❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Kultura e mungesĂ«s sĂ« pĂ«rgjegjĂ«sisĂ«, si po rrezikon ta “shkatĂ«rrojĂ«â€ vendin

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Ky degradim i qeverisjes, i ekspozuar prej vitesh dhe që sa vjen e thellohet, reflektohet në të gjithë piramidën administrative, duke zbehur ndjesinë e përgjegjësisë dhe llogaridhënies deri në nivelet më të ulëta. Në një klimë të tillë, pritshmëria që institucionet të parandalojnë rreziqe apo të menaxhojnë kriza në mënyrë efektive bëhet gjithnjë e më e dobët

 

EDITORIAL / Thuhet se përgjegjësia është një virtyt i mërzitshëm: askush nuk e shet dot si slogan, nuk fiton zgjedhje dhe rrallëherë sjell duartrokitje.

NĂ« botĂ«n moderne, ajo zakonisht shfaqet vetĂ«m pas katastrofave, nĂ« konferenca shtypi, e shoqĂ«ruar me fraza si “do tĂ« hetohet”, “do tĂ« nxirren mĂ«sime” dhe “ju garantojmĂ« do tĂ« merren masa”, tĂ« cilat, siç dihet, kanĂ« jetĂ«gjatĂ«si afĂ«rsisht sa ajo e lajmit tĂ« fundit nĂ« rrjetet sociale.

MĂ« pas, kur situata qetĂ«sohet, pĂ«rgjegjĂ«sia largohet sĂ«rish, duke ia lĂ«nĂ« vendin harresĂ«s, rutinĂ«s dhe “pritjes” sĂ« fatkeqĂ«sisĂ« sĂ« radhĂ«s.

Globalisht, pasojat e mungesĂ«s sĂ« pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« janĂ« tashmĂ« tĂ« dokumentuara mirĂ«: pĂ«rmbytje qĂ« pĂ«rsĂ«riten nĂ« tĂ« njĂ«jtat zona, ndĂ«rtesa qĂ« shemben aty ku “gjithçka ishte sipas standardeve”, zjarre qĂ« shuhen vetĂ«m kur mbaron çfarĂ« tĂ« digjet.

Ndryshimet klimatike e kanë bërë natyrën më të ashpër dhe më të paparashikueshme, por ajo që mbetet çuditërisht konstante është mënyra se si shoqëritë dhe qeveritë reagojnë: gjithmonë të habitura, gjithmonë të papërgatitura dhe gjithmonë të bindura se herën tjetër do të jetë ndryshe.

Në Shqipëri, të paktën gjatë 30 viteve të fundit, mungesa e përgjegjësisë është shfaqur si një konstante e qeverisjes, veçanërisht sa herë që vendi është përballur me fatkeqësi natyrore: përmbytje, tërmete, zjarre apo rrëshqitje dheu.

Çdo ngjarje shoqĂ«rohet fillimisht me deklarata reflektimi dhe zotime pĂ«r “nxjerrje mĂ«simesh”. Por historia tregon se reflektimi Ă«shtĂ« zakonisht afatshkurtĂ«r dhe harresa strukturore. Askush sot nuk mund tĂ« thotĂ« me siguri se, nĂ«se ShqipĂ«ria do tĂ« pĂ«rballej sĂ«rish me njĂ« tĂ«rmet si ai i 26 nĂ«ntorit 2019, emergjencat civile do tĂ« ishin realisht tĂ« pĂ«rgatitura pĂ«r tĂ« reaguar shpejt dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« koordinuar.

Po aq e paqartë mbetet nëse ndërtesat e reja po ndërtohen duke respektuar në praktikë standardet e eurokodeve, apo nëse rindërtimi është kryer sipas standardeve reale dhe jo vetëm atyre të shkruara në dokumente.

Në këtë kontekst, problemi duket se shkon përtej neglizhencës apo mungesës së zakonshme të përgjegjësisë. Informacionet që dalin herë pas here nga hetimet e prokurorisë dhe raportimet mediatike kanë krijuar një tablo shqetësuese për funksionimin e administratës shtetërore, si në nivel qendror ashtu edhe lokal.

Në disa raste, bëhet e vështirë të flitet thjesht për dështim institucional, kur imazhi i krijuar është ai i strukturave që kanë humbur sensin e shërbimit publik.

Ky degradim i qeverisjes, i ekspozuar prej vitesh dhe që sa vjen e thellohet, reflektohet në të gjithë piramidën administrative, duke zbehur ndjesinë e përgjegjësisë dhe llogaridhënies deri në nivelet më të ulëta.

Në një klimë të tillë, pritshmëria që institucionet të parandalojnë rreziqe apo të menaxhojnë kriza në mënyrë efektive bëhet gjithnjë e më e dobët.

Por kultura e mungesës së përgjegjësisë nuk është vetëm problem i qeverive. Ajo është bërë pjesë edhe e sjelljes shoqërore, ku në pjesën më të madhe jetojmë sot për nesër e nuk mendojmë për pasojat afatgjata. Ndërtimet vijojnë e bëhen pa respektuar standardet mjedisore, apo mbi kanale.

Plehrat vijojnë e hidhen në dete e lumenj. Shqipëria vuan dhe nga mungesa pothuajse totale e kulturës së sigurimeve.

Të ardhurat nga primet e sigurimeve janë më pak se 1% e Prodhimit të Brendshëm Bruto, niveli më i ulët në rajon dhe shumë larg mesatares europiane, ku ky tregues kalon 5% të PBB-së.

Të ardhurat për frymë në tregun e sigurimeve ishin 105 euro në vitin 2024, më të ulëtat në Europë së bashku me Kosovën, sa gjysma e rajonit dhe shumë më pak se mesatarja europiane prej 2400-2500 euro/frymë.

Kjo mungesë përgjegjësie individuale dhe kolektive e zhvendos barrën te taksapaguesit. Pas çdo fatkeqësie, qeveria detyrohet të premtojë kompensime, duke përdorur fonde buxhetore që, në kushte normale, do të duhej të orientoheshin drejt investimeve më produktive dhe parandaluese.

Në vend që rreziku të ndahet përmes tregut të sigurimeve, ai socializohet përmes buxhetit, duke u kthyer në një kosto të përbashkët për të gjithë taksapaguesit, të cilët paguajnë për papërgjegjshmërinë e qeverisë, që ajo e shpërndan si favor personal.

Mosmarrja përsipër e përgjegjësisë ka pasoja të rënda. Kur nuk pranon realisht atë që ndodh, nuk merr masa për ta parandaluar herën tjetër. Kjo rrit në mënyrë eksponenciale kostot e fatkeqësive natyrore, si në dëme materiale, ashtu edhe në kosto humane. Tragjeditë nuk kërkojnë justifikime, por veprim. Dhe veprimi fillon vetëm aty ku përgjegjësia pranohet.

Ndërsa presim që kjo kulturë të ndryshojë, ndoshta duhet të fillojmë nga gjërat e vogla.

Edhe ne, si “Monitor”, po mendojmĂ« seriozisht tĂ« hartojmĂ« njĂ« plan masash pĂ«r t’u mbrojtur nga çdo e papritur nga sigurimi i arkivit kundĂ«r pĂ«rmbytjeve, te funksionimi redaksional edhe pa energji elektrike apo internet. Jo sepse besojmĂ« se kjo do tĂ« na mbrojĂ« nga çdo skenar, por sepse, nĂ« kĂ«tĂ« vend, pĂ«rgjegjĂ«sia individuale ka rezultuar mĂ« e besueshme se ajo institucionale.

Deri sa kjo e fundit të vendosë të shfaqet, masat paraprake mbeten forma më realiste e sigurimit.

 

 

The post Kultura e mungesĂ«s sĂ« pĂ«rgjegjĂ«sisĂ«, si po rrezikon ta “shkatĂ«rrojĂ«â€ vendin appeared first on Revista Monitor.

↗

Shqipëria nën ujë; Alarm për zgjimin e institucioneve

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

PĂ«rmbytjet me tĂ« cilat nisi viti 2026 rikthyen njĂ« fatkeqĂ«si tĂ« paralajmĂ«ruar, duke nxjerrĂ« nĂ« pah dobĂ«si strukturore nĂ« menaxhimin e ujĂ«rave dhe tĂ« riskut klimatik tĂ« vendit. Reagimi institucional vijoi sipas njĂ« modeli formal emergjencash qĂ« pĂ«rsĂ«ritet herĂ« pas here, ndĂ«rsa pasojat reale u pĂ«rqendruan te familjet dhe ekonomitĂ« e drobitura bujqĂ«sore. Sipas ekspertĂ«ve, problemi nuk lidhet vetĂ«m me intensitetin e reshjeve, por me mungesĂ«n e parandalimit, planifikimit dhe koordinimit institucional. Sipas tyre, prioritet mbetet forcimi i institucioneve teknike, rritja e kapaciteteve profesionale dhe ndĂ«rtimi i njĂ« sistemi funksional monitorimi qĂ« sot Ă«shtĂ« i copĂ«zuar. VetĂ«m masat afatgjata, tĂ« bazuara nĂ« tĂ« dhĂ«na tĂ« sakta dhe pĂ«rgjegjshmĂ«ri, mund ta nxjerrin vendin nga cikli i pĂ«rsĂ«ritur i emergjencave edhe pas njĂ« “vese” shiu.

 

Nertila Maho

Viti 2026 nisi me ujë mbi prag për një pjesë të Shqipërisë. Vetëm pak ditë pas ndërrimit të viteve, mijëra familje në zona si Shkodra, Lezha, Malësia e Madhe, Durrësi, Vlora dhe Gjirokastra u përballën me një skenar tashmë të njohur: përmbytje masive të banesave, tokave bujqësore dhe infrastrukturës rrugore e hidroteknike. Një krizë që nuk erdhi pa paralajmërim.

Alarmet pĂ«r reshje intensive u dhanĂ« me ditĂ« pĂ«rpara. Njoftimet pĂ«r “kujdes tĂ« shtuar” u pĂ«rsĂ«ritĂ«n, ndĂ«rsa mĂ« pas u vu nĂ« lĂ«vizje shfaqja klasike e emergjencave: mbledhje tĂ« Shtabit tĂ« Emergjencave Civile, ministra dhe deputetĂ« nĂ« terren, deklarata periodike dhe raportime pĂ«r situatĂ«n.

Një ritual që përsëritet pothuajse identik sa herë natyra na vë në provë.

Pastaj vjen faza tjetër, ajo më e heshtura: një ngjarje e re e zëvendëson të vjetrën në ciklin e lajmeve, ndërsa në terren mbeten kronikat e paralajmëruara të përmbytjeve dhe familjet e prekura që detyrohen të rindërtojnë jetën, edhe një herë nga e para.

PĂ«rmbytjet e janarit ishin atipike, si pĂ«r zonat qĂ« u prekĂ«n, ashtu edhe pĂ«r shkallĂ«n e dĂ«meve. Çdo rast mbart specifikat e veta: herĂ« kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me “zemĂ«rimin” e natyrĂ«s, herĂ« me neglizhencĂ«n njerĂ«zore dhe institucionale, e shpesh me njĂ« kombinim tĂ« rrezikshĂ«m tĂ« tĂ« dyjave.

Në një bilanc si ky, disa pyetje bëhen të pashmangshme: A janë respektuar kërkesat ligjore për zbrazjen e digave bujqësore, të cilat duhej të ishin realizuar që në muajin tetor?

A janë lartësuar dhe mirëmbajtur argjinaturat në përputhje me shpeshtimin e fenomeneve ekstreme vit pas viti?

Sa funksionalĂ« janĂ« kanalet parĂ«sorĂ« dhe sekondarĂ« tĂ« kullimit, deri edhe ata mĂ« periferikĂ«?  Dhe, mbi tĂ« gjitha, çfarĂ« roli ka luajtur papĂ«rgjegjshmĂ«ria jonĂ« si shoqĂ«ri, me ndĂ«rtime pa leje dhe sa herĂ« kjo ka qenĂ« “e leverdishme”?

Këtë herë, në qendër të debatit u rikthyen edhe digat e energjisë. KESH njoftoi për shkarkime të kontrolluara në kaskadën e Drinit, ndërsa Statkraft për shkarkime në digën e Banjës.

Por pyetja kyçe mbetet: sa ndikim real patën këto shkarkime në bilancin total të përmbytjeve?

NĂ« njĂ« vend ku pĂ«rmbytjet po shndĂ«rrohen nga “emergjencĂ«â€ nĂ« normalitet, debati nuk mund tĂ« ndalet mĂ« vetĂ«m te reshjet “apokaliptike”. Ai duhet tĂ« zhvendoset te pĂ«rgjegjshmĂ«ria, planifikimi, parandalimi dhe kostoja ekonomike e mosveprimit.

 

Eksperti, digat e energjisë kanë frenuar ndikimin real që do të kishte prurja natyrale

Arjan Jovani, President i ICOLD European Club (EURCOLD), si ish Kryetar i Komitetit Kombëtar të Digave të Medha ne vend, me profesion inxhinier hidroteknik shprehet se roli që kanë digat në pasojat e përmbytjeve duhet të shikohet pozitiv.

Sipas tij, tĂ« paktĂ«n digat e energjisĂ« nuk duhet tĂ« shihen si “armiqtĂ«â€ por si partnerĂ«t qĂ« zbusin nĂ« shumĂ« raste efektin real tĂ« zemĂ«rimit tĂ« natyrĂ«s.

Ai sjell si shembull Vjosën që ka një rrjedhje natyrore dhe ndikimin e saj e jep menjëherë, ndërkohë që në Kaskadën e Drint, pavarësisht se prurjet natyrale ishin 3800 m3 sekondë shkarkimet ishin vetëm 1200 m3 ujë në sekondë.

“PĂ«rgjigjja ime Ă«shtĂ« JO. NĂ« situatĂ«n e ditĂ«ve tĂ« fundit nuk kanĂ« qenĂ« shkarkimet nga digat e hidroenergjetikes arsyeja e kĂ«tyre pĂ«rmbytjeve.

Bazuar në të dhënat e regjistruara, rezulton se prurjet e ujit në kaskadën e lumit Drin arritën 3800 m³/sek, në një kohë që sasia e shkarkuar nga HEC i Vaut të Dejës nuk ishte më e madhe se 1200 m³/sek.

Duhet theksuar se gjatë kësaj periudhe, problemi kryesor për rezervuarin e Fierzës ishin prurjet e ujit që erdhën nga Drini i Bardhë, i cili është një lumë i parregulluar dhe mbi të cilin nuk është ndërtuar asnjë digë.

Nga Drini i BardhĂ«, qĂ« vjen nga Kosova, nuk ka diga dhe reshjet e mĂ«dha qĂ« bien nĂ« atĂ« zonĂ« krijojnĂ« prurje tĂ« mĂ«dha qĂ« shkarkohen direkt, brenda 24 orĂ«ve, nĂ« rezervuarin e HEC FierzĂ«â€,  nĂ«nvizon z. Jovani.

Sipas tij, menaxhimi i koordinuar i prurjeve në Fierzë dhe Komani minimizoi ndjeshëm përmbytjet në pjesën e poshtme të lumit Drin në zonën e Nënshkodrës.

Lidhur me kaskadën e Drinit, ai nënvizon se ndoshta ka ardhur koha që rregullorja bazë e vitit 1988, mbi të cilën funksionon ajo, të rishikohet pasi kanë ndryshuar kushtet.

Së pari, sipas tij, ka ndryshuar saktësia e të dhënave pasi tani merren në kohë reale dhe të sakta falë teknologjisë dhe matjeve; së dyti kemi një vlerësim real të baseneve, të cilët me matjen e hartave të vjetra rezultonin më të mëdhenj, por tashmë nga sedimentet dhe matjet e sakta me harta të reja kanë vëllime të rifreskuara.

 

 

Pse janë problem digat bujqësore dhe projekti me BB

Teksa digat e energjisë monitorohen në mënyrë sistematike, kanë mirëmbajtje të vazhdueshme dhe të dhëna të sakta, ato që mbeten rrezik real në vend janë digat bujqësore.

Komiteti Kombëtar i Digave të Mëdha pak kohë më parë zhvilloi një studim ku rezultoi se 50 diga në vend kanë rrezik të lartë dhe 100 të tjera të moderuar

Në total, për 150 diga ka risk për njerëzit që ndodhen në zonat urbane poshtë këtyre digave. Në këto diga dhe zonat urbane poshtë tyre është e domosdoshme instalimi i sistemeve të alarmit për të pasur njoftim në kohë reale për rritjen e nivelit të ujit mbi nivelin e lejuar dhe deri te njoftimi për rastin e dëmtimit apo prishjes së mundshme të digës.

Në këtë drejtim, theksojmë se problemi i mungesës së këtyre sistemeve ekziston te digat e ujitjes dhe digat furnizimit me ujë të pijshëm, ndërsa digat që përdoren për prodhim hidroenergjetik janë relativisht të monitoruara.

Digat e ujitjes qĂ« shfrytĂ«zohen dhe janĂ« nĂ«n administrimin e pushtetit vendor kanĂ« mĂ« shumĂ« probleme nĂ« drejtim tĂ« mirĂ«mbajtjes dhe monitorimit tĂ« tyre, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« kapaciteteve teknike, njerĂ«zore dhe financiare”, thotĂ« z. Jovani.

Aktualisht Shqipëria po mbështetet nga Banka Botërore me një fond 1.6 milionë dollarë sa i takon optimizimit të sigurisë së digave dhe sisteme ujore në kuadër të ndryshimeve klimatike.

Në shpjegimin e projektit më herët vlerësohej se qëllimi është zbulimi dhe adresimi i rrezikut klimatik për menaxhimin e ujit dhe bujqësinë dhe infrastrukturën e rrënuar të ujit me fokus në rritjen e kapacitetit të ruajtjes së ujit të rezervuarëve për përshtatjen ndaj një klime në ndryshim.

Konkretisht, projekti synon të përgatisë bazat drejt rritjes së sigurisë dhe disponueshmërisë së ujit të digave për të ujitur një sipërfaqe prej 180 mijë hektarësh tokë bujqësore e vendosur, kryesisht në pjesën perëndimore-bregdetare të Shqipërisë nga Shkodra në Vlorë, duke bërë të mundur rritjen e rendimentit dhe të ardhurave për 200 mijë ferma.

Rehabilitimi, modernizimi i digave dhe përmirësimi i sigurisë së tyre do të duhet të përfshijë masat strukturore dhe jostrukturore, vlerësimin hidrologjik, forcimin strukturor të digave dhe përmirësimin e ruajtjes së ujit në rezervuarë, menaxhimi i sedimenteve, modernizimi i kontrollit dhe monitorimit, si dhe masa të tjera që do të përmirësonin sigurinë dhe funksionimin e digave.

 

Nga Kadastra e Ujit, tek arkitektura institucionale, masat që duhet të merren

Shqipëria përjetoi përmbytjen më shkatërruese të saj në vitet 1962-1963 kur zona të tëra mes disa lumenjve u mbuluan nga uji.

Pavarësisht shirave dhe intensitetit ndër vite, me një situatë si ajo Shqipëria nuk është përballur më sërish deri më tani.

Por për ekspertët ishte ai moment që ndryshoi tërësisht qasjen e shtetit dhe masave që duhet të merreshin. Së pari u ngritën institucionet teknike projektuese përkatëse.

Filloi krijimi dhe ngritja e Institutit të Projektimit për veprat e hidroenergjetikes dhe Institutit të Projektimit për veprat kulluese dhe bonifikuese.

“KĂ«to u mbĂ«shtetĂ«n nga institutet e GjeologjisĂ«, GjeodezisĂ«, SizmikĂ«s, HidrometeorologjisĂ« dhe Laboratori i KĂ«rkimeve Hidraulike.

Kjo punĂ« e specializuar dhe nĂ« ekipe tĂ« organizuara sipas eksperiencave mĂ« tĂ« mira tĂ« kohĂ«s çoi nĂ« sistemimin e zonave problematike pĂ«r pĂ«rmbytjet, si zona e kĂ«netĂ«s sĂ« DurrĂ«sit dhe KaravastasĂ«, zona e NĂ«nshkodrĂ«s, si dhe shumĂ« zonave tĂ« tjera kĂ«netore”, shprehet z. Jovani.

Sipas tij, bazuar në këtë përvojë, por edhe në atë të vendeve europiane, një ndër masat kryesore afatgjatë që duhet të merren janë forcimi i institucioneve teknike dhe një riorganizim i tyre, duke rregulluar dhe përcaktuar qartë detyrat e secilit, si dhe mënyrat e bashkëpunimit ndërmjet tyre.

“Minimizimi i pasojave qĂ« shohim sot mund tĂ« arrihet vetĂ«m duke pasur njĂ« organizim institucional tĂ« koordinuar dhe me detyra tĂ« qarta.

MinistritĂ« mund tĂ« bĂ«jnĂ« politikat, ndĂ«rsa zinxhiri i institucioneve teknike duhet tĂ« kryejĂ« studime, tĂ« hartojĂ« programe afatgjata dhe projekte konkrete nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«â€ vlerĂ«son ai.

Një tjetër element është rritja e kapaciteteve njerëzore të kualifikuara e cila duhet të nxitet si në universitete edhe përmes trajnimeve.

“NjĂ« problem tjetĂ«r qĂ« akoma nuk ka gjetur zgjidhje Ă«shtĂ« mungesa e KadastrĂ«s sĂ« Ujit. PlotĂ«simi i kĂ«saj kadastre me bazĂ«n e tĂ« dhĂ«nave pĂ«r sipĂ«rfaqet ujore dhe volumin e ujit nĂ« 650 rezervuarĂ«ve Ă«shtĂ« njĂ« urgjencĂ« qĂ« duhet tĂ« fillojĂ« sa mĂ« shpejt.

Plotësimi i kësaj kadastre ujore është mjaft i rëndësishëm për menaxhimin real të këtyre rezervave ujore të krijuara, si dhe për zbatimin e planeve të menaxhimit të burimeve ujore, mjaft të rëndësishme në sektorin e bujqësisë, energjisë, urbanizimit dhe mbrojtjes nga përmbytjet.

