Një incident u regjistrua në hollin e Gjykatës së Tiranës ndërsa zhvillohej seanca për protestuesit e arrestuar pas protestës së dhunshme të PD. Një burrë u shoqërua nga Policia, pas avokatët e protestuesve pretendojnë se i provokoi.
Në këtë moment, shihet edhe deputeti Klevis Balliu që mësyn në derën e Gjykatës me fjalor ofendues dhe të papërshtatshëm drejt tij dhe e quan provokator. Policia e shoqëroi personin në fjalë për sqarimin e rrethanave të ngjarjes./et
Ngjarjet e viteve, muajve dhe ditëve të fundit, të forcojnë bindjen se, e para që duhet integruar në BE, duhet të jetë politika. Duhet të jenë ata që medemek, bëjnë politikë, nga selitë e partive, komisionet parlamentare, sallën e Parlamentit, takimet , fushatat, bulevardet, etj. Sondazhet e fundit, e rendisin politikën në Shqiperi, si “më të prapambeturën në krahasim me homologët e tyre në Europë”. Dhe kjo për shumë arsye, që lidhen me trashëgiminë, pozicionin gjeografik, kushtet dhe mënyrën e jetesës gjatë sistemit komunist dhe pas tij, mentalitetin, shkollimin, formimin, etj. Në Shqipërinë e postdiktaturës, politikbërjen e nuk e kuptojnë si mision, detyrim, por si “angari”, si diçka që duhet bërë për të përmbushur interesa të ngushta, e shohin si mjet fitimi, abuzimi, vegjetimi. Bashkimi Europian, nuk është thjesht një “treg ekonomik”, por një bashkësi shtetesh me interesa të përbashketa. Pa koordinim politik, çdo shtet do të vepronte më vehte, ndaj politikat e përbashkëta, ndihmojnë zhvillimin. Politika shqiptare, aktualisht ka mangësi të theksuara strukturore, krahasuar me atë europiane. Zbatimi i ligjit, institucionet e pavarura, ndikimi politik, kultura politike, debatet institucionale, toleranca dhe respekti për kundershtarin politik, janë disa prej kritereve në BE. Në Shqiperi kemi konflikt, polarizim dhe gjuhë të ashpër në politikë. Kjo ka sjellë uljen e besimit tek politika. Dhuna e shfrenuar verbale dhe fizike në Parlament, nga një opozitë dekadente, e cila nuk ka shanse të reformohet dhe integrohet shpejt në BE, duket se ka rritur shqetesimin e faktorit nderkombetar. Po ashtu edhe dhuna në sheshe dhe bulevarde, ndaj uniformave të shtetit dhe institucioneve, mbetet shqetesim për monitoruesit europianë. Nga dyert e selive të partive, dalin udhëzime dhe nisma që përmirësojnë ose përkeqesojnë klimën politike. Mjafton të dëgjosh kreun e PD Sali Berisha, çfarë deklaron dhe paralajmeron para çdo proteste apo seance parlamentare, për të parashikuar se çfarë do të ngjasë. Aktualisht jemi para një fakti ku grindjet politike (të nxitura artificialisht nga opozita) po emetojnë një klimë krizash, të cilat krijojnë një rrisk josistematik, riskun politik, i cili tremb investitorët e huaj dhe vendas, gjë, që bie në kundërshtim me objektivin e rritjes së investimeve. Mendoj se kjo situatë e krijuar nga segmente të caktuara të politikes opozitare janë një nga shkaqet kryesore të prishjes së imazhit të vendit. Stabiliteti politik mbetet ndër kriteret kryesore të BE. Ndaj mbetet thelbësore nevoja e integrimit të politikës, jo për sfilatë, por si një prej faktorëve kryesorë që po mundësojnë shpejtimin e anëtarësimit të vendit në BE.
Zgjerohet fronti që kërkon të braktisë kompeticionin më të rëndësishëm futbollistik. Çështja ka përfshirë politikën, ndërsa në anën tjetër është linja e fortë e Washington-it mbi emigrimin, që u mohon pjesërisht tifozëve hyrjen në SHBA.
Botërori nuk ka qenë kurrë më parë kaq në rrezik. Nuk bëhet fjalë për kualifikimin e ndonjë ekipit të madh, problemi është politik. Gjithmonë e më shumë vende europiane po mendojnë ta bojkotojnë eventin e verës, pas zhvillimeve të fundit në raportet me SHBA-të.
Në krye të protestës është natyrisht Danimarka. Tentativat e Trump për të marrë Groenlandën (territor që i përket kurorës daneze) kanë irrituar opinionin publik. Në një sondazh të fundit të portalit “BT”, 90% e danezëve u shprehën pro bojkotit të Botërorit.
Çështja ka prekur edhe Suedinë, ku prej kohësh një pjesë e mirë e konsumatorëve refuzon të blejë mallra “Made in Usa”, si një përgjigje për qartësinë e munguar të pozicionit të Trump për konfliktin mes Rusisë dhe Ukrainës.
Diskutime të forta mbi Botërorin amerikan ka edhe në Gjermani. Zëvendëspresidenti i Federatës, Oke Göttlich, president i St.Pauli, klub i lagjes punëtore të Hamburgut, ka dalë hapur kundër. Ai gjithmonë ka qenë kundër modelit futboll-biznes.
Për “Hamburger Morgenpost”, Göttlich ka thënë se ka ardhur momenti për veprime konkrete të forta. Ky qëndrim është në linjë me kërkesat e tifozëve të St.Pauli, që së fundi i kanë bërë apel FIFA-s për të njohur Federatën e Futbollit të Groenlandës. Një gjest simbolik, që mund të përfaqësojë një “levë diplomatike” ndaj pretendimeve amerikane.
Iniciativa është mbështetur nga disa politikanë të Cdu, por është ndalur nga presidenti i Federatës Gjermane të Futbollit, Bernd Neuendorf, i cili kishte përkrahur protestën e kombëtares gjermane në Katar për të drejtat e njeriut.
Në mes janë edhe problemet që lidhen me faktorin e sigurisë. Sidomos pas imazheve të ditëve të fundit të Minneapolis, me 3 mijë agjentë të Ice të mobilizuar për operacionin anti-emigrim të kërkuar nga Trump. Nuk është ende e qartë se si qeveria amerikane do të administrojë fluksin e tifozëve nga shumë vende të botës që do të ndjekin Botërorin.
Muajt e fundit Washington-i ka pezulluar apo ndaluar vizat turistike për qytetarët e disa vendeve, mes tyre edhe të vendeve të kualiafikuara për në Botëror. Është rasti i Iranit. Po ashtu, nuk është e qartë se në çfarë mënyre do të aplikohet “Fifa pass” i propozuar nga Infantino për të lehtësuar hyrjen e tifozëve të çdo pasaporte.
Klima e rënduar ndërkombëtare, tensioni në rritje në SHBA dhe paqartësia në lidhje me vizat turistike rrezikojnë seriozisht të kompromentojnë shpirtin e vëllazërisë dhe universalitetit që ka qenë gjithmonë baza e Botërorëve. Ideja e kojkotit nga java në javë po fiton kuota. /et
Ambasada Amerikane në Tiranë ka ndarë sot një përkujtesë në Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit.
Përmes një postimi në rrjetet sociale, Ambasada ka theksuar një mesazh të rastit të Sekretarit të Shtetit, Marco Rubio, se antisemitizmi nuk ka vend në këtë botë.
“Në Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit, ne nderojmë gjashtë milionë viktimat hebreje të Holokaustit dhe ritheksojmë përgjegjësinë tonë të përbashkët për të kujtuar të kaluarën dhe për të punuar drejt një të ardhmeje pa dhunë dhe urrejtje.
Siç ka thënë Sekretari Rubio, “Antisemitizmi nuk ka vend në këtë botë”. Shtetet e Bashkuara mbeten të përkushtuara për t’u përballur me antisemitizmin dhe shtrembërimin e Holokaustit. Ne e njohim historinë e veçantë të Shqipërisë si një nga të paktat vende të pushtuara nga nazistët ku hebrenjtë gjetën strehim, falë guximit të shqiptarëve të zakonshëm. Ne mirëpresim partneritetin e vazhdueshëm të Shqipërisë në luftën kundër antisemitizmit, siç është miratimi i saj vitin e kaluar i Praktikave më të Mira për Parimet e Konferencës së Uashingtonit mbi Artin e Konfiskuar nga Nazistët, të cilat çojnë përpara drejtësinë dhe kompensimin për pronën kulturore të periudhës së Holokaustit”,-thuhet në mesazh./et
Tre punonjës të Komunës së Prishtinës janë arrestuar këtë të martë nga policia nën dyshimin për marrje ryshfeti. Sipas kryeprokurorit të Prokurorisë Themelore në Prishtinë, Zejnullah Gashi, njëri prej zyrtarëve është kapur në flagrancë duke pranuar paratë, duke e bërë të qartë se hetimet janë duke u zhvilluar me prova konkrete.
Operacioni është zhvilluar pas informacioneve të mbledhura nga Policia e Kosovës dhe Prokuroria, të cilat kanë vënë në dukje një aktivitet të dyshimtë brenda disa departamenteve të Komunës. Të arrestuarit dyshohet se kanë përdorur pozitat e tyre për të kërkuar favore financiare nga qytetarët dhe biznese të ndryshme, që kanë pasur nevojë për leje dhe shërbime komunale, raporton Klan Kosova.
Zyrtarët e ndaluar janë dërguar në burg, ndërsa Prokuroria po vazhdon hetimet për të zbardhur të gjithë skemën dhe për të identifikuar nëse ka dhe persona të tjerë të përfshirë në këtë aktivitet. Kryeprokurori Gashi ka theksuar se ky rast tregon angazhimin e institucioneve të drejtësisë për të luftuar korrupsionin dhe për të siguruar transparencë dhe përgjegjësi në sektorin publik.
Komuna e Prishtinës ka njoftuar se do të bashkëpunojë plotësisht me organet e hetuesisë dhe do të ofrojë dokumentacionin e nevojshëm për të sqaruar çdo dyshim. “Rastet e tilla vënë në pah rëndësinë e mbajtjes së integritetit nga çdo zyrtar publik dhe përkujtojnë se askush nuk është mbi ligjin”, njofton Prokuroria./et
Kreu i Grupit Parlamentar të PS-së, Taulant Balla i është përgjigjur akuzave të opozitës për dhunë ndaj protestuesve në tubimin e 24 janarit, duke i kujtuar ngjarjet e 8 janarit.
Ai solli në vëmendje njoftimin e Policisë së Shtetit pas asaj ngjarjeje, ku u raportua se 34 persona u arrestuan për dhunë.
Duke mbrojtur veprimet e Policisë, ai theksoi se meriton respekt për detyrën e kryer në mbrojtje të institucioneve.
“Gjatë muajve janar mirë është të mos përdorni fjalën protestë dhe dhunë se çdo shqiptari i vjen në memorie 8 janari i 2022, ku disa prej jush në këtë sallë luftonin kundër disa prej jush në këtë sallë. Kujtoj më pas njoftimin e Policisë që u arrestuan 34 qytetarë për dhunë, 18 të krahut të Sali Berishës, 16 të Lulzim Bashës. Krahu i Sali Berishës akuzohej se kishin përdorur varre, shkallë, leva, çekiçë, trapanë. Nga krahu i Lulzim Bashës është përdorur gaz lotsjellës, thuhej në atë njoftim. Policia e Shtetit meriton respekt për detyrën që ka bërë për të mbrojtur institucionet”, theksoi Balla./et
Ministri i Mbrojtjes, Pirro Vengu deklaroi sot se 97% e buxhetit të mbrojtjes nga viti 2025 është ezauruar totalisht.
Gjatë fjalës së tij në Kuvend, Vengu u shpreh se pjesë e kësaj buxheti kanë qenë edhe kompensimet për bashkitë e prekura nga zjarret në periudhën e verës.
“Hera e parë që në akt normativ buxhet fundviti kemi një rritje të buxhetit të mbrojtjes. Kemi 97% të buxhetit të mbrojtjes 2025 totalisht të ezauruar. Sa herë na akuzoni për keqmaxhim dhe vjedhje, duhet të kujtoni këtë fakt: Ulje të borxhit dhe ulje të deficitit. Këto janë dy kriteret e mirëqeverisjes. Një tjetër element tjetër ka të bëjë me kompensimet e dëmeve të zjarreve të vitit 2025. Falë këtij akti normativ kemi mundur të ezaurojmë edhe kompensimet për bashkitë e prekura nga zjarret. Kjo është fotografia e qeverisjes sonë, më pranë qytetarëve në nevojë dhe të linjëzuar me angazhimet tona sa i përket rritje së buxheteve të mbrojtjes, në funksion të rritjes së sigurisë kombëtare dhe sovranitetin tonë teknologjik”,-tha Vengu./Kb
Një ngjarje e rëndë ndodhi në Milano. Një polic qëlloi dhe vrau një të ri gjatë një kontrolli kundër drogës. Viktima, Abderrahim Mansouri, 28 vjeç, u përpoq të ikte dhe mbante në dorë një armë që dukej e vërtetë, por që rezultoi të ishte plastike dhe nuk mund të qëllonte.
Policët që ishin në shërbim, disa civilë dhe disa me uniformë, e ndaluan për kontroll, pasi kishin informacion për aktivitetet e tij me shitje droge. Kur Mansouri nuk ndaloi dhe tregoi armën, një nga policët qëlloi për të mbrojtur veten. Vetëm më vonë u kuptua se pistoletën nuk ishte problematike (armë plastike). Viktima u transportua në spital, por ndërroi jetë.
Mansouri ishte një person i njohur për policinë, i lidhur me një familje që kontrollon zonën ku ndodhi ngjarja dhe kishte precedentë penalë për drogë dhe grabitje. Hetuesit po punojnë për të rikrijuar ngjarjen, duke përdorur prova balistike dhe dëshmi, pasi nuk kishte kamera që ta filmonin atë që ndodhi.
Rasti ka shkaktuar reagime të ndryshme politike. Disa politikanë mbrojnë policinë, ndërsa të tjerët kërkojnë hetim të drejtë dhe nuk duan të japin supozime për fajësi para përfundimit të hetimeve. /La Repubblica//kb
Me kërkesën për energji elektrike që pritet të dyfishohet deri në vitin 2050, energjia bërthamore premton stabilitet dhe forcë përballë krizës klimatike dhe pasigurisë energjetike.
Juzel Lloyd*
Energjia bërthamore po rishfaqet si një nga asetet më të vlefshme në botë. Kërkesa globale për energji elektrike parashikohet të dyfishohet pothuajse deri në vitin 2050, e nxitur pjesërisht nga nevoja për të furnizuar vendet me mungesë energjie (përfshirë më shumë se 600 milionë njerëz që ende nuk kanë qasje në energji elektrike). Përmbushja e besueshme e kërkesës aktuale dhe të ardhshme e vendos sigurinë e energjisë në qendër të debateve politike në mbarë botën. Krizat e fundit të energjisë në Evropë (të shkaktuara nga vendimi i Rusisë për të ulur eksportet e gazit natyror) kanë nxjerrë në pah rreziqet e mbështetjes në furnizues të pasigurt, dhe kjo cenueshmëri është edhe më akute në botën e sotme të varur nga energjia. Si pasojë, vende si SHBA-ja dhe Mbretëria e Bashkuar po investojnë miliarda në programe të energjisë bërthamore, duke filluar nga riaktivizimet e reaktorëve deri te planet ambicioze për të ndërtuar centrale të reja.
Energjia bërthamore ishte e destinuar të bëhej përsëri një burim jetësor falë avantazheve të saj unike. Një pelet karburanti uraniumi (afërsisht sa madhësia e majës së gishtit) përmban aq energji sa një ton qymyr, 565 litra naftë ose 480 metra kub gaz natyror. Kjo dendësi e madhe energjie, e kombinuar me një faktor të lartë kapaciteti, siguron energji të besueshme me karburant minimal. Reaktorët e vegjël modularë (SMR, zakonisht prodhojnë deri në 300 MW) lejojnë akses më të madh në këtë burim përmes ndërtimit më të shpejtë, fleksibilitetit të shtuar dhe aplikimeve më të gjera që variojnë nga industria deri te ngrohja qendrore.
Kompania ruse Rosatom dhe Korporata Kombëtare Bërthamore e Kinës (CNNC) kanë qenë thelbësore për suksesin e vendeve të tyre përkatëse në eksportimin e energjisë bërthamore.
Në të njëjtën kohë, ekonomia dixhitale (veçanërisht inteligjenca artificiale) po nxit kërkesën për energji elektrike. Gjigantët e teknologjisë po investojnë në energjinë bërthamore për të përmbushur nevojat energjetike të qendrave të tyre të të dhënave që po zgjerohen me shpejtësi. Për shembull, Microsoft planifikon të blejë energji elektrike nga centrali Three Mile Island sipas një marrëveshjeje 20-vjeçare për blerjen e energjisë sapo të rifillojë impianti. Google është zotuar të blejë 500 MW nga reaktorët e përparuar të Kairos Power. Të marra së bashku, këto ndryshime pasqyrojnë një njohje më të gjerë të rolit të energjisë bërthamore në përmbushjen e nevojave aktuale të energjisë dhe në fuqizimin e teknologjive të ardhshme.
Megjithatë, jo shumë kohë më parë, qëndrimet ishin krejtësisht të kundërta. Tre aksidentet e mëdha bërthamore (Three Mile Island në vitin 1979, Chernobyl në vitin 1986 dhe Fukushima në vitin 2011) gërryen besimin e publikut në teknologji dhe, si pasojë, dobësuan vullnetin politik për të ruajtur programet e energjisë bërthamore. Shtetet e Bashkuara vetëm kohët e fundit kanë filluar të kthehen në këtë teknologji pas dekadash rënieje si rezultat i aksidentit të Three Mile Island dhe mosbesimit të vazhdueshëm të publikut midis viteve 1970 dhe 1990. Nuk ishte i vetmi vend që braktisi energjinë bërthamore: Italia e mbylli plotësisht programin e saj bërthamor pas një referendumi në vitin 1987 dhe iu bashkua vendeve të tjera që po e hiqnin gradualisht energjinë bërthamore. Në vitin 1980, një referendum në Suedi ndaloi zhvillimet e reja për dekada të tëra dhe Gjermania mbylli reaktorët e fundit në flotën e saj bërthamore pas viteve të heqjes graduale. Të marra së bashku, këto vendime i sollën operacionet e energjisë bërthamore në një ndalesë në pjesën më të madhe të botës.
Mjet gjeopolitik
Në të kundërt, Rusia dhe Kina nuk e braktisën kurrë plotësisht energjinë bërthamore: ajo siguron rreth 18% të energjisë elektrike të Rusisë; në Kinë, ajo përbën vetëm 5% të prodhimit të përgjithshëm, por vendi po rritet me shpejtësi dhe po ndërton më shumë reaktorë se çdo komb tjetër. Për të dy vendet, eksportet e energjisë bërthamore janë thelbësore për strategjitë e tyre ekonomike dhe gjeopolitike. Si një mjet gjeopolitik, zhvillimi i energjisë bërthamore u lejon atyre të kontrollojnë një furnizim të besueshëm me energji, një nga format më të fuqishme të fuqisë së butë. Moska dhe Pekini kanë qenë prej kohësh të vetëdijshëm për këtë fakt, prandaj ato tani dominojnë eksportet globale të energjisë bërthamore dhe janë përgjegjëse për pothuajse 90% të të gjitha centraleve bërthamore të ndërtuara vitet e fundit.
Rusia po ndërton 19 reaktorë bërthamorë jashtë vendit, përfshirë Bangladeshin dhe Egjiptin. Ndërkohë, Kina eksporton projektet e saj të reaktorëve Hualong One dhe të tjerë në kuadër të Iniciativës “Një Brez, një Rrugë”, ka projekte në zhvillim e sipër në Pakistan dhe Argjentinë dhe vazhdon përpjekjet e saj për të nxitur partneritete të reja eksporti diku tjetër. Pyetja nuk është më nëse energjia bërthamore do të kthehet, por në çfarë forme dhe nën udhëheqjen e kujt.
Në SHBA dhe aleatët e saj, ideja e mbylljes së hendekut për lidership në fushën e energjisë bërthamore po fiton vrull. Në Uashington, urdhrat ekzekutivë të fundit po e shtyjnë agjencinë e saj rregullatore bërthamore të modernizojë proceset dhe të përparësojë projektet e demonstrimit të reaktorëve të avancuar. Në mënyrë të ngjashme, Franca është riangazhuar për të zgjatur jetëgjatësinë e flotës së saj ekzistuese, ndërsa planifikon edhe ndërtime të reja; dhe Japonia, e cila hezitoi pas Fukushimës, po e rikthen gradualisht flotën e saj bërthamore. Mbretëria e Bashkuar ka vendosur një objektiv për të arritur 24 GW energji bërthamore deri në vitin 2050 dhe po përparon projekte në shkallë të gjerë si Hinkley Point C, si dhe po zhvillon reaktorë SMR përmes Rolls-Royce. Kanadaja po lëviz gjithashtu në të njëjtin drejtim, me reaktorin e parë BWRX-300 që ka marrë miratimin për ndërtim dhe mbështetet nga iniciativat federale për të përshpejtuar vendosjen e ardhshme të SMR-ve.
Përpjekjet për të rivendosur kapacitetin bërthamor janë të dukshme, si dhe ato që synojnë sigurimin e një pozicioni konkurrues në tregun e eksportit. Qeveria amerikane po mbështet përpjekjet e NuScale Power në Rumani dhe Ganë, dhe Westinghouse po ndihmon Poloninë të ndërtojë centralin e saj të parë bërthamor. Koreja e Jugut konsiderohet një partner i besueshëm në Lindjen e Mesme me projektin e saj Barakah në Emiratet e Bashkuara Arabe dhe kohët e fundit ka siguruar një tjetër eksport bërthamor në Republikën Çeke. Mbretëria e Bashkuar po shfrytëzon portofolin e saj të projekteve të reaktorëve për të krijuar partneritete të reja ndërkombëtare për portofolin e saj SMR. Megjithatë, të gjitha këto përparime zbehen në krahasim me shkallën dhe koordinimin e dominimit të Rusisë dhe Kinës në eksportet bërthamore.
Rritja e dominimit bërthamor nga Kina dhe Rusia
Çelësi i suksesit të Pekinit dhe Moskës qëndron në paketat e tyre gjithëpërfshirëse, të mbështetura nga shteti, “ndërto-vetë-opero” (BOO). Në këto vende, shteti merr përsipër pjesën më të madhe të rrezikut që lidhet me ndërtimin dhe operimin e termocentralit bërthamor dhe më pas e rikuperon investimin e tij përmes shitjes së energjisë elektrike me kalimin e kohës. Duke kombinuar financimin, ndërtimin, furnizimin me karburant dhe mirëmbajtjen, këto marrëveshje eliminojnë pothuajse të gjitha pengesat për hyrje, duke i bërë ato veçanërisht tërheqëse për vendet në zhvillim me burime financiare më të kufizuara.
Kompania shtetërore ruse Rosatom dhe Korporata Kombëtare Bërthamore e Kinës (CNNC) kanë qenë të rëndësishme për suksesin e vendeve të tyre përkatëse në eksportimin e energjisë bërthamore. Të dyja janë ndërmarrje shtetërore me zinxhirë furnizimi të integruar vertikalisht që mbulojnë të gjitha aspektet e infrastrukturës së energjisë bërthamore, duke përfshirë ndërtimin, prodhimin e karburantit dhe financimin. Një strukturë e tillë mundëson vendimmarrje fleksibile, operacione më të shpejta dhe kosto më të ulëta.
Ekonomitë në zhvillim tashmë po tregojnë interes për SMR-të dhe potencialin e tyre si një mjet për të zgjeruar aksesin në energji elektrike pa kostot e larta tipike të energjisë bërthamore.
Duke qenë se energjia bërthamore është bërë një përparësi kombëtare, Rosatom dhe CNNC marrin mbështetjen e nevojshme politike dhe financiare për të vepruar shpejt, për të ofruar kushte tërheqëse dhe për të siguruar marrëveshje jashtë vendit. Për shembull, Presidenti Putin miratoi një rritje të konsiderueshme në buxhetin e zhvillimit bërthamor të Rosatom në vitin 2021, konkretisht për të mbështetur nxitjen e saj të eksportit. Në mënyrë të ngjashme, kompanitë bërthamore kineze përfitojnë nga subvencione të konsiderueshme qeveritare, duke i mundësuar CNNC-së të ndjekë në mënyrë agresive projekte bërthamore jashtë vendit.
Strategjitë e Moskës dhe Pekinit po japin fryte. Rosatom ka marrëveshje BOO në vende të tilla si Egjipti (ku po ndërton centralin me katër reaktorë El Dabaa), Bangladeshi (centrali Rooppur), Turqia (centrali Akkuyu), Irani (tetë reaktorë të planifikuar), Nigeria, Kazakistani dhe Mianmari. Moska ka konsoliduar pozicionin e saj si lider në tregun aktual të eksportit; roli i Kinës mbetet më i kufizuar, pjesërisht sepse Rusia tashmë ka kapur pjesën më të madhe të kërkesës së disponueshme. Megjithatë, do të ishte gabim të supozohej se ky kufizim do të vazhdojë. Duke pasur parasysh kapacitetin e saj të madh industrial dhe fuqinë ekonomike, Pekini është i pozicionuar mirë për të kapur një pjesë gjithnjë e në rritje të tregut të eksportit bërthamor në vitet e ardhshme. Kina eksporton reaktorët e saj nëpërmjet “rrugës së saj të mëndafshit bërthamor”, veçanërisht në Pakistan (centrali bërthamor Chashma), me zgjerim në vende të tilla si Kazakistani dhe Argjentina. CNNC ka paraqitur një ofertë për një central në Provincën Lindore të Arabisë Saudite. Ndërkohë, autoritetet turke po vlerësojnë propozimet për një central të tretë bërthamor në rajonin e Trakisë.
Një faktor i rëndësishëm është transferimi i njohurive, pasi Rusia dhe Kina i kombinojnë eksportet e tyre bërthamore me trajnimin e fuqisë punëtore dhe bursat e arsimit të lartë. Për shembull, Rosatom trajnoi inxhinierë nga Bangladeshi për uzinën Rooppur dhe është zotuar të trajnojë specialistë egjiptianë për El Dabaa. Pekini dhe Moska tashmë dominojnë ndërtimin aktual bërthamor global dhe, me ardhjen e reaktorëve bërthamorë, janë gati të shkruajnë kapitullin tjetër, përveç nëse Perëndimi dhe aleatët e tij e arrijnë shpejt.
SMR: kapitulli tjetër në teknologjitë e energjisë bërthamore
Termocentralet bërthamore konvencionale zakonisht kanë kërkesa të vështira për financim dhe ndërtim, por reaktorët e vegjël bërthamorë (SMR) ofrojnë fleksibilitet më të madh. Me kohë më të shkurtra ndërtimi dhe komponentë të prodhuar në fabrikë, këta reaktorë mund të vendosen në vetëm tre vjet – shumë më pak se dekada ose më shumë që zakonisht kërkojnë reaktorët tradicionalë. Madhësia e tyre më e vogël gjithashtu hap derën për vendet, rrjetet elektrike të të cilave nuk mund të akomodojnë termocentrale të mëdha konvencionale, duke zgjeruar aksesin në energjinë bërthamore në një gamë më të gjerë rajonesh. Përveç energjisë elektrike, SMR-të mund të furnizojnë nxehtësi për procese industriale me temperaturë të lartë, të tilla si prodhimi i çelikut, prodhimi i hidrogjenit dhe prodhimi i amoniakut për plehrat. Këto aftësi mbartin një peshë të konsiderueshme gjeopolitike, veçanërisht për ekonomitë në zhvillim.
Vendet që fitojnë akses në energjinë bërthamore do të jenë në një pozicion më të mirë për të rritur pasurinë e tyre ekonomike, për të krijuar industri që kërkojnë shumë energji dhe për të zvogëluar varësinë e tyre nga importet e karburantit. Prandaj, sistemet e energjisë bërthamore (SMR) janë mjetet e ardhshme kyçe për avancimin e sigurisë energjetike dhe konkurrencës ekonomike.
Ekonomitë në zhvillim tashmë po tregojnë interes për sistemet e energjisë së rinovueshme (BRE) dhe potencialin e tyre si një mjet për të zgjeruar aksesin në energji elektrike pa kostot e larta tipike të energjisë bërthamore. Kenia tashmë po eksploron BRE-të përmes partneriteteve me Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA), ndërsa Indonezia dhe Filipinet po i konsiderojnë ato si mundësi fleksibile për të forcuar rrjetet e tyre të energjisë elektrike. Xhamajka është partnerizuar me Kanadanë për të eksploruar mundësinë e vendosjes së BRE-ve në ishull, duke theksuar përdorimin potencial të BRE-ve nga shtetet e vogla ishullore për të zvogëluar varësinë e tyre nga lëndët djegëse të importuara dhe për të lehtësuar kostot e larta të energjisë.
Vlen të përmendet se Rusia dhe Kina kanë instaluar reaktorët e parë modularë lundrues në botë (FMR). Reaktori bërthamor lundrues rus, i instaluar në anijen Akademik Lomonosov, filloi të operojë në vitin 2020 në brigjet e Arktikut me qëllim sigurimin e energjisë elektrike dhe ngrohjes për komunitetet e largëta. Reaktori modular i vogël i Kinës, me temperaturë të lartë dhe i ftohur me gaz, hyri në funksionim komercial në vitin 2023 dhe shërbeu si një demonstrim i rëndësishëm i aftësive të saj të përparuara të reaktorëve. Aktualisht, të dy vendet po konkurrojnë për dominim në tregun global të FMR-së. Rusia synon të kapë 20% të këtij tregu, ndërsa Kina planifikon të ketë eksportuar 30 reaktorë në vendet partnere të Iniciativës “Një Brez, një Rrugë” deri në vitin 2030. Eksportet ruse përfshijnë një FMR tokësore në ndërtim e sipër në Jakutia dhe plane për një kompleks FMR në Uzbekistan, termocentrali i parë bërthamor i Azisë Qendrore. Përpjekjet e Kinës në SMR bazohen në Linglong One, në ndërtim e sipër në Hainan, i cili pozicionohet si një model i replikueshëm për energjinë, ngrohjen dhe shkripëzimin.
SHBA-të duhet së pari të demonstrojnë aftësinë e tyre për të ndërtuar reaktorë bërthamorë në territorin e tyre – vetëm dy në dekadat e fundit – përpara se të konsiderohen një furnizues i besueshëm jashtë vendit.
Shkallueshmëria dhe fleksibiliteti i SMR-ve i bëjnë ato gjithashtu të përshtatshme për të përmbushur kërkesën në rritje për energji; veçanërisht në vendet ku rritja e inteligjencës artificiale dhe qendrat e saj të të dhënave që konsumojnë shumë energji po transformojnë me shpejtësi standardet e energjisë bazë të besueshme.
Kërkesa për energji elektrike e IA-së
Edhe pse vlerësimet ndryshojnë në lidhje me masën në të cilën IA do të nxisë kërkesën e ardhshme për energji elektrike, nuk ka dyshim se ekonomitë e përparuara (ku këto teknologji po zgjerohen) do të kenë nevojë gjithnjë e më shumë për energji të besueshme. Energjia bërthamore, me furnizimin e saj të qëndrueshëm dhe dendësinë e lartë të energjisë, është veçanërisht e përshtatshme për të ndihmuar në përballimin e kësaj sfide. Gjigantët e teknologjisë janë gjithnjë e më të vetëdijshëm për këtë: Microsoft kohët e fundit u bë kompania e parë e madhe e teknologjisë që iu bashkua Shoqatës Botërore Bërthamore, duke forcuar rolin e energjisë bërthamore në operacionet e saj të ardhshme. Kompani të tjera të mëdha, të tilla si Amazon dhe Meta, gjithashtu mbështesin zgjerimin e energjisë bërthamore.
Këto lëvizje tregojnë një nevojë më të gjerë për të siguruar energji të bollshme dhe elastike për kapitullin tjetër të ekonomisë dixhitale. IA dominon debatin aktual mbi kërkesën në rritje për energji, por qendrat e të dhënave mbështesin gjithashtu shërbimet e zakonshme dixhitale si cloud computing dhe e-commerce; për më tepër, shumë vende në zhvillim sapo kanë filluar t’i zgjerojnë këto platforma. Në këtë kontekst, vendet që udhëheqin në vendosjen e energjisë bërthamore do të formësojnë jo vetëm zhvillimin e ardhshëm të IA-së, por edhe trajektoren e ekonomisë globale dixhitale. Kjo ngre pyetjen nëse SHBA-të, dikur fuqia kryesore bërthamore në botë, mund ta rimarrin pozicionin e tyre në këtë fazë tjetër të ekonomisë globale.
SHBA-të në një udhëkryq
Si një ish-lider në ndërtimin e centraleve bërthamore, Shtetet e Bashkuara luajnë një rol unik në garën aktuale globale të energjisë. Pozicioni i tyre si operator i flotës më të madhe bërthamore në botë ka nxitur dekada të tëra ekspertize dhe inovacioni institucional. Për më tepër, është padyshim ndikimi më i rëndësishëm në idealet demokratike që bota duhet të mbështesë, ndërsa sistemi global i energjisë hyn në një epokë të re të elektrifikimit në rritje. Ruajtja e këtij ndikimi është thelbësore për rivendosjen e besueshmërisë në tregun global të eksportit dhe për të siguruar që vendet demokratike të marrin pjesë në formësimin e kapitullit të ardhshëm të energjisë bërthamore.
Një botë në të cilën regjimet autoritare të Rusisë dhe Kinës zotërojnë dhe kontrollojnë kapacitetin gjithnjë e në rritje të energjisë bërthamore, është një botë në të cilën stabiliteti gjeopolitik po gërryhet.
Sektori bërthamor i SHBA-së është prekur nga pasiviteti, pavarësisht të gjitha inovacioneve që ka grumbulluar. Komisioni Rregullator Bërthamor i SHBA-së (KRB), agjencia e pavarur përgjegjëse për licencimin dhe mbikëqyrjen e energjisë bërthamore civile, është e njohur për përdorimin e kornizave që shpesh rezultojnë në procese të kushtueshme dhe afate kohore tepër të gjata, duke zvogëluar shanset e suksesit për zhvilluesit që kërkojnë licenca reaktori. Iniciativat e fundit të reformës nga qeveria federale përfshijnë përmirësimin e proceseve të KRB-së dhe dhënien përparësi licencimit të reaktorëve të përparuar.
Koha do të tregojë nëse këto përpjekje do ta përmirësojnë vërtet vendosjen e energjisë bërthamore në SHBA, por një gjë është e sigurt: ritmi aktual, tepër i ngadaltë i miratimeve duhet të ndryshojë nëse Uashingtoni do të konkurrojë globalisht. Në dekadat e fundit, SHBA-të kanë ndërtuar vetëm dy reaktorë të rinj, njëri prej të cilëve ishte shtatë vjet pas afatit dhe 17 miliardë dollarë mbi buxhetin. Në të njëjtën kohë, qeveria federale ka vendosur qëllimin ambicioz të sigurimit të të paktën 20 marrëveshjeve të tjera ligjërisht të detyrueshme për partneritet, të njohura si “123 Marrëveshje”, të nevojshme që vendet të përdorin teknologjitë e energjisë bërthamore të SHBA-së. Direktiva të tjera të përfshira në urdhrat ekzekutivë, të tilla si rindërtimi i zinxhirëve të furnizimit dhe rigjallërimi i fuqisë punëtore bërthamore, do të ndihmojnë në pozicionimin e SHBA-së si një eksportues më i fortë. Megjithatë, pas dekadash të tëra devijimi, vetëm ndjekja e qëndrueshme do të përcaktojë nëse avantazhi teknologjik bërthamor i SHBA-së mund të rikuperohet vërtet në kohë për kapitullin tjetër të programeve të rigjenerimit bërthamor.
Sfida përkeqësohet nga fakti se SHBA-të duhet së pari të demonstrojnë aftësinë e tyre për të ndërtuar reaktorë brenda vendit përpara se të konsiderohen një furnizues i besueshëm jashtë vendit. Ky besueshmëri është thelbësor jo vetëm nëse duan të konkurrojnë për ekuilibër gjeopolitik kundër një lidershipi autoritar në rritje, por edhe nëse duan të ofrojnë alternativa ndaj dobësive të fshehura pas marrëveshjeve të eksportit Pekin-Moskë.
Në shikim të parë, marrëveshjet midis Kinës dhe Rusisë duken tërheqëse për ekonomitë në zhvillim, pasi ato lehtësojnë kostot dhe përgjegjësitë e menjëhershme që lidhen me ndërtimin e centraleve bërthamore. Megjithatë, rreziqet janë të mëdha: këto kontrata i bëjnë vendet pritëse të varura nga operatorët e huaj për dekada, duke ia lënë në mënyrë efektive kontrollin e infrastrukturës kritike të energjisë – dhe për këtë arsye sigurinë kombëtare – Moskës ose Pekinit. Vendimi i Rusisë për të kufizuar eksportet e gazit natyror te fqinjët e saj evropianë në përgjigje të pasojave të pushtimit të Ukrainës në vitin 2022 ilustron se si furnizimet me energji mund të përdoren si armë. Transferimi i kësaj fuqie në projekte bërthamore – ku karburanti, operacionet dhe madje edhe personeli mbeten të lidhura me Moskën ose Pekinin – i lë vendet të bllokuara në varësi afatgjatë. Ky rrezik përkeqësohet nga fuqia financiare që Moska dhe Pekini mund të ushtrojnë për të nxjerrë lëshime politike.
Një botë në të cilën regjimet autoritare zotërojnë dhe kontrollojnë kapacitetin gjithnjë e në rritje të energjisë bërthamore është një botë në të cilën stabiliteti gjeopolitik është i gërryer.
Si mund të konkurrojë Perëndimi?
Një mënyrë se si SHBA-të dhe aleatët e saj mund të konkurrojnë me modelin BOO të Rusisë dhe Kinës është duke u ofruar vendeve partnere aksione më të mëdha pronësie në projektet e tyre bërthamore. Korniza më bashkëpunuese duhet të përqendrohen në forcimin e industrive lokale, nxitjen e punës vendase dhe mbështetjen e zhvillimit afatgjatë të ekspertizës në energjinë bërthamore tek të sapoardhurit. Ato gjithashtu mund të mbështesin forcimin e kornizave të nevojshme institucionale për vendin blerës për të vendosur energjinë bërthamore, duke përfshirë zhvillimin e rregullatorëve të pavarur, kornizave ligjore transparente dhe një kulture të fortë sigurie. Ofrimi i një mbështetjeje të tillë pa rritur rrezikun financiar do të shërbente si një kundërpeshë e vërtetë ndaj Moskës dhe Pekinit.
Këto qëllime janë shumë më të arritshme nëse Perëndimi vepron kolektivisht. Marrëveshja e fundit SHBA-Britani e Madhe është një shembull i mirë se si bashkëpunimi midis aleatëve mund të forcojë pozicionin Perëndimor. Përmes Partneritetit Atlantik për Energji Bërthamore të Avancuar, të dy vendet janë zotuar të përmirësojnë rishikimet e projektimit, të ndajnë ngarkesat rregullatore të punës dhe të shkurtojnë kohëzgjatjen e licencimit. Zgjerimi i këtij modeli në të gjitha vendet aleate mund të përshpejtojë zgjerimin kombëtar bërthamor, duke u ofruar vendeve në zhvillim alternativa të qëndrueshme ndaj paketave ruse dhe kineze. Bashkëpunimi më i gjerë perëndimor do të përshpejtonte gjithashtu vendosjen e reaktorëve bërthamorë dhe do të ulte më shpejt kostot duke bashkuar ekspertizën teknike, kapacitetin e financimit dhe zinxhirët e furnizimit. Një bashkëpunim i tillë do të plotësonte gjithashtu hapat fillestarë që po ndërmerren nga institucionet financiare ndërkombëtare si Banka Botërore për të rishqyrtuar rolin e tyre në zhvillimin bërthamor.
Vendimi i Bankës Botërore për të hequr ndalimin e financimit të energjisë bërthamore shënon një transformim për peizazhin global të energjisë. Për vite me radhë, vendet në zhvillim që kërkonin energji bërthamore nuk kishin zgjidhje tjetër veçse të mbështeteshin te Rusia ose Kina. Duke hequr këtë pengesë, Banka Botërore po hap derën për një fushë loje më të barabartë; por ajo do ta hapë vërtet atë vetëm nëse është në gjendje të ofrojë financim dhe mbështetje teknike në kohë dhe të konsiderueshme. Për momentin, ndikimi i saj do të jetë i kufizuar: Banka po përqendrohet në zhvillimin e ekspertizës bërthamore vendase në bashkëpunim me IAEA-n, dhe presidenti i saj, Ajay Banga, ka deklaruar se përparësia është zgjatja e jetëgjatësisë së reaktorëve ekzistues. Banka Botërore ka shprehur gjithashtu mbështetje për zhvillimin e reaktorëve bërthamorë afatshkurtër (SMR) si një mënyrë për të ulur kostot për vendet në zhvillim, por këto teknologji duhet së pari të provojnë efektivitetin e tyre në ekonomitë e përparuara. Ndërkohë, shumica e të sapoardhurve do të vazhdojnë të mbështeten në reaktorët konvencionalë të provuar, të cilët Pekini dhe Moska kanë demonstruar tashmë se mund t’i furnizojnë. Banka po bën përparim, por mbetet për t’u parë nëse përpjekjet e saj mund të konkurrojnë vërtet me ato të Moskës dhe Pekinit.
Megjithatë, duke pasur parasysh rolin e SHBA-së si aksionari më i madh i Bankës, ndryshimi ende ka potencial afatgjatë. Pasi modelet amerikane për SMR-të të testohen brenda vendit, Uashingtoni mund të shfrytëzojë ndikimin e tij për të inkurajuar Bankën të përshtatë mjetet e saj të financimit dhe asistencën teknike për të mbështetur miratimin e tyre jashtë vendit. Kjo do të zvogëlojë rreziqet për vendet në zhvillim dhe do të zgjerojë tregjet në mënyrë që furnizuesit amerikanë të mund të konkurrojnë më në fund me agjencitë shtetërore në Rusi dhe Kinë.
Në planin afatgjatë, energjia bërthamore do të luajë një rol vendimtar në peizazhin e ardhshëm global të energjisë. Rritja e njëkohshme e teknologjive që kërkojnë shumë energji në ekonomitë e përparuara dhe kërkesat në rritje për energji të vendeve në zhvillim nxjerrin në pah një realitet themelor: kërkesën globale gjithnjë e në rritje për energji me çdo hap të progresit njerëzor. Energjia bërthamore është një nga burimet më të mëdha të afta për të përmbushur këtë kërkesë, dhe mënyra se si zgjerohet dhe nën çfarë lidershipi e bën këtë do të përcaktojë thellësisht të ardhmen e dinamikës globale të energjisë dhe sovranitetit të energjisë. Nëse demokracitë dështojnë të veprojnë, të tjerët do të veprojnë.
*Juzel Lloyd është ish-Bashkëpunëtore e Këshillit Atlantik për Gratë Lidere në Energji.
Burimi: Dosja Vanguard/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Stuhia e fuqishme dimërore që ka goditur Shtetet e Bashkuara ka shkaktuar të paktën 30 viktima dhe probleme të mëdha në energji, transport dhe jetën e përditshme në dhjetëra shtete.
Sipas Associated Press, vdekjet janë të lidhura me hipotermi, aksidente rrugore per shkak të akullit, si edhe incidente gjatë pastrimit të borës.
Në Nju Jork, tetë persona u gjetën të pajetë në ambiente të hapura, ndërsa në Massachusetts dhe Ohio dy persona humbën jetën pasi u goditën nga mjetet e pastrimit te bores.
Aksidente fatale gjatë rrëshqitjes me slita u raportuan edhe në Arkansas dhe Teksas. Mbi 20 shtete, si edhe kryeqyteti Uashington DC, kanë shpallur gjendje emergjence.
Rreth 630 mije banesa dhe biznese kanë mbetur pa energji elektrike, kryesisht në jug të vendit. Situata ka paralizuar edhe transportin ajror, ku mbi 12 mijë fluturime u anuluan ose u vonuan.
Shtëpia e Bardhë njoftoi se presidenti Donald Trump ka miratuar 12 deklarata emergjence federale, për të ndihmuar shtetet në rikthimin e energjisë dhe pastrimin e rrugëve.
Meteorologët thonë se temperaturat pritet te mbeten nën zero gjatë gjithë javës. Autoritetet u bëjnë thirrje qytetarëve të qëndrojnë në shtëpi dhe të shmangin lëvizjet e panevojshme./kb
Deputeti i Partisë Demokratike, Enno Bozdo në fjalën e mbajtur në Parlament foli për përmbytjet e nëntorit dhe dhjetorit në Dimal dhe Kuçovë.
Bozdo tha se në nëntor mijëra hektarë tokë u përmbyt pasi pushteti nuk ishte kujdesur për kanalet kulluese dhe sistemet kulluese në përgjithësi.
Demokrati tha se të gjithë fermerët u lanë në mëshirë të fatit, pasi vetëm një pjesë e vogël e fondeve do të mjaftonte për të përballuar të gjtiha dëmet e shkaktuara.
Bozdo u shpreh se lekë për shqiptarët nuk ka, ndërsa për 3 inceneratorë që nuk ekzistojnë u gjetën menjëherë.
“Fermerët e Dimalit dhe Kuçovës janë prekur nga përmbytjet. Në përmbytjet e nëntorit mijëra hektarë tokë u pëmrbytën se pushteti nuk ishte kujdesur për kanalet kulluese dhe sistemin kullues në përgjithësi.
Në pëmrbyjen e dytë të nëjtat zona u përmbytën me njëintensitet edhe më të madh dhe pse hec-it të Banjës i hapën portat pa paralajmëruar. Nuk mund të lihen në mëshirë të fatit të gjithë fermerët që u lanë në mëshirë të fatit.
Vetëm një pjesë e vogël e fondeve do të mjaftonte për të përballuar të gjitha dëmet shkatuara në dy përmbuyytjet e fundit, të shkaktuara nga fakti se infrastruktura nuk ka funksionuar. Fermerët dhe blegtorët janë më të përbuzurit. Me këtë ritëm, brenda pak viteve Shqipëria nuk do të ketë më as sektor bujqësor as industrial. Për 3 inceneratorët që nuk ekzistojnë u gjetën menjëherë 400 milionë euro, por lekë për shqiptarët nuk ka”, tha Bozdo./Kb
Janari duket si muaji më i gjatë edhe pse kohëzgjatja e tij është e barabartë me atë të dhjetorit. Objektivat që sapo janë vendosur dhe projektet e reja i lënë vendