burgosurve. Ata pĂ«rmendĂ«n âvonesa tĂ« raportuara nĂ« aksesin nĂ« kujdes mjekĂ«sor, pĂ«rdorim tĂ« tepruar tĂ« kufizimeve gjatĂ« trajtimit spitalor, mohim tĂ« kontaktit me familjarĂ«t dhe avokatĂ«t, si dhe mungesĂ« mbikĂ«qyrjeje tĂ« pavarur mjekĂ«sore, veçanĂ«risht pĂ«r tĂ« paraburgosurit me gjendje serioze shĂ«ndetĂ«sore tĂ« mĂ«parshmeâ. Ata ngritĂ«n âpyetje seriozeâ pĂ«r pĂ«rputhjen e qeverisĂ« me tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut, âpĂ«rfshirĂ« detyrimin pĂ«r tĂ« mbrojtur jetĂ«n dhe pĂ«r tĂ« parandaluar trajtimin mizor, çnjerĂ«zor ose poshtĂ«ruesâ. Por sapo dikĂ« e etiketon si terrorist, duket se mund tâi bĂ«sh pothuajse gjithçka dhe tĂ« shpĂ«tosh pa pasoja. Heshtja e pothuajse tĂ« gjitha mediave pĂ«r kĂ«tĂ« çështje Ă«shtĂ« tronditĂ«se.
Qeveria mban pĂ«rgjegjĂ«si morale pĂ«r kĂ«ta tĂ« burgosur. MegjithatĂ«, duket se nuk ka asnjĂ« synim ta ushtrojĂ« atĂ«. AvokatĂ«, deputetĂ« dhe mjekĂ« u janĂ« lutur vazhdimisht ministrave tĂ« angazhohen. Ata refuzojnĂ« prerazi, duke pretenduar se njĂ« angazhim i tillĂ« do tĂ« âkrijonte stimuj tĂ« gabuar qĂ« do tĂ« inkurajonin mĂ« shumĂ« njerĂ«z tĂ« rrezikonin veten pĂ«rmes grevave tĂ« urisĂ«â. Nuk ka asnjĂ« provĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« dhe, duke pasur parasysh natyrĂ«n jashtĂ«zakonisht tĂ« rrallĂ« tĂ« kĂ«tij veprimi (greva mĂ« e madhe e koordinuar dhe e qĂ«ndrueshme e tĂ« burgosurve qĂ« nga ajo e IRA-s nĂ« 1981), kjo duket shumĂ« pak e besueshme.
Qeveria ka kĂ«rkuar tĂ« krijojĂ« pĂ«rshtypjen se raste tĂ« tilla janĂ« tĂ« zakonshme â âgjatĂ« pesĂ« viteve tĂ« fundit kemi pasur mesatarisht mbi 200 incidente grevash urie çdo vitâ â prandaj nuk kĂ«rkohet ndonjĂ« reagim i veçantĂ«. Por ajo qĂ« duket se i referohet janĂ« refuzime tĂ« shkurtra ushqimi nga individĂ« tĂ« veçantĂ«, njĂ« situatĂ« krejt tjetĂ«r nga rreziku i menjĂ«hershĂ«m i vdekjes nga uria.
MĂ« shumĂ« se 800 profesionistĂ« mjekĂ«sorĂ« kanĂ« nĂ«nshkruar tashmĂ« njĂ« letĂ«r drejtuar sekretarit tĂ« drejtĂ«sisĂ«, David Lammy, duke paralajmĂ«ruar se tĂ« burgosurit pĂ«rballen me njĂ« âemergjencĂ« mjekĂ«soreâ qĂ« âpo menaxhohet gabimishtâ. Letra u shkrua mĂ« 27 nĂ«ntor. Qeveria ende nuk ka reaguar.
NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, duket se tall situatĂ«n e grevistĂ«ve tĂ« urisĂ«. Kur deputeti Jeremy Corbyn e pyeti ministrin e drejtĂ«sisĂ« Jake Richards nĂ« parlament nĂ«se do tĂ« takonte pĂ«rfaqĂ«suesit e tyre ligjorĂ« pĂ«r tĂ« zgjidhur situatĂ«n, Richards u pĂ«rgjigj shkurt âJoâ, duke shkaktuar tĂ« qeshura nĂ« sallĂ«. NĂ« dhjetor, kryetari i DhomĂ«s sĂ« Komuneve vĂ«rejti se mosreagimi i Lammy-t ndaj deputetĂ«ve qĂ« kĂ«rkonin njĂ« takim pĂ«r kĂ«tĂ« çështje ishte âkrejtĂ«sisht i papranueshĂ«mâ. Por mosreagimi vazhdon.
KĂ«rkesat e grevistĂ«ve tĂ« urisĂ« mĂ« duken tĂ« arsyeshme: lirimi me kusht; e drejta pĂ«r njĂ« gjykim tĂ« drejtĂ« (ata pretendojnĂ« se qeveria ka mbajtur dokumente kyçe); heqja e ndalimit ndaj Palestine Action; dhe mbyllja e Elbit Systems nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, kompani qĂ« ka furnizuar me armĂ« njĂ« shtet tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« gjenocid. TĂ« gjitha kĂ«to, sipas mendimit tim, duhej tĂ« ndodhnin gjithsesi. Dhe, sigurisht, ato janĂ« pozicione negociuese. NĂ«se tĂ« gjitha duhet tĂ« plotĂ«sohen qĂ« greva tĂ« pĂ«rfundojĂ«, nuk mund tĂ« dihet derisa qeveria tĂ« angazhohet. Refuzimi i saj pĂ«r tĂ« folur mund tâi dĂ«nojĂ« grevistĂ«t me vdekje.
Nuk duhet të jetë e nevojshme të rrezikosh jetën për të kërkuar trajtim të drejtë dhe vendime të drejta. Por kur të gjithë ata që janë në pushtet kanë pushuar së dëgjuari, mbeten shumë pak alternativa.
George Monbiot është kolumnist i gazetës The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi
MĂ« 8 janar 1996, kryeqyteti i ZairesĂ« â sot Republika Demokratike e Kongos, â Kinshasa, u pĂ«rfshi nga njĂ« prej katastrofave ajrore mĂ« tĂ« rĂ«nda nĂ« historinĂ« urbane tĂ« AfrikĂ«s. NjĂ« avion rus mallrash i tipit Antonov An-32, i operuar nga forca ajrore e ZairesĂ«, u rrĂ«zua menjĂ«herĂ« pas ngritjes nga aeroporti i qytetit, duke u pĂ«rplasur mbi njĂ« treg tĂ« tejmbushur me njerĂ«z, ku tregtarĂ« dhe qytetarĂ« kishin dalĂ« pĂ«r blerjet e pĂ«rditshme. Bilanci ishte shkatĂ«rrues: 223 persona humbĂ«n jetĂ«n nĂ« tokĂ«, ndĂ«rsa dy nga gjashtĂ« anĂ«tarĂ«t e ekuipazhit gjetĂ«n gjithashtu vdekjen.
Një ngritje që u shndërrua në makth
Avioni Antonov An-32, një aeroplan sovjetik i projektuar për transport mallrash dhe operacione në kushte të vështira, ishte nisur nga Aeroporti Ndërkombëtar Ndjili në Kinshasa. Sipas raportimeve zyrtare, avioni ishte i mbingarkuar, duke transportuar mallra dhe pajisje ushtarake, ndërsa ekuipazhi përbëhej nga pilotë rusë dhe ukrainas, një praktikë e zakonshme në Zairen e asaj kohe, e cila mbështetej fort te kontraktorë të huaj për operimin e flotës ajrore.
Vetëm pak çaste pas ngritjes, avioni humbi fuqinë në një nga motorët. Piloti tentoi të rikthente kontrollin dhe të kthehej drejt pistës, por në një lartësi shumë të ulët, aeroplani u bë i pakontrollueshëm. Ai u përplas drejtpërdrejt mbi zonën e tregut Masina, një nga zonat më të populluara dhe më të varfra të Kinshasës.
Ferr në mes të qytetit
Përplasja shkaktoi një shpërthim të menjëhershëm. Trupat e avionit, mbushur me karburant, u copëtuan mes tezgave të tregut, duke përfshirë gjithçka në flakë. Zjarri u përhap me shpejtësi mes ndërtesave të improvizuara dhe stendave prej druri e llamarine. Njerëzit që ndodheshin aty nuk patën asnjë mundësi shpëtimi.
Skenat që pasuan u përshkruan nga dëshmitarët si apokaliptike: trupa të pajetë në rrugë, mallra të djegura, britma dhe kaos i plotë. Shumë nga viktimat ishin gra dhe fëmijë, tregtarë të vegjël dhe klientë të rastësishëm, që nuk kishin asnjë lidhje me fluturimin fatkeq.
Shërbimet e emergjencës mbërritën me vonesë dhe me mjete minimale. Zjarri u shua pas orësh të tëra, ndërsa autoritetet u përballën me vështirësi të mëdha për identifikimin e viktimave, pasi shumë trupa ishin djegur plotësisht.
Bilanci dhe heshtja zyrtare
Sipas shifrave zyrtare, 223 persona humbën jetën në tokë, ndërsa dy anëtarë të ekuipazhit vdiqën nga plagët e marra. Katër pjesëtarë të tjerë të ekuipazhit arritën të mbijetojnë, disa prej tyre në gjendje të rëndë.
Megjithatë, organizata humanitare dhe burime të pavarura pohuan se numri real i viktimave mund të ketë qenë edhe më i lartë, duke qenë se shumë nga të vdekurit nuk ishin të regjistruar zyrtarisht dhe tregu ishte tej mase i mbipopulluar në momentin e aksidentit.
Qeveria e presidentit Mobutu Sese Seko reagoi me një deklaratë të shkurtër dhe shpalli një ditë zie, por nuk u zhvillua asnjë hetim i plotë dhe transparent. Ngjarja u harrua shpejt, e mbuluar nga censura, kaosi politik dhe shpërbërja graduale e regjimit të Mobutut, që vetëm një vit më vonë do të rrëzohej.
Një simbol i kolapsit shtetëror
Tragjedia e 8 janarit 1996 nuk ishte thjesht një aksident ajror. Ajo u bë simbol i kolapsit të shtetit zaireas: infrastrukturë e degraduar, standarde minimale sigurie, korrupsion sistemik dhe një indiferencë e thellë ndaj jetës së qytetarëve të zakonshëm.
Avionët e vjetër sovjetikë, të operuar nga ekuipazhe të huaja, fluturonin mbi qytete të tejpopulluara pa masa sigurie, ndërsa pasojat e gabimeve paguheshin gjithmonë nga më të varfrit.
Sot, më shumë se tri dekada më vonë, rrëzimi i Antonov An-32 mbi tregun e Kinshasës mbetet një nga tragjeditë ajrore më vdekjeprurëse për civilët në tokë, një kujtesë e dhimbshme se si dështimi i institucioneve dhe neglizhenca shtetërore mund të shndërrojnë një aksident teknik në një masakër njerëzore.
NĂ« njĂ« nga sheshet e ZaragozĂ«s â qytet qĂ« shtrihet me krenari nĂ« verilindje tĂ« SpanjĂ«s â mbi tĂ« cilin kalimtari shkel pa shumĂ« ceremoni, ngrihet njĂ« skulpturĂ« me njĂ« titull brutal nĂ« sinqeritetin e vet: âLa Mujer Que Nunca Hizo Nadaâ. NĂ« shqip: âGruaja qĂ« nuk bĂ«ri kurrĂ« asgjĂ«ââŠ
Figura e gruas, me shpinĂ«n e pĂ«rkulur nĂ«n peshĂ«n e njĂ« lavatriçeje, fshesĂ«s, kovave dhe gjithĂ« arsenalit tĂ« punĂ«ve tĂ« shtĂ«pisĂ«, mban nĂ« duar edhe fĂ«mijĂ«t e saj â simboli i pafajshĂ«m i detyrimit mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« dhe mĂ« tĂ« bukur njĂ«kohĂ«sisht. Kjo skulpturĂ« nuk ka nevojĂ« pĂ«r fjalĂ«; ajo flet me njĂ« gjuhĂ« qĂ« çdo njeri e kupton, por qĂ« pak kush ka guximin ta pranojĂ«: puna e amvisĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« punĂ« e padukshme, e papaguar, e pamatshme dhe jetike.
Prej dekadash, gratĂ« qĂ« zgjedhin â ose detyrohen nga rrethanat â tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« shtĂ«pi, janĂ« pĂ«rballur me etiketime tĂ« padrejta: ânuk bĂ«jnĂ« asgjĂ«â, âjanĂ« vetĂ«m nĂ« shtĂ«piâ, âsâkanĂ« karrierĂ«â. NĂ« fakt, ato mbajnĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« njĂ« ekonomi tĂ« tĂ«rĂ« tĂ« heshtur. Rritja e fĂ«mijĂ«ve, kujdesi pĂ«r tĂ« moshuarit, menaxhimi i kaosit tĂ« pĂ«rditshĂ«m â kjo Ă«shtĂ« njĂ« infrastrukturĂ« njerĂ«zore qĂ«, po tĂ« paguhej sipas tarifave tĂ« tregut, do tâi falimentonte buxhetet tona familjare dhe shtetĂ«rore.
Psikologjia e âvdekjes socialeâ
Titulli i kĂ«saj vepre nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« pĂ«rshkrim; Ă«shtĂ« njĂ« ironi therĂ«se ndaj shoqĂ«risĂ« sonĂ« âproduktivisteâ. Nga pikĂ«pamja social-psikologjike, kjo skulpturĂ« pĂ«rfaqĂ«son miliona gra qĂ« sistemi ekonomik i ka klasifikuar si âpasiveâ vetĂ«m sepse kontributi i tyre nuk u pĂ«rkthye kurrĂ« nĂ« kapital, tituj apo pushtet publik.
NĂ« aspektin psikologjik, kĂ«tu flitet pĂ«r âvdekjen socialeâ. TĂ« thuash qĂ« njĂ« person ânuk bĂ«ri asgjĂ«â, ndĂ«rkohĂ« qĂ« ai ka konsumuar jetĂ«n dhe mishin e vet duke u shĂ«rbyer tĂ« tjerĂ«ve, Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« e egĂ«r e dhunĂ«s simbolike. Skulptura pasqyron lodhjen ekzistenciale tĂ« njĂ« brezi qĂ« e ka humbur âUninâ e tij brenda detyrave tĂ« âTyreâ. Pamja e saj e qetĂ«, por e rĂ«nduar, tregon koston e tmerrshme psikologjike tĂ« mohimit tĂ« meritĂ«s.
Skulptura e ZaragozĂ«s Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« vepĂ«r arti; Ă«shtĂ« njĂ« qortim publik. Ajo na kujton se brenda mureve tĂ« shtĂ«pive tona zhvillohet njĂ« punĂ« kolosale qĂ« shpesh e marrim pĂ«r tĂ« mirĂ«qenĂ«. ĂshtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r tâi rikthyer dinjitetin rolit tĂ« amvisĂ«s dhe nĂ«nĂ«s, duke e parĂ« atĂ« pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«: themeli i shoqĂ«risĂ«.
Ndoshta prandaj kjo vepĂ«r ka bĂ«rĂ« jehonĂ« shumĂ« pĂ«rtej kufijve tĂ« SpanjĂ«s. Sepse secili prej nesh njeh njĂ« âgrua qĂ« nuk bĂ«ri asgjĂ«â â njĂ« nĂ«nĂ«, njĂ« gjyshe, njĂ« motĂ«r apo bashkĂ«shorten â qĂ« nĂ« heshtje mban mbi shpinĂ« botĂ«n tonĂ« tĂ« vogĂ«l.
NĂ« kĂ«tĂ« skulpturĂ«, mĂ« shumĂ« se nĂ« çdo deklaratĂ« politike apo statistikĂ« sociologjike, shfaqet e vĂ«rteta e tyre e madhe. NjĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« kemi tentuar ta anashkalojmĂ«: Ato kanĂ« bĂ«rĂ« gjithçka. Dhe koha ka ardhur qĂ« kĂ«tĂ« âgjithçkaâ ta pranojmĂ«, ta nderojmĂ« dhe ta paguajmĂ« â tĂ« paktĂ«n me mirĂ«njohje dhe dinjitet.
MĂ« 8 janar 1918, nĂ« kulmin e LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, presidenti i Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« AmerikĂ«s, Woodrow Wilson, mbajti njĂ« fjalim historik pĂ«rpara Kongresit, nĂ« tĂ« cilin shpalli programin e tij tĂ« famshĂ«m me â14 pikaâ, njĂ« platformĂ« politike dhe morale pĂ«r pĂ«rfundimin e luftĂ«s dhe ndĂ«rtimin e njĂ« paqeje tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« EvropĂ« dhe mĂ« gjerĂ«.
Në këtë fjalim, Wilson shpalosi jo vetëm objektivat amerikane në luftë, por edhe një vizion idealist për rendin e ri ndërkombëtar pas përfundimit të saj. Pesë pikat e para kishin karakter të përgjithshëm dhe synonin të korrigjonin shkaqet strukturore që, sipas tij, kishin çuar Evropën drejt katastrofës së vitit 1914. Ato parashikonin:
â MarrĂ«veshje paqeje tĂ« hapura dhe transparente, pa pakte sekrete ndĂ«rkombĂ«tare, ku diplomacia do tĂ« zhvillohej publikisht dhe nĂ« shĂ«rbim tĂ« interesit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m;
â Liri absolute tĂ« lundrimit nĂ« dete, si nĂ« kohĂ« paqeje ashtu edhe nĂ« kohĂ« lufte, jashtĂ« ujĂ«rave territoriale, pĂ«rveç rasteve kur detet mbylleshin pĂ«r zbatimin e marrĂ«veshjeve ndĂ«rkombĂ«tare;
â Heqjen, sa mĂ« shumĂ« tĂ« ishte e mundur, tĂ« barrierave ekonomike, dhe vendosjen e barazisĂ« sĂ« kushteve tregtare midis kombeve qĂ« pranonin paqen;
â Reduktimin e armatimeve kombĂ«tare, nĂ« nivelin mĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« nevojshĂ«m pĂ«r sigurinĂ« e brendshme tĂ« shteteve;
â Zgjidhjen e drejtĂ« dhe tĂ« paanshme tĂ« çështjeve koloniale, duke respektuar parimin qĂ« interesat e popullatave vendase tĂ« kishin peshĂ« tĂ« barabartĂ« me pretendimet e fuqive koloniale.
Pikat e tjera të programit trajtonin riorganizimin territorial të Evropës mbi bazën e vetëvendosjes së kombeve, duke përfshirë Ballkanin, Europën Qendrore dhe Lindore. Ndërsa pika e fundit, e katërmbëdhjeta, ishte ndoshta më vizionare nga të gjitha: ajo kërkonte krijimin e një organizate ndërkombëtare të përhershme, që do të garantonte pavarësinë politike dhe integritetin territorial të të gjitha shteteve, dhe do të zgjidhte konfliktet përmes mjeteve paqësore. Kjo ide do të konkretizohej më vonë me krijimin e Lidhjes së Kombeve.
Fjalimi i Wilson-it u përkthye dhe u shpërnda gjerësisht, përfshirë edhe në radhët e ushtarëve dhe qytetarëve të Gjermanisë dhe Austro-Hungarisë. Ai ndikoi ndjeshëm në klimën politike dhe psikologjike të kohës, duke kontribuar në pranimin e armëpushimit nga Fuqitë Qendrore në nëntor të vitit 1918.
Pas përfundimit të luftës, Wilson udhëtoi në Francë, ku drejtoi delegacionin amerikan në Konferencën e Paqes në Versajë. Ai u përpoq të vepronte si një autoritet moral mes aleatëve fitues, duke mbrojtur parimin e një paqeje të drejtë dhe jo hakmarrëse. Megjithatë, shumë nga idetë e tij u kundërshtuan nga Franca dhe Britania e Madhe, të cilat kërkonin dëmshpërblime të rënda dhe masa ndëshkuese ndaj Gjermanisë.
Traktati pĂ«rfundimtar i VersajĂ«s, me kushtet e tij tĂ« ashpra ekonomike dhe politike ndaj ish-Fuqive Qendrore, do tĂ« mbillte farat e pakĂ«naqĂ«sisĂ« dhe destabilitetit qĂ«, dy dekada mĂ« vonĂ«, çuan nĂ« shpĂ«rthimin e LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. MegjithatĂ«, disa prej ideve thelbĂ«sore tĂ« Wilson-it â veçanĂ«risht vetĂ«vendosja kombĂ«tare dhe krijimi i njĂ« organizmi ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«r ruajtjen e paqes â mbetĂ«n si trashĂ«gimi e tij politike.
PĂ«r pĂ«rpjekjet nĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« rendi ndĂ«rkombĂ«tar mĂ« paqĂ«sor, Woodrow Wilson u nderua nĂ« vitin 1920 me Ămimin Nobel pĂ«r Paqen, duke u shndĂ«rruar nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« emblematike tĂ« diplomacisĂ« idealiste tĂ« shekullit XX.
Ai ka shkruar suksese kinematografike si Dune dhe Killers of the Flower Moon. NdĂ«rsa Eric Roth zhytet nĂ« teatĂ«r, ai flet pĂ«r westernĂ«t klasikĂ«, pĂ«r faktin se u shkarkua nga Robert Redford â dhe pse tĂ« shkruarit pĂ«r Martin Scorsese Ă«shtĂ« njĂ« Ă«ndĂ«rr.
Ryan Gilbey
Eric Roth qesh lehtĂ« nĂ«n mjekrĂ«n e tij tĂ« argjendtĂ« dhe tĂ« ashpĂ«r kur e quaj âfĂ«mija i ri i lagjesâ, por kjo nuk e bĂ«n mĂ« pak tĂ« vĂ«rtetĂ«. Drama e tij e parĂ«, njĂ« pĂ«rshtatje e western-it tĂ« vitit 1952 High Noon, Ă«shtĂ« gati tĂ« ketĂ« premierĂ«n botĂ«rore, dhe fakti qĂ« ai mbushi 80 vjeç vitin e kaluar nuk ka ndonjĂ« rĂ«ndĂ«si tĂ« veçantĂ«. âNdoshta jam fĂ«mija i ri i vjetĂ«r i lagjes,â pranon ai nga shtĂ«pia e tij nĂ« Los Anxhelos. Kapela e tij e bejsbollit ka njĂ« figurĂ« makine shkrimi, sikur tĂ« kishte ndonjĂ« dyshim se mendja e tij Ă«shtĂ« e pĂ«rqendruar te shkrimi.
Natyrisht, Roth Ă«shtĂ« mĂ« me pĂ«rvojĂ« se njĂ« debutues tipik. Pas tij nuk qĂ«ndron thjesht njĂ« terren i gjerĂ« karriere, por njĂ« varg malor imponues â i tĂ«ri nĂ« kinema. Ai fitoi njĂ« Oscar nĂ« vitin 1995 pĂ«r skenarin e Forrest Gump: Ă«shtĂ« ai qĂ« mund ta falĂ«nderoni (ose ta fajĂ«soni) pĂ«r rreshta tĂ« tillĂ« si: âJeta Ă«shtĂ« si njĂ« kuti me çokollata. KurrĂ« nuk e di çfarĂ« do tĂ« marrĂ«sh.â
CV-ja e tij ka diçka nga ajo kuti çokollatash, duke pĂ«rzier karamele tĂ« forta â drama e Michael Mann The Insider, trilleri i Steven Spielberg pĂ«r Mossadin Munich â me bonbone si The Curious Case of Benjamin Button i David Fincher-it, ku Brad Pitt lind i moshuar dhe plaket mbrapsht, si edhe versionet e fundit tĂ« A Star Is Born dhe Dune. TĂ« gjitha i sollĂ«n nominime pĂ«r Oscar. Film apo teatĂ«r, kĂ«naqĂ«sia Ă«shtĂ« e njĂ«jtĂ«. âMĂ« pĂ«lqen tĂ« vendos njĂ« fjalĂ« pĂ«rpara tjetrĂ«s,â thotĂ« ai. âTĂ« shoh nĂ«se mund ta gjej atĂ« tĂ« duhurĂ«n.â
Kalimi i tij drejt teatrit u nxit nga bindja se western-Ă«t pa muzikĂ« janĂ« njĂ« gjĂ« e rrallĂ« nĂ« skenĂ«. âMendova: âCili mjet do tĂ« ishte mĂ« i mirĂ« se kjo parabolĂ«?ââ RegjisorĂ«t ranĂ« dakord: nĂ« njĂ« moment ishte i pĂ«rfshirĂ« Ivo van Hove; tani frenat i mban Thea Sharrock. Shumica e aktorĂ«ve, thotĂ« Roth, kishin frikĂ« tĂ« vishnin çizmet e kaubojsit tĂ« Gary Cooper-it, yllit tĂ« filmit. Cooper luante Will Kane, sherifin qĂ« pĂ«rpiqet me dĂ«shpĂ«rim tĂ« mbledhĂ« njĂ« skuadĂ«r ndihmĂ«se nĂ« ditĂ«n e martesĂ«s sĂ« tij, pasi mĂ«son se njĂ« bandit hakmarrĂ«s po kthehet nĂ« qytet me trenin e mesditĂ«s. Billy Crudup, megjithatĂ«, nuk u tremb. Interpretimi i tij i Will-it, thotĂ« Roth, Ă«shtĂ« âpak mĂ« njerĂ«zor. Jo se Gary Cooper nuk ishte njerĂ«zor, por ai mbante njĂ« maskĂ«. Tani mĂ«sojmĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r Will-in dhe frikĂ«rat e tij.â Denise Gough luan gruan e tij, njĂ« kuakere pacifiste qĂ« e nxit tĂ« largohet me tĂ«, nĂ« vend qĂ« tĂ« qĂ«ndrojĂ« dhe tĂ« pĂ«rballet.
Filmi shĂ«rbeu si njĂ« alegori pĂ«r jetĂ«n gjatĂ« gjuetive antikomuniste tĂ« shtrigave nĂ« SHBA nĂ« fillim tĂ« viteve 1950. Skenaristi i tij, Carl Foreman, u fut nĂ« listĂ«n e zezĂ« pĂ«r shkak se refuzoi tĂ« pĂ«rmendte emra. âĂshtĂ« pĂ«r frikacakĂ«rinĂ« dhe guximin,â thotĂ« Roth. âKa shumĂ« frikacakĂ«ri nĂ« AmerikĂ« sot, me njerĂ«z qĂ« votojnĂ« kundĂ«r interesave tĂ« tyre. Racizmi i fshehtĂ« po ushqehet nga veprimet e udhĂ«heqĂ«sve tanĂ«. High Noon vlen pĂ«r kĂ«tĂ«, por edhe pĂ«r epoka tĂ« tjera, si njerĂ«zit qĂ« patĂ«n guximin tĂ« fshehin hebrenj gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.â
Roth ka shprehur shpesh njĂ« preferencĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rshtatur materiale burimore tĂ« papĂ«rsosura ose mediokre. Ai e quajti romanin origjinal tĂ« Forrest Gump âfarsĂ«â, e cilĂ«soi Benjamin Button si njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« dobĂ«ta tĂ« F. Scott Fitzgerald-it dhe u mĂ«rzit nga Dune kur e lexoi nĂ« adoleshencĂ«. Ai e kupton se ku po shkoj me kĂ«tĂ«. âĂshtĂ« njĂ« pyetje e padrejtĂ«,â ankohet me humor, duke pranuar se High Noon Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rjashtim. PĂ«rshtatja e tij ishte â1000% njĂ« sfidĂ«. ĂshtĂ« kulmi i asaj qĂ« mund tĂ« jetĂ« njĂ« western.â
Ai u pĂ«rball gjithashtu me kĂ«rkesat e teatrit. âFilmat shkruhen nĂ« plan tĂ« afĂ«rt. NĂ« versionin tim tĂ« parĂ« tĂ« High Noon, shkrova udhĂ«zimin skenik: âAi fĂ«rkon kĂ«mbĂ«t.â Regjisori mĂ« pyeti: âDhe si e shohim kĂ«tĂ« nga ballkoni?ââ NjĂ« pĂ«rzgjedhje kĂ«ngĂ«sh nga Bruce Springsteen do ta dallojĂ« mĂ« tej shfaqjen nga filmi. âJanĂ« anakronike, gjĂ« qĂ« krijon njĂ« kombinim interesant.â
FatmirĂ«sisht, versioni skenik ruan avantazhin strukturor tĂ« filmit: ngjarja zhvillohet nĂ« kohĂ« reale, ndĂ«rsa banorĂ«t e qytetit pĂ«rgatiten me ankth pĂ«r pĂ«rballjen e mesditĂ«s. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, ajo vazhdon magjepsjen e shkrimtarit me ngjeshjen dhe elasticitetin e kohĂ«s. Forrest Gump dhe Benjamin Button pĂ«rfshijnĂ« dekada; filmi i mbushur me CGI Here, qĂ« ribashkoi Roth-in me ekipin e Gump-it (regjisori Robert Zemeckis, aktorĂ«t Tom Hanks dhe Robin Wright), pĂ«rshkoi miliona vjet nga parahistoria deri te pandemia. Pakkujt iu interesua. âMenduam se kishim diçka tĂ« veçantĂ«, por kritikĂ«t ishin tĂ« ashpĂ«r dhe askush nuk erdhi ta shihte.â
NjĂ« nga idetĂ« e tij ende tĂ« pafilmuara sillet rreth njĂ« vejĂ« qĂ« i jepet mundĂ«sia tĂ« rijetojĂ« 24 orĂ«t e fundit tĂ« burrit tĂ« saj tĂ« ndjerĂ«. âTeksa dita ecĂ«n, bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« prekĂ«se, derisa nĂ« fund ai i lĂ« çizmet poshtĂ« dhe ngjitet nĂ« dhomĂ« â dhe ti e di qĂ« ai ka ikur.â Kevin Costner e bleu idenĂ« dhe, çdo vit, Roth shpreson qĂ« ai ta realizojĂ«.
A do tâi besonte ai Costner-it, pas katastrofĂ«s qĂ« aktori-regjisori bĂ«ri me The Postman, njĂ« nga skenarĂ«t e mĂ«parshĂ«m tĂ« Roth-it? âVĂ«rtet je njĂ« mi, djalĂ«!â thotĂ« ai me njĂ« tĂ« qeshur tĂ« hidhur, pastaj shpjegon: ai e kishte shkruar skenarin, pĂ«r njĂ« postier qĂ« endet nĂ« njĂ« AmerikĂ« distopike, si njĂ« mjet pĂ«r Tom Hanks â por Costner e bleu dhe kĂ«rkoi njĂ« rishkrim. âUnĂ« i kisha dhĂ«nĂ« njĂ« ton sarkastik. Ishte si UdhĂ«timet e Gulliverit. Kevin e bĂ«ri shumĂ« serioz.â Filmi fitoi pesĂ« çmime Golden Raspberry, pĂ«rfshirĂ« â siç e kujton Roth me humor â çmimin pĂ«r skenarin mĂ« tĂ« keq.
TĂ« rishkruhesh Ă«shtĂ« pjesĂ« e lojĂ«s, por kjo nuk e bĂ«n mĂ« tĂ« lehtĂ«. âMund tĂ« jetĂ« dĂ«rrmuese,â pranon Roth. Largimi i tij nga The Horse Whisperer ishte veçanĂ«risht i dhimbshĂ«m dhe ndodhi pasi ai ishte shpĂ«rngulur pĂ«r tĂ« jetuar me regjisorin dhe aktorin kryesor, Robert Redford. âZgjoheshim nĂ« nĂ«ntĂ« dhe ai thoshte: âMendoj tĂ« dal pĂ«r vrap.â Kthehej nĂ« 10:30 dhe thoshte: âDo tĂ« ha diçka tĂ« vogĂ«l.â Pastaj bĂ«hej mesditĂ« dhe kishte telefonata. Deri nĂ« 2:30 nuk fillonim punĂ«.
âNuk dua tĂ« flas keq pĂ«r tĂ« sepse tani nuk jeton mĂ«, por do tĂ« doja tĂ« kishte qenĂ« pak mĂ« i guximshĂ«m me filmin. MĂ« pĂ«lqente shumĂ« tĂ« punoja me tĂ« dhe mĂ« dukej njĂ« njeri magjepsĂ«s. NjĂ« nga njerĂ«zit mĂ« tĂ« vetmuar qĂ« kam takuar ndonjĂ«herĂ«. Por e dija se njĂ« ditĂ« do tĂ« shihte veten nĂ« pasqyrĂ« dhe nuk do tĂ« donte tĂ« mĂ« shihte mua aty.â Dhe kĂ«shtu ndodhi: Roth u zĂ«vendĂ«sua. âAtĂ« ditĂ« po mbaja njĂ« fjalim kryesor nĂ« festivalin e filmit nĂ« Austin. I thashĂ« vetes: âĂfarĂ« mashtruesi je. Sapo u pushove nga puna!ââ
Natyrisht, jeta shkon me ulje-ngritje. Roth ka bërë më shumë se pjesën e tij të rishkrimeve për të tjerët, shpesh pa u kredituar, nga Black Hawk Down i Ridley Scott-it deri te Arrival i Denis Villeneuve-it. Do të ishte gabim të mos e pyesje për regjisorët e mëdhenj me të cilët ka punuar. Fjala është se Michael Mann është më i vështiri në Hollywood.
âMichael zemĂ«rohet kur mendon se njerĂ«zit po ia pengojnĂ« krijimtarinĂ«,â thotĂ« ai. âĂshtĂ« i ashpĂ«r me ekipet. I them gjithmonĂ« tĂ« mos jetĂ«. Ai kĂ«rkon pĂ«rsosmĂ«rinĂ«. Askush nuk Ă«shtĂ« mĂ« i rreptĂ« se David Fincher, por unĂ« do tĂ« punoja me tĂ« deri nĂ« fund tĂ« jetĂ«s. NatyrĂ«n e tij obsesive ndoshta e bĂ«n njĂ« regjisor mĂ« tĂ« mirĂ«. NĂ« Mank, ai xhironte 40 herĂ« njĂ« aktor qĂ« ecte nĂ«pĂ«r dhomĂ«. E pyesja: âPse po bĂ«n kaq shumĂ« dubla?â Ai pĂ«rgjigjej: âSepse nuk e ka bĂ«rĂ« ende siç duhet.ââ
Kjo Ă«shtĂ« krejt e kundĂ«rta e Martin Scorsese-s, me tĂ« cilin Roth shkroi Killers of the Flower Moon, njĂ« triller i trishtĂ« pĂ«r anĂ«tarĂ«t e fisit Osage nĂ« Oklahoma nĂ« vitet 1920, tĂ« mashtruar dhe vrarĂ« pĂ«r naftĂ«n e zbuluar nĂ« tokĂ«n e tyre. âMarty tĂ« lĂ« tĂ« bĂ«sh gjithçka. NĂ«se i thosha: âPse tĂ« mos e bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« film mbrapsht?â, ai do tĂ« thoshte: âTa provojmĂ«! Vazhdo tĂ« shkruash!ââ
Aktualisht, Roth Ă«shtĂ« i ngarkuar me punĂ«: njĂ« triller me Sydney Sweeney (I Pretended to Be a Missing Girl), njĂ« dramĂ« mafioze nga jeta reale pĂ«r Scorsese-n (Midnight Vendetta), si dhe rolin e producentit ekzekutiv nĂ« Heat 2 tĂ« Mann-it. âNuk kam shkruar asgjĂ« pĂ«r tĂ«, por ndoshta do tĂ« shkruaj,â thotĂ« ai, me qetĂ«sinĂ« e dikujt qĂ« Ă«shtĂ« mĂ«suar tâu japĂ« njĂ« dorĂ« miqve.
MegjithatĂ«, Ă«shtĂ« High Noon ajo qĂ« sot i jep shkĂ«lqimin mĂ« tĂ« fortĂ« syve tĂ« tij. âMĂ« ka bĂ«rĂ« tĂ« ndihem sĂ«rish 22 vjeç,â thotĂ« ai. âTeatri Ă«shtĂ« si njĂ« fshat i vogĂ«l. TĂ« gjithĂ« luftojnĂ« pĂ«r mĂ«nyrĂ«n mĂ« krijuese pĂ«r tĂ« treguar historinĂ«. Nuk jam mĂ«suar tĂ« trajtohem me kaq shumĂ« respekt. Nuk e kalojnĂ« asnjĂ« âtâ pa mĂ« pyetur. NdĂ«rsa nĂ« kinema thonĂ«: âKujt i intereson çfarĂ« mendon Eric Roth?ââ
Në vitin 1999, Shtetet e Bashkuara u përballën me një nga momentet më të tensionuara politike të dekadës: gjyqin ndaj presidentit të 42-të, Bill Klinton. Ai u akuzua zyrtarisht për dy vepra: dhënien e dëshmisë të rreme dhe pengimin e drejtësisë. Akuza lidhej me skandalin Monica Lewinsky, një çështje që kishte tronditur jo vetëm jetën private të presidentit, por edhe politikën amerikane dhe opinionin publik.
Fillimi i procesit në Senat
Senati amerikan nisi procedurat më 7 janar 1999, duke hapur një gjyq historik që do të përcaktonte jo vetëm fatin e një presidenti në detyrë, por edhe precedentët për çdo krim ose keqadministrim nga një udhëheqës amerikan. Procesi ishte i ndarë mes argumenteve ligjore dhe debatit politik, ndërsa televizioni dhe mediat e transmetonin çdo moment, duke e kthyer gjyqin në një ngjarje me spektakël publik.
Vendimi i pafajësisë
Pas javësh dëgjimesh dhe debatesh, Senati shpalli presidentin Klinton të pafajshëm më 12 shkurt 1999. Ai mbeti në detyrë dhe përfundoi mandatin e tij presidencial, por vendimi nuk zgjidhi tensionet politike dhe perceptimin publik. Edhe pse ligjërisht i liruar, imazhi personal i Klintonit pësoi dëme të konsiderueshme, duke cenuar besimin e publikut në moralin dhe integritetin e tij.
Pasojat politike dhe distancimi i Al Gore
Skandali dhe gjyqi krijuan një ndjenjë të papëlqyeshme tek publiku amerikan. Nënpresidenti Al Gore, i cili kishte shërbyer ngushtë me Klintonin gjatë të dy mandateve, u detyrua të distancohej nga presidenti, duke ruajtur profilin e tij politik për fushatën presidenciale të vitit 2000. Kjo ndarje dhe tronditje morale mes elitës politike kontribuoi në favor të kandidatit republikan George W. Bush, duke ndikuar indirekt në rezultatin e zgjedhjeve të ashpra dhe të debatueshme që pasuan.
Një precedent historik
Gjyqi ndaj Bill Klintonit mbetet një moment i veçantë në historinë amerikane, jo thjesht për akuzat e bëra, por për mënyrën se si politikë, ligj dhe media u ndërfutën në jetën private të një presidenti. Ai tregoi se edhe presidentët më të fuqishëm janë të ndjeshëm ndaj presionit publik dhe se reputacioni personal mund të ndikojë drejtpërdrejt në skenën politike kombëtare.
MĂ« shumĂ« se kushdo, bota perĂ«ndimore u trondit kur lajmi u pĂ«rhap rrufeshĂ«m se tĂ« paktĂ«n 12 persona, staf i njĂ« reviste tĂ« njohur franceze, u ekzekutuan nĂ« njĂ« akt terrorist nga dy persona qĂ« shkurt u cilĂ«suan si radikalĂ« myslimanĂ«. E pra ishin vĂ«llezĂ«r gjaku dhe tĂ« lindur nĂ« FrancĂ«. Por kjo nuk do tĂ« thotĂ« asgjĂ«âŠ
âŠ7 janari i vitit 2015 u kthye nĂ« njĂ« nga ditĂ«t mĂ« tĂ« errĂ«ta nĂ« historinĂ« moderne tĂ« FrancĂ«s dhe botĂ«s mbarĂ«. NĂ« nisje tĂ« shekullit XXI, qĂ« nĂ« Shtator 2001 bota hyri nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« re terrorizmi. Imazhet e QendrĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ« nĂ« Nju Jork, qĂ« shkrumbohej nĂ« zjarr e shembej po aty shĂ«nuan kujtesĂ«n kolektive tĂ« njerĂ«zve. 14 vite mĂ« pas shĂ«njestra do tĂ« ishte Parisi kur nĂ« mĂ«ngjesin e 7 Janarit, dy persona tĂ« armatosur hynĂ« nĂ« zyrat e revistĂ«s satirike âCharlie Hebdoâ nĂ« Paris dhe kryen njĂ« sulm brutal, duke vrarĂ« 12 persona dhe plagosur disa tĂ« tjerĂ«. Ky akt terrorist padyshim u cilĂ«sua gjerĂ«sisht jo vetĂ«m si njĂ« sulm kundĂ«r jetĂ«ve njerĂ«zore, por edhe kundĂ«r vetĂ« themelit tĂ« demokracisĂ« â lirisĂ« sĂ« fjalĂ«s dhe tĂ« shprehjes.
Autorët e sulmit, vëllezërit Said dhe Sherif Koashi, u futën me dhunë në redaksi, duke synuar kryesisht karikaturistët e revistës. Pas sulmit, deklaruan se po hakmerreshin për publikimin e karikaturave të Profetit Muhamed nga revista, të cilat kishin shkaktuar polemika të mëdha ndër vite.
ĂâĂ«shtĂ« e vĂ«rteta pĂ«r vite me radhĂ«, gjithfarĂ« gazetash nĂ« PerĂ«ndim ishte tallur me fenĂ« e profetĂ«t, duke pĂ«rfshirĂ« Islamin dhe Muhamedin, pasi nuk kishin kursyer as Jezusin.
Publikimi i karikaturave tĂ« Profetit Muhamed nga revista Charlie Hebdo ngjalli debate tĂ« ashpra mbi kufijtĂ« e lirisĂ« sĂ« shprehjes dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qĂ« vjen me tĂ«. Franca, njĂ« vend me traditĂ« tĂ« gjatĂ« nĂ« mbrojtjen e laicizmit dhe lirisĂ« sĂ« shprehjes, i sheh kĂ«to si vlera tĂ« paprekshme. PĂ«r redaktorĂ«t e âCharlie Hebdoâ, sfidimi i dogmave fetare pĂ«rmes humorit ishte jo vetĂ«m njĂ« e drejtĂ«, por njĂ« detyrĂ« morale pĂ«r tĂ« demaskuar çdo formĂ« autoritarizmi, pĂ«rfshirĂ« atĂ« fetar. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, botimi i karikaturave nuk shihej si provokim, por si mbrojtje e kĂ«saj lirie.
MegjithatĂ« masakra nĂ« âCharlie Hebdoâ ngjalli njĂ« debat tĂ« thellĂ« mbi kufijtĂ« e fjalĂ«s sĂ« lirĂ« dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qĂ« ajo sjell. Disa argumentuan se satira e revistĂ«s kishte kaluar kufijtĂ«, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ« mbrojtĂ«n pa kushte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« sfiduar me humor çdo besim apo ideologji. NĂ« thelb, sulmi tregoi sa e brishtĂ« mund tĂ« jetĂ« liria e fjalĂ«s pĂ«rballĂ« fanatizmit.
Karikaturat që përshkruanin Profetin Muhamed u konsideruan thellësisht fyese nga shumë myslimanë në mbarë botën, pasi paraqitja vizuale e Profetit është e ndaluar sipas traditës islame. Për ta, publikimi i tyre nuk ishte një akt lirie, por një sulm i qëllimshëm ndaj besimit të tyre. Kjo perceptohej si mungesë respekti dhe si provokim i panevojshëm.
âCharlie Hebdoâ ishte plotĂ«sisht i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r rrezikun. Revista kishte marrĂ« kĂ«rcĂ«nime edhe mĂ« parĂ«, sidomos pas publikimit tĂ« karikaturave nĂ« vitin 2006, qĂ« u ribotuan nga njĂ« gazetĂ« daneze. NĂ« vitin 2011, zyrat e revistĂ«s u dogjĂ«n pas publikimit tĂ« njĂ« numri satirik tĂ« titulluar âSharia Hebdoâ. Redaktori Stefan Sharbonie kishte pranuar se po jetonte nĂ«n kĂ«rcĂ«nim, por ai shpesh thoshte se nuk do tĂ« hiqte dorĂ« nga parimet e lirisĂ« sĂ« shprehjes.
Disa argumentojnë se revista kaloi kufijtë e përgjegjësisë dhe provokoi pa arsye tensione. Kjo linjë mendimi sugjeron se, ndërsa liria e fjalës është e shenjtë, ajo duhet të shoqërohet me ndjeshmëri kulturore dhe respekt për të tjerët, veçanërisht në një kohë kur marrëdhëniet midis Perëndimit dhe botës myslimane ishin veçanërisht të tensionuara.
Të tjerë argumentojnë se heqja dorë nga botimi për shkak të frikës do të kishte krijuar një precedent të rrezikshëm, duke inkurajuar vetëcensurën dhe dhunën si mjete për të kufizuar lirinë. Për mbrojtësit e Charlie Hebdo, çmimi i lirisë ishte i lartë, por i domosdoshëm për të mbrojtur një shoqëri të hapur.
Masakra shkaktoi njĂ« tronditje tĂ« thellĂ« nĂ« FrancĂ« dhe nĂ« botĂ«. Miliona njerĂ«z dolĂ«n nĂ« rrugĂ« pĂ«r tĂ« protestuar dhe pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur lirinĂ« e fjalĂ«s, duke mbajtur parullĂ«n simbolike âJe suis Charlieâ. Kjo frazĂ« u bĂ« njĂ« thirrje globale pĂ«r solidaritet, duke theksuar se liria e shprehjes Ă«shtĂ« njĂ« e drejtĂ« qĂ« nuk mund tĂ« mposhtet nga dhuna apo terrori.
Sulmi terrorist nĂ« âCharlie Hebdoâ kishte njĂ« vlerĂ« tĂ« fortĂ« simbolike pĂ«r civilĂ«t francezĂ«, sepse liria e shprehjes Ă«shtĂ« njĂ« nga parimet kryesore tĂ« RepublikĂ«s Franceze tĂ« rrĂ«njosur nĂ« DeklaratĂ«n e tĂ« Drejtave tĂ« Njeriut dhe QytetarĂ«ve, e themeluar nĂ« 1789.
Më 11 janar 2015, Paris u bë qendra e një marshimi historik ku morën pjesë më shumë se 4 milionë njerëz, përfshirë liderë botërorë. Ishte një moment uniteti kundër frikës dhe ekstremizmit, duke riafirmuar vlerat e demokracisë.
Masakra e 7 Janarit 2015 mbetet një kujtesë e hidhur e rreziqeve me të cilat përballet liria e fjalës, por gjithashtu simbolizon forcën e pakapërcyeshme të artit, humorit dhe kurajës për të thënë të vërtetën. Në një botë ku fjalët dhe imazhet janë armë, mbrojtja e tyre është një betejë që nuk duhet të ndalet kurrë.
NĂ«se âCharlie Hebdoâ rrezikoi âmjaftâ duke botuar karikaturat e Profetit apo jo, mbetet njĂ« çështje diskutimi. Nga njĂ«ra anĂ«, guximi i revistĂ«s pĂ«r tĂ« sfiduar kufijtĂ« e humorit dhe dogmat ishte njĂ« mbrojtje e fortĂ« e lirisĂ« sĂ« fjalĂ«s. Nga ana tjetĂ«r, shumĂ« e shohin kĂ«tĂ« si njĂ« provokim tĂ« tepruar qĂ« kishte pasoja tragjike. Pyetja nuk ka njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« thjeshtĂ«, por pasojat e kĂ«tij akti tregojnĂ« sa komplekse dhe tĂ« ndĂ«rlikuara janĂ« tensionet midis lirisĂ«, pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« dhe respektit nĂ« shoqĂ«ritĂ« moderne.
Viti 1797 shënon një moment themelor në historinë simbolike të Italisë: përdorimin për herë të parë të flamurit modern italian. Në një Evropë të trazuar nga idetë e Revolucionit Francez dhe nga rënia e rendit të vjetër monarkik, trengjyrëshi italian u shfaq si shenjë e një identiteti të ri politik dhe kombëtar. Flamuri u adoptua fillimisht nga Republika Cisalpine, një shtet i krijuar nën ndikimin francez në veri të Italisë, duke u kthyer në një emblemë të aspiratave për liri dhe vetëvendosje.
Struktura e trengjyrëshit
Flamuri italian përbëhet nga tre shirita vertikalë me gjerësi të barabartë: i gjelbër, i bardhë dhe i kuq. Ky kompozim i thjeshtë, por i fuqishëm vizualisht, u frymëzua drejtpërdrejt nga modeli i flamurit francez, por u ngarkua me kuptime të veçanta që lidhen ngushtë me realitetin historik, gjeografik dhe shpirtëror të Italisë.
Kuptimi gjeografik dhe historik i ngjyrave
Sipas interpretimit më të përhapur historik, ngjyrat e flamurit përfaqësojnë elemente thelbësore të peizazhit dhe historisë italiane. E bardha simbolizon Alpet e mbuluara me dëborë, kufirin natyror verior të vendit; e gjelbra përfaqëson fushat dhe kodrat pjellore të Italisë, shenjë e jetës dhe e vazhdimësisë; ndërsa e kuqja lidhet me gjakun e derdhur në luftërat për pavarësi, sakrificën e brezave që luftuan për bashkimin kombëtar.
Interpretimi shpirtëror dhe moral
Përtej kuptimit historik, trengjyrëshi italian ka marrë edhe një lexim simbolik më të thellë, me karakter moral dhe fetar. Në këtë interpretim, e gjelbra përfaqëson shpresën, e bardha besimin, ndërsa e kuqja dashurinë hyjnore. Këto tri vlera lidhen drejtpërdrejt me tri virtytet teologjike të traditës kristiane: besimi, shpresa dhe bamirësia (dashuria).
Flamuri si kujtesë dhe projekt i së ardhmes
Që nga viti 1797 e deri më sot, flamuri italian ka mbetur një shenjë e vazhdueshme e identitetit kombëtar, duke përmbledhur në vetvete historinë, sakrificën dhe idealet shpirtërore të një kombi. Ai nuk është vetëm një relike e së shkuarës, por edhe një projekt simbolik i së ardhmes, që fton në unitet, kujtesë historike dhe përgjegjësi qytetare.
Aktorit 73-vjeçar, i nominuar për Oscar, iu dorëzua një njoftim për dëbim në dhjetor.
Sian Cain
Mickey Rourke i është drejtuar mbledhjes së fondeve për të paguar 59,100 dollarët amerikanë (44,000 paund, 89,000 dollarë australianë) që, sipas pretendimeve, i detyrohet si qira, pasi është paditur nga pronari i banesës dhe po përballet me dëbim nga shtëpia e tij në Los Angeles.
Aktori 73-vjeçar, i nominuar për çmimin Oscar dhe fitues i një Golden Globe për rolin e tij në dramën e vitit 2008 The Wrestler, ka miratuar një faqe GoFundMe të hapur nga Liya-Joelle Jones, një mike dhe anëtare e ekipit të menaxhimit të Rourke. Në momentin e shkrimit, fushata kishte mbledhur 33,000 dollarë nga synimi prej 100,000 dollarësh.
âMickey po kalon njĂ« periudhĂ« shumĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« tani, dhe ka qenĂ« jashtĂ«zakonisht prekĂ«se tĂ« shohĂ«sh sa shumĂ« njerĂ«z kujdesen pĂ«r tĂ« dhe duan ta ndihmojnĂ«,â i tha Jones Hollywood Reporter tĂ« dielĂ«n.
Jones shkroi nĂ« GoFundMe se fushata ishte âkrijuar me lejen e plotĂ« tĂ« Mickey-t pĂ«r tĂ« ndihmuar nĂ« mbulimin e shpenzimeve tĂ« menjĂ«hershme qĂ« lidhen me strehimin dhe pĂ«r ta parandaluar kĂ«tĂ« situatĂ«â.
âMickey Rourke aktualisht po pĂ«rballet me njĂ« situatĂ« shumĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« dhe urgjente: ai rrezikon tĂ« dĂ«bohet nga shtĂ«pia e tij,â thuhet nĂ« faqen e fushatĂ«s. âJeta nuk ecĂ«n gjithmonĂ« nĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« dhe, pavarĂ«sisht gjithçkaje qĂ« Mickey ka dhĂ«nĂ« pĂ«rmes punĂ«s dhe jetĂ«s sĂ« tij, ai tani po pĂ«rballet me njĂ« moment tĂ« vĂ«shtirĂ« financiar qĂ« e ka vĂ«nĂ« strehimin e tij nĂ« rrezik.
âMickey Rourke Ă«shtĂ« njĂ« ikonĂ« â por rrugĂ«timi i tij, sado i dhimbshĂ«m, Ă«shtĂ« gjithashtu thellĂ«sisht njerĂ«zor. ĂshtĂ« historia e dikujt qĂ« i dha gjithçka punĂ«s sĂ« tij, mori rreziqe reale dhe pagoi kosto reale. Fama nuk tĂ« mbron nga vĂ«shtirĂ«sitĂ« dhe talenti nuk garanton stabilitet.
âAjo qĂ« mbetet Ă«shtĂ« njĂ« njeri qĂ« meriton dinjitet, strehim dhe mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« rimarrĂ« veten. QĂ«llimi Ă«shtĂ« i thjeshtĂ«: tâi japim Mickey-t stabilitet dhe qetĂ«si mendore gjatĂ« njĂ« kohe jashtĂ«zakonisht stresuese â qĂ« ai tĂ« mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij dhe tĂ« ketĂ« hapĂ«sirĂ«n pĂ«r tâu ringritur.â
Disa fansa i lanĂ« aktorit mesazhe mbĂ«shtetjeje. âTani mund ta heq nga lista ime e dĂ«shirave njĂ« gjĂ«, ndihmĂ«n pĂ«r djalin tim Mickey Rourke,â shkroi njĂ«ri. âKush do ta kishte menduar ndonjĂ«herĂ« se ai do tĂ« mĂ« kĂ«rkonte ndihmĂ« qĂ« tĂ« mos dĂ«bohej!?â
Sipas Los Angeles Times, Rourke mori një njoftim për dëbim me afat tre-ditor në fund të dhjetorit, me dokumente gjyqësore të depozituara në Gjykatën e Lartë të Los Angeles-it që tregojnë se ai nuk kishte përmbushur detyrimet. Pronari i banesës tani po e padit për dëme dhe shpenzime ligjore.
Dokumentet tregojnĂ« se Rourke nĂ«nshkroi kontratĂ«n e qirasĂ« pĂ«r shtĂ«pinĂ« nĂ« Los Angeles â ku nĂ« vitet 1940 kishte jetuar shkrimtari i The Big Sleep, Raymond Chandler â nĂ« mars, duke rĂ«nĂ« dakord tĂ« paguante 5,200 dollarĂ« nĂ« muaj, shifĂ«r qĂ« mĂ« pas u rrit nĂ« 7,000 dollarĂ« nĂ« muaj.
I njohur pĂ«r rolet e tij nĂ« filma si The Pope of Greenwich Village, Diner, Rumble Fish dhe 9Âœ Weeks, Rourke ishte njĂ« yll i madh nĂ« vitet 1980, por u zhgĂ«njye nga industria dhe pothuajse e braktisi aktrimin pĂ«r tĂ« ndjekur njĂ« karrierĂ« nĂ« boksin profesionist. Ai u rikthye nĂ« aktrim nĂ« vitet 2000 me filma si Sin City, The Wrestler dhe Iron Man 2.
Vitin e kaluar, Rourke u pĂ«rjashtua nga Celebrity Big Brother UK pĂ«r shkak tĂ« disa rasteve tĂ« gjuhĂ«s dhe sjelljes sĂ« papĂ«rshtatshme, tĂ« cilat ai mĂ« vonĂ« i pranoi, pĂ«rfshirĂ« komente mbi seksualitetin e konkurrentes sĂ« tij JoJo Siwa. âMĂ« vjen turp nga vetja,â tha ai nĂ« atĂ« kohĂ«.
Menaxheri i tij mĂ« pas njoftoi se do tĂ« ndĂ«rmerrte veprime ligjore kundĂ«r spektaklit, duke pretenduar se producentĂ«t âishin plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«dijshĂ«m si pĂ«r figurĂ«n e tij publike ashtu edhe pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ajo pĂ«rputhej me imazhin e tij rebel tĂ« Hollivuditâ, por kishin refuzuar tâi paguanin tĂ« gjithĂ« shumĂ«n e rĂ«nĂ« dakord pas largimit tĂ« tij nga programi.
Më 6 janar të vitit 1882, u lind Theofan Stilian Noli
Nga Leonard Veizi
Ai mbetet i rrallĂ« dhe i pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m. NjĂ« mendje brilante qĂ« i ushtroi dijet e mbledhura ngado nĂ« gjithfarĂ« fushash. Dhe la mbi skrivaninĂ« e tij njĂ« thesar tĂ« tĂ«rĂ«, kryevepra botĂ«rore, qĂ« mbetĂ«n nĂ« pĂ«rdorim mes shqiptarĂ«shâŠ
âŠPakkush si ai mund tĂ« ishte njĂ«herazi âhirĂ«sia e tijâ dhe âshkĂ«lqesiâ po ashtu. Pakkush si ai mund tĂ« bĂ«nte meshtarin nĂ« Altarin e KishĂ«s dhe polemikun nĂ« sallĂ«n e Parlamentit. TĂ« ishte nĂ« krye tĂ« njĂ« partie politike si âshef opoziteâ dhe nĂ« krye tĂ« shtetit si ministĂ«r i jashtĂ«m e kryeministĂ«r pĂ«r sĂ« fundi. VetĂ«m ai mundi tĂ« vinte nĂ« pushtet me anĂ« tĂ« njĂ« tĂ« ashtuquajturi ârevolucionâ dhe tĂ« largohej nga pallati qeveritar nĂ«n kĂ«rcĂ«nimin e armĂ«ve tĂ« njĂ« ushtrie tĂ« huaj, qĂ« kishte ardhur pĂ«r tĂ« ngjitur nĂ« fron kundĂ«rshtarin e tij. Dhe po aq, vetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tĂ« firmoste gjithfarĂ« udhĂ«zimesh mbi jetĂ«n politike, ekonomike dhe ushtarake tĂ« vendit, dhe me po tĂ« njĂ«jtĂ«n penĂ« tĂ« vazhdonte tĂ« pĂ«rkthente âRubairatâ e Omar Khajamit. Dhe ishte po ai qĂ« kur kĂ«rkonte tĂ« çlodhej sadopak nga punĂ«t e rĂ«nda tĂ« njĂ« shteti qĂ« kĂ«rkonte reformĂ« thellĂ«sore, i binte flautit.
Ai ishte Fan Noli. Dhe emrin e babait e kishte Stilian. Kishte lindur në territorin turk, İbriktepe, por ishte shqiptar, nga Qyteza e Kolonjës. Të parët e tij e kishin ruajtur të pastër gjuhën dhe traditat shqiptare. I tillë ishte edhe ai. Pasardhës i Frashërllinjve, Qirjazëve dhe i vetë Petro Luarasit. Shqipja gurgullonte në gojën e tij. Nuk kish si shqiptohej më bukur.
Pra ishte një kolonjar i vërtetë.
Pakkush si ai mund tĂ« sillte nĂ« shqip monologun hamletjan tĂ« Shekspirit dhe bĂ«mat e Don Kishotit me mullinjtĂ« e erĂ«s shkruar nga Servantes. E pas kĂ«saj tĂ« thurte vargje pĂ«r Marathonomakun dhe njĂ« himn pĂ«r flamurin kombĂ«tar. TĂ« shkruante âHistoria e SkĂ«nderbeutâ, dhe monografinĂ« âBetâhoveni dhe Revolucionin Francezâ. Dhe sĂ« fundi tĂ« kompozonte njĂ« seri veprash simfonike, tĂ« pakonceptuara deri asokohe nga njĂ« shqiptar.
Po aq, pakkush si ai zotëronte 12 a 13 gjuhë të huaja, duke e pasuruar begraundin e tij studimor e akademik me pesë diploma të ndryshme.
Në luftën e tij të përhershme për të marrë sa më shumë njohuri, ai punoi në gjithfarë zanatesh pa u lodhur dhe u shkollua si një nxënës besnik pa u lodhur gjithashtu.
Pasi pĂ«rfundoi me rezultate âekselentâ gjimnazin grek tĂ« AdrianopojĂ«s, nĂ« moshĂ«n 30-vjeçare do tĂ« merrte diplomĂ«n âBachelor of Artsâ nĂ« Harvard. Ishte 55-vjeç kur mbaroi studimet nĂ« Konservatorin e Nju Englandit tĂ« Bostonit, duke u diplomuar pĂ«r kompozicion. VetĂ«m njĂ« vit mĂ« pas, diplomohet pĂ«r Muzikologji nĂ« Konservatorin e Bostonit. NdĂ«rsa nĂ« moshĂ«n 63-vjeçare, do tĂ« shpaloste me sukses nĂ« Universitetin e Bostonit studimin e tij monografik me temĂ«n âGjergj Kastrioti â SkĂ«nderbeuâ. Kjo do tâi jepte gradĂ«n shkencore tĂ« doktorit nĂ« filozofi.
Ishte i madh Noli, dhe i rëndë sigurisht. Aq sa një universitet e një diplomë nuk ia mbanin dot të gjithë peshën.
Dhe vetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tâi jepte pavarĂ«sinĂ« KishĂ«s Ortodokse Shqiptare duke e shkĂ«putur nga çdo ndikim i huaj. Nuk ishte blasfemi, por dashuria pĂ«r ta bĂ«rĂ« kishĂ«n shqiptare, nĂ« njĂ« vend si ShqipĂ«ria, tĂ« fliste shqip.
NĂ« tĂ« rinjtĂ« e tij nuk i bĂ«ri naze asnjĂ« lloj zanati, ndaj punoi si kopist, sufler e aktor me njĂ« trupĂ« teatri shĂ«titĂ«s. Por energjia e tij do ta çonte drejt vendlindjes, nĂ« ShqipĂ«ri. Aty do tâi kushtohej revolucionarizimit tĂ« jetĂ«s, pĂ«r mĂ« shumĂ« pĂ«rparim dhe pastrim nga e vjetra otomane. Por dhe kĂ«tu do tĂ« thyente dogmat e rregullat. VetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tĂ« shugurohej si peshkop i Korçës dhe mitropolit i DurrĂ«sit nĂ« nĂ«ntor tĂ« vitit 1923, ndĂ«rsa vetĂ«m njĂ« muaj mĂ« pas, nĂ« dhjetor 1923 do tĂ« zgjidhej deputet i Korçës.
Klerik dhe politikan në të njëjtën kohë.
Por me sa dukej për të nuk kish kurrfarë rëndësie, përderisa ishte në shërbim të Shqipërisë.
Natyrisht ai ishte një burrë shteti, që bëri që shumë për çështjen shqiptare, si brenda ashtu dhe jashtë vendit, me ndikimin e tij.
Padyshim Fan Noli mbetet një nga figurat më emblematike të intelektualizmit shqiptar. Publicist, intelektual, diplomat e orator, një personaliteti i spikatur që përbën një figurë komplekse, e cila vazhdon të analizohet në thellësi e të mos ketë shterim.
Me diplomĂ« tĂ« Harvardit, poet, shqipĂ«rues, peshkop, deputet, ministĂ«r e kryeministĂ«r, emrin e tĂ« cilit nĂ« mos Akademia e Shkencave duhet ta mbante Universiteti i TiranĂ«s. Por ky ka qenĂ« njĂ« akord i paarritur. ĂâĂ«shtĂ« e vĂ«rteta, nĂ« Korçë, Noli Ă«shtĂ« i vlerĂ«suar, ndaj emrin ia kanĂ« vĂ«nĂ« universitetit lokal. Por nĂ« TiranĂ« janĂ« mjaftuar qĂ« emrin e tij ta mbajĂ« njĂ« shkollĂ« 9-vjeçare.
Dhe ky ishte një nga burrat më të ditur që ka pasur Shqipëria.
Me sa duket, regjimi i Hoxhës e kishte një inat me të. Ndërsa të tjerët pas tij as që u ra ndonjëherë ndërmend.
Në vitin 1924 Fan Noli u largua nga Shqipëria për në Amerikën e largët. Nuk u kthye dot më pas. Edhe pse u tha se me regjimin komunist i kishte marrëdhëniet të mira, ai nuk iu përgjigj ftesës së Enver Hoxhës për ta vizituar Shqipërinë. Dhe mbeti konsekuent: një demokrat në shpirt, larg diktaturës dhe pushtetit monarkik.
Vdiq nĂ« marsin e vitit 1965. Ishte 83 vjeç. Sepse ishte lindur nĂ« janarin e vitit 1882. Banesa e tij e fundit ndodhet nĂ« âForrest Hill Cemeteryâ, tĂ« Bostonit.
Satwant Singh dhe Kehar Singh dĂ«nohen me vdekje pĂ«r komplot nĂ« vrasjen e kryeministres Indira Gandhi. TĂ« dy burrat u ekzekutuan nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ditĂ«, mĂ« 6 janar 1989Â
PĂ«rgatiti: Leonard Veizi
NĂ« fund tĂ« viteve â80, India ishte ende njĂ« vend qĂ« ecte mbi kujtime tĂ« pĂ«rgjakura, me plagĂ« qĂ« nuk ishin mbyllur dhe me heshtje qĂ« peshonin mĂ« rĂ«ndĂ« se fjalĂ«t. Vrasja e kryeministres Indira Gandhi vazhdonte tĂ« qĂ«ndronte si njĂ« hije mbi jetĂ«n politike dhe shoqĂ«rore tĂ« vendit, njĂ« ngjarje qĂ« kishte tronditur themelet e shtetit dhe kishte copĂ«tuar ndjenjĂ«n e sigurisĂ« kolektive. Ajo ditĂ« e errĂ«t nuk ishte harruar; pĂ«rkundrazi, ishte shndĂ«rruar nĂ« njĂ« pikĂ« referimi tĂ« dhimbshme, ku çdo debat mbi pushtetin, fenĂ« dhe unitetin kombĂ«tar kthehej sĂ«rish tek ajo orĂ« fatale e mĂ«ngjesitâŠ
âŠKy nuk ishte thjesht njĂ« atentat ndaj njĂ« figure politike, por kulmi tragjik i njĂ« pĂ«rplasjeje tĂ« gjatĂ« dhe tĂ« tensionuar mes shtetit indian dhe njĂ« pjese tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« tij. Konflikti kishte rrĂ«njĂ« tĂ« thella politike dhe fetare, tĂ« ushqyera nga mosbesimi, dhuna dhe vendime drastike shtetĂ«rore qĂ« lanĂ« pasoja tĂ« parikthyeshme. Vrasja e Indira Gandhit u bĂ« kĂ«shtu simbol i njĂ« epoke ku pushteti dhe besimi u pĂ«rplasĂ«n pa kompromis, duke e lĂ«nĂ« IndinĂ« tĂ« pĂ«rballej me pasojat e njĂ« tragjedie qĂ« shĂ«noi historinĂ« e saj moderne.
Atentati
Më 31 tetor 1984, në orën 9:29 të mëngjesit, Indira Gandhi u qëllua për vdekje në rezidencën e saj zyrtare në Rrugën Safdarjung, në New Delhi. Ajo po kalonte oborrin drejt një interviste televizive, e shoqëruar nga stafi i saj, kur dy nga truprojat e saj personale, Satwant Singh dhe Beant Singh, hapën zjarr. Plumbat e tyre i dhanë fund jetës së gruas që kishte udhëhequr Indinë në një nga periudhat më të ndërlikuara të saj.
Motivi i vrasjes lidhej drejtpërdrejt me Operacionin Blue Star, një ndërhyrje ushtarake e urdhëruar nga vetë Indira Gandhi në qershor të vitit 1984. Ushtria indiane kishte sulmuar Tempullin e Artë në Amritsar, vendi më i shenjtë i fesë sikh, për të neutralizuar militantët e udhëhequr nga Jarnail Singh Bhindranwale, i cili ishte barrikaduar aty me ndjekësit e tij. Operacioni përfundoi me vrasjen e Bhindranwale dhe dhjetëra të tjerëve, por la pas një ndjenjë të thellë fyerjeje dhe zemërimi në komunitetin sikh.
Dy ekzekutorët
Satwant Singh dhe Beant Singh, të dy sikhë dhe pjesë e gardës së sigurisë së kryeministres, e konsideruan veprimin e tyre si hakmarrje për profanimin e Tempullit të Artë. Beant Singh u vra menjëherë pas atentatit nga forcat e sigurisë, ndërsa Satwant Singh u arrestua i plagosur rëndë.
Hetimet zbuluan një rrjet më të gjerë bashkëpunëtorësh. Ndër ta ishte edhe Kehar Singh, i akuzuar për organizimin dhe mbështetjen e komplotit. Pas një procesi gjyqësor që u ndoq me tension të madh nga opinioni publik indian dhe ndërkombëtar, Satwant Singh dhe Kehar Singh u shpallën fajtorë për vrasjen e kryeministres.
Vendimi i Gjykatës
Në vitin 1989, gjykata indiane i dënoi të dy me vdekje. Ekzekutimi i tyre u krye në të njëjtën ditë, duke mbyllur formalisht një kapitull gjyqësor, por jo plagët shoqërore që atentati kishte hapur. Pas vrasjes së Indira Gandhit, India u përfshi nga trazira të përgjakshme antisikhe, ku mijëra njerëz humbën jetën, duke e thelluar edhe më shumë ndarjen mes shtetit dhe një pjese të qytetarëve të tij.
Kështu, vrasja e Indira Gandhit mbeti jo vetëm një atentat politik, por një simbol tragjik i asaj çfarë ndodh kur pushteti, dhuna dhe identiteti fetar përplasen pa kthim. Një ngjarje që vazhdon të rëndojë në kujtesën kolektive të Indisë edhe sot.
Futbollisti i shquar u nda nga jeta në 5 janar të vitit 2014, në moshën 71-vjeçare
Nga Leonard Veizi
Nuk ishte thjesht njĂ« futbollist i madh, por njĂ« dukuri e rrallĂ« sportive. Euzebio da Silva Ferreira ishte mishĂ«rimi i talentit tĂ« pastĂ«r, i pasionit dhe i forcĂ«s njerĂ«zore qĂ« arrin tĂ« ndryshojĂ« historinĂ«. Ai i dha futbollit jo vetĂ«m gola dhe fitore, por edhe njĂ« dimension tĂ« ri bukurie dhe krenarie. I ndarĂ« nga jeta nĂ« 5 janar tĂ« vitit 2014, nĂ« moshĂ«n 71-vjeçare, Euzebio mbetet njĂ« nga shtyllat e panteonit tĂ« futbollit botĂ«ror, njĂ« emĂ«r qĂ« i reziston kohĂ«s dhe brezaveâŠ
âŠRrugĂ«timi i tij Ă«shtĂ« historia klasike e njeriut qĂ« u ngrit nga varfĂ«ria drejt madhĂ«shtisĂ«. Nga rrugicat e pluhurosura tĂ« Mozambikut, ai u shndĂ«rrua nĂ« mbretin e LisbonĂ«s, nĂ« heroin e BenfikĂ«s dhe nĂ« simbolin mĂ« tĂ« ndritur tĂ« kombĂ«tares sĂ« PortugalisĂ«. Fama e tij kapĂ«rceu kufijtĂ« e EvropĂ«s, duke e bĂ«rĂ« Euzebion njĂ« figurĂ« globale, tĂ« respektuar dhe tĂ« admiruar kudo ku luhej futboll.
Ura mes dy kontinenteve
I lindur në Mozambik, në kohën kur vendi ishte ende koloni portugeze, Euzebio përfaqësonte triumfin e talentit mbi rrethanat sociale dhe historike. Ai u bë një nga figurat e para madhore të futbollit botëror me origjinë afrikane që theu barrierat racore dhe gjeografike. Historia e tij dëshmoi se puna, disiplina dhe dhuntia natyrore nuk njohin ngjyrë apo kufij. Për Portugalinë, ai ishte më shumë se një sportist: ishte një simbol uniteti, krenarie dhe identiteti kombëtar.
Stili i lojës
Nofka e tij legjendare, âPantera e ZezĂ«â, nuk ishte aspak e rastĂ«sishme. Euzebio mishĂ«ronte njĂ« kombinim tĂ« rrallĂ« cilĂ«sish qĂ« e bĂ«nin tĂ« dukej sikur i pĂ«rkiste njĂ« epoke shumĂ« mĂ« moderne se ajo nĂ« tĂ« cilĂ«n luajti. Ai ishte njĂ« vrapues shpĂ«rthyes, qĂ« linte pas mbrojtĂ«sit me hapa tĂ« rrufeshĂ«m, njĂ« prani dominante nĂ« fushĂ«, i fortĂ« dhe i pathyeshĂ«m nĂ« duelet trup mĂ« trup. LĂ«vizjet e tij ishin elegante, kontrolli i topit i pĂ«rkryer, ndĂ«rsa kĂ«mba e djathtĂ« lĂ«shonte goditje shkatĂ«rruese, duke e kthyer çdo distancĂ« nga porta nĂ« rrezik tĂ« vĂ«rtetĂ«.
Heroi i Benfikës dhe i Portugalisë
Euzebio u bë sinonim i Benfikës, duke e udhëhequr klubin drejt majave të futbollit evropian dhe duke e shndërruar atë në një emër të frikshëm ndërkombëtarisht. Me kombëtaren e Portugalisë, ai arriti kulmin në Kupën e Botës 1966, ku magjepsi mbarë globin me paraqitjet e tij madhështore. Ai u shpall golashënuesi më i mirë i turneut dhe e vendosi Portugalinë për herë të parë në hartën e elitës botërore të futbollit.
Madhështia në numra dhe karakter
Edhe statistikat flasin gjuhën e legjendës: 733 gola të shënuar në 745 ndeshje zyrtare, një mesatare pothuajse një gol për çdo ndeshje. Por përtej shifrave mbresëlënëse, ajo që e bënte Euzebion të jashtëzakonshëm ishte karakteri i tij. Ai njihej për respektin ndaj kundërshtarëve, për korrektësinë dhe përulësinë, duke mbetur gjithmonë një zotëri i vërtetë i fushës së blertë, si në fitore, ashtu edhe në humbje.
Trashëgimia e përjetshme
Edhe pse viti 2014 shĂ«noi fundin e jetĂ«s sĂ« tij fizike, legjenda e Euzebios Ă«shtĂ« e pavdekshme. Sot, statuja e tij para stadiumit âLuzâ nĂ« LisbonĂ« nuk nderon vetĂ«m njĂ« ish-lojtar, por njĂ« frymĂ«zim tĂ« pĂ«rhershĂ«m pĂ«r brezat e rinj. Euzebio mbetet âMbretiâ i pĂ«rjetshĂ«m i futbollit portugez, njĂ« yll qĂ« do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« ndriçojĂ« historinĂ« e lojĂ«s sĂ« bukur.
NĂ«se dikur njerĂ«zit mĂ«rziteshin pa plan, sot jemi bĂ«rĂ« aq modernĂ« sa edhe trishtimin e kemi me kalendar. MirĂ« se vini nĂ« epokĂ«n e âDepresionit Bluâ, gjendjes sonĂ« tĂ« re âaristokratikeâ qĂ« na jep lejen zyrtare pĂ«r tâu ndjerĂ« keq sapo heqim pemĂ«n e Krishtlindjeve, qĂ« jemi mĂ«suar ta emĂ«rtojme si pema e Vitit tĂ« Ri.
NĂ« botĂ«n anglosaksone, ku çdo gjendje emocionale ka emrin e vet, trishtimi pas pushimeve quhet âDepresioni Bluâ. Por çfarĂ« nĂ«nkupton saktĂ«sisht kjo âshĂ«mtimâ emocional? NĂ« fjalorin e psikologjisĂ« moderne, ai Ă«shtĂ« njĂ« trishtim i lehtĂ« qĂ« na kap kur kuptojmĂ« se jeta nuk Ă«shtĂ« njĂ« festĂ« e pafundme me drita dhe gjel deti. ĂshtĂ« ajo rĂ«nie e lirĂ« nga lartĂ«sitĂ« e euforisĂ« sĂ« dhjetorit direkt nĂ« asfaltin e ftohtĂ« tĂ« janarit.
Dhe sikur ky trishtim tĂ« mos mjaftonte, bota na ka dhuruar âBlue Mondayâ, ose, nĂ« shqip, âE hĂ«na bluâ. KĂ«tĂ« vit, kjo ditĂ« bie mĂ« 19 janar. Sipas njĂ« formule qĂ« duket sikur Ă«shtĂ« shpikur nĂ« njĂ« tavernĂ« pas mesnate, kjo llogaritet si dita mĂ« depresive e vitit.
Shqiptarët dhe tragjedia e 5 janarit
PĂ«r ne shqiptarĂ«t, âDepresionit Bluâ merr pĂ«rmasa epike. Ne kemi talentin unik qĂ« brenda pak ditĂ«sh festimi tĂ« jetojmĂ« sa pĂ«r njĂ« shekull: hamĂ« sa pĂ«r njĂ« ushtri, pimĂ« sikur nuk ka tĂ« nesĂ«rme dhe shpenzojmĂ« rrogĂ«n e tre muajve sikur jemi trashĂ«gimtarĂ« tĂ« Rockefeller-it.
Dhe pastaj vjen data 5 janar. Kthimi nĂ« punĂ« nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« proces administrativ; Ă«shtĂ« njĂ« zi kombĂ«tare e pashpallur. Zgjimi nĂ« orĂ«n 07:00 duket si ndĂ«shkim nga inkuizicioni, dhe kafeja e parĂ« e punĂ«s ka shijen e humbjes. Nuk kemi thjesht lodhje; kemi njĂ« zhgĂ«njim ekzistencial: viti 2026 erdhi, por ne jemi po tĂ« njĂ«jtĂ«t â vetĂ«m me ca kile mĂ« tepĂ«r nĂ« peshĂ«.
Nga Depresioni i Madh te Depresioni Blu
NĂ« vitet â30, Amerika pĂ«rjetoi Depresionin e Madh â njerĂ«zit nuk kishin bukĂ«, punĂ« apo shtĂ«pi. Sot, nĂ« vitin 2026, kemi Depresionin Blu â kemi bukĂ« â madje me tepri â dhe punĂ«, por na mungon ndjeshmĂ«ria pozitive. Dikur depresioni vinte nga uria, sot vjen nga fakti qĂ« duhet tĂ« punojmĂ« pĂ«r tĂ« paguar kĂ«stin e iPhone-it qĂ« morĂ«m pĂ«r tĂ« fotografuar gjelin e detit mbi pjatancĂ« dhe bakllavanĂ« nĂ« tepsi.
Marketingu i trishtimit
Le tĂ« jemi tĂ« sinqertĂ«: âBlue Mondayâ nuk u shpik nĂ« laboratorĂ«t e Harvardit. Ky koncept lindi si njĂ« fushatĂ« marketingu pĂ«r tĂ« na bindur se zgjidhja pĂ«r trishtimin tonĂ« Ă«shtĂ« tĂ« presim njĂ« biletĂ« avioni pĂ«r nĂ« Maldive. Bukuria e saj qĂ«ndron nĂ« faktin se nuk ekziston fare nĂ« mjekĂ«si â Ă«shtĂ« njĂ« krijesĂ« e pastĂ«r marketingu, njĂ« mit i bukur qĂ« na lejon tĂ« ndihemi âshkencĂ«rishtâ tĂ« justifikuar pĂ«r dembelizmin dhe ankthin e pasfestave.
Bluja është thjesht një ngjyrë
NĂ« fakt, nuk ka asgjĂ« âbluâ te 19 janari, pĂ«rveç ndoshta ngjyrĂ«s sĂ« duarve nga i ftohti duke pritur nĂ« stacionin e urbanit. Depresioni Blu nuk Ă«shtĂ« mallkim, por njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes: tregon se jemi ngopur me sheqer, drita artificiale dhe lajme televizive.
Ndoshta mĂ«nyra mĂ« e mirĂ« pĂ«r ta pĂ«rballuar Ă«shtĂ« tĂ« qeshim me tĂ«. Mos e shmangni âBlue Mondayâ; pĂ«rqafojeni. Uluni nĂ« zyrĂ«, bĂ«ni sikur jeni shumĂ« tĂ« zĂ«nĂ« dhe shikoni nga dritarja, duke kuptuar se ky trishtim Ă«shtĂ« thjesht çmimi qĂ« paguajmĂ« pĂ«r faktin qĂ« jemi bĂ«rĂ« kaq tĂ« ndjeshĂ«m ndaj kalendarit.
Deri mĂ« 20 janar, do tĂ« jeni shĂ«ruar â jo sepse do tĂ« ndryshojĂ« moti, por sepse njĂ« skandal i ri nĂ« rrjetet sociale do tâju tĂ«rheqĂ« vĂ«mendjen dhe do ta harroni âditĂ«n bluâ.
Në vitin 2010, bota mbarë u ndal për një çast për të parë një nga arritjet më të jashtëzakonshme të inxhinierisë moderne: Burj Khalifa, ndërtesa aktuale më e lartë në botë, u hap zyrtarisht në Dubai, një qytet që tashmë simbolizon luksin, ambicien dhe inovacionin pa kufij.
Me njĂ« lartĂ«si totale prej 829.8 metrash, dhe njĂ« lartĂ«si çati prej 828 metrash (pa pĂ«rfshirĂ« antenĂ«n), Burj Khalifa tejkaloi tĂ« gjitha rekordet botĂ«rore tĂ« kohĂ«s. Kur dritat e tij u ndezĂ«n pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, qielli i Dubai-t dukej sikur ishte ndarĂ« nĂ« dy pjesĂ«: njĂ« botĂ« tokĂ«sore, me shkallĂ«t e shkĂ«lqyeshme tĂ« pasurisĂ« dhe qendrĂ«n moderne, dhe njĂ« botĂ« tjetĂ«r â e pakapshme, ku njerĂ«zit nuk kishin guxim ta preknin dot.
NdĂ«rtimi 2004â2009
Ndërtimi i Burj Khalifa filloi në vitin 2004 dhe ishte një projekt monumental që kërkonte vite për të ardhur deri në formën e tij finale. Struktura parësore e ndërtesës është betoni i armuar, i projektuar për të përballuar ngarkesat e jashtëzakonshme të lartësisë, temperaturat e larta dhe erërat e forta të shkretëtirës së Dubait.
Ndërtimi i pjesës së jashtme përfundoi pesë vjet më vonë, në 2009, duke zbuluar siluetën ikonike të një gjigandi që ngjante si një shigjetë që ngjitej drejt qiellit. Arkitektura e saj elegante, e frymëzuar nga forma natyrore të shkretëtirës dhe luleve të shkretëtirës arabe, kombinonte estetikën me qëndrueshmërinë strukturore në mënyrë të përsosur.
Qytet i ri, një simbol global
NdĂ«rtesa u hap nĂ« vitin 2010 si pjesĂ« e njĂ« zhvillimi tĂ« ri urban, tĂ« quajtur Downtown Dubai. Ky projekt synonte tĂ« krijonte njĂ« qendĂ«r bashkĂ«kohore, me hotele luksoze, qendra tregtare, fontana spektakolare dhe hapĂ«sira publike qĂ« do tĂ« tĂ«rhiqnin turistĂ« nga e gjithĂ« bota. Burj Khalifa nuk ishte thjesht njĂ« ndĂ«rtesĂ« â ajo u bĂ« simbol i ambicies sĂ« Dubait, duke treguar se sa larg mund tĂ« shkojĂ« njĂ« qytet qĂ« nuk njeh kufij nĂ« arkitekturĂ« dhe urbanistikĂ«.
Hapja e Burj Khalifa shënoi një moment historik: një ndërtesë që jo vetëm ndryshoi horizontin e Dubait, por edhe perceptimin global për të mundshmen në inxhinieri dhe dizajn urban. Që nga ajo ditë, Burj Khalifa nuk ishte më thjesht një strukturë e lartë; ishte një ikone e epokës moderne, një shenjë se ëndrrat njerëzore mund të ngrihen deri në qiell.
NĂ« dimrin e vitit 46 para erĂ«s sonĂ«, Afrika e Veriut ishte kthyer nĂ« skenĂ«n vendimtare tĂ« luftĂ«s civile romake. Pas fitores ndaj Pompeut, Jul Qezari e dinte se fati i RepublikĂ«s nuk ishte vendosur ende. Forcat republikane, tĂ« udhĂ«hequra nga Meteli Skipioni, Katoni i Ri dhe mbĂ«shtetur nga mbreti numidian Juba I, kishin krijuar njĂ« bazĂ« tĂ« fuqishme nĂ« provincĂ«n e AfrikĂ«s. PĂ«r tâi shuar pĂ«rfundimisht kundĂ«rshtarĂ«t e tij, Qezari u detyrua tĂ« ndĂ«rmerrte njĂ« fushatĂ« tĂ« rrezikshme pĂ«rtej Mesdheut.
Qezari zbarkoi pranë Ruspinas (në territorin e Tunizisë së sotme) me trupa të pakta dhe të lodhura, pasi stuhitë kishin shpërndarë flotën e tij dhe shumë legjione nuk kishin mbërritur ende. Ai ishte i vetëdijshëm se ndodhej në një pozitë të brishtë, por besonte se shpejtësia dhe vendosmëria do ta shpëtonin sërish.
NĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« fushĂ«betejĂ«s qĂ«ndronte njĂ« figurĂ« tragjike dhe e rrezikshme: Titi Labienus. Dikur krahu i djathtĂ« i Qezarit nĂ« GalinĂ«, njĂ« nga komandantĂ«t mĂ« tĂ« aftĂ« dhe mĂ« besnikĂ« tĂ« tij, Labienusi kishte kaluar nĂ« anĂ«n e republikanĂ«ve me shpĂ«rthimin e luftĂ«s civile. Ai e njihte Qezarin mĂ« mirĂ« se kushdo tjetĂ«r â taktikat e tij, dobĂ«sitĂ«, guximin e tepruar â dhe kĂ«tĂ« njohuri do ta pĂ«rdorte pa mĂ«shirĂ«.
PĂ«rplasja
Beteja e Ruspinas nuk ishte një përballje klasike mes dy ushtrive të rreshtuara. Ajo nisi si një seri përplasjesh të çrregullta në terren të hapur, ku kalorësia dhe trupat e lehta numidiane të republikaneve goditnin vazhdimisht formacionet e Qezarit. Labienusi përdori me mjeshtëri taktika godit-e-ik, duke i tërhequr legjionarët romakë në ndjekje dhe duke i rrethuar më pas me shigjeta dhe sulme të shpejta.
Situata u bĂ« kritike. Legjionet e Qezarit u gjendĂ«n tĂ« shpĂ«rndara, tĂ« rrethuara nga pluhuri, britmat dhe goditjet e pandĂ«rprera. PĂ«r njĂ« moment, dukej sikur ushtria e tij po shpĂ«rbĂ«hej. VetĂ« Qezari, sipas burimeve antike, u hodh nĂ« vijĂ«n e parĂ« pĂ«r tĂ« rimarrĂ« kontrollin, duke formuar njĂ« mbrojtje rrethore â njĂ« manovĂ«r e rrallĂ« dhe e rrezikshme pĂ«r njĂ« komandant suprem.
Humbjet ishin të rënda. Më shumë se një e treta e forcave të Qezarit u shkatërruan ose u plagosën, një nga goditjet më të rënda që ai kishte pësuar ndonjëherë. Por disiplinës romake dhe autoritetit personal të Qezarit iu deshën vetëm disa çaste për të kthyer kaosin në qëndresë.
Fitorja e hidhur
Pas orësh përleshjeje, republikanët nuk arritën ta shkatërronin ushtrinë e Qezarit dhe u tërhoqën. Teknikisht, fitorja i takoi Qezarit, sepse ai mbajti terrenin dhe shpëtoi ushtrinë nga asgjësimi. Por ishte një fitore e hidhur, e shënuar nga humbje të mëdha dhe nga ndërgjegjësimi se kundërshtarët e tij në Afrikë ishin më të fortë dhe më të organizuar nga sa kishte parashikuar.
Ruspina tregoi se lufta civile nuk kishte përfunduar. Përkundrazi, ajo hyri në fazën e saj më të ashpër.
Pasoja dhe rruga drejt Thapsusit
Pas betejës, Qezari u detyrua të qëndronte në mbrojtje, duke pritur përforcime dhe duke riorganizuar legjionet e tij. Ndërkohë, republikanët fituan besim, por humbën shansin e tyre më të mirë për ta shkatërruar përfundimisht rivalin.
Vetëm tre muaj më vonë, dy palët do të përballeshin sërish, këtë herë në një betejë vendimtare: Thapsusi. Aty, Qezari do të hakmerrej me egërsi, duke shkatërruar ushtrinë republikane dhe duke vulosur fundin real të rezistencës së Senatit kundër tij.
Ruspina mbeti kështu në histori si një betejë ku Jul Qezari pothuajse u mposht, dhe ku tradhtia e një ish-miku, Titi Labienus, tregoi se luftërat civile romake nuk ishin vetëm për pushtet, por edhe për besnikëri, kujtesë dhe hakmarrje.
NĂ« tĂ« ftohtin e 3 janarit tĂ« vitit 1960, nĂ« njĂ« kthesĂ« rruge nĂ« Villeblevin, â 22 kilometra larg Parisit â fati shkroi faqen e fundit tĂ« njĂ« historie qĂ« dukej se ishte projektuar nga vetĂ« dora e Absurdit. Albert Kamy, njeriu qĂ« kishte sfiduar heshtjen e universit me forcĂ«n e fjalĂ«s, u largua nga kjo botĂ« nĂ« moshĂ«n 46-vjeçare, nga njĂ« aksident automobilistik. Ora e tij kishte ndalur nĂ« çastin e pĂ«rplasjes fatale: 13.55. NĂ« njĂ« çantĂ« iu gjet dorĂ«shkrimi i papĂ«rfunduar i njĂ« romani.
Profili i një mesdhetari të përjetshëm
Lindur mes dritĂ«s verbuese tĂ« AlgjerisĂ« dhe varfĂ«risĂ« dinjitoze, Kamy u kthye nĂ« ândĂ«rgjegjjen e gjallĂ«â tĂ« njĂ« Europe tĂ« traumatizuar nga lufta. Me profilin e tij qĂ« tĂ« kujtonte yjet e kinemasĂ« dhe shikimin depĂ«rtues, ai mbante mbi supe peshĂ«n e pyetjeve mĂ« tĂ« rĂ«nda njerĂ«zore: A ka jetĂ« pa kuptim? Si mund tĂ« jemi tĂ« lumtur nĂ« njĂ« botĂ« qĂ« hesht?
Nobeli në letërsi
NĂ« vitin 1957, kur Stokholmi e thirri pĂ«r tâi dorĂ«zuar Ămimin Nobel, ai ishte vetĂ«m 44 vjeç. Ishte njĂ« nga laureatĂ«t mĂ« tĂ« rinj, njĂ« djalosh qĂ« ende ndjente kripĂ«n e detit Mesdhe nĂ« lĂ«kurĂ«, por qĂ« tashmĂ« kishte hyrĂ« nĂ« panteonin e mendimit botĂ«ror.
Mes Sifizit dhe Revoltës
Edhe pse shpesh e etiketonin si ekzistencialist, Kamy e refuzonte kĂ«tĂ« kostum. Ai nuk besonte nĂ« sisteme tĂ« mbyllura, por te individi. Ai na mĂ«soi se pĂ«rplasja mes dĂ«shirĂ«s sonĂ« pĂ«r rend dhe heshtjes sĂ« paarsyeshme tĂ« botĂ«s krijon âAbsurdinâ.
Ashtu si Sizifi që rrokullis gurin pafundësisht, Kamy na tha se duhet ta imagjinojmë atë të lumtur, sepse vetë përpjekja drejt majës mjafton për të mbushur zemrën e njeriut. Për të, të jetosh do të thotë të revoltosh. Jo me dhunë, por me kreativitet dhe duke mos pranuar kurrë të dorëzohesh para kotësisë.
âI Huajiâ
Te âI Huajiâ, Kamy na njeh me MĂ«rso-in, njĂ« personazh qĂ« lĂ«viz nĂ«pĂ«r jetĂ« me njĂ« indiferencĂ« tronditĂ«se, i huaj jo vetĂ«m pĂ«r shoqĂ«rinĂ«, por edhe pĂ«r vetĂ« emocionet e tij. PĂ«rmes kĂ«tij romani, autori disekton absurdin e ekzistencĂ«s: MĂ«rso dĂ«nohet me vdekje nga gjykata jo aq pĂ«r vrasjen e kryer nĂ«n diellin verbues tĂ« AlgjerisĂ«, sesa pĂ«r faktin se ai refuzoi tĂ« gĂ«njente pĂ«r ndjenjat e tij, duke mos qarĂ« as nĂ« varrimin e sĂ« Ă«mĂ«s. Vepra Ă«shtĂ« njĂ« klithmĂ« kundĂ«r hipokrizisĂ« sociale; njeriu âi huajâ Ă«shtĂ« ai qĂ« nuk pranon tĂ« luajĂ« lojĂ«n e maskave morale, duke zgjedhur tĂ« vdesĂ« me njĂ« sinqeritet tĂ« zhveshur pĂ«rballĂ« njĂ« bote qĂ« nuk e kupton dot mungesĂ«n e tij tĂ« dĂ«shpĂ«rimit.
âMiti i Sizifitâ
NdĂ«rkaq, te eseja filozofike âMiti i Sizifitâ, Kamy pĂ«rdor figurĂ«n mitologjike pĂ«r tĂ« ilustruar sfidĂ«n supreme tĂ« njeriut modern: kĂ«rkimin e kuptimit nĂ« njĂ« univers qĂ« nuk ofron asnjĂ«. Ai argumenton se pavarĂ«sisht se jeta mund tĂ« ngjajĂ« me dĂ«nimin e Sizifit â i cili rrokullis njĂ« gur drejt majĂ«s vetĂ«m pĂ«r ta parĂ« atĂ« tĂ« bjerĂ« pĂ«rsĂ«ri nĂ« pafundĂ«si â revolta e vĂ«rtetĂ« lind pikĂ«risht te vetĂ«dija e kĂ«tij procesi. Duke e pranuar absurdin pa u dorĂ«zuar te vetĂ«vrasja apo shpresa e rreme, njeriu bĂ«het zot i fatit tĂ« tij. Guri pushon sĂ« qeni njĂ« ndĂ«shkim dhe bĂ«het mjeti i lirisĂ« sĂ« tij krijuese; prandaj, Kamy pĂ«rfundon me pohimin monumental se âduhet ta imagjinojmĂ« Sizifin tĂ« lumturâ, sepse vetĂ« pĂ«rpjekja drejt majĂ«s mjafton pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur zemrĂ«n e njeriut.
Vdekja e tij e parakohshme ishte njĂ« goditje pĂ«r botĂ«n e letrave, por vepra e tij mbeti si njĂ« fener. Nga ftohtĂ«sia analitike e âTĂ« Huajitâ te solidariteti njerĂ«zor nĂ« mes tĂ« murtajĂ«s te âMurtajaâ, Kamy mbrojti gjithmonĂ« njeriun kundĂ«r ideologjive qĂ« vrasin.
Ai iku në moshën kur pjekuria takon gjenialitetin, duke na lënë pas mesazhin se edhe në mes të dimrit më të egër, brenda nesh ekziston një verë e pathyeshme.
Login