Investimi nĂ« kĂ«tĂ« sektor, mendoj se duhet tĂ« fillojĂ« te “truri”, pra tek ekspertiza, evidentimi profesional i problematikave dhe gjendjes aktuale pĂ«rmes njĂ« monitorimi bashkĂ«kohor, dhe mĂ« pas tek investimet fizike.

Prioriteti është riorganizimi i institucioneve ekzistuese që lidhen me këtë fushë. Më pas, në bazë të studimeve dhe konsulencave të duhura, duhet të planifikohen investimet.

Informacioni i saktĂ« Ă«shtĂ« baza pĂ«r investime tĂ« drejta dhe efikase” – shprehet z. Jovani.

 

Lexoni edhe:

Arjan Jovani: Digat e energjisë nuk janë shkaku i përmbytjeve, ndikojnë pozitivisht

The post Shqipëria nën ujë; Alarm për zgjimin e institucioneve appeared first on Revista Monitor.

↗

“Digat e energjisĂ« nuk janĂ« shkaku i pĂ«rmbytjeve, ndikojnĂ« pozitivisht”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Intervistë / Arjan Jovani, President i Eurcold

 

Sa herĂ« ka pĂ«rmbytje, sidomos nĂ« zonĂ«n e NĂ«nshkodrĂ«s, por sĂ« fundmi edhe nĂ« Myzeqe, njĂ« nga faktorĂ«t qĂ« pĂ«rmendet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rsĂ«ritur janĂ« shkarkimet nga digat e energjisĂ«. Arjan Jovani President i ICOLD European Club (EURCOLD), si ish -Kryetar i Komitetit KombĂ«tar tĂ« Digave tĂ« MĂ«dha nĂ« vend, me profesion inxhinier hidroteknik shprehet se shkaku i pĂ«rmbytjeve Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« kompleks. Sipas tij, digat e energjisĂ« nĂ« shumĂ« raste shĂ«rbejnĂ« si “mburojĂ«â€ pĂ«r prurje tĂ« jashtĂ«zakonshme qĂ« nĂ« njĂ« rrjedhje natyrale do tĂ« shkaktonin dĂ«me tĂ« mĂ«dha. Ai sjell si shembull dy lumenj, VjosĂ«n dhe Osumin, qĂ« kanĂ« rrjedhje tĂ« lirĂ« dhe qĂ« pak mund tĂ« bĂ«het nĂ« rastet e prurjeve tĂ« mĂ«dha, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« rastin e KaskadĂ«s sĂ« Drinit apo Devollit, shkarkimet e kontrolluara e bĂ«jnĂ« situatĂ«n mĂ« tĂ« menaxhueshme. Ai gjykon se problemi real i pĂ«rmbytjeve qĂ« shkaktohen sot lidhet me bazĂ«n qĂ« Ă«shtĂ« funksionimi i institucioneve, ku secili duhet tĂ« kryejĂ« detyrat e tij, hartimi i studimeve dhe konsulencave konkrete pĂ«r masat qĂ« duhen marrĂ« dhe mĂ« pas kryerja e investimeve konkrete aty ku Ă«shtĂ« urgjente dhe dĂ«mi Ă«shtĂ« mĂ« i madh. NĂ« kontekstin e integrimit nĂ« Bashkimin Europian, z.Jovani shprehet se duhet tĂ« shkojmĂ« drejt standardeve qĂ« kĂ«to vende aplikojnĂ« dhe funksionimi i institucioneve me kapacitetet e duhura Ă«shtĂ« njĂ« prej tyre.

 

Përmbytjet e fundit kthyen edhe një herë në vëmendje digat, kanalizimet, investimet. Cili është roli që kanë digat në vend dhe ndikimet e tyre sipas llojit?

Pjesa më e madhe e digave të mëdha në vendin tonë janë diga për ujitje. Ekziston një rregull i përcaktuar si nga legjislacioni, ashtu edhe nga kërkesat e Komitetit Kombëtar të Digave të Mëdha (KKDM), sipas të cilit të gjitha digat e ujitjes duhet të zbrazen në muajin tetor, kur përfundon sezoni i ujitjes.

Ato duhet të qëndrojnë të zbrazura deri në prill. Gjatë kësaj periudhe të kryhen mirëmbajtja dhe riparimet e nevojshme të elementeve kryesore të tyre si shkarkuesit, vepra e marrjes, etj.

Duhet theksuar se digat e ujitjes në vendin tonë nuk janë ndërtuar për të zvogëluar efektin e përmbytjeve apo për kullimin e ujërave të tepërta. Për vetë madhësinë e rezervuarëve të krijuar prej tyre, ato mund të ndihmojnë shumë pak për zvogëlimin e efekteve të përmbytjeve. Për këtë arsye, KKDM ka miratuar rregullore që parashikojnë zbrazjen e ujit nga rezervuarët deri në nivelin minimal të lejuar nga projekti.

Ndryshe nga digat e ujitjes, digat që shërbejnë për prodhim hidroenergjetik apo digat për furnizimin me ujë funksionojnë sipas rregulloreve specifike të cilat janë hartuar, me synimin kryesor në drejtim të sigurisë së digave dhe minimizimin e efekteve negative që shkaktohen gjatë dimrit nga prurjet e mëdha që vijnë në basenin e tyre ujor.

Edhe pse këto diga përbëjnë vetëm rreth 7% të totalit të digave të mëdha në Shqipëri, ato janë digat më të mëdha që kanë krijuar rezervuarët më të mëdhenj dhe me ndikimin më të madh hidrologjik.

PĂ«r shembull, pĂ«r digat e kaskadĂ«s sĂ« lumit Drin funksionon Rregullorja e shkarkimit tĂ« plotave e vitit 1988, e cila pĂ«rcakton nĂ« detaje veprimet qĂ« duhet tĂ« kryhen nĂ« periudhĂ«n Tetor – Mars, Prill – Maj dhe Qershor – Shtator.

Kjo rregullore është detyrim ligjor për KESH-in, ndërkohë që investitorët privatë kanë rregulloret e tyre të shfrytëzimit të miratuara nga KKDM si organ i Këshillit të Ministrave në sektorin e digave.

Për shembull, Kompania Devolli HP ka hartuar rregullore të veçantë për shfrytëzimin e digave në kaskadën e Devollit, si dhe Planin e gatishmërisë në rastet e emergjencave civile. Duhet theksuar se të gjitha rregulloret e shfrytëzimit të digave dhe rezervuarëve nga shfrytëzuesit e digave për prodhim hidroenergjetik janë të miratuara nga KKDM.

Pra, shfrytëzuesit e digave operojnë në mënyrë të kontrolluar dhe brenda kuadrit ligjor dhe kërkesave teknike për sigurinë e digave. Theksojmë se prurjet që shkarkohen nga sistemet e shkarkimit të digave gjatë periudhave të plotave nuk janë asnjëherë më të larta se prurjet natyrore që mund të sjell lumi.

Me fjalë të tjera, shkarkimet nga diga ndihmojnë në menaxhimin e prurjeve maksimale dhe në zvogëlimin e efektit të përmbytjeve që mund të shkaktohen prej tyre.

Për këtë arsye, digat duhet të shihen si partnerë ndihmës në menaxhimin e përmbytjeve. Mjafton të shohim rastet e lumit të Vjosës apo të Osumit që janë lumenj pa diga, të cilët shkaktojnë përmbytje sa herë ka reshje të mëdha dhe mundësitë e menaxhimit të prurjeve të këtyre lumenjve janë minimale.

Në këta lumenj deri më sot, masat merren vetëm pas ndodhjes së dëmit, jo për parandalim. Duhet theksuar se në këta lumenj është shumë e rëndësishme instalimi i stacioneve hidrologjike dhe meteorologjike, si dhe përpunimi i të dhënave të këtyre stacioneve në kohë reale nga ekspertët e shërbimit hidrometeorologjik dhe Agjencia Kombëtare e Emergjencave Civile.

Menaxhimi i digave është mjaft kompleks ku ndërthuren shumë faktorë që janë të lidhur me fenomenet natyrore, por edhe me faktorin njeri. Ky kompleksitet është i vështirë të jetë i përsosur.

Kundër natyrës nuk mund të fitosh, por përmes një menaxhimi dinamik të përgjegjshëm dhe profesional mund të ulësh pasojat e shkaktuara nga prurjet e mëdha hap pas hapi. Në këtë kontekst, digat duhen trajtuar si partnerë mbështetës, që jo vetëm se nuk kanë faj gjatë përmbytjeve, por na kanë ndihmuar në procesin e menaxhimit të përmbytjeve.

 

A janë në fakt shkarkimet arsyeja e përmbytjeve?

Përgjigjja ime është JO. Në situatën e ditëve të fundit nuk kanë qenë shkarkimet nga digat e hidroenergjetikës arsyeja e këtyre përmbytjeve. Bazuar në të dhënat e regjistruara, rezulton se prurjet e ujit në kaskadën e lumit Drin arritën 3800 m³/sek, në një kohë që sasia e shkarkuar nga HEC i Vaut të Dejës nuk ishte më e madhe se 1200 m³/sek.

Duhet theksuar se gjatë kësaj periudhe problemi kryesor për rezervuarin e Fierzës ishin prurjet e ujit që erdhën nga Drini i Bardhë, i cili është një lumë i parregulluar dhe mbi të cilin nuk është ndërtuar asnjë digë.

Nga Drini i Bardhë, që vjen nga Kosova nuk ka diga dhe reshjet e mëdha që bien në atë zonë krijojnë prurje të mëdha që shkarkohen direkt, brenda 24 orëve, në rezervuarin e HEC-it të Fierzës.

Në këtë pellg shkarkohen përrenjtë e maleve nga zona e Pejës, që janë pjesë e Alpeve, deri në Prizren ku vijnë prurjet nga Malësia e Sharrit, dhe të gjitha këto derdhen në Drinin e Bardhë dhe përcillen menjëherë drejt rezervuarit të HEC Fierze.

Drini i Zi, që buron nga liqeni i Ohrit dhe gjatë kalimit në pjesën maqedonase menaxhohet përmes dy digave të mëdha në Spillje dhe Globocicë, kishte prurje të kontrolluara që nuk e kaluan sasinë prej 160 m³/sek.

Nga ana tjetër, HEC Koman, i cili ka një rezervuar me volum prej afro 5 herë më të vogël se HEC Fierzë, por përpunon prurje të mëdha të ujit që vijnë nga mbi 13 lumenj dhe përrenj, përfshirë zonat me reshjet më intensive të Alpeve tona siç janë Thethi, Valbona dhe Malësia e Pukës.

Në këtë rast, menaxhimi i koordinuar i prurjeve në Fierzë dhe Koman minimizoi ndjeshëm përmbytjet në pjesën e poshtme të lumit Drin në zonën e Nënshkodrës.

 

 

Kaskada e Drinit funksionon nĂ« bazĂ« tĂ« rregullores sĂ« vitit 1988. A mendoni se ka nevojĂ« pĂ«r ndĂ«rhyrje pĂ«r t’iu pĂ«rshtatur kushteve tĂ« reja?

Në mendimin tim, pas afro 35 vitesh dhe ndryshimeve që kanë ndodhur si në drejtim të kushteve klimatike dhe menaxhimit të kaskadës, ka ardhur koha të përditësohen kërkesat e kësaj rregulloreje, duke pasur si fokus kryesor sigurinë e digave në këtë kaskadë.

Kushtet klimatike kanë ndryshuar ndjeshëm në zonë, duke na përballur me prurje të mëdha për një kohë të shkurtër dhe me frekuenca më të shpeshta të tyre. Nga ana tjetër, sot disponohet një informacion shumë më i plotë, i saktë për të gjithë basenin ujëmbledhës dhe në kohë reale.

Rregullorja e vitit 1988 është hartuar në një kohë kur mungonin instrumentet e monitorimit hidrometeorologjik dhe matjet kryheshin manualisht dhe parashikimet jepeshin në mënyrë të përafërt, prandaj ajo parashikonte masa shumë konservative për të zvogëluar problematikën e pasigurisë së informacionit në kohë reale.

Sot, KESH ka instaluar më së 25 stacione monitorimi hidrometeorologjikë në të gjithë basenin ujëmbledhës të lumit Drin, të cilat transmetojnë të dhëna në kohë reale online.

Duke i shtuar kĂ«tij sistemi edhe stacionet nĂ« KosovĂ«, Mal tĂ« Zi dhe MaqedoninĂ« e Veriut, Ă«shtĂ« e mundur tĂ« pĂ«rpunohen tĂ« dhĂ«nat e prurjeve maksimale nĂ« kohĂ« reale dhe me parashikim 3–5 ditĂ« pĂ«rpara, si dhe me njĂ« orientim javor dhe mujor pĂ«r tendencat e pĂ«rgjithshme tĂ« ardhjes sĂ« kĂ«tyre prurjeve nĂ« rezervuarĂ«t e kaskadĂ«s sĂ« lumit Drin.

Theksojmë se rregulloret e shfrytëzimit të digave dhe rezervuarëve janë të domosdoshme. Ato duhet të bëhen nga ekspertë të fushës dhe projektuesit e këtyre veprave dhe duhet të përditësohen nga shfrytëzuesit e tyre pas analizave të hollësishme të rezultateve të matjeve të kryera në vijueshmëri dhe në përputhje me standardet teknike.

Rregulloret shërbejnë jo vetëm për të vendosur kufij sigurie për këto objekte të veçanta strategjike, por edhe për të pasur një orientim të qartë në menaxhimin e situatave që krijohen gjatë ardhjes së prurjeve maksimale të ujit.

Një tjetër faktor që sjell nevojën e përditësimit të rregullores janë volumet aktuale të tre rezervuarëve të kaskadës së lumit Drin. Rezervuari i HEC Fierza, për shembull, është projektuar 2.7 miliardë metra kub, por sot volumi aktual real në këtë rezervuar është 2.3 miliardë m³ ujë.

Kjo vjen nga një sërë faktorësh, duke nisur nga ardhjet e sedimenteve gjatë 45 viteve të shfrytëzimit të saj, si dhe niveli i matjeve të kryera gjatë fazës së projektimit apo përdorimi i metodave dhe hartave të vjetra me shkallë gabimi relativisht të lartë.

TĂ« njĂ«jtĂ«n situatĂ« nĂ« drejtim tĂ« volumeve tĂ« ujit e kanĂ« edhe rezervuarĂ«t e HEC Komani dhe HEC Vau i DejĂ«s. Ndryshimet e volumeve tĂ« ujit, tĂ« konstatuara gjatĂ« matjeve tĂ« volumeve aktuale prej afro 15–16%, kĂ«rkojnĂ« reflektimet dhe pĂ«rditĂ«simet pĂ«rkatĂ«se nĂ« rregulloren e shkarkimit tĂ« plotave, si dhe nĂ« mĂ«nyrĂ«n e menaxhimit tĂ« kĂ«tyre prurjeve dhe shkarkimeve qĂ« duhet tĂ« kryhen.

Theksoj se rregullorja duhet të ndryshohet në funksion të rritjes së sigurisë së digës dhe jo në funksion të rritjes së prodhimit të energjisë.

Kjo do të thotë që edhe menaxhimi i shkarkimeve duhet të rishikohet, duke marrë në konsideratë faktorët e përmendur më sipër, zhvillimet e teknologjisë së informacionit, ndryshimet klimatike, si dhe monitorimin në kohë reale online të prurjeve dhe reshjeve në të gjithë zonën e basenit ujëmbledhës të lumit Drin.

 

A janë tejkaluar ndonjëherë prurjet maksimale nga ajo që parashikon rregullorja për kaskadën e Drinit?

Deri më sot, jo. Në rastin e kaskadës së Drinit, rregullorja parashikon edhe skenarin ekstrem për prurje që mund të vijë një herë në 10 mijë vjet, e cila ka qenë e llogaritur në një vlerë prej 9 600 m³/sekondë.

Madje, eksperti hidrolog, qĂ« ka marrĂ« pjesĂ« nĂ« hartimin e saj, ka shĂ«nuar se duke marrĂ« parasysh rĂ«ndĂ«sinĂ« e jashtĂ«zakonshme tĂ« digĂ«s sĂ« HEC FierzĂ«, pasojat katastrofike qĂ« mund tĂ« vijnĂ« nga prishja e saj, si dhe faktin qĂ« tĂ« dhĂ«nat hidrologjike pĂ«r pĂ«rcaktimin e prurjeve maksimale nĂ« FierzĂ« janĂ« mĂ« pak tĂ« sigurta, plotat kontrolluese me pĂ«rsĂ«ritje 1 herĂ« nĂ« 10 000 vjet pĂ«r periudhĂ«n Tetor – Prill janĂ« rritur me 25% kundrejt asaj tĂ« llogaritur.

Dëshiroj të theksoj se gjatë menaxhimit të prurjeve maksimale në të gjithë kaskadën e Drinit problemi më i madh nuk janë prurjet maksimale që vijnë në rezervuarin e HEC Fierza, por prurjet maksimale që vijnë në rezervuarin e HEC Koman, sepse ka një rezervuar rreth pesë herë më të vogël se Fierza, ndërkohë që prurjet maksimale mund të jenë të afërta me ato që vijnë në rezervuarin e HEC Fierzë.

NĂ« rastin e prurjeve qĂ« erdhĂ«n gjatĂ« kĂ«tij muaji, nĂ« HEC FierzĂ« ishin afro 2400 mÂł/s, ndĂ«rsa nĂ« HEC Koman ishin mĂ« se 1200 mÂł/sek. Duhet pasur parasysh se nĂ« rezervuarin e HEC Koman shkarkojnĂ« ujĂ«rat rreth 13 lumenj dhe pĂ«rrenj tĂ« cilĂ«t kalojnĂ« nĂ« njĂ« zonĂ« malore, qĂ« Ă«shtĂ« mjaft problematike pĂ«r sa u pĂ«rket sasive dhe intensitetit tĂ« reshjeve. NĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« Ă«shtĂ« edhe Thethi, e ashtuquajtura “njollĂ« e zezĂ«â€ e reshjeve, ku ka pasur raste qĂ« kanĂ« shkuar deri nĂ« 300 mm shi nĂ« ditĂ«.

Siç e thashë më lart, në rezervuarin e HEC Koman u shkarkuan rreth 1 200 metra kub, pra dy herë më pak se në Fierzë, por duke qenë se volumi i këtij rezervuari është 5 herë më i vogël, ishte normale që nga HEC Komani duhet të hapeshin portat e shkarkimit dhe të kryhej shkarkimi i kontrolluar i prurjeve të mëdha.

Edhe vetë mënyra si u menaxhua situata bëri të mundur minimizimin e përmbytjeve në zonën e poshtme të lumit Drin, pasi portat e shkarkimit dhe turbinat në HEC Fierzë qëndruan për rreth një javë të mbyllura dhe shkarkimet u kontrolluan nga HEC Komani.

NĂ«se nuk do tĂ« ishin digat e ndĂ«rtuara nĂ« kaskadĂ«n e lumit Drin, prurjet prej afro 3 800 metra kub do tĂ« vinin nĂ« ShkodĂ«r nĂ« gjendje tĂ« lirĂ« dhe pasojat do tĂ« ishin shumĂ« mĂ« tĂ« mĂ«dha dhe tĂ« ngjashme me pĂ«rmbytjet e mĂ«dha qĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« vite 1962–1963, kur nuk ishin ndĂ«rtuar kĂ«to vepra tĂ« rĂ«ndĂ«sishme.

 

Cilat janë masat që duhet të merren për të ulur ndikimin e përmbytjeve në vend?

Përpara se të flasim për këtë, doja që fillimisht të ndalemi tek ajo që na tregon e shkuara, pasi flitet për ndikimet e digave apo ndryshimeve klimatike.

Dua tĂ« sjell nĂ« vĂ«mendje pĂ«rmbytjet e viteve 1962–1963, qĂ« ishin pĂ«rmbytjet mĂ« tĂ« mĂ«dha qĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« vendin tonĂ« nĂ« 100 vitet e fundit dhe me reshjet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« regjistruara. NĂ« atĂ« kohĂ« nuk ishin ndĂ«rtuar digat e kaskadĂ«s sĂ« lumit Drin apo digat e lumit Devoll.

VĂ«rtet sot flasim pĂ«r ndryshimet klimatike, por ende nuk kemi arritur nĂ« vlerat e reshjeve dhe prurjeve tĂ« viteve ’62–’63.

Në ato vite thuhet se u përmbytën më se 70 mijë hektarë tokë dhe përmbytja ishte aq e madhe sa thuhet që u bashkua Semani me Vjosën, Mati me Drinin, pra e gjithë zona ndërmjet këtyre lumenjve ishte e gjitha e përmbytur. Në atë kohë nuk kishte as diga, as sisteme kulluese dhe as sisteme menaxhimi modern dhe në kohë reale.

Pikërisht kjo situatë detyroi qeverinë e asaj kohe që të diskutonte me specialistët dhe inxhinierët e kohës për të gjetur zgjidhjet e duhura. Së pari u ngritën institucionet teknike projektuese përkatëse.

Në atë kohë filloi krijimi dhe ngritja e Institutit të Projektimit për veprat e hidroenergjetikës dhe Institutit të Projektimit për veprat kulluese dhe bonifikuese.

Këto u mbështetën nga Institutet e Gjeologjisë, Gjeodezisë, Sizmikës, Hidrometeorologjisë dhe Laboratori i Kërkimeve Hidraulike (sot Teatri Turbina), që punuan me ekipe për hartimin e projekteve dhe ndërtimin e veprave kryesore hidroenergjetike, si dhe sistemit kombëtar të kullimit dhe ujitjes.

Kjo punĂ« e specializuar dhe nĂ« ekipe tĂ« organizuara, sipas eksperiencave mĂ« tĂ« mira tĂ« kohĂ«s, çoi nĂ« sistemimin e zonave problematike pĂ«r pĂ«rmbytjet, si zona e kĂ«netĂ«s sĂ« DurrĂ«sit dhe KaravastasĂ«, zona e NĂ«nshkodrĂ«s, si dhe shumĂ« zona tĂ« tjera kĂ«netore. Pas asaj situate pĂ«rmbytjesh tĂ« viteve 1962–1963 ka pasur edhe vite tĂ« tjera me prurje dhe reshje tĂ« mĂ«dha, por masat qĂ« u morĂ«n e ulĂ«n ndjeshĂ«m ndikimin.

Duhet theksuar se vetĂ«m nĂ« vitet ’60–’90 janĂ« ndĂ«rtuar rreth 95 pĂ«r qind e digave, duke pĂ«rfshirĂ« kĂ«tu edhe sistemet e kullimit, ujitjes dhe kanalet bujqĂ«sore. ËshtĂ« njĂ« kompleks i tĂ«rĂ« qĂ« duhet mirĂ«mbajtur dhe monitoruar me kujdes.

Bazuar në këtë përvojë, por edhe në eksperiencat e vendeve europiane, një ndër masat kryesore afatgjatë që duhet të merren janë forcimi i institucioneve teknike dhe një riorganizim i tyre, duke rregulluar dhe përcaktuar qartë detyrat e secilit, si dhe mënyrat e bashkëpunimit ndërmjet tyre.

Minimizimi i pasojave që shohim sot mund të arrihet vetëm duke pasur një organizim institucional të koordinuar dhe me detyra të qarta. Ministritë mund të bëjnë politikat, ndërsa zinxhiri i institucioneve teknike duhet të kryejë studime, të hartojë programe afatgjata dhe projekte konkrete në këtë fushë.

 

Si e kanë të rregulluar vendet e tjera aspektin e rritjes së sigurisë së digave dhe për të minimizuar pasojat që mund të vijë nga prurjet e mëdha?

Europa, ku ne synojmë të shkojmë, ka autoritete dhe agjenci të dedikuara për sigurinë e digave, me ekspertë me kohë të plotë. Italia, për shembull, me 600 diga të mëdha, ka një Autoritet pranë Ministrisë së Infrastrukturës me afro 120 specialistë që ushtrojnë kontrollin e shtetit në digat ekzistuese dhe miratojnë projektet e reja në këtë fushë, pavarësisht pronësisë private që kanë këto diga.

Në Zvicër, me afro 220 diga të mëdha, ka një autoritet të sigurisë së digave me afro 20 ekspertë të fushës që kryejnë të njëjtën funksion si në Itali apo Francë. I njëjti organizim është edhe në afro 15 shtete europiane që kanë diga të mëdha. Në Shqipëri, me 350 diga të mëdha, mungon një institucion i tillë ekzekutues.

 

Si është e copëzuar përgjegjësia sot sa u takon institucioneve kontrolluese dhe monitoruese?

Sot në Shqipëri, sipas legjislacionit në fuqi, duhet të funksionojë Komiteti Kombëtar i Digave të Mëdha (KKDM), i cili është një organ shtetëror i Këshillit të Ministrave që ushtron kontrollin për sigurinë e digave në vendin tonë.

Ky Komitet funksionon në formën e një bordi teknik me kohë të pjesshme dhe me anëtarë përfaqësues të disa ministrive kryesore. Funksionimi i KKDM mbështetet në një ligj të fortë që përcakton shumë detyra për këtë institucion, pa marrë parasysh mënyrën e funksionimit të tij.

Ndër këto detyra përfshihen edhe kontrolli vjetor, 5-vjeçar dhe 10-vjeçar i 350 digave të mëdha, edhe miratimi i projekteve për digat e reja dhe për rehabilitimin e digave ekzistuese, edhe komunikimi i vazhdueshëm me 65 shfrytëzuesit e digave, edhe raportimet për Këshillin e Ministrave, si dhe përfaqësimi i Shqipërisë në ICOLD dhe në institucionet ndërkombëtare në sektorin e digave.

Duhet thënë se, me gjithë këto detyra të shumta të rëndësishme në sektorin e digave, aktualisht KKDM nuk po funksionon prej më se 5 muajsh për shkak të mosemërimit të Kryetarit dhe nënkryetarit të këtij Komiteti, si dhe të anëtarëve të Këshillit teknik pranë KKDM.

Sipas ligjit në fuqi, KKDM duhet të mbështetet nga një Inspektorat teknik nën varësinë e Ministrisë së Infrastrukturës dhe Energjisë, por që aktualisht ky Inspektorat përbëhet vetëm nga një person, në një kohë që grupi i inspektimit në terren duhet të jetë të paktën 3 persona.

Sipas eksperiencave të vendeve europiane të përmendura më sipër, mendoj se është e nevojshme krijimi i një Autoriteti apo agjencie ekzekutive për kontrollin shtetëror të digave, dambave dhe argjinaturave.

Kjo agjenci duhet të ketë në përbërje të saj një ekip prej jo më pak se 20 inxhinierësh hidroteknikë, ndërtimi, gjeodet, gjeologë dhe gjeoteknikë.

Ky Autoritet duhet të ushtrojë kontroll të vazhdueshëm të gjendjes dhe monitorimit të digave ekzistuese, të kontrollojë dhe miratojë projektet për digat e reja dhe projektet për rehabilitimin e digave ekzistuese, si dhe të gjitha kërkesat e përcaktuara në ligjin për sigurinë e digave.

Ky autoritet mund të jetë nën Ministrinë e Infrastrukturës dhe Energjisë ose nën varësinë e një agjencie të Këshillit të Ministrave, por duhet të ketë kompetenca të qarta kontrolli dhe detyra konkrete, si dhe të mbështetet me masat përkatëse ndëshkuese për subjektet që nuk zbatojnë kërkesat e ligjit.

Duhet theksuar se monitorimi i digave nga pushtetet lokale është shumë i mangët dhe me mungesa të theksuara të kapaciteteve teknike, njerëzore dhe të sistemeve të monitorimit.

 

Cilët janë kriteret kur vlerësojmë riskun e një dige të ujitjes?

Vlerësimi i digave, përfshirë edhe digat e ujitjes, bazohet në katër kritere kryesore të riskut: lartësia e digës, volumi i ujit e rezervuarin e krijuar nga diga, numri i njerëzve të rrezikuar për humbje jete në zonën poshtë digës, vlera e dëmeve që mund të shkaktohen nga shkatërrimi i digës.

Komiteti Kombëtar i Digave të Mëdha ka realizuar një studim vitin e kaluar, sipas të cilit 50 diga rezultojnë me risk të lartë dhe 100 me risk të moderuar.

Në total, për 150 diga ka risk për njerëzit që ndodhen në zonat urbane poshtë këtyre digave.

Në këto diga dhe zonat urbane poshtë tyre është e domosdoshme instalimi i sistemeve të alarmit për të pasur njoftim në kohë reale për rritjen e nivelit të ujit mbi nivelin e lejuar dhe deri te njoftimi për rastin e dëmtimit apo prishjes së mundshme të digës.

Në këtë drejtim, theksojmë se problemi i mungesës së këtyre sistemeve ekziston te digat e ujitjes dhe digat furnizimit me ujë të pijshëm, ndërsa digat që përdoren për prodhim hidroenergjetik janë relativisht të monitoruara.

Digat e ujitjes që shfrytëzohen dhe janë nën administrimin e pushtetit vendor kanë më shumë probleme në drejtim të mirëmbajtjes dhe monitorimit të tyre për shkak të mungesës së kapaciteteve teknike, njerëzore dhe financiare.

Të njëjtat probleme janë edhe në 7 digat e mëdha dhe rezervuarë që shfrytëzohen nga 4 bordet e ujitjes dhe kullimit nën varësinë e Ministrisë së Bujqësisë, të cilat nuk monitorohen dhe nuk kanë sisteme alarmi.

 

 

Si mund të nxiten kapacitetet njerëzore, pasi shumë sektorë po hasin probleme sa u takon profesionistëve?

ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« kapacitetet njerĂ«zore pĂ«r kontrollin dhe monitorimin e digave dhe tĂ« rezervuarĂ«ve tĂ« ujitjes nĂ« pĂ«rgjithĂ«si mungojnĂ«.

Që nga viti 2015, kur u bë kalimi i shfrytëzimit dhe administrimit të digave të ujitjes te pushteti lokal, nuk është organizuar asnjë trajnim i specialistëve dhe punonjësve që monitorojnë digat në lidhje me kërkesat ligjore për sigurinë e digave, monitorimin e sigurisë së tyre përmes instrumenteve, zbatimin e planeve të gatishmërisë në rastet e emergjencave civile, etj.

Rritja e këtyre kapaciteteve, mendoj se duhet adresuar në dy drejtime. Së pari, duhet të nxitet formimi i inxhinierëve hidroteknikë në universitete. Së dyti, është e domosdoshme të kryhen trajnime për specialistët e monitorimit të digave.

Duke pasur parasysh se rreth 95% e digave janë në varësi të pushtetit vendor, të cilët nuk kanë specialistë apo inxhinierë të kësaj fushe dhe nuk kanë kryer trajnime për monitorimin e digave, mendoj se është e domosdoshme të ketë inxhinierë të trajnuar për digat në çdo bashki që ka nën administrim diga.

Këto trajnime mund të realizohen me periudha të shkurtra nga ekspertë të fushës, nga Ministria e Bujqësisë ose universitetet.

 

ÇfarĂ« mund tĂ« bĂ«het nĂ« lidhje me aspektet institucionale, strategjitĂ« dhe investimet pĂ«r tĂ« minimizuar dĂ«met?

Ne kemi shumë institucione dhe dokumentacion shkresor, por ato nuk përbëjnë një sistem të plotë të integruar dhe funksional. Dokumente shkresore, udhëzime, vendime apo plane afatgjata për shfrytëzimin dhe kontrollin e digave janë hartuar me shumicë, por problemi kryesor mbetet zbatimi në terren i këtyre udhëzimeve dhe vendimeve.

Si shembull mund të përmenden planet e gatishmërisë në rastet e emergjencave civile apo planet e menaxhimit të baseneve ujore të lumenjve kryesorë të vendit tonë, të cilat janë mjaft të rëndësishme dhe të domosdoshme, por për vetë kompleksitetin e zbatimit të tyre dhe kushtet aktuale kanë hasur në shumë probleme të zbatimit të tyre.

Siç u përmend më sipër, një çështje mjaft e rëndësishme që duhet të marrë vëmendjen e duhur është kryerja e një reforme të plotë institucionale, organizative dhe ligjore në sektorin e sigurisë dhe monitorimit të digave sipas eksperiencave të vendeve europiane.

Përpara se të shkohet drejt investimeve apo strategjive përkatëse në sektor, duhet të bëhet një evidentim i situatës dhe problematikave të sektorit. Sipas një studimi të mbështetur nga KKDM rezulton se afro 10% e digave të mëdha janë jashtë funksionit për arsye të ndryshme.

Ka më se 4 vjet që është kërkuar të bëhet një evidentim i plotë i problematikave dhe masave që duhet të merren për sigurinë e 400 digave të ujitjes, por ende nuk ka filluar ky proces.

Një problem tjetër që ende nuk ka gjetur zgjidhje është mungesa e Kadastrës së Ujit. Plotësimi i kësaj kadastre me bazën e të dhënave për sipërfaqet ujore dhe volumin e ujit në 650 rezervuarë është një urgjencë që duhet të fillojë sa më shpejt.

Akoma edhe sot, nuk janë regjistruar dhe matur sipërfaqet ujore të rezervuarëve të krijuar nga digat e ujitjes.

Kjo detyrë duhet të realizohet nga pushteti lokal që i ka në shfrytëzim dhe administrim këto diga. Në bashkëpunim me pushtetet lokale, Agjencia e Menaxhimit të Ujërave duhet të fillojë plotësimin e Kadastrës së Ujit për rezervuarët artificialë në bazë të programit dhe projektit të nisur që prej më se 5 vitesh.

Plotësimi i kësaj kadastre ujore është mjaft i rëndësishëm për menaxhimin real të këtyre rezervave ujore të krijuara, si dhe për zbatimin e planeve të menaxhimit të burimeve ujore, mjaft të rëndësishme në sektorin e bujqësisë, energjisë, urbanizimit dhe mbrojtjes nga përmbytjet.

Investimi nĂ« kĂ«tĂ« sektor, mendoj se duhet tĂ« fillojĂ« tek “truri”, pra tek ekspertiza, evidentimi profesional i problematikave dhe gjendjes aktuale pĂ«rmes njĂ« monitorimi bashkĂ«kohor, dhe mĂ« pas tek investimet fizike.

Në vendin tonë, një ndër problemet është neglizhenca e institucioneve ndaj monitorimit të duhur në sektorin e digave dhe mungesa e zbatimit të programeve dhe planeve të përgatitura nga specialistët.

Prioritet është riorganizimi i institucioneve ekzistuese që lidhen me këtë fushë. Më pas, në bazë të studimeve dhe konsulencave të duhura, duhet të planifikohen investimet. Informacioni i saktë është baza për investime të drejta dhe efikase.

 

Lexoni edhe:

Shqipëria nën ujë; Alarm për zgjimin e institucioneve

The post “Digat e energjisĂ« nuk janĂ« shkaku i pĂ«rmbytjeve, ndikojnĂ« pozitivisht” appeared first on Revista Monitor.

↗

AMF: Sigurimi i detyrueshëm ka konkurrencë, por vlerësimi final i takon autoritetit përkatës

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Prononcim i Autoritetit tĂ« MbikĂ«qyrjes Financiare pĂ«r “Monitor”

 

Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare (AMF) vlerëson se tregjet e produkteve të sigurimit të detyrueshëm motorik shfaqin një nivel të pranueshëm të funksionimit të konkurrencës.

NĂ« njĂ« prononcim pĂ«r “Monitor”, AMF-ja vlerĂ«son se funksioni i konkurrencĂ«s pĂ«r produktet TPL duhet kuptuar edhe nĂ« kontekstin e karakteristikave strukturore tĂ« kĂ«tyre produkteve tĂ« rregulluara.

Sipas AMF-së, nga perspektiva mbikëqyrëse, pavarësisht standardizimit të produktit dhe natyrës së detyrueshme të sigurimit motorik, presioni konkurrues midis shoqërive ekziston dhe manifestohet.

Megjithatë, AMF-ja thekson se vlerësimi përfundimtar mbi ekzistencën ose jo të problematikave të konkurrencës dhe mbi sjelljet potencialisht antikonkurruese mbetet në kompetencën ekskluzive të Autoritetit të Konkurrencës, në përputhje me kuadrin ligjor përkatës.

Gjatë vitit 2025, Komisioni i Kuvendit për Financat, Punësimin dhe Ekonominë shprehu në projektrezolutën për aktivitetin e AMF-së shqetësime serioze për funksionimin e konkurrencës në tregjet e produkteve të sigurimit të detyrueshëm motorik.

Megjithatë, projektrezoluta nuk u votua në seancë plenare dhe deputetë të Komisionit kanë aluduar se kjo mund të ketë ndodhur për shkak të lobimit nga kompanitë e sigurimit.

 

Si e vlerësoni ecurinë e tregjeve nën mbikëqyrjen e Autoritetit të Mbikëqyrjes Financiare gjatë vitit 2025?

Viti 2025 për tregjet financiare nën mbikëqyrjen e Autoritetit ka pasur zhvillime dhe progres të vazhdueshëm në drejtim të forcimit të stabilitetit financiar, përafrimit të mëtejshëm të kuadrit ligjor dhe rregullator me legjislacionin e BE-së, përmirësimit të transparencës, dhe zhvillimit të mëtejshëm të tyre.

Këto tregje kanë ndjekur një tendencë rritjeje të qëndrueshme. Në 30.09.2025, volumi i aktiveve të fondeve të investimit përbëjnë 47% të totalit, ndërsa volumi i aktiveve të tregut të sigurimeve dhe pensioneve përbëjnë përkatësisht 43% dhe 14%.

Në tërësi, tregu i sigurimeve u paraqit i qëndrueshëm në terma të treguesve kryesorë të shëndetit financiar, me tregues të mirë likuiditeti, të aftësisë paguese, si dhe të mbulimit me provigjone teknike.

Edhe gjatë vitit 2025, janë përdorur testet e paralajmërimit të hershëm (Early Warning Test), për shoqëritë e sigurimit të Jo-Jetës, si pjesë e mbikëqyrjes me bazë rreziku.

Të ardhurat nga primet e shkruara bruto të sigurimit për periudhën janar-shtator 2025 arritën në vlerën 20,188 milionë lekë, ose 10.4% më shumë se në janar-shtator 2024. Gjatë kësaj periudhe, numri i kontratave të sigurimit të lidhura arriti në 1,249,988, me një rritje prej 6.16%, krahasuar me të njëjtën periudhë të një viti më parë.

Tregu mbetet i orientuar te sigurimet e Jo-Jetës, ku primet e shkruara bruto të sigurimit të detyrueshëm zënë 67% të totalit të tregut. Gjatë periudhës janar-shtator 2025, dëmet e paguara bruto në tregun e sigurimeve, janë të përafërta me ato të periudhës janar-shtator 2024, duke arritur në rreth 6,181 milionë lekë.

Autoriteti, monitoron me frekuencë periodike edhe mjaftueshmërinë e provigjoneve teknike, të cilat për 9-mujorin 2025 shënuan  rritje me rreth 1.42 miliardë lekë, ose 5.1%, krahasuar me fundvitin 2024.

Në tregun e Sipërmarrjeve të Investimeve Kolektive, për 9-mujorin e vitit 2025 kanë kryer aktivitet 13 fonde investimi me ofertë publike nga të cilët një është fond furnizues.

Në 30.06.2025, në tregun e SIK është miratuar nga Autoriteti edhe një fond investimi me pjesëmarrje të hapur me ofertë publike, i cili ka filluar aktivitetin në 16 Tetor 2025. Rritja e numrit të fondeve jep mundësi të shtuara investimi për qytetarët shqiptarë.

Për 9-mujorin e vitit 2025, totali i aktiveve neto të fondeve të investimit me pjesëmarrje të hapur me ofertë publike është në vlerën rreth 61.99 miliardë lekë, me një rritje me 6.62 miliardë lekë ose 11.96%, krahasuar me fundvitin 2024. Numri i investitorëve në tregun e SIK me pjesëmarrje të hapur me ofertë publike është rritur, duke arritur në 41,679 anëtarë.

Treguesit për tregun e pensioneve private ndër vite kanë pasur një rritje të vazhdueshme, si për aktivet neto, kontributet, investimet, kthyeshmërinë nga investimi me bazë vjetore, si dhe të numrit të anëtarëve.

Edhe gjatë vitit 2025, këta tregues kanë pasur rritje të qëndrueshme, si në numrin e anëtarëve ashtu edhe në vlerën e aktiveve nën administrim. Gjatë vitit 2025 ka filluar aktivitetin në këtë treg një fond i ri i pensionit privat, duke arritur në shtatë numri i fondeve që kryejnë aktivitet në këtë treg.

Totali i aktiveve neto të tregut të fondeve të pensionit privat në 30.09.2025 arriti në 9.27 miliardë lekë, duke shënuar rritje prej 14.35% krahasuar me fundvitin 2024. Për këtë periudhë, tregu i fondeve të pensionit privat numëron 48,193 anëtarë.

Tregu i kapitaleve, edhe gjatë vitit 2025, vlerësohet të jetë në një fazë zhvillimi gradual, konkret dhe pozitiv, që tregojnë rritje të përdorimit të instrumenteve të tregut të kapitaleve dhe krijimin e themeleve të qëndrueshme për zhvillim afatmesëm.

Një nga zhvillimet më të dukshme lidhet me tregun e titujve të borxhit korporativ, ku aktiviteti, veçanërisht përmes ofertave private, ka shënuar rritje të vazhdueshme. Stoku i obligacioneve të emetuara me ofertë private, deri më 30.09.2025, ka arritur në rreth 34.6 miliardë lekë, duke reflektuar një rritje prej rreth 22% krahasuar me fundin e vitit 2024.

Kjo prirje pasqyron interesin në rritje të emetuesve, kryesisht bankave, për përdorimin e tregut të kapitaleve, si burim alternativ financimi, në përputhje me kërkesat rregullatore.

Autoriteti ka qenë i fokusuar në mbrojtjen e investitorëve dhe përafrimin e kuadrit ligjor me standardet e Bashkimit Europian, përfshirë finalizimin e projektligjeve për shoqëritë e listuara dhe emetuesit me ofertë publike, duke pasur mbështetjen edhe nga partnerë ndërkombëtarë.

 

Si funksionoi aplikimi i primeve të diferencuar për sigurimin e detyrueshëm TPL të automjeteve gjatë këtij viti dhe si e ndikoi tregun e produktit?

MĂ« 1 janar 2025, hyri nĂ« fuqi rregullorja nr. 156, datĂ« 19.09.2024, “PĂ«r pĂ«rcaktimin e faktorĂ«ve tĂ« riskut qĂ« pĂ«rfshihen nĂ« pĂ«rllogaritjen e primit pĂ«r produktet e sigurimit tĂ« detyrueshĂ«m nĂ« sektorin e transportit”.

Kjo rregullore ka në fokus profilizimin e TPL-së së brendshme për kategorinë e autoveturave dhe synon krijimin e një sistemi tarifimi bazuar në profilin e riskut që mbart çdo i siguruar.

Në zbatim të rregullores, primet e aplikuara gjatë 2025, kanë qenë të diferencuara, duke reflektuar karakteristikat individuale të secilit të siguruar, ku të siguruarit me risk më të ulët përfituan prime më të ulëta, ndërsa ata me risk më të lartë paguan prime më të larta, në përputhje me ekspozimin e tyre ndaj riskut.

Në funksion të rritjes së transparencës, mbrojtjes së konsumatorit dhe përmbushjes së kërkesave rregullatore, të gjitha shoqëritë e sigurimit kanë zhvilluar dhe publikuar në faqet zyrtare online mjete (Tool-s) për përllogaritjen e primit të sigurimit.

Nëpërmjet këtyre mjeteve, konsumatorët mund të informohen duke përllogaritur në mënyrë të pavarur primin e sigurimit që i korrespondon profilit të tyre të riskut.

 

Për vitin 2026, në llogaritjen e primeve të sigurimit TPL do të përfshihet edhe faktori i dëmeve (Bonus-Malus). A janë gati të gjitha palët e përfshira për zbatimin e këtij faktori dhe çfarë efektesh prisni nga aplikimi i tij?

Përfshirja e faktorëve të riskut në llogaritjen e primeve të sigurimit TPL është një zhvillim i rëndësishëm për tregun e sigurimeve në vend.

Rregullorja e miratuar nga Autoriteti synon nxitje për kujdes të shtuar nga drejtuesit e mjeteve, duke minimizuar rrezikun e aksidenteve, si dhe inkurajim për përdorimin e mjeteve më të reja, më të vogla e të përshtatshme për kushtet rrugore në Shqipëri, duke kontribuar kështu edhe në mbrojtjen e ambientit.

Duke filluar nga 1 janari 2026, ka nisur të zbatohet dhe të japë efektet në tarifimin e TPL-së së brendshme edhe faktori i riskut i lidhur me historikun e dëmeve. Zbatimi i këtij faktori pritet të ketë efekt pozitiv për pjesën më të madhe të të siguruarve, të cilët nuk kanë shkaktuar dëme gjatë vitit 2025.

Në vitin 2025 janë zhvilluar takime teknike në lidhje me aplikimin e mundshëm të të gjithë faktorëve të riskut të përcaktuar në rregullore. Autoriteti si dhe shoqëritë e sigurimit kanë përshtatur sistemet e informacionit për të bërë të mundur zbatimin e plotë të rregullores.

 

Tregjet e produkteve dhe shërbimeve financiare po bëhen gjithnjë e më të digjitalizuara. Si e vlerësoni shkallën e digjitalizimit në tregjet e mbikëqyrura prej AMF-së dhe çfarë risish prisni në këtë drejtim gjatë vitit 2026?

Transformimi digjital është një tjetër prioritet i Autoritetit i lidhur ngushtë me zhvillimin e tregjeve nën mbikëqyrje. Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare grumbullon dhe administron të dhëna për të gjitha tregjet nën mbikëqyrje, nëpërmjet sistemeve të dedikuara të raportimit financiar.

Kjo ka rritur ndjeshëm kapacitetet analitike të Autoritetit, duke mundësuar një vlerësim më të saktë të riskut, si dhe një mbikëqyrje më proaktive dhe të vazhdueshme të subjekteve të licencuara.

Në tregun e sigurimeve, ka nisur ofrimi i disa produkteve përmes kanaleve online. Ky ndryshim po rrit aksesin, veçanërisht për përdoruesit më të rinj dhe ata me njohuri teknologjike. Aktualisht, një nga bankat tregtare ofron një platformë digjitale që integron sigurimet motorike, të pronës, të udhëtimit dhe shëndetësore direkt brenda aplikacionit të saj mobile.

Gjithashtu, nĂ« kuadrin e nismave nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ« vlen tĂ« pĂ«rmendim lançimin nĂ« vitin 2025 tĂ« njĂ« platforme ndĂ«rmjetĂ«simi sigurimesh plotĂ«sisht digjitale nga njĂ« kompani Fintech, bazuar nĂ« modelin modern tĂ« shpĂ«rndarjes “Affinity Solution”.

Nga eksperienca e vendeve me tregje të zhvilluara, përdorimi i Inteligjencës Artificiale për analizat e të dhënave nga këto platforma mundëson ofrimin e çmimeve dhe mbulime të personalizuara, duke e bërë sigurimin më të përballueshëm.

Qëllimi ynë është të mbështesim ekosistemin digjital të sigurimeve, ku konsumatorët mund të kenë akses të lehtë në informacion, të krahasojnë produktet, tërësisht online.

Në tregun e kapitaleve, një pjesë e subjekteve që ofrojnë shërbime investimi në tituj kanë zhvilluar aplikacione, përmes të cilave investitorët individualë mund të blejnë tituj, kryesisht tituj qeveritarë.

Ky zhvillim kontribuon në uljen e barrierave të aksesit dhe në lehtësimin e pjesëmarrjes së investitorëve, duke e afruar tregun e kapitaleve më pranë publikut të gjerë.

Gjithashtu, Autoriteti ka Qendrën e Informacionit, e cila menaxhon Regjistrin Elektronik Online të Shitjeve dhe Regjistrin Elektronik të Dëmeve.

Regjistri Elektronik Online i Shitjeve ka standardizuar dhe digjitalizuar plotësisht procesin e raportimit në kohë reale të policave të sigurimit të detyrueshëm, për të forcuar mbrojtjen ndaj konsumatorit.

Regjistri Elektronik i Dëmeve furnizohet nga shoqëritë e sigurimit me të gjitha të dhënat për dëmet që rrjedhin nga sigurimi i përgjegjësisë së pronarit ose përdoruesit të mjetit motorik, për dëme shkaktuar palëve të treta nga përdorimi i këtij mjeti.

Në këtë regjistër është digjitalizuar cikli i plotë i trajtimit të dëmit, nga momenti i hapjes së dosjes deri në përfundim të trajtimit të pagesës, duke mundësuar edhe gjurmimin në kohë reale nga konsumatori përmes një kodi unik, ndjekjen e afateve ligjore dhe ndërtimin e historikut të dëmeve si bazë për analizën e riskut.

Këto dy sisteme kanë kontribuar ndjeshëm në eliminimin e informalitetit, rritjen e transparencës dhe forcimin e mbrojtjes së konsumatorit.

Gjithashtu, Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare, përmes portalit qeveritar e-Albania, ofron shërbimet online për verifikimin e policave të sigurimit të detyrueshëm motorik dhe historikun e mbulimit në sigurim.

NĂ« planin e pĂ«rafrimit me acquis tĂ« BE-sĂ«, lidhur me Kapitullin 9 “ShĂ«rbimet Financiare”, ku AMF Ă«shtĂ« institucion lider i negociatave, gjatĂ« vitit 2026 pritet tĂ« hyjnĂ« nĂ« fuqi dy akte shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« funksion tĂ« financave digjitale: Projektrregullorja “PĂ«r qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« operacionale digjitale nĂ« subjektet e licencuara nga AMF” dhe projektligji “PĂ«r tregjet e kripto-aseteve” (i publikuar pĂ«r konsultim publik mĂ« 27 nĂ«ntor 2025).

Projektligji “PĂ«r tregjet e kripto-aseteve” synon tĂ« rregullojĂ« subjektet dhe veprimtaritĂ« qĂ« lidhen me emetimin e kripto-aseteve dhe tokenave tĂ« parasĂ« elektronike, si dhe aktivitetet ndĂ«rmjetĂ«suese.

Kërkesat për këto subjekte përfshijnë kërkesa për kapital, rregulla të qeverisjes korporative, menaxhim të konfliktit të interesit, politika dhe procedura për sigurinë kibernetike dhe operacionale, masa për mbrojtjen e konsumatorit dhe parandalimin e abuzimit me tregun, si dhe zbatim të politikave kundër pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit.

Kripto-asetet, si produkte të mbështetura në teknologjinë e regjistrave të shpërndarë, mbartin potencial për përfitime të prekshme duke lehtësuar proceset e grumbullimit të kapitalit dhe duke mundësuar akses më gjithëpërfshirës në financim për Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme, si dhe ofron mundësi për pagesa ndërkufitare më të lira e më të shpejta, falë reduktimit të ndërmjetësve.

Paketa legjislative dhe rregulluese, e cila pritet të hyjë në fuqi gjatë vitit 2026, e çon digjitalizimin e tregjeve të mbikëqyra nga AMF në një fazë më të pjekur, ku produktet dhe shërbimet inovative ecin paralel me standarde të larta sigurie dhe transparence, duke i bërë tregjet financiare  më moderne, më konkurruese dhe më të besueshme  për investitorët dhe konsumatorët.

 

Komisioni i Kuvendit për Financat, Punësimin dhe Ekonominë ka shprehur në projektrezolutën për aktivitetin e AMF-së shqetësime serioze për funksionimin e konkurrencës në tregjet e produkteve të sigurimit të detyrueshëm motorik. Në këndvështrimin tuaj, a ekzistojnë problematika të konkurrencës në këto tregje dhe nëse po, si mund të adresohen ato?

Bazuar në analizat e vazhdueshme të tregut dhe praktikën mbikëqyrëse të Autoritetit të Mbikëqyrjes Financiare, konstatohet se tregjet e produkteve të sigurimit të detyrueshëm motorik, në vlerësim të përgjithshëm, paraqiten në një nivel të pranueshëm funksionimi të konkurrencës, brenda karakteristikave strukturore të këtyre produkteve të rregulluara.

Nga perspektiva mbikëqyrëse, ky zhvillim sugjeron se, pavarësisht standardizimit të produktit dhe natyrës së detyrueshme të sigurimit motorik, presioni konkurrues midis shoqërive ekziston dhe manifestohet.

Njëkohësisht, duhet theksuar se vlerësimi përfundimtar mbi ekzistencën ose jo të problematikave të konkurrencës dhe mbi sjelljet potencialisht antikonkurruese mbetet në kompetencën ekskluzive të Autoritetit të Konkurrencës, në përputhje me kuadrin ligjor përkatës.

 

Gjatë vitit 2026, pritet një rishikim i sistemit të pensioneve. Mendoni se kjo reformë duhet të përfshijë ngritjen e një kolone të dytë të pensioneve ose të nxisë më tej zhvillimin e kolonës së tretë të tyre?

Skema e pensioneve përbën një nga shtyllat themelore të qëndrueshmërisë sociale të vendit dhe, si e tillë, kërkon një qasje të integruar dhe afatgjatë. Në praktikën ndërkombëtare, sistemi i pensioneve strukturohet mbi tre kolona, të cilat plotësojnë dhe balancojnë njëra-tjetrën.

  • Kolona e parĂ«, publike dhe e detyrueshme, siguron njĂ« nivel bazĂ« mbrojtjeje sociale.
  • Kolona e dytĂ«, me karakter profesional dhe tĂ« detyrueshĂ«m plotĂ«sues, shĂ«rben pĂ«r tĂ« pĂ«rforcuar pĂ«rfitimet e kolonĂ«s sĂ« parĂ« dhe administrohet nga shteti ose nga shoqĂ«ri administruese tĂ« licencuara.
  • Kolona e tretĂ«, skema e fondeve tĂ« pensioneve private e rregulluar me Ligjin nr. 76/2023 “PĂ«r fondet e pensionit privat”, Ă«shtĂ« njĂ« skemĂ« private, qĂ« mundĂ«son rritjen e tĂ« ardhurave nĂ« moshĂ«n e pensionit pĂ«rmes kursimeve individuale afatgjata.

Kjo strukturë kontribuon në mirëqenien sociale të shoqërisë duke kombinuar sektorin publik,  privat, punëdhënësit dhe individët, si dhe në uljen e presionit mbi financat publike në afatgjatë. Autoriteti mbështet çdo nismë ligjore dhe institucionale që i shërben zhvillimit të qëndrueshëm, gjithëpërfshirës dhe afatgjatë të skemës së pensioneve, duke garantuar mbrojtjen e interesave të kontribuuesve dhe përfituesve, si dhe stabilitetin e sistemit financiar.

Zhvillimi i mëtejshëm i kolonës së tretë mbetet objektiv strategjik i Autoritetit, me qëllim nxitjen e incentivave të ndryshme për rritjen e numrit të anëtarëve në fondet e pensioneve private.

 

Cilat janë pritshmëritë tuaja kryesore për ecurinë e tregjeve nën mbikëqyrjen e AMF-së gjatë vitit 2026 dhe cilat besoni se do të jenë sfidat kryesore për këto tregje?

Për vitin 2026, pritshmëria është që tregjet nën mbikëqyrjen e Autoritetit të Mbikëqyrjes Financiare të ruajnë tendencën pozitive të rritjes, mbështetur nga tregues të qëndrueshëm të shëndetit financiar dhe forcimi i infrastrukturës rregullatore dhe mbikëqyrëse.

Qëllimi përfundimtar mbetet krijimi i tregjeve financiare më të forta, më transparente dhe më të integruara me standardet europiane, në funksion të zhvillimit afatgjatë të ekonomisë së vendit.

Një tjetër pritshmëri e rëndësishme për vitin 2026 është zhvillimi i mëtejshëm i tregjeve nën mbikëqyrjen e AMF-së, përfshirë tregun e kapitaleve, sigurimeve, fondet e pensioneve dhe fondet e investimit.

Për sa i përket tregut të sigurimeve, vijimi i përgatitjeve për zbatimin e Solvency II, do të thotë kalim nga një mbikëqyrje formale, e bazuar kryesisht në rregulla fikse, në një mbikëqyrje të bazuar në rrezik, që vlerëson realisht aftësinë financiare, qeverisjen dhe menaxhimin e rreziqeve të shoqërive të sigurimit.

Nën këtë regjim, përmirësimi i cilësisë së raportimit financiar dhe diversifikimi gradual i produkteve të sigurimit pritet të kontribuojnë në rritjen e qëndrueshmërisë së tregut.

Vijimi i zbatimit të planeve të veprimit për zhvillimin e tregut të kapitaleve lidhet drejtpërdrejt me arritjen e objektivave për rritjen graduale të aktivitetit, zgjerimin e pjesëmarrjes, forcimin e rolit të investitorëve institucionalë dhe krijimin e një tregu më funksional dhe më të besueshëm.

Në këtë proces, forcimi i marrëdhënieve dhe bashkëpunimit ndërmjet autoriteteve publike, aktorëve të tregut dhe pjesëmarrësve të tregut mbetet thelbësor.

Në tregun e sipërmarrjeve të investimeve kolektive dhe të fondeve të pensionit privat pritet të vijojë tendenca pozitive e zhvillimit, si në terma të rritjes së vlerës neto të aseteve, ashtu edhe të numrit të anëtarëve në këto skema, duke kontribuar drejtpërdrejt në zhvillimin e tregut financiar dhe të ekonomisë në tërësi.

Mbrojtja e konsumatorit dhe edukimi financiar do të mbeten pritshmëri thelbësore për vitin 2026. Forcimi i mekanizmave të trajtimit të ankesave, rritja e transparencës së produkteve financiare dhe avancimi i nismave për edukimin financiar pritet të përmirësojnë ndërveprimin e qytetarëve me tregjet financiare.

Sfida kryesore pĂ«r vitin 2026 lidhet drejtpĂ«rdrejt me procesin e integrimit europian, ku Autoriteti ka njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, veçanĂ«risht si kryesues i Kapitullit 9 “ShĂ«rbimet Financiare”, por edhe pĂ«rmes kontributeve nĂ« kapituj tĂ« tjerĂ« qĂ« prekin funksionimin e tregjeve financiare.

ritshmëria është avancimi i ndjeshëm në përafrimin e kuadrit ligjor dhe rregullator me acquis të Bashkimit Europian. Megjithatë, sfida më e madhe nuk qëndron vetëm në miratimin formal të legjislacionit, por në përshtatjen e tij me kushtet konkrete, madhësinë dhe nivelin e zhvillimit të tregut vendas, si dhe në zbatimin efektiv në praktikë, një proces që kërkon kohë, kapacitete dhe angazhim të qëndrueshëm.

Në këtë kuadër, digjitalizimi dhe mbështetja e zgjidhjeve fintech në shërbimet financiare përbëjnë prioritete strategjike që njëkohësisht përkthehen në pritshmëri dhe sfida.

Digjitalizimi i proceseve mbikëqyrëse, rritja e transparencës dhe përdorimi i teknologjisë për përmirësimin e raportimit dhe analizës së riskut pritet të rrisin eficiencën e mbikëqyrjes dhe aksesin në financim, ndërkohë që kërkojnë një qasje të balancuar rregullatore për menaxhimin e risqeve teknologjike dhe forcimin e sigurisë kibernetike.

Një tjetër drejtim me rëndësi është krijimi i infrastrukturës që mbështet financimin e gjelbër, përfshirë zhvillimin e tregut të obligacioneve të gjelbra.

Në këtë kontekst, bashkëpunimi ndërinstitucional për hartimin dhe zbatimin e taksonomisë, si një sistem klasifikimi për investime të qëndrueshme në përputhje me standardet europiane, është një element kyç për orientimin e kapitalit drejt projekteve me ndikim pozitiv mjedisor dhe klimatik.

Bashkëpunimi rajonal përbën një katalizator të rëndësishëm për zhvillimin e tregjeve financiare si alternativë financimi për ekonominë, veçanërisht në vende me tregje ende në fazë zhvillimi.

Përfshirja e Shqipërisë dhe e vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor në nisma rajonale bashkëpunimi është veçanërisht e dobishme në këtë fazë të harmonizimit të kuadrit ligjor dhe rregullator me acquis të Bashkimit Europian.

Gjithashtu, thellimi i bashkëpunimit me partnerë ndërkombëtarë dhe autoritete homologe, përmes shkëmbimit të praktikave më të mira, përbën një shtyllë të rëndësishme për implementimin e duhur të standardeve europiane.

Ky bashkëpunim kontribuon drejtpërdrejt në modernizimin e metodologjive mbikëqyrëse, forcimin e mbikëqyrjes së bazuar në rrezik dhe rritjen e gatishmërisë institucionale për të përballuar në mënyrë efektive sfidat e tregjeve të zhvilluara financiare.

Në tërësi, pritshmëria për vitin 2026 është një ecuri e qëndrueshme dhe progresive e tregjeve nën mbikëqyrjen e AMF, ndërsa sfidat kryesore lidhen me balancimin midis reformave strukturore, kapaciteteve të tregut dhe kërkesave të integrimit europian.

Këto pritshmëri dhe sfida burojnë drejtpërdrejt nga strategjia e AMF-së, rekomandimet e partnerëve ndërkombëtarë dhe objektivat e përcaktuara nga Kuvendi i Shqipërisë.

Intervistoi: Ersuin Shehu

 

The post AMF: Sigurimi i detyrueshëm ka konkurrencë, por vlerësimi final i takon autoritetit përkatës appeared first on Revista Monitor.

↗

Transporti urban dhe ndërqytetës, mes sfidës së kostove dhe numrit të pasagjerëve

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Kryetari i Shoqatës së Transportit Urban dhe Ndërqytetës, Dashnor Memaj, parashikon se sektori i transportit publik në vitin 2026 do të përballet me rritje të numrit të pasagjerëve, kryesisht për shkak të fluksit të turistëve.

“PĂ«r vitin 2026, sektori i transportit publik pritet tĂ« regjistrojĂ« rritje tĂ« numrit tĂ« pasagjerĂ«ve, kryesisht pĂ«r shkak tĂ« fluksit tĂ« turistĂ«ve.

Ndikimi pritet tĂ« jetĂ« mĂ« i madh te transporti urban, ku gjatĂ« verĂ«s sĂ« kaluar pĂ«rdorimi ishte mĂ« i lartĂ« se zakonisht midis qershorit dhe shtatorit, pĂ«r shkak tĂ« pushimeve tĂ« shkollave dhe mbylljes sĂ« disa sektorĂ«ve tĂ« punĂ«s. Fluksi i turistĂ«ve bĂ«ri qĂ« operatorĂ«t tĂ« mos ulnin numrin e mjeteve nĂ« qarkullim”.

Ndërkohë, transporti ndërqytetas pritet të ketë ndikim të kufizuar, përjashtuar disa linja bregdetare me fluks turistësh. Ai vlerëson se numri i përdoruesve do të jetë më i lartë se në vitin 2025.

Z. Memaj thekson gjithashtu se çmimet e karburantit dhe energjisë mbeten faktor kryesor i kostove operuese.

Shtimi i pagave dhe indeksimi i shpenzimeve personale pritet të rrisë presionin mbi rritjen e pagave të shoferëve, mekanikëve dhe stafit për 2026 dhe koston për kompanitë e transportit të pasagjerëve.

“Çmimet e karburantit dhe kostoja e energjisĂ« mbeten faktorĂ« kryesorĂ« tĂ« kostove operuese pĂ«r autobusĂ«t. MegjithĂ«se çmimet ndryshojnĂ«, paqĂ«ndrueshmĂ«ria energjetike dhe luhatjet globale rrisin mundĂ«sinĂ« e rritjes sĂ« kostove.

Shtimi i pagave dhe indeksimi i shpenzimeve personale, siç parashikohet në projektbuxhet dhe njoftimet shtetërore për vitin 2026, rrit presionin mbi pagat e shoferëve, mekanikëve dhe stafit.

Rritjet e pagave nĂ« sektorin publik ndikojnĂ« shpesh edhe te pagat private nĂ« fusha si transporti, siç ka ndodhur mĂ« parĂ« nĂ« sektorin e ndĂ«rtimit, ku tatimet publikuan listat e pagave sipas profesioneve”.

Në muajin nëntor 2025, Bashkia e Kamzës miratoi rritjen e çmimit të biletave për dy linja urbane, nga 40 në 50 lekë, si dhe rritjen e abonimeve të linjës.

Kryetari i Shoqatës së Transportit Urban dhe Ndërqytetës, Dashnor Memaj, thotë se ky vendim erdhi pas mungesës së subvencioneve që operatorët kanë kërkuar vazhdimisht.

Ndryshe nga Kamza, Bashkia e Tiranës subvencionon transportin urban prej më shumë se dy vitesh, ndërsa Kamza nuk ka dhënë sinjale mbështetjeje.

Kryetari i Shoqatës së Transportit Urban dhe Ndërqytetës thekson se rritja e çmimit dhe e abonimeve nuk është e drejtë, pasi preken vetëm dy linja, ndërsa të tjerat mbeten pa mbështetje.

Ai thotë se operatorët kombëtarë nuk kanë bërë kërkesa të unifikuara për rritjen e çmimeve për vitin 2026.

“NĂ«se subvencionet pĂ«r linjat urbane vazhdojnĂ«, nuk do tĂ« ketĂ« kĂ«rkesa pĂ«r rritje. NdĂ«rsa pĂ«r linjat ndĂ«rqytetase, kĂ«rkesa pĂ«r mbĂ«shtetje ose indeksim tĂ« çmimit tĂ« biletĂ«s mund tĂ« bĂ«het vetĂ«m nĂ« rast tĂ« rritjes sĂ« ndjeshme tĂ« kostove”.

Nga shtatori 2026, shoqĂ«ria “MobAI”, me kapital 100% shtetĂ«ror, do tĂ« kujdeset pĂ«r organizimin dhe mirĂ«mbajtjen e infrastrukturĂ«s pĂ«r funksionimin e transportit publik rrugor, pĂ«rfshirĂ« parkun e autobusĂ«ve, pikat e karikimit tĂ« mjeteve elektrike, sistemin e biletave elektronike.

Me njĂ« vendim tĂ« miratuar nĂ« vitin 2025 nga KĂ«shilli i Ministrave, Ă«shtĂ« themeluar shoqĂ«ria aksionere me kapital 100% shtetĂ«ror “MobAl”, sh.a., me qĂ«llim organizimin dhe operimin e shĂ«rbimit tĂ« transportit publik rrugor nĂ« ShqipĂ«ri.

Shoqëria e re do të operojë si një strukturë publike, nën varësinë e Ministrisë së Infrastrukturës dhe Energjisë, e cila do të përfaqësojë shtetin si aksioner i vetëm.

Por sipas kryetarit të Shoqatës së Transportit Urban dhe Ndërqytetës, roli dhe funksionimi i saj ende nuk janë të qarta, pasi asnjë nga grupet e interesit nuk ka qenë pjesë e diskutimeve dhe nuk është dhënë ndonjë opinion mbi mënyrën e funksionimit.

“Aktualisht, pĂ«r linjat ndĂ«rqytetase funksionon platforma ‘e-Transport’ nga e-Albania, ku bĂ«het aplikimi pĂ«r certifikim dhe licencim. Nuk dihet pse Ă«shtĂ« menduar krijimi i njĂ« shoqĂ«rie shtetĂ«rore qĂ« tĂ« menaxhojĂ« kĂ«tĂ« pjesĂ« tĂ« transportit”, thotĂ« ai.

 

The post Transporti urban dhe ndërqytetës, mes sfidës së kostove dhe numrit të pasagjerëve appeared first on Revista Monitor.

↗

Forcimi i mbrojtjes

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Europa po hyn në një valë të madhe shpenzimesh ushtarake. Por me Amerikën tashmë një aleate të pasigurt, a do të jetë e mjaftueshme për të përballuar Rusinë?

 

Qeveritë europiane po përballen me një krizë të mbrojtjes, të kapura mes agresionit rus dhe pasigurisë amerikane. Por ato kanë filluar ta marrin seriozisht kërcënimin, shkruan The Economist.

Në maj, Komisioni Europian nisi SAFE (Security Action for Europe), një fond prej 150 miliardë eurosh që u jep vendeve anëtare të BE-së hua me interesa të ulëta për investime në mbrojtje.

Ai siguron fonde për të adresuar boshllëqet më të dukshme të kapaciteteve të Europës dhe për të rritur kapacitetin industrial përmes prokurimeve të përbashkëta.

Skeptikët dyshonin se do të kishte shumë të interesuar. Por kur afati kaloi më 30 nëntor, 19 vende kishin aplikuar dhe fondi ishte plotësisht i alokuar. Vetëm Polonia kërkon 43.7 miliardë euro.

SAFE Ă«shtĂ« njĂ« nga dy shtyllat e planit tĂ« BE-sĂ« pĂ«r tĂ« rritur shpenzimet e mbrojtjes, tashmĂ« i njohur si “Readiness 2030”.

Shtylla tjetĂ«r Ă«shtĂ« “National Escape Clause” (NEC), e cila u lejon vendeve tĂ« rrisin shpenzimet e mbrojtjes deri nĂ« 1.5% tĂ« PBB-sĂ« gjatĂ« katĂ«r viteve tĂ« ardhshme, pa u penalizuar nga rregullat e deficitit tĂ« BE-sĂ«.

Deri tani, 16 vende janë bashkuar. NEC mund të çlirojë edhe 650 miliardë euro të tjera.

NĂ« njĂ« samit tĂ« NATO-s nĂ« qershor, anĂ«tarĂ«t europianĂ« tĂ« aleancĂ«s u zotuan ta rrisin shpenzimin deri nĂ« vitin 2035 nga 2% e PBB-sĂ« nĂ« 3.5% pĂ«r buxhetet “bazĂ«â€ ushtarake, plus edhe 1.5% tĂ« tjera pĂ«r infrastrukturĂ« tĂ« lidhur.

Që atëherë, ndjesia e urgjencës është rritur, bashkë me frikën për angazhimin amerikan ndaj Europës.

Rishikimi i shumë vonuar i Pentagonit për Pozicionimin Global pritet të kërkojë tërheqje trupash dhe shpërngulje kapacitetesh drejt rajonit Azi-Paqësor.

Amerika tani kërkon që Europa të paguajë për armët që dërgon në Ukrainë. Negociatat e fundit të paqes kanë bërë të qartë se gatishmëria e Donald Trump për ta mbyllur luftën mund ta vërë në rrezik sigurinë e Europës.

 

 

Ndërkohë, Rusia ka rritur fuqinë e saj ekonomike të luftës (shih grafikun). Instituti britanik Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS) vlerëson se ajo mund të paraqesë një kërcënim të drejtpërdrejtë për Europën që në vitin 2027.

Bastian Giegerich, kreu i IISS, paralajmëron se edhe pse ekonomia e Rusisë është rreth një e dhjeta e madhësisë së Europës, sipas standardeve të fuqisë blerëse, ajo do të shpenzojë këtë vit po aq sa gjithë vendet europiane të NATO-s së bashku.

“Rezistenca e UkrainĂ«s, – thotĂ« ai, – i ka dhĂ«nĂ« EuropĂ«s njĂ« dritare pĂ«r t’u rikuperuar.” NĂ«se lufta pĂ«rfundon, ajo dritare do tĂ« mbyllet.

Kapacitetet pĂ«r tĂ« cilat Europa Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur tek Amerika, dhe qĂ« duhet t’i zĂ«vendĂ«sojĂ«, janĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme.

Ato përfshijnë inteligjencën ajrore dhe hapësinore, survejimin dhe zbulimin; transportin ajror strategjik; goditjen tokësore precize me rreze të gjatë; dhe kapacitetin kompjuterik cloud në shkallë shumë të lartë.

IISS vlerëson se kostoja e zëvendësimit të kapaciteteve jobërthamore të Amerikës të vëna në dispozicion për NATO-n arrin rreth 1 trilion dollarë.

Këto nuk janë të vetmet gjëra në listën e detyrave. Camille Grand, ish-ndihmëssekretar i përgjithshëm i NATO-s që drejton European Aerospace, Security and Defence Association, një organizatë industriale, thotë se përparësia e parë është rritja e mbështetjes për Ukrainën, veçanërisht me sisteme raketore me rreze të gjatë dhe pajisje të mbrojtjes ajrore.

E dyta është rikthimi i formacioneve të luftimit të Europës. NATO ka nevojë për një sistem europian të integruar të mbrojtjes ajrore që mund të përballojë gjithçka, nga raketat hipersonike deri te dronët sulmues.

Mark Rutte, sekretari i përgjithshëm i NATO-s, bën thirrje për një rritje 400% të kapaciteteve të mbrojtjes ajrore.

 

 

E treta në listën e Grand është zëvendësimi i kapaciteteve për të cilat Europa ende varet nga Amerika. Ai beson se e gjithë kjo është e realizueshme brenda dhjetë viteve.

Shpenzimet europiane për mbrojtjen janë tashmë 50% më të larta, në terma nominalë, se në vitin 2022.

Grand pret qĂ« ato tĂ« rriten gjatĂ« pesĂ« viteve tĂ« ardhshme nĂ« 500–700 miliardĂ« euro nĂ« vit, rreth 30% e tĂ« cilave pĂ«r prokurime. Kjo duhet tĂ« mjaftojĂ«.

 

Sfidat

Megjithatë, shumë varet nga shpejtësia e rritjes së shpenzimeve. Spanja dhe Italia, më pak të shqetësuara për Rusinë, ka gjasa të mbeten pas. Britania dhe Franca, të kufizuara nga ana fiskale, do ta kenë të vështirë të arrijnë 3% brenda pesë viteve.

Por Polonia do të shpenzojë 4.8% vitin e ardhshëm, dhe vendet e pasura nordike po ecin shpejt drejt 3.5%.

Gjermania synon 3.5% deri nĂ« vitin 2029, rreth 195 miliardĂ« dollarĂ« (edhe pse mund tĂ« mbetet pak poshtĂ«). Kancelari Friedrich Merz premton se Bundeswehr do tĂ« bĂ«het “ushtria konvencionale mĂ« e fortĂ« nĂ« EuropĂ«â€.

Një pyetje tjetër është nëse sistemet e ngurta të prokurimit në Europë mund të ecin më shpejt dhe nëse baza industriale mund të përmbushë kërkesën. Grand thotë se industria po përgjigjet me investime të paprecedenta.

Që nga viti 2022, rreth 53% e kontratave të mbrojtjes në kontinent, sipas vlerës, u kanë shkuar firmave europiane; 36% është shpenzuar për pajisje amerikane, kryesisht avionë luftarakë F-35. Në raport thuhet se kjo marrëdhënie duhet të ndryshojë ndjeshëm.

Edhe nĂ«se porositen sot, sistemet e armĂ«ve mund tĂ« duan dy deri nĂ« tre vjet pĂ«r t’u dorĂ«zuar.

Programet e përbashkëta si ELSA (European Long-Range Strike Approach), një projekt i shtatë vendeve për zhvillimin e një rakete tokësore, janë të nevojshme për shkallëzim dhe unifikim.

Por ato janë të ngadalta. Gati 18 muaj që kur ELSA u formua, ende nuk ka marrëveshje se çfarë duhet të prodhojë MBDA, kampioni shumëkombësh i raketave në Europë.

Çdo ministri e mbrojtjes po flet tani pĂ«r thjeshtimin e procedurave tĂ« prokurimit dhe favorizimin e “zhvillimit spiral”, ku sistemet e mjaftueshme evoluojnĂ« vazhdimisht, nĂ« vend tĂ« “kapaciteteve tĂ« shkĂ«lqyera” e tepĂ«r tĂ« sofistikuara.

Qëllimi është porosi të shpejta dhe kontrata afatgjata. Por heqja e rregullave të panevojshme është punë e ngadaltë. Gjermania kërkon që kontratat me vlerë mbi 25 milionë euro të miratohen nga komiteti i buxhetit i Bundestagut. Holanda dhe Italia kanë kufizime të ngjashme.

Nico Lange, ish-shef kabineti nĂ« MinistrinĂ« e Mbrojtjes sĂ« GjermanisĂ«, thotĂ« se lufta nĂ« UkrainĂ« tregon se fitorja i takon atij qĂ« mund t’i furnizojĂ« mĂ« shpejt forcat e vijĂ«s sĂ« parĂ« me teknologji “nĂ« sasi tĂ« rĂ«ndĂ«sishme”.

Kompanitë europiane me qasje më të avancuar si Rheinmetall kanë bashkëpunuar me ato ukrainase, dhe huatë SAFE mund të shpenzohen në Ukrainë.

Ministritë e Mbrojtjes e kuptojnë se teknologjitë e reja të zhvilluara nga kompani të reja dhe të financuara nga kapitali sipërmarrës kërkojnë një qasje tjetër.

Lange mendon se Gjermania duhet tĂ« shpenzojĂ« 10% tĂ« buxhetit tĂ« saj tĂ« prokurimeve pĂ«r “projekte tĂ« ndĂ«rprerjes”, duke u rritur nĂ« 30% deri nĂ« vitin 2030. Ministria britanike e Mbrojtjes ka rezervuar 400 milionĂ« paund pĂ«r njĂ« njĂ«si inovacioni me ritĂ«m tĂ« shpejtĂ«.

Sir Lawrence Freedman, strateg britanik, thotĂ« se po shfaqet njĂ« ekosistem i ri nĂ« tĂ« cilin “shpejtĂ«sia e inovacionit Ă«shtĂ« e lartĂ«â€. Procese tĂ« tilla tĂ« reja prokurimi, thotĂ« ai, duhet tĂ« funksionojnĂ« paralelisht me ato tĂ« sistemeve tradicionale.

Sfida e Europës është e qartë. Asaj i duhet të përmbushë angazhimet e shpenzimeve të bëra në qershor; të reformojë prokurimin e mbrojtjes; të ulë varësinë nga Amerika; dhe të rrisë bashkëpunimin për të marrë më shumë vlerë për çdo euro.

Por pak qeveri po u shpjegojnë zgjedhësve pse mbrojtja duhet të ketë përparësi ndaj shpenzimeve sociale.

NdĂ«rkohĂ«, partitĂ« e djathta ekstreme simpatizante tĂ« RusisĂ« paraqesin njĂ« kĂ«rcĂ«nim tĂ« madh. Europa i ka “muskujt” financiarĂ«, teknologjikĂ« dhe industrialĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« atĂ« qĂ« duhet. Pyetja Ă«shtĂ« nĂ«se ka vullnetin politik.

 

The post Forcimi i mbrojtjes appeared first on Revista Monitor.

↗

Nacionalizmi europian ka vdekur; Rroftë gastronacionalizmi europian

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Një kontinent i bashkuar nga traktatet mbetet i përçarë nga recetat, shkruan The Economist

 

E sulmuar nga Rusia, e përmbytur ekonomikisht nga Kina dhe e braktisur nga Amerika, Europa prapëseprapë mund të besohet se do të përqendrohet te gjërat që kanë vërtet rëndësi.

Si, për shembull, mënyra e saktë për të gatuar spageti karbonara. Kur muajin e kaluar u zbulua se një dyqan brenda Parlamentit Europian në Bruksel po shiste kavanoza me salcë karbonara të gatshme që, sipas raportimeve, përdorte përbërës të gabuar, Francesco Lollobrigida, ministri italian i Bujqësisë, reagoi me seriozitet solemn, si për çështje lufte e paqeje.

Si mund tĂ« quhej karbonara njĂ« salcĂ« qĂ« pĂ«rmbante pana – crema! Madonna mia! – dhe njĂ« prerje tĂ« pasaktĂ« mishi derri?

ÇfarĂ« do tĂ« vinte mĂ« pas, ananas mbi pica? Kjo ishte qartĂ«sisht e papranueshme, u zemĂ«rua ministri populist, i cili rastĂ«sisht Ă«shtĂ« edhe kunati i Giorgia Melonit, kryeministres sĂ« ItalisĂ«. U kĂ«rkua me ngulm njĂ« hetim. PĂ«rballĂ« kĂ«rcĂ«nimeve ekzistenciale, kontinenti tregoi edhe njĂ« herĂ« talentin e tij pĂ«r t’u dhĂ«nĂ« pĂ«rparĂ«si gjĂ«rave tĂ« panegociueshme.

ZemĂ«rimi vezuvian i zotit Lollobrigida ishte simptomatik: ushqimi mund tĂ« ngjallĂ« emocione mĂ« tĂ« forta nĂ« EuropĂ« se pothuajse çdo temĂ« tjetĂ«r. Zakonet kulinare vazhdojnĂ« t’i ndajnĂ« vendet e saj, edhe pse ato janĂ« afruar nĂ« shumĂ« drejtime tĂ« tjera. PĂ«r dekada, Bashkimi Europian ka zbutur me durim nacionalizmin e tepruar.

Përmes samiteve të njëpasnjëshme, 27 sisteme ligjore kombëtare janë harmonizuar, kontrollet kufitare janë zhdukur, monedhat janë shkrirë në një. Por një kontinent i qepur bashkë nga traktatet mbetet i grisur nga recetat.

Nga Dublini në Lublin dhe nga Malmö në Palermo, shijet europiane kanë mbetur të palëkundura ndaj 70 viteve të integrimit europian. Amerikanët hanë pothuajse të njëjtin ushqim kudo që të jenë. Por shërbejini djathë holandez një greku, ose gjellë irlandeze një spanjolli, dhe më e mira që mund të shpresosh është heshtje.

Sot konsiderohet e pahijshme që një europian të përçmojë një fqinj, me gjasë aleat në ndonjë negociatë jetike të BE-së. Por goditjet ndaj kuzhinës së tyre mbeten shenjë e virilitetit patriotik. Nacionalizmi europian ka vdekur. Rroftë gastronacionalizmi europian.

Veçoritë dietike janë përdorur prej kohësh për të tallur ata matanë kufirit. Gjermanët njihen pa shumë dashuri si Krauts, francezët si Frogs, britanikët si rosbifs, në aludim për mënyrat e tyre të papërpunuara të gatimit të viçit, e kështu me radhë. Politikanët në mbarë Europën e dinë se nënvlerësimi i aftësive kulinare të fqinjëve përqafohet në shtëpi.

Presidenti francez Jacques Chirac dikur shpalli se kontributi i vetĂ«m i BritanisĂ« nĂ« bujqĂ«sinĂ« europiane ishte sĂ«mundja e lopĂ«s sĂ« çmendur dhe se “nuk mund t’u besosh njerĂ«zve qĂ« gatuajnĂ« kaq keq”, gjĂ« qĂ«, nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i BE-sĂ«, doli e vĂ«rtetĂ«. I ndjeri Silvio Berlusconi e pĂ«rshkroi ushqimin finlandez si tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« kryesisht nga drerĂ« tĂ« marinuar.

Hakmarrja e një pronari restoranti finlandez, një Pizza Berlusconi me mish dreri të tymosur, arriti të mposhtte dhjetëra konkurrentë italianë në një festival pice në Nju Jork.

 

Ushqimi dhe globalizimi

Në çështjet e kuzhinës, ashtu si në ekonomi dhe klimë, një vijë horizontale e ndan kontinentin. Ata mbi të, veriorët e pasur e të lagur nga shiu, gatuajnë kryesisht me gjalpë dhe janë të afërmit e varfër gastronomikë të kontinentit.

“Kuzhina” e tyre, pretendojnĂ« fqinjĂ«t jugorĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« efikase pĂ«r tĂ« shpĂ«rndarĂ« kalori, e pĂ«rshtatshme pĂ«r mungesĂ«n e tyre tĂ« lindur tĂ« humorit; kush ka kĂ«rkuar ndonjĂ«herĂ« me dĂ«shirĂ« njĂ« restorant gjerman, holandez apo polak?

Jugorët, në të kundërt, janë të vajit të ullirit. Italianët, grekët dhe francezët (të cilët me zgjuarsi qëndrojnë mbi vijën vaj-gjalpë) e shohin vaktin si një rast të shenjtë, që ushqen shpirtin po aq sa trupin.

Veriorët pro-tregtisë së lirë, me ushqimin e tyre të vakët, kanë përfituar shumë nga globalizimi: mjafton të shohësh sa shpejt britanikët hoqën dorë nga rosbif-i në favor të chicken tikka masala, dhe si gjermanët u dyndën drejt döner kebab-it. Jugorët e pëlqejnë atë që kanë dhe duan ta mbrojnë. Pjesërisht, ata zemërohen nga imitimet e dobëta të recetave të nonnave të tyre.

Skandinavët i shërbejnë pa problem makaronat me ketchup, ndërsa polakët servirin makarona me luleshtrydhe (më mirë të mos e dijë zoti Lollobrigida). Jugorët janë kundërpërgjigjur me zell kundër këtij përvetësimi kulinar.

Që prej vitit 1992, BE-ja zbaton rregulla që përcaktojnë se disa ushqime mund të vijnë vetëm nga zona të caktuara, duke siguruar, për shembull, që vetëm grekët të prodhojnë feta dhe që Parmixhano të vijë nga veriu i Italisë.

Nga mbi 1,500 ushqime tashmë të mbrojtura, më shumë se 70% vijnë nga pesë vende jugore. Më 10 dhjetor, UNESCO e zgjeroi listën e trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit për të përfshirë kuzhinën italiane, duke e bërë Italinë vendin e parë që merr një vlerësim të tillë. Nuk ka, me sa duket, plane për të njohur kuzhinën holandeze.

ZĂ«nkat gastronacionaliste tĂ« EuropĂ«s janĂ« tĂ« shijshme sepse shpesh janĂ« komikisht tĂ« vogla. ËshtĂ« narcizmi i dallimeve tĂ« vogla. BelgĂ«t zemĂ«rohen qĂ« “patatet franceze” mbajnĂ« emrin e fqinjĂ«ve tĂ« tyre, duke pasur parasysh epĂ«rsinĂ« e dukshme belge nĂ« pĂ«rgatitjen e tyre.

GrekĂ«t pretendojnĂ« pronĂ«sinĂ« e “kafesĂ« turke”. TĂ« gjitha vendet e EuropĂ«s Jugore distilojnĂ« fruta nĂ« ndonjĂ« pije tĂ« fortĂ«, mĂ« sĂ« miri e shijuar nĂ« diell; kush mund ta dallojĂ« vĂ«rtet mes uzo-s greke, mastikĂ«s bullgare dhe rakisĂ« ballkanike?

E megjithatë, secili vend e trajton përzierjen e vet si nektar perëndish, ndërsa e përçmon pijen e fqinjit. Ukraina dhe Rusia janë grindur prej kohësh për origjinën e supës borscht, secila duke përdorur pretendimin e tjetrës si provë të kokëfortësisë.

 

Ushqim për mendjen

NĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« globalizuar, ku ushqimi “fusion” i denjĂ« pĂ«r Instagram kalon mbi traditat lokale, a nuk Ă«shtĂ« i arsyeshĂ«m pak shovinizĂ«m kulinar? VetĂ«m deri nĂ« njĂ« pikĂ«.

Sepse tĂ« pĂ«rshkruash njĂ« mĂ«nyrĂ« “korrekte” pĂ«r tĂ« pĂ«rgatitur njĂ« pjatĂ«, ose ta lidhĂ«sh atĂ« ngushtĂ« me njĂ« vend tĂ« vetĂ«m, do tĂ« thotĂ« tĂ« humbasĂ«sh nga sytĂ« mĂ«nyrĂ«n se si evoluon kuzhina.

Kuzhinierët huazojnë, përshtatin dhe përmirësojnë atë që gjejnë. Shumë tradita ushqimore janë, në fund të fundit, të sajuara.

Karbonara qĂ« italianĂ«t e mbrojnĂ« kaq me zjarr nuk Ă«shtĂ« njĂ« pjatĂ« stĂ«rgjyshore: receta e parĂ« e njohur u botua nĂ« vitin 1952, nĂ« Çikago. VetĂ«m nĂ« vitet 1990 u konsolidua versioni aktual “kanonik”, njĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« sfidon mitin e traditĂ«s.

The post Nacionalizmi europian ka vdekur; Rroftë gastronacionalizmi europian appeared first on Revista Monitor.

↗

FMN paralajmëron në Davos: IA-ja do të godasë tregun e punës, të rinjtë më të rrezikuarit

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Inteligjenca artificiale do tĂ« jetĂ« njĂ« “cunam qĂ« do tĂ« godasĂ« tregun e punĂ«s”, me tĂ« rinjtĂ« mĂ« tĂ« prekurit, paralajmĂ«roi tĂ« premten nĂ« Forumin Ekonomik BotĂ«ror drejtuesja e Fondit Monetar NdĂ«rkombĂ«tar.

Kristalina Georgieva u tha pjesëmarrësve në Davos se kërkimet e vetë FMN-së tregojnë se do të ketë një transformim të madh të kërkesës për aftësi, ndërsa teknologjia bëhet gjithnjë e më e përhapur.

“Presim qĂ« nĂ« vitet e ardhshme, nĂ« ekonomitĂ« e avancuara, 60% e vendeve tĂ« punĂ«s tĂ« preken nga IA-ja, qoftĂ« duke u pĂ«rmirĂ«suar, eliminuar apo transformuar – 40% nĂ« shkallĂ« globale,” tha ajo. “Kjo Ă«shtĂ« si njĂ« cunam qĂ« godet tregun e punĂ«s.”

Ajo sugjeroi se nĂ« ekonomitĂ« e zhvilluara, njĂ« nĂ« dhjetĂ« vende pune tashmĂ« Ă«shtĂ« “pĂ«rmirĂ«suar” nga IA-ja, duke rritur zakonisht pagat e kĂ«tyre punonjĂ«sve dhe duke sjellĂ« pĂ«rfitime tĂ« mĂ«tejshme pĂ«r ekonominĂ« lokale.

NĂ« kontrast, Georgieva paralajmĂ«roi se IA-ja do tĂ« zhdukĂ« shumĂ« role qĂ« tradicionalisht mbahen nga punĂ«torĂ«t e rinj. “Detyrat qĂ« eliminohen janĂ« zakonisht ato qĂ« kryhen sot nga vendet e punĂ«s fillestare, ndaj tĂ« rinjtĂ« qĂ« kĂ«rkojnĂ« punĂ« e kanĂ« mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« gjejnĂ« njĂ« pozicion tĂ« mirĂ«.”

Ndërkohë, edhe njerëzit, vendet e punës së të cilëve nuk ndryshohen drejtpërdrejt nga inteligjenca artificiale, rrezikojnë të vihen nën presion, shtoi ajo, pasi pagat e tyre mund të bien pa një rritje të produktivitetit nga IA-ja.

“Pra, klasa e mesme, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme, do tĂ« preket,” parashikoi Georgieva.

Për FMN-në, ndikimi nuk është njëkahësh. Nga njëra anë, Georgieva theksoi se vendet e punës që përmirësohen nga IA priren të paguhen më mirë. Kjo rrit konsumin dhe gjallëron ekonomitë locale, nga restorantet te shërbimet. Por ana tjetër e medaljes është shumë më e vështirë: detyrat që zhduken janë shpesh ato të nivelit fillestar, duke e bërë më të vështirë hyrjen e të rinjve në tregun e punës dhe duke pakësuar shkallët e karrierës.

NjĂ« rrezik edhe mĂ« i madh, sipas Georgievas, Ă«shtĂ« presioni mbi punĂ«t qĂ« nuk preken drejtpĂ«rdrejt nga IA. KĂ«to priren tĂ« mbeten prapa nĂ« produktivitet dhe paga, duke ushtruar njĂ« shtrĂ«ngesĂ« mbi shtresĂ«n e mesme. “NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme, klasa e mesme do tĂ« preket,” paralajmĂ«roi ajo, duke nĂ«nvizuar se polarizimi i tĂ« ardhurave mund tĂ« pĂ«rshpejtohet nĂ«se politikat publike nuk reagojnĂ« me shpejtĂ«si.

Në Davos, FMN e lidhi këtë tronditje teknologjike me një realitet më të gjerë: bota është bërë më e prirur ndaj goditjeve, nga gjeopolitika te klima dhe teknologjia. Kjo kërkon, sipas Georgievas, sisteme arsimore më fleksibile, politika aktive të tregut të punës dhe rrjete sigurie sociale që mbështesin tranzicionin, jo ruajtjen e status quo-së.

Në praktikë, kjo do të thotë investime të shpejta në aftësi dixhitale, rikualifikim dhe mësim gjatë gjithë jetës; nxitje për ndërmarrjet që adoptojnë IA-në duke krijuar vende pune me vlerë të shtuar; dhe politika fiskale që zbusin goditjen mbi grupet më të ekspozuara.

Përndryshe, paralajmëroi FMN, përfitimet e produktivitetit nga IA rrezikojnë të përqendrohen në pak duar, ndërsa kostoja sociale të shpërndahet gjerësisht.

Mesazhi nga Davos ishte i qartĂ«: IA nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje teknologjie, por politike dhe ekonomike. Dhe, sipas Kristalina Georgievas, dritarja pĂ«r tĂ« vepruar po ngushtohet me shpejtĂ«si. NĂ«se qeveritĂ« presin, cunami do t’i gjejĂ« tĂ« papĂ«rgatitura; nĂ«se veprojnĂ« tani, pĂ«rfitimet e revolucionit tĂ« IA-sĂ« mund tĂ« shndĂ«rrohen nĂ« rritje mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se dhe mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme. / The Guardian

 

The post FMN paralajmëron në Davos: IA-ja do të godasë tregun e punës, të rinjtë më të rrezikuarit appeared first on Revista Monitor.

↗

Siguria energjetike në Serbi varet nga marrëveshja për NIS

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Siguria energjetike e Serbisë në vitin 2026 do të varet mbi të gjitha nga rifillimi i plotë i operacioneve në kompaninë shtetërore të naftës, NIS, tha ministrja e Energjisë, Dubravka Djedovic Handanovic, duke theksuar se vazhdimi i funksionimit të rafinerisë së Pançevës do të jetë një kusht i detyrueshëm në bisedimet me të gjithë blerësit potencialë të pjesës ruse në kompani.

Duke folur pĂ«r negociatat nĂ« vazhdim, ministrja tha se diskutimet do tĂ« vazhdojnĂ« me kompaninĂ« hungareze MOL si njĂ« blerĂ«s i mundshĂ«m, duke nĂ«nvizuar se kĂ«rkesa thelbĂ«sore e SerbisĂ« Ă«shtĂ« qĂ« rafineria tĂ« vijojĂ« punĂ«n. NIS mori nĂ« fund tĂ« vitit tĂ« kaluar njĂ« licencĂ« nga Zyra pĂ«r Kontrollin e Pasurive tĂ« Huaja (OFAC) e Departamentit tĂ« Thesarit tĂ« SHBA-sĂ«, e cila i lejon tĂ« vazhdojĂ« operacionet deri mĂ« 23 janar. MĂ« herĂ«t, OFAC kishte lĂ«shuar gjithashtu njĂ« licencĂ« qĂ« lejonte negociatat pĂ«r shitjen e pjesĂ«s ruse, e vlefshme deri mĂ« 24 mars. Rifillimi i pĂ«rpunimit tĂ« naftĂ«s sĂ« papĂ«rpunuar nĂ« rafineri kĂ«rkon tĂ« paktĂ«n dy javĂ«, ndĂ«rsa rezervat ekzistuese janĂ« tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« siguruar furnizim tĂ« pandĂ«rprerĂ« pĂ«r familjet dhe ekonominĂ« deri mĂ« 20–25 janar.

“PĂ«r SerbinĂ«, gjĂ«ja mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme Ă«shtĂ« qĂ« NIS tĂ« vazhdojĂ« tĂ« funksionojĂ«. Rafineria Ă«shtĂ« jetike pĂ«r ekonominĂ« tonĂ«, pĂ«r PBB-nĂ«, pĂ«r rritjen e mĂ«tejshme ekonomike dhe pĂ«r garantimin e sasive tĂ« mjaftueshme tĂ« produkteve tĂ« naftĂ«s nĂ« treg”, tha Djedovic Handanovic. Ajo vuri nĂ« dukje se nafta diesel Ă«shtĂ« veçanĂ«risht kritike, pasi pĂ«rbĂ«n rreth 80% tĂ« konsumit tĂ« karburanteve krahasuar me benzinĂ«n, sĂ« bashku me produkte tĂ« tjera si vajguri dhe karburanti pĂ«r ngrohje.

Ministrja theksoi se Serbia ka arritur tĂ« shmangĂ« mungesat e karburanteve. “I falĂ«nderoj qytetarĂ«t pĂ«r besimin te shteti, pĂ«r faktin qĂ« nuk grumbulluan karburant dhe nuk krijuan panik. FalĂ« sjelljes sĂ« pĂ«rgjegjshme dhe forcimit tĂ« rezervave strategjike gjatĂ« tre viteve tĂ« fundit, vetĂ«m rezervat e dieselit janĂ« rritur me 72% krahasuar me vitin 2021. DymbĂ«dhjetĂ« vite mĂ« parĂ«, nuk kishim fare produkte tĂ« naftĂ«s nĂ« rezervat e detyrueshme”, tha ajo, duke shtuar se rezervat tani po shfrytĂ«zohen gradualisht.

Djedovic Handanovic pĂ«rsĂ«riti se Serbia ka deklaruar vazhdimisht se nuk do tĂ« sekuestrojĂ« pronĂ«n ruse dhe nuk dĂ«shiron tĂ« ndjekĂ« shembullin e disa vendeve europiane qĂ« kanĂ« nacionalizuar ose konfiskuar asete ruse. “Ne duam t’i trajtojmĂ« tĂ« gjithĂ« investitorĂ«t nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ«, qĂ« ata tĂ« dinĂ« se investimet e tyre janĂ« tĂ« mbrojtura pavarĂ«sisht rrethanave gjeopolitike”, tha ajo, duke shtuar se, edhe pse gjeopolitika ndryshon, “historia kujton” mĂ«nyrĂ«n se si vendet i trajtojnĂ« investimet e huaja.

Ajo i siguroi qytetarĂ«t se nuk ka arsye pĂ«r shqetĂ«sim dhe se shteti do tĂ« garantojĂ« furnizime tĂ« mjaftueshme me karburant. Konsumi ditor, tha ajo, qĂ«ndron rreth 5,500–6,000 tonĂ« diesel dhe 1,300–1,500 tonĂ« benzinĂ«. Ajo vuri nĂ« dukje se bisedimet me kompanitĂ« e naftĂ«s pĂ«r tĂ« rritur kapacitetet e importit kanĂ« dhĂ«nĂ« tashmĂ« rezultate, duke falĂ«nderuar MOL-in, OMV-nĂ«, EKO Hellenic dhe tĂ« tjerĂ«, ndĂ«rsa importet nga kompani tĂ« treta janĂ« rritur 2.5 deri nĂ« tre herĂ« nga viti nĂ« vit. Ajo theksoi gjithashtu rĂ«ndĂ«sinĂ« e depove tĂ« reja tĂ« naftĂ«s nĂ« SmederevĂ«, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se rreth 47,000 tonĂ« diesel u importuan nĂ« dhjetor, ndĂ«rsa priten edhe 38,000 tonĂ« benzinĂ« dhe 5,800 tonĂ« vajguri.

Lidhur me tubacionin e planifikuar të naftës mes Serbisë dhe Hungarisë, Djedovic Handanovic tha se Serbia do të jetë gati të nisë ndërtimin nga mesi i vitit 2026. Projekti, që shtrihet në më shumë se 100 kilometra në territorin serb, ka rëndësi kombëtare dhe të gjitha lejet dhe studimet janë tashmë të përfunduara. Ajo shtoi se po diskutohen gjithashtu plane për një tubacion produktesh përgjatë të njëjtës linjë, i cili do të mundësonte transportin e drejtpërdrejtë të produkteve të naftës drejt Novi Sadit dhe Pançevës, pa u mbështetur në transportin lumor, rrugor apo hekurudhor. Një projekt i ngjashëm është planifikuar edhe me Rumaninë.

Sa i përket interkonektorit të gazit me Rumaninë, ministrja tha se ndërtimi do të nisë në vitin 2026, me mundësi zgjerimesh të ardhshme drejt Beogradit dhe depozitës së gazit në Banatski Dvor. Ajo rikujtoi se Serbia e zgjati kontratën për furnizimin me gaz rus me tre muaj në fund të vitit 2025, deri më 31 mars 2026. | BGNES

The post Siguria energjetike në Serbi varet nga marrëveshja për NIS appeared first on Revista Monitor.

↗

Europa angazhohet për zgjerimin e energjisë së erës

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Qeveritë europiane, përfshirë Gjermaninë, Britaninë dhe Danimarkën, do të forcojnë planet e tyre për zgjerimin masiv të projekteve të energjisë së erës, pavarësisht kritikave në rritje nga Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, ndaj axhendës së tyre për energjinë e gjelbër, sipas një deklarate që pritet të nënshkruhet nga udhëheqësit qeveritarë.

Trump ka qenĂ« kritik ndaj pĂ«rpjekjeve tĂ« vendeve europiane pĂ«r tĂ« kaluar drejt energjisĂ« me emetime tĂ« ulĂ«ta tĂ« karbonit. Duke folur kĂ«tĂ« javĂ« nĂ« Forumin Ekonomik BotĂ«ror nĂ« Davos, ai i pĂ«rshkroi turbinat e erĂ«s si “humbĂ«se” dhe deklaroi, pa ofruar prova, se sa mĂ« shumĂ« turbina ere tĂ« ketĂ« njĂ« vend, aq mĂ« shumĂ« para humbet ai vend.

Në një samit që do të mbahet të hënën në Hamburg, Gjermani, nëntë qeveri europiane do të angazhohen për të përshpejtuar zgjerimin e energjisë eolike në det të hapur përmes projekteve të mëdha ndërkufitare, me synimin për të arritur objektivin e përgjithshëm prej 300 gigavatësh (GW) kapacitet të energjisë së erës në det të hapur deri në vitin 2050.

Britania dhe vendet pjesëmarrëse të Bashkimit Europian do të zotohen të realizojnë deri në 100 GW të këtij objektivi përmes projekteve të përbashkëta ndërkufitare, thuhet në deklaratë, e cila do të nënshkruhet gjithashtu nga Belgjika, Franca, Irlanda, Luksemburgu, Holanda dhe Norvegjia.

Zgjerimi i energjisĂ« sĂ« rinovueshme nĂ« det tĂ« hapur “do tĂ« kontribuojĂ« nĂ« promovimin e njĂ« furnizimi energjetik tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m, tĂ« sigurt dhe tĂ« pĂ«rballueshĂ«m, do tĂ« nxisĂ« krijimin e vlerĂ«s lokale, do tĂ« forcojĂ« industritĂ« dhe konkurrueshmĂ«rinĂ« tonĂ«, do tĂ« rrisĂ« autonominĂ« strategjike dhe do tĂ« gjenerojĂ« vende pune”, thuhet nĂ« deklaratĂ«.

Faktorë të tillë si rritja e kostove të kapitalit dhe e komponentëve kanë çuar në dështimin e ankandeve për parqe eolike në disa vende të Detit të Veriut.

Deklarata e pĂ«rbashkĂ«t thekson gjithashtu se qeveritĂ« do tĂ« intensifikojnĂ« pĂ«rpjekjet pĂ«r tĂ« rritur financimin pĂ«r projektet e energjisĂ« sĂ« erĂ«s, potencialisht pĂ«rfshirĂ« garanci nga buxheti i BE-sĂ«, si dhe kuadro subvencionesh si “kontratat pĂ«r diferencĂ«â€, tĂ« cilat sigurojnĂ« qĂ« njĂ« central energjetik tĂ« marrĂ« tĂ« ardhura tĂ« qĂ«ndrueshme pasi tĂ« vihet nĂ« funksion.

Energjia e prodhuar nga era dhe dielli ka gjeneruar më shumë energji elektrike sesa lëndët djegëse fosile në Bashkimin Europian për herë të parë vitin e kaluar, duke treguar vazhdimin e zhvendosjes së bllokut drejt energjisë me emetim të ulët karboni, pavarësisht rezistencës nga disa qeveri. / Euronews

The post Europa angazhohet për zgjerimin e energjisë së erës appeared first on Revista Monitor.

↗

Turizmi nĂ« 2025, na mban Kosova, “mĂ«rziten” italianĂ«t, vijnĂ« gjermanĂ«t dhe francezĂ«t

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Shqiptarët e Kosovës mbetën grupi kryesor i turistëve në vend edhe gjatë 2025 dukë shënuar 4.66 milionë hyrje.

Pesha e tyre ndaj totalit prej 12.4 6 milionë hyrje ishte 37.4 për qind duke treguar edhe një herë kontributin që ka turizmi patriotik në këtë sektor në vendin tonë.

Të dhënat zyrtare të grupeve që kanë vizituar Shqipërinë sipas Lëvizjes së Shtetasve të publikuara nga INSTAT tregojnë se italianët mbetën grupi i dytë më i rëndësishëm me 1.29 milionë hyrje në vitin që lamë pas.

Kjo shënon një rritje 3.17 për qind në raport me vitin 2024. Ajo që vihet re është një ngadalësim i theksuar i rritjes së këtij grupi pasi në 2024 krahasuar me 2023 rritja ishte 31.5 për qind.

Turoperatorët thanë gjatë 2025-ës se një zbehje e italianëve sidomos gjatë verës ishte e dukshme dhe kjo lidhej me faktin që ata nuk e konsideronin më Shqipërinë një vend të lirë për pushime. Shtrenjtimi i disa rajoneve ku ky grup u përqendrua për pushime siç ishte pjesa e Jugut të Shqipërisë bëri që shumë prej tyre të anulonin rezervimet ose të ndryshonin destinacion.

Gjithsesi ata mbeten një grup i rëndësishëm për turizmin gjithëvjetor duke preferuar vizitat në fundjava në Tiranë apo Durrës si dhe në pjesën tjetër të vendit dhe duke eksploruar gjithmonë e më shumë pjesën kulinare dhe rurale të vendit nisur nga fakti që mbetemi ende një nga vendet me çmimet më të ulëta në restorante.

Në rënie gjatë vitit të shkuar ishin edhe polakët. Operatorët turistikë theksojnë se kjo rënie nuk vjen nga turizmi i organizuar i cili ndër vite ka qenë në rritje e po kështu kontratat ishin në rritje edhe ne 2025-ën. Rënia vjen nga turistët individual që nën promovimin e gjerë që pati Shqipëria tre vitet e fundit vendosën të eksploronin të vetëm.

Vitin e shkuar në vend hynë 288 mijë polakë që përbëjnë vetëm 2.8 për qind të peshës totale të turistëve. Po kështu në rënie ishin gjatë 2025-ës edhe turistët nga Turqia dhe Spanja.

Grupet në rritje

Gjermania dhe Franca janë dy grupet me rritje të turistëve në vendin tonë dhe kjo pritet të mbetet e njëjtë edhe gjatë këtij viti. Të dhënat zyrtare tregojnë se vitin e shkuar gjermanët patën një rritje 17.27 për qind duke shënuar një numër prej 452 mijë hyrjesh.

Ky është një grup turistësh që vjen në formë individuale por sidomos të organizuar në ture kulturore por edhe gjatë verës. Sa i i takon Francës rritja ishte 25.39 për qind në raport me një vit më parë duke shënuar 293 mijë. Franca pritet të vijojë rritjen edhe këtë vit madje për herë të parë operatorët turistikë ndërmjetësuan me strukturat akomoduese për ti sjellë me kontrata garancie në formë të organizuar gjatë kësaj vere.

Në rritje janë edhe hyrjet nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës ku në vitin 2025 u regjistruan 241 mijë hyrje me një rritje rreth 8 për qind në raport me vitin paraardhës.

Shqipëria po vijon edhe gjatë këtij viti një promovim të gjerë në media ndërkombëtare dhe rrjete sociale por ky promovim nuk është i përmasave që vendi ka pasur në tre vitet e fundit. Ekspozimi i probleme të turizmit në rrjete sociale nga vizitorë që kanë ardhur në Shqipëri duket se ka bërë që përveç pjesës më të bukur të Shqipërisë të huajt të kenë rezerva edhe për problemet që kanë hasur sidomos sa i takon mbetjeve, infrastrukturës, kafshëve të braktisura, çmimeve jo dhe aq ekonomike sa pritshmëritë e tyre.

Gjatë 2026 operatorët e turizmit presin që rritja të vijojnë sa i takon vizitorëve por vëmendja duhet të kthehet tek marrja e masave për të siguruar qëndrueshmëri afatgjatë. Ngadalësimi i rritjes vit pas viti është një sinjal që masat duhet të merren janë urgjente.

 

 

Turizmi në 2025, të huajt shënuan 12.4 milionë hyrje, ngadalësohet ndjeshëm rritja

The post Turizmi nĂ« 2025, na mban Kosova, “mĂ«rziten” italianĂ«t, vijnĂ« gjermanĂ«t dhe francezĂ«t appeared first on Revista Monitor.

↗

Problemet teknike të e-Albania me sistemin po paralizojnë aktivitetin normal të bizneseve

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Problemet që bizneset po hasin prej disa ditësh me sistemet online të platformës së fiskalizimit, self care, që funksionojnë përmes E-Albania, që po kthehen në një pengesë të vërtetë për aktivtetin e tyre.

Siç ka raportuar Monitor disa herë përgjatë këtyre ditëve, bizneset nuk po arrijnë të bëjnë shumë procese, që po u kushton jo vetëm kohë të humbur, por edhe para, pasi platforma e fiskalizimit nuk punon.

“e-Albania”, si nĂ« “gjendje lufte”, sistemi i self-care nuk punon prej tre ditĂ«sh

“Kjo ka qenĂ« njĂ« nga javĂ«t mĂ« tĂ« ngarkuara, ku literalisht jam bĂ«rĂ« si call center e agjent, me calls dhe takime sesa nĂ« punĂ« produktive, sepse, ka ditĂ« qĂ« fiskalizimi nuk po funksionon”, thotĂ« Julian Saraçi, ekspert fiskal. “Problemet teknike tĂ« sistemit, pĂ«rtej çdo retorike, duhen marrĂ« seriozisht, sepse po paralizojnĂ« aktivitetin normal tĂ« bizneseve dhe punĂ«n e profesionistĂ«ve”, thotĂ« ai.

“NĂ« praktikĂ«, kjo do tĂ« thotĂ« fatura qĂ« nuk lĂ«shohen, rakordime qĂ« nuk bĂ«hen, procedura qĂ« bllokohen dhe afate qĂ« rrezikohen. NjĂ« klient mĂ« pyeste e kam gati shoferin, por nuk lĂ«shoj dot faturĂ«n pĂ«r ta nisur, njĂ« tjetĂ«r kishte pĂ«rgatitjen e pasqyrave financiare pĂ«r tender dhe nuk po i pĂ«rfundonte dot se nuk shkarkonte disa fatura, njĂ« tjetĂ«r nuk fiskalizonte dot doganĂ«n dhe ishte nĂ« limite tĂ« afatit. Nga ana tjetĂ«r, mediat duke verifikuar dhe kuptuar qĂ« tĂ« raportonin sa mĂ« saktĂ«. ShoqĂ«ritĂ« e fiskalizimit dolĂ«n me njoftime qĂ« nuk janĂ« funksionalĂ«. ProfesionistĂ«t janĂ« bukosur, e unĂ« vetĂ« kam 2 fatura qĂ« duhet tĂ« lĂ«shoj pĂ«r janarin dhe e kam tĂ« pamundur. NjĂ« tjetĂ«r sapo mĂ« tha qĂ« nuk futet dot tĂ« bĂ«j pagesĂ«n pĂ«r certifikatĂ«n e fiskalizimit”, thotĂ« ai.

ÇuditĂ«risht Agjencia KombĂ«tare e ShoqĂ«risĂ« sĂ« Informacionit (AKSHI), qĂ« menaxhon sistemin e e-Albania nuk ka pranuar zyrtarisht qĂ« sistemi nuk funksion dhe nuk ka bĂ«rĂ« asnjĂ« njoftim qĂ« tĂ« sqarojĂ« bizneset.

“Kjo nuk Ă«shtĂ« normale dhe duhet ta pranojmĂ« si pikĂ«nisje. ËshtĂ« e nevojshme qĂ« institucionet, bizneset dhe profesionistĂ«t tĂ« ulen bashkĂ« dhe tĂ« diskutojnĂ« njĂ« zgjidhje tĂ« strukturuar me tre nivele; afatshkurtĂ«r pĂ«r emergjencĂ«n aktuale, afatmesĂ«m si fazĂ« tranzitore dhe afatgjatĂ« pĂ«r njĂ« sistem tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe funksional.  LigjĂ«risht pĂ«rgjegjĂ«sia bie mbi tatimpaguesin, por pĂ«rgjegjĂ«sia duhet tĂ« shkojĂ« paralel me mundĂ«sinĂ« reale pĂ«r tĂ« vepruar. PĂ«r veprime ose mosveprime qĂ« nuk varen prej tij, nuk mund tĂ« ketĂ« pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« njĂ«anshme. Personalisht, ashtu si shumĂ« kolegĂ« profesionistĂ«, jam plotĂ«sisht i gatshĂ«m tĂ« kontribuoj nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« kĂ«tij procesi. Situata kĂ«rkon dialog, bashkĂ«punim dhe zgjidhje praktike, nĂ« interes tĂ« funksionimit normal tĂ« ekonomisĂ« dhe respektimit korrekt tĂ« detyrimeve ligjore pĂ«r bizneset”, thotĂ« Julian Saraçi.

Kjo situatë po ndodh pavarësisht se qeveria ka rritur ndjeshëm investimet për e-qeverisjen. Në vitin 2025, financimi për e-qeverisjen u rrit me tre herë brenda vitit, duke arritur në 20.1 miliardë lekë (mbi 200 milionë euro), nga rreth 3.3 miliardë lekë që jepeshin në vitin 2019, në një total prej 48.4 miliardë lekësh në 4 vjet, ose gati 500 mln euro. Po në dekadën e fundit, administrata është shtuar me 20 mijë persona, për të arritur në 184 mijë punonjës, por sërish bizneset nuk arrijnë të gjejnë zgjidhje për problemet e tyre!

500 mln euro për e-qeverisjen në 4 vjet, rekord punonjësish në administratë, por sistemi nuk punon!

The post Problemet teknike të e-Albania me sistemin po paralizojnë aktivitetin normal të bizneseve appeared first on Revista Monitor.

↗

Kontratat e qirasë me akt noterial, Kadastra kërkon regjistrimin e tyre brenda 30 ditësh

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Agjencia Shtetërore e Kadastrës njofton të gjithë qytetarët se çdo kontratë qiraje e bërë me akt noterial duhet të regjistrohet brenda 30 ditësh në Regjistrin e Pasurive të Paluajtshme. ASHK sqaron se regjistrimi i kontratës bëhet online nëpërmjet aplikimit në e-Albania.

ASHK thekson se regjistrimi garanton transparencë dhe mbrojtje të të drejtave pronësore, ndërsa të dhënat e kontratës pasqyrohen direkt në kartelën e pasurisë.

“Regjistroni kontratĂ«n e qirasĂ« pĂ«r transparencĂ« dhe siguri pronĂ«sore!

Çdo kontratĂ« qiraje e bĂ«rĂ« me akt noterial duhet tĂ« regjistrohet brenda 30 ditĂ«sh nĂ« Regjistrin e Pasurive tĂ« Paluajtshme!

Të dhënat e kontratës do të pasqyrohen në kartelën e pasurisë, procesi është i shpejtë dhe kryhet përmes portalit e-Albania.

Si të aplikoni:

Identifikohuni në e-Albania.

Zgjidhni shĂ«rbimin: “Regjistrimi i kontratĂ«s sĂ« qirasĂ«/nĂ«nqirasĂ«â€.

Plotësoni formularin dhe ngarkoni:

  • KontratĂ«n e qirasĂ«/nĂ«nqirasĂ« (bashkĂ« me kartelĂ«n dhe hartĂ«n kadastrale).
  • ProkurĂ«n, nĂ«se aplikuesi nuk Ă«shtĂ« pronari ose bashkĂ«pronari.
  • Mandatin e pagesĂ«s.

PĂ«r lehtĂ«si pagesĂ«n mund ta kryeni online nĂ« çdo kohĂ«â€, thuhet nĂ« njoftimin e ASHK.

 

The post Kontratat e qirasë me akt noterial, Kadastra kërkon regjistrimin e tyre brenda 30 ditësh appeared first on Revista Monitor.

↗

149 milionë fjalëkalime të ekspozuara, përfshirë Facebook, Gmail dhe Binance

✇Revista Monitor
By: Deada Hyka

Një databazë masive që përmbante 149 milionë kombinime emrash përdoruesish dhe fjalëkalimesh u zbuluar të qëndronte i pambrojtur dhe me akses publik në internet derisa një ekspert i sigurisë raportoi rrezikun te ofruesi i hostimit dhe ai u hoq nga shërbimi.

Eksperti i sigurisë Jeremiah Fowler tha se përmbante kredenciale për një seri platformash të njohura, përfshirë rreth 48 milionë llogari Gmail, 17 milionë Facebook, dhe mbi 400 mijë llogari të platformës së kriptomonedhave Binance, si dhe hyrje për sisteme qeveritare nga vende të ndryshme, llogari bankare, shërbime mediatike dhe të tjera.

Fowler dyshon se të dhënat u mblodhën nga një malware infostealer, një lloj programi keqdashës që infekton pajisjet e përdoruesve dhe regjistron atë që ata shkruajnë, si emra përdoruesish dhe fjalëkalime. Databaza ishte e ndarë dhe e indeksuar në mënyrë që të lejonte kërkim të shpejtë, një strukturë që sugjeron se mund të jetë krijuar për përdorim nga aktorë kibernetikë që shesin ose përdorin këto kredenciale për sulme të tjera.

Për më tepër, përveç Gmail dhe Facebook,  përmbante rreth 4 milionë llogari Yahoo, 1.5 milionë Microsoft Outlook, dhe 900,000 Apple iCloud, si dhe mijëra kredenciale për .edu llogari akademike, shërbime hibride dhe media si TikTok, Netflix dhe OnlyFans.

Eksperti i inteligjencës së kërcënimeve Allen Liska theksoi se infostealer malware janë bërë mjete ku aktorë të paeksperiencë mund të marrin me qira infrastrukturë për të mbledhur sasi të mëdha të të dhënave për një kosto mujore relativisht të ulët, duke ulur kështu barrierën e hyrjes për sulmuesit e rinj.

Ndërsa baza e të dhënave të ekspozuara është hequr nga interneti, ekspertët paralajmërojnë se dëmi për llogaritë e prekur ka ndodhur tashmë dhe përdoruesit që kanë përdorur të njëjtat fjalëkalime në shumë platforma duhet të ndryshojnë këto fjalëkalime menjëherë dhe të aktivizojnë autentifikimin me dy faktorë kur është e mundur./ WIRED

The post 149 milionë fjalëkalime të ekspozuara, përfshirë Facebook, Gmail dhe Binance appeared first on Revista Monitor.

↗

Kripto nën kontroll, BQK vendos afatin final për licencimin e operatorëve deri më 1 mars 

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Banka Qendrore e Republikës së Kosovës (BQK) ka njoftuar se afati i fundit për aplikim për licencë nga operatorët e shërbimeve të kripto-aseteve përfundon më 1 mars 2026.

Në Kosovë ka nisur zyrtarisht epoka e rregullimit të kripto-aseteve. Banka Qendrore ka njoftuar se afati i fundit për aplikim për licencë nga operatorët që ofrojnë shërbime në këtë fushë përfundon më 1 mars 2026, duke shënuar kështu një kthesë të rëndësishme drejt formalizimit dhe mbikëqyrjes së këtij sektori financiar.

Rregullorja pĂ«r Licencimin e OperatorĂ«ve tĂ« ShĂ«rbimeve tĂ« Kripto-Aseteve — e cila ka hyrĂ« nĂ« fuqi mĂ« 29 nĂ«ntor 2025 — pĂ«rfaqĂ«son hapin e parĂ« drejt krijimit tĂ« njĂ« tregu tĂ« rregulluar dhe transparent tĂ« kripto-aseteve nĂ« KosovĂ«.

Kjo rregullore, e hartuar në bazë të Ligjit Nr. 08/L-295 për Kripto-Asete dhe në përputhje me Rregulloren e Bashkimit Evropian për Tregjet e Kripto-Aseteve (MiCA), vendos themelet e para të licencimit dhe mbikëqyrjes në këtë fushë, në harmoni me standardet ndërkombëtare.

BQK ka theksuar se tĂ« gjitha subjektet qĂ« aktualisht ofrojnĂ« shĂ«rbime tĂ« tilla – pĂ«rfshirĂ« aktivitetet e kĂ«mbimit tĂ« kripto-aseteve me para fiat apo me kripto-asete tĂ« tjera – janĂ« tĂ« obliguara qĂ« brenda afatit 90-ditor tĂ« ndĂ«rmarrin tĂ« gjitha veprimet e nevojshme pĂ«r aplikim pĂ«r licencĂ« dhe pĂ«rshtatje me kĂ«rkesat e reja ligjore.

“Pas datĂ«s 1 mars 2026, ushtrimi i veprimtarisĂ« sĂ« ofrimit tĂ« shĂ«rbimeve tĂ« kripto-aseteve pa licencĂ« do tĂ« konsiderohet shkelje ligjore dhe do tĂ« trajtohet nĂ« pĂ«rputhje me dispozitat nĂ« fuqi”.

Rregullorja e miratuar përcakton kriteret ligjore, rregullative dhe procedurale për licencimin e operatorëve që merren me këmbimin e kripto-aseteve, përfshirë:

  • kĂ«rkesat pĂ«r kapital minimal dhe qeverisje korporative,
  • ruajtjen e fondeve tĂ« klientĂ«ve,
  • masat kundĂ«r pastrimit tĂ« parave dhe financimit tĂ« terrorizmit,
  • detyrimin pĂ«r transparencĂ«, profesionalizĂ«m dhe raportim tĂ« saktĂ« financiar.

BQK ka bërë të ditur se asnjë person nuk mund të ofrojë shërbime të kripto-aseteve në Kosovë nëse nuk është i licencuar si Operator i Shërbimeve të Kripto-Aseteve (OSHKA), në përputhje me nenin 6 të Rregullores. Vetëm operatorët me seli të regjistruar në Kosovë dhe që plotësojnë kushtet ligjore do të mund të marrin dhe ruajnë licencën e tyre aktive.

Operatorët që marrin licencë do të mund të ofrojnë:

këmbim të kripto-aseteve për para (përfshirë ATM-të),

këmbim të kripto-aseteve për kripto-asete të tjera.

Ndërkohë, institucionet financiare tradicionale nuk do të lejohen të angazhohen në këtë fushë, përveç në rastet kur kjo do të rregullohet posaçërisht nga BQK.

Mbështetje ndërkombëtare dhe punëtori për operatorët

Procesi i hartimit të Rregullores është zhvilluar në bashkëpunim me Fondin Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe autoritetet përkatëse, duke reflektuar angazhimin për ndërtimin e një kornize të fortë dhe të qëndrueshme ligjore.

BQK ka paralajmëruar se së shpejti do të organizojë një punëtori informuese ku do të prezantohet korniza ligjore dhe qasja rregullatorë.

Ky zhvillim shihet si një hap strategjik drejt përafrimit të sistemit financiar të Kosovës me atë të Bashkimit Evropian. Përmes këtij procesi, BQK synon të sigurojë stabilitet, besueshmëri dhe mbrojtje të konsumatorëve, duke ndalur praktikat e paautorizuara dhe rreziqet që vijnë nga tregtimi i pakontrolluar i kripto-aseteve.

“Krijimi i njĂ« tregu tĂ« rregulluar dhe transparent Ă«shtĂ« thelbĂ«sor pĂ«r mbrojtjen e qytetarĂ«ve dhe zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« sektorit financiar”.

 

 

The post Kripto nën kontroll, BQK vendos afatin final për licencimin e operatorëve deri më 1 mars  appeared first on Revista Monitor.

↗

Autoriteti i Konkurrencës miraton rregullore të re për marrëveshjet e specializimit

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Autoriteti i Konkurrencës ka miratuar një rregullore të re për përjashtimin nga ndalimi ligjor i disa marrëveshjeve të specializimit mes ndërmarrjeve.

Përfitimi i përjashtimit në bllok i vendosur nga rregullorja është i kufizuar në rastet kur palët janë aktive në të njëjtin treg produkti.

Megjithatë, përjashtimi i vendosur nga kjo rregullore nuk duhet të zbatohet për marrëveshjet që përmbajnë kufizime të cilat nuk janë të domosdoshme për arritjen e efekteve pozitive të krijuara nga një marrëveshje specializimi.

MarrĂ«veshja e specializimit Ă«shtĂ« njĂ« marrĂ«veshje ndĂ«rmjet dy ose mĂ« shumĂ« palĂ«ve qĂ« janĂ« aktive nĂ« tĂ« njĂ«jtin treg produkti, ku ato bien dakord tĂ« ndĂ«rpresin ose tĂ« heqin dorĂ« nga prodhimi i produkteve tĂ« caktuara ose tĂ« heqin dorĂ« nga prodhimi i kĂ«tyre produkteve dhe t’i blejnĂ« ato nga njĂ« ose mĂ« shumĂ« palĂ« tĂ« tjera, tĂ« cilat bien dakord t’i prodhojnĂ« dhe t’i furnizojnĂ« ato.

Përjashtimi zbatohet edhe për marrëveshjet e specializimit që përmbajnë dispozita që lidhen me transferimin ose licencimin e të drejtave të pronësisë intelektuale tek një ose më shumë nga palët, me kusht që këto dispozita të lidhen drejtpërdrejt dhe të jenë të nevojshme për zbatimin e marrëveshjes.

Përjashtimi do të zbatohet me kusht që pjesa e kombinuar e tregut të palëve të mos kalojë 20% në tregun apo tregjet përkatëse, të cilave u përkasin produktet e specializimit.

Pjesët e tregut do të llogariten në bazë të vlerës së shitjeve të pjesëve në treg. Nëse të dhënat e vlerës së shitjeve në treg nuk janë të disponueshme, mund të përdoren vlerësime të bazuara në informacione të tjera të besueshme të tregut, duke përfshirë vëllimet e shitjeve në treg.

Pjesët e tregut do të llogariten në bazë të të dhënave të vitit kalendarik paraardhës ose, kur viti kalendarik paraardhës nuk është përfaqësues i pozicionit të palëve në tregjet përkatëse, pjesët e tregut do të llogariten si një mesatare e pjesëve të tregut të palëve për tre vitet kalendarike paraardhëse.

Rregullorja saktĂ«son shprehimisht se pĂ«rjashtimi nuk do tĂ« zbatohet pĂ«r marrĂ«veshjet e specializimit, tĂ« cilat, drejtpĂ«rdrejt ose tĂ«rthorazi, kanĂ« si objekt fiksimin e çmimeve nĂ« shitjen e produkteve tĂ« specializimit tek palĂ«t e treta, me pĂ«rjashtim tĂ« fiksimit tĂ« çmimeve pĂ«r t’u paguar nga klientĂ«t e drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« kontekstin e shpĂ«rndarjes sĂ« pĂ«rbashkĂ«t apo kufizimin e prodhimit ose shitjeve (me pĂ«rjashtim tĂ« dispozitave pĂ«r sasinĂ« e produkteve tĂ« rĂ«na dakord nĂ« kontekstin e marrĂ«veshjeve tĂ« specializimit tĂ« njĂ«anshme ose reciproke).

Në çdo rast, Komisioni i Konkurrencës mund të revokojë përfitimin nga përjashtimi sipas kësaj Rregulloreje, në veçanti kur tregu përkatës ka përqendrim të lartë dhe konkurrenca tashmë është e dobët.

 

The post Autoriteti i Konkurrencës miraton rregullore të re për marrëveshjet e specializimit appeared first on Revista Monitor.

↗

“e-Albania”, si nĂ« “gjendje lufte”, sistemi i self-care nuk punon prej tre ditĂ«sh

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Prej tre ditësh aktiviteti i bizneseve është i bllokuar, pasi sistemi self-care, që menaxhohet nga e-Albania nuk funksionon.

“Nuk mund tĂ« hysh fare nĂ« platformĂ«n e faturave”, thotĂ« njĂ« ekonomiste. “Bizneset e vogla, tĂ« cilĂ«t janĂ« tĂ« vetĂ«punĂ«suar tĂ« vetĂ«m, pĂ«rdorin platformĂ«n qendrore tĂ« faturave pĂ«r tĂ« lĂ«shuar faturĂ« tatimore shitje pĂ«r shĂ«rbimet e tyre dhe prej tre ditĂ«sh nuk mund tĂ« lĂ«shojnĂ« fatura sepse platforma nuk punon”.

Problemet me sistemet kanë qenë të vazhdueshme që nga fundi i vitit të kaluar, por kjo është dita e tretë rresht, që bizneset nuk mund të aksesojnë sistemin.

Bizneset e vogla, me të vetëpunësuar të vetëm, nuk arrijnë të bëjnë dot bilancet sepse nuk nxjerrin dot faturat e blerjes dhe të shitjes dhe tabelën përmbledhëse të të ardhurave dhe shpenzimeve totale të vitit në bazë të së cilit bëhet bilanci. Shumë prej tyre përdorin këtë platformë që është falas.

Përmes këtij sistemi bëhet dhe ngarkimi i certifikatave të fiskalizimit. Nëse një subjekti i mbaron afati 1-vjetor i certifikatës këto ditë, biznesi mund të mbeten pa punë, pasi nuk e rinovon dot.

Agjencia KombĂ«tare e ShoqĂ«risĂ« sĂ« Informacionit (AKSHI), qĂ« menaxhon sistemin e e-Albania nuk ka pranuar zyrtarisht qĂ« sistemi nuk funksion, por burime tĂ« “Monitor” thanĂ« se ata janĂ« nĂ« dijeni tĂ« problemit dhe po punojnĂ« pĂ«r ta zgjidhur.

“U bĂ«nĂ« si nĂ« kohĂ« tĂ« luftĂ«s kĂ«to sistemet tona”, thotĂ« me ironi njĂ« ekonomist.

Investimet për qeverisjen digjitale janë shtuar me ritme të shpejta në 6 vitet e fundit.

Në vitin 2025, financimi për e-qeverisjen u rrit me tre herë brenda vitit, duke arritur në 20.1 miliardë lekë (mbi 200 milionë euro), nga rreth 3.3 miliardë lekë që jepeshin në vitin 2019, në një total prej 48.4 miliardë lekësh në 4 vjet, ose gati 500 mln euro. po në dekadën e fundit, administrata është shtuar me 20 mijë persona, për të arritur në 184 mijë punonjës, por sërish bizneset nuk arrijnë të gjejnë zgjidhje për problemet e tyre!

 

Lexoni edhe:

500 mln euro për e-qeverisjen në 4 vjet, rekord punonjësish në administratë, por sistemi nuk punon!

The post “e-Albania”, si nĂ« “gjendje lufte”, sistemi i self-care nuk punon prej tre ditĂ«sh appeared first on Revista Monitor.

↗

Kryeministri grek: Shumica e vendeve europiane nuk mund t’i bashkohen ‘Bordit tĂ« Paqes’ tĂ« Trumpit

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Shumica e EuropĂ«s nuk mund t’i bashkohet “Bordit tĂ« Paqes” tĂ« Donald Trumpit, sepse ai “shkon shumĂ« pĂ«rtej” mandatit tĂ« KĂ«shillit tĂ« Sigurimit tĂ« OKB-sĂ«, deklaroi kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis.

Në një intervistë për emisionin e mëngjesit të Euronews, Europe Today, Mitsotakis kritikoi nismën e presidentit amerikan dhe shprehu gjithashtu lehtësim për uljen e tensioneve me SHBA-të lidhur me Groenlandën.

“Ekziston njĂ« konsensus se ajo qĂ« Ă«shtĂ« shpallur nga Donald Trump shkon shumĂ« pĂ«rtej mandatit tĂ« KĂ«shillit tĂ« Sigurimit tĂ« OKB-sĂ«,” tha Mitsotakis, njĂ« ditĂ« pasi kishte marrĂ« pjesĂ« nĂ« njĂ« mbledhje urgjente tĂ« KĂ«shillit tĂ« fokusuar te marrĂ«dhĂ«niet transatlantike. “Mendoj se duhet ta pranojmĂ« se, duke parĂ« pĂ«rpara, ajo qĂ« Ă«shtĂ« krijuar Ă«shtĂ« diçka nĂ« tĂ« cilĂ«n shumica e vendeve Europiane nuk mund tĂ« marrin pjesĂ«.”

KĂ«to komente pasuan nisjen zyrtare nĂ« Davos tĂ« nismĂ«s “Bordi i Paqes” tĂ« Trumpit pĂ«r zgjidhjen e konflikteve nĂ« mbarĂ« botĂ«n.

Projekti buron nga plani i tij me 20 pika pĂ«r armĂ«pushimin nĂ« Gaza, i miratuar nga KĂ«shilli i Sigurimit i OKB-sĂ«, por Ă«shtĂ« zgjeruar shumĂ« pĂ«rtej mandatit fillestar. Ai Ă«shtĂ« kritikuar gjerĂ«sisht pĂ«r krijimin e njĂ« strukture paralele ndaj OKB-sĂ«, pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« Trumpit kompetenca disproporcionale dhe pĂ«r ftesĂ«n ndaj RusisĂ«. ShumĂ« aleatĂ« EuropianĂ«, pĂ«rfshirĂ« NorvegjinĂ«, SuedinĂ« dhe FrancĂ«n, kanĂ« refuzuar pjesĂ«marrjen, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«, si Italia, kanĂ« thĂ«nĂ« se pĂ«r momentin nuk do tĂ« bashkohen.

Mitsotakis tha se SHBA-ja duhet tĂ« pĂ«rfshihet nĂ« rindĂ«rtimin e GazĂ«s, por plani duhet tĂ« jetĂ« “vetĂ«m pĂ«r GazĂ«n” dhe “vetĂ«m pĂ«r njĂ« periudhĂ« tĂ« kufizuar kohore.”

Më pak se 20 vende iu bashkuan nismës gjatë ceremonisë së nënshkrimit në Davos të enjten, shumë më pak se rreth 35 vendet që ishin parashikuar më parë, sipas zyrtarëve të administratës Trump. Hungaria dhe Bullgaria ishin të vetmet vende Europiane që morën pjesë.

Lidhur me tensionet aktuale me SHBA-të për Groenlandën, Mitsotakis shprehu lehtësim pasi Trump u tërhoq papritur nga kërcënimi për të marrë nën kontroll territorin Arktik, duke zgjedhur në vend të kësaj një marrëveshje afatgjatë për sigurinë e Arktikut, të ndërmjetësuar nga sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte.

“MarrĂ«dhĂ«nia transatlantike po bĂ«het mĂ« e ndĂ«rlikuar dhe duhet tĂ« menaxhohet nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r,” tha ai. “BE-ja duhet tĂ« mbrojĂ« interesat e veta.”

Trump e zyrtarizoi ‘Bordin e Paqes’ pĂ«r GazĂ«n

Presidenti i SHBA-sĂ«, Donald Trump, ishte i rrethuar nga liderĂ« botĂ«rorĂ« kur deklaroi se lufta nĂ« Gaza po “i afrohet vĂ«rtet fundit” gjatĂ« ceremonisĂ« sĂ« nĂ«nshkrimit tĂ« “Bordit tĂ« Paqes” pĂ«r kĂ«tĂ« territor.

Por shumĂ« vende nuk ishin tĂ« pĂ«rfaqĂ«suara, ndĂ«rsa Trump veçoi SpanjĂ«n pĂ«r kritika nga podiumi pĂ«r shpenzimet e saj tĂ« mbrojtjes, duke thĂ«nĂ«: “Ata duan tĂ« pĂ«rfitojnĂ« falas.”

Emiratet e Bashkuara Arabe, Hungaria dhe Pakistani ishin të përfaqësuara në ceremoninë e mbajtur të enjten në Forumin Ekonomik Botëror në Davos, Zvicër. Bordi synon të mbikëqyrë rindërtimin e Gazës.

Ja kush është pjesë e bordit dhe mori pjesë në ceremoninë e nënshkrimit:

  • Isa bin Salman bin Hamad Al Khalifa, ministĂ«r i oborrit tĂ« kryeministrit, Bahrein
  • Nasser Bourita, ministĂ«r i punĂ«ve tĂ« jashtme, Marok
  • Javier Milei, president, ArgjentinĂ«
  • Nikol Pashinyan, kryeministĂ«r, Armeni
  • Ilham Aliyev, president, Azerbajxhan
  • Rosen Zhelyazkov, kryeministĂ«r, Bullgari
  • Viktor OrbĂĄn, kryeministĂ«r, Hungari
  • Prabowo Subianto, president, Indonezi
  • Ayman Al Safadi, ministĂ«r i punĂ«ve tĂ« jashtme, Jordani
  • Kassym-Jomart Tokayev, president, Kazakistan
  • Vjosa Osmani-Sadriu, presidente, KosovĂ«
  • Mian Muhammad Shehbaz Sharif, kryeministĂ«r, Pakistan
  • Santiago Peña, president, Paraguaj
  • Mohammed bin Abdulrahman Al Thani, kryeministĂ«r/ministri i jashtĂ«m, Katar
  • Faisal bin Farhan Al Saud, ministĂ«r i punĂ«ve tĂ« jashtme, Arabia Saudite
  • Hakan Fidan, ministĂ«r i punĂ«ve tĂ« jashtme, Turqi
  • Khaldoon Khalifa Al Mubarak, i dĂ«rguar special nĂ« SHBA, Emiratet e Bashkuara Arabe
  • Shavkat Mirziyoyev, president, Uzbekistan
  • Gombojavyn Zandanshatar, kryeministĂ«r, Mongoli

Një listë e gjatë vendesh, përfshirë Kanadanë, Francën, Gjermaninë, Italinë dhe vende të tjera Europiane, munguan në ceremoninë e nënshkrimit dhe disa prej tyre e kanë refuzuar në mënyrë të drejtpërdrejtë ftesën.

Sekretarja britanike e PunĂ«ve tĂ« Jashtme, Yvette Cooper, i tha BBC-sĂ« tĂ« enjten se MbretĂ«ria e Bashkuar “nuk do tĂ« jetĂ« njĂ« nga nĂ«nshkruesit sot”, duke pĂ«rmendur shqetĂ«simet pĂ«r ftesĂ«n e drejtuar presidentit rus Vladimir Putin pĂ«r t’iu bashkuar nismĂ«s.

Spanja nuk dĂ«rgoi pĂ«rfaqĂ«sues nĂ« ceremoninĂ« e nĂ«nshkrimit, ndĂ«rsa njĂ« ftesĂ« pĂ«r kryeministrin Pedro Sanchez pĂ«r t’iu bashkuar bordit Ă«shtĂ« “nĂ« shqyrtim”, sipas mediave spanjolle.

Putin mori tĂ« hĂ«nĂ«n njĂ« ftesĂ« pĂ«r t’iu bashkuar grupit tĂ« paqes tĂ« Trumpit dhe po “shqyrton tĂ« gjitha detajet e kĂ«tij propozimi”, tha zĂ«dhĂ«nĂ«si i Kremlinit Dmitry Peskov, por asnjĂ« pĂ«rfaqĂ«sues rus nuk ishte i pranishĂ«m nĂ« ceremoninĂ« e nĂ«nshkrimit tĂ« enjten.

Franca, sipas raportimeve, e ka refuzuar ftesĂ«n pĂ«r t’iu bashkuar bordit, ashtu si edhe Gjermania, sipas revistĂ«s Spiegel, qĂ« citon njĂ« dokument tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Jashtme. “Na duhet mĂ« shumĂ« kohĂ«,” i tha kryeministrja italiane Giorgia Meloni transmetuesit shtetĂ«ror RAI tĂ« mĂ«rkurĂ«n. “Ka punĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ«. MegjithatĂ«, qĂ«ndrimi im mbetet padyshim i hapur,” tha ajo, sipas njĂ« raportimi tĂ« Reuters.

Edhe Belgjika nuk Ă«shtĂ« regjistruar, tha ministrja e saj e PunĂ«ve tĂ« Jashtme, Maxime PrĂ©vot, nĂ« njĂ« deklaratĂ« tĂ« publikuar nĂ« X tĂ« enjten. “Ne dĂ«shirojmĂ« njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« pĂ«rbashkĂ«t dhe tĂ« koordinuar Europiane. Ashtu si shumĂ« vende tĂ« tjera Europiane, kemi rezerva ndaj kĂ«tij propozimi,” tha ajo.

Suedia, Sllovenia dhe Norvegjia gjithashtu e kanë refuzuar ftesën, sipas raportimeve të mediave lokale.

“Bordi i Paqes” u miratua nga KĂ«shilli i Sigurimit i OKB-sĂ« nĂ« nĂ«ntor tĂ« vitit tĂ« kaluar. Fillimisht ai u krijua pĂ«r tĂ« mbikĂ«qyrur rindĂ«rtimin e GazĂ«s, por tani ka njĂ« mandat shumĂ« mĂ« tĂ« gjerĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« promovimin e stabilitetit global dhe zgjidhjen e konflikteve nĂ« mbarĂ« botĂ«n.

Izraeli nuk ishte i pĂ«rfaqĂ«suar nĂ« ceremoninĂ« e nĂ«nshkrimit, por kryeministri i tij, Benjamin Netanyahu, pritet t’i bashkohet bordit, sipas raportimeve.

JavĂ«n e kaluar, ShtĂ«pia e BardhĂ« konfirmoi krijimin e njĂ« “Bordi Ekzekutiv” themelues, me qĂ«llim “operacionalizimin e vizionit tĂ« Bordit tĂ« Paqes.”/ Euronews, CNBC

 

 

The post Kryeministri grek: Shumica e vendeve europiane nuk mund t’i bashkohen ‘Bordit tĂ« Paqes’ tĂ« Trumpit appeared first on Revista Monitor.

↗

Turizmi në 2025, të huajt shënuan 12.4 milionë hyrje, ngadalësohet ndjeshëm rritja

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Turizmi në vitin 2025 ka shënuar një ngadalësim të ndjeshëm të rritjes në raport me vitin paraardhës.

Pavarësisht se shifra shënoi 12.46 milionë hyrje të të huajve me një rritje prej 6.6 për qind krahasuar me vitin 2024 ajo që bie në sy është një ngadalësim i ritmit.

Në vitin 2024 kjo rritje ishte 15.2 për qind. Të dhënat e publikuara nga Instituti i Statistikave mbi lëvizjen e Shtetasve për muajin dhjetor tregojnë tashmë qartë panoramën.

“GjatĂ« muajit Dhjetor 2025, rezultojnĂ« tĂ« kenĂ« hyrĂ«, nĂ« territorin e RepublikĂ«s sĂ« ShqipĂ«risĂ«, 1.542.889 shtetas shqiptarĂ« dhe tĂ« huaj.

Ky tregues ka pësuar një rritje me 7,0%, krahasuar me Dhjetor 2024. 1.353.137 shtetas shqiptarë dhe të huaj rezultojnë të kenë dalë nga territori i Republikës së Shqipërisë, duke shënuar një rritje me 8,1%, krahasuar me të njëjtën periudhë të një viti më parë.

NĂ« Dhjetor 2025, numri i shtetasve shqiptarĂ« qĂ« kanĂ« hyrĂ« nĂ« territorin shqiptar Ă«shtĂ« 844.147, duke pĂ«suar njĂ« rritje me 7,1%, krahasuar me Dhjetor 2024. Numri i shtetasve tĂ« huaj qĂ« kanĂ« hyrĂ« nĂ« territorin shqiptar Ă«shtĂ« 698.742. Ky numĂ«r Ă«shtĂ« rritur me 6,8%, krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« vitit 2024”, thuhet nĂ« publikimin e INSTAT.

Daljet e shtetasve

Sipas INSTAT në muajin Dhjetor 2025, 714.457 shtetas shqiptarë numërohen të kenë dalë nga territori i Shqipërisë, duke shënuar rritje me 10,6%, krahasuar me Dhjetor 2024.

“Daljet e shtetasve tĂ« huaj nga territori i ShqipĂ«risĂ« gjatĂ« muajit Dhjetor 2025 janĂ« 638.680. Krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« njĂ« viti mĂ« parĂ«, ky tregues Ă«shtĂ« rritur me 5,5%

NĂ« Dhjetor 2025, 97% e hyrjeve tĂ« shtetasve tĂ« huaj nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« nga rajoni i EvropĂ«s. Evropa Jugore zĂ« 85% tĂ« hyrjeve tĂ« shtetasve tĂ« huaj nga kontinenti Evropian, ndjekur nga Evropa PerĂ«ndimore me 6 % dhe Evropa Veriore me 4%”, vlerĂ«son INSTAT.

Turizmi në 2025 dhe pritshmëria

Viti 2025 nisi me një pritshmëri optimiste të turoperatorëve për një vit të suksesshëm por ato u zbehen muaj pas muaji duke u dukur qartë në fillim të verës.

Konkretisht në atë kohë operatorët theksuan se rritja e çmimeve në disa rajone, zhvlerësimi i euros kundrejt lekut si dhe problemet bazike që u shfaqën kryesisht gjatë verës po e bënin Shqipërinë më pak atraktive.

Italianët edhe pse prezentë gjatë verës e ulën ritmin e vizitave, Kosova gjithashtu duke u përqendruar kryesisht në pjesën Verioret ë vendit ndërkohë që mungesa e ujit në Golem apo energjisë dhe djegia e mbetjeve në pjesën e Jugut u bë një tjetër arsye për vlerësime negative.

Pavarësisht këtyre zhvillimeve Shqipëria arriti të mbajë një rritje të moderuar si efekt i ecurisë së mirë të tureve kulturore gjatë pranverës dhe verës diçka që është nënvizuar si pozitive nga turoperatorët.

Për këtë vit ata janë treguar më të rezervuar në parashikime duke nënvizuar se tendenca e rritjes do të jetë e ngjashme me vitin që kemi lënë pas por ka nevojë për reflektim dhe për të marrë masa urgjente në përmirësim të infrastrukturës dhe shërbimit në mënyrë që kjo rritje edhe pse e moderuar të jetë e qëndrueshme.

Burimi: INSTAT

Burimi: INSTAT

Burimi: INSTAT

Burimi: INSTAT

The post Turizmi në 2025, të huajt shënuan 12.4 milionë hyrje, ngadalësohet ndjeshëm rritja appeared first on Revista Monitor.

↗

Davos 2026: drejtuesit e biznesit kërkojnë një të ardhme të IA-së të përqendruar te njeriu

✇Revista Monitor
By: Megi Dumi

Ndërsa drejtuesit botërorë mblidhen në Davos për të diskutuar të ardhmen e IA-së, një gjë po bëhet gjithnjë e më e qartë: sfida nuk është thjesht sa shpejt mund të zhvillohet teknologjia, por sa me përgjegjësi do të përdoret.

Nga energjia dhe burimet natyrore te punësimi dhe pabarazitë, revolucioni i IA-së po prek çdo aspekt të shoqërisë.

Drejtues nga Dow Chemical Company, EY dhe NTT Data Inc. ndanë perspektivat e tyre mbi ndikimin e zgjerimit të teknologjive të reja si IA gjatë një paneli në Davos.

Paneli u zhvillua në kuadër të takimit vjetor të Forumit Ekonomik Botëror, i cili nisi më 19 janar në Davos, duke mbledhur rreth 3,000 pjesëmarrës të nivelit të lartë nga biznesi, qeveritë dhe fusha të tjera, si dhe shumë vëzhgues, gazetarë, aktivistë dhe të tjerë.

GjatĂ« panelit, me titull “Inovacioni nĂ« njĂ« epokĂ« shumĂ«polare”, pjesĂ«marrĂ«sit diskutuan pĂ«rfitimet e integrimit tĂ« IA-sĂ« dhe potencialin e saj nĂ« fusha si shĂ«ndetĂ«sia dhe arsimi, si edhe disa nga sfidat e zbatimit tĂ« kĂ«saj teknologjie nĂ« shkallĂ« tĂ« gjerĂ« brenda bizneseve.

“Ne shohim pĂ«rfitime tĂ« jashtĂ«zakonshme, qoftĂ« nĂ« zbulimin e materialeve tĂ« reja, tĂ« barnave tĂ« reja apo nĂ« rritjen e produktivitetit pĂ«rmes teknologjisĂ«,” tha Abhijit Dubey, drejtor ekzekutiv dhe drejtor i inteligjencĂ«s artificiale nĂ« NTT Data. “Por, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, duhet tĂ« jemi shumĂ« tĂ« kujdesshĂ«m pĂ«r atĂ« qĂ« po bĂ«jmĂ«.”

Ai shtoi se, ndryshe nga tĂ« gjitha inovacionet e mĂ«parshme, IA Ă«shtĂ« “teknologjia e parĂ« qĂ« nuk do tĂ« drejtohet nga njerĂ«zit”.

Kjo jo vetëm që mund të çojë në rezultate të paparashikueshme, por kërkon gjithashtu sasi të mëdha energjie dhe uji, si dhe nxjerrjen e mineraleve të rralla, gjë që në disa raste po krijon tensione për burimet.

NjĂ« tjetĂ«r shqetĂ«sim Ă«shtĂ« “paradoksi i njĂ« bollĂ«ku masiv nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« me njĂ« zhvendosje masive tĂ« fuqisĂ« punĂ«tore nĂ« treg”, tha Dubey, duke theksuar se kjo Ă«shtĂ« “diçka qĂ« duhet ta monitorojmĂ« nga afĂ«r”.

“Problemi nuk Ă«shtĂ« destinacioni, por faza e tranzicionit,” shtoi Debra Bauler, drejtoreshĂ« e informacionit dhe e transformimit dixhital nĂ« Dow, duke shpjeguar se si kompania po i qaset fuqisĂ« sĂ« saj punĂ«tore gjatĂ« tranzicionit drejt IA-sĂ«.

“Ne mendojmĂ« pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si punojmĂ« me anĂ«tarĂ«t e ekipit. Duam t’i kalojmĂ« ata nga zbatues tĂ« detyrave nĂ« drejtues tĂ« sistemeve. Do tĂ« ketĂ« ndikime nĂ« vende pune, por ne besojmĂ« se destinacioni ku po shkojmĂ« e justifikon kĂ«tĂ« periudhĂ« tranzicioni.”

NĂ« çdo tranzicion teknologjik, sa i pĂ«rket punĂ«simit, “kur humbet njĂ« vend pune, krijohen njĂ« deri nĂ« dy tĂ« tjerĂ«â€, vuri nĂ« dukje Dubey.

Mbrojtja e atyre qĂ« preken negativisht nuk mund t’i lihet tĂ«rĂ«sisht sektorit privat, argumentoi ai.

Përveç mekanizmave të mbështetur publikisht, si të ardhurat bazë universale, ai tha se një zgjidhje për të gjeneruar financime që po diskutohet është vendosja e një takse mbi agjentët e IA-së, njësoj siç tatohen njerëzit.

“Duhet tĂ« mendojmĂ« qĂ« tani pĂ«r mekanizma strukturorĂ«, sepse nuk mund ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« reaktive,” tha ai, duke shtuar: “Nuk ka asnjĂ« qeveri nĂ« botĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e pĂ«rgatitur pĂ«r kĂ«tĂ«.”

Raj Sharma, partner menaxhues global pĂ«r rritjen dhe inovacionin nĂ« EY, tha se qĂ« IA tĂ« sjellĂ« atĂ« qĂ« ai e ka quajtur njĂ« epokĂ« tĂ« “ndĂ«rmarrjeve super-fluide”, pĂ«rbĂ«rĂ«sit kyç janĂ« besimi, mjetet dhe talenti.

“Duhet tĂ« balancosh kĂ«ta tre elementĂ« pĂ«r t’u siguruar qĂ« IA tĂ« adoptohet,” tha ai.

Pyetja që mbetet nuk është nëse kjo teknologji do ta transformojë botën, por nëse institucionet, bizneset dhe qeveritë do të arrijnë ta drejtojnë atë në një mënyrë që vërtet vë njeriun në qendër. / Time

The post Davos 2026: drejtuesit e biznesit kërkojnë një të ardhme të IA-së të përqendruar te njeriu appeared first on Revista Monitor.

❌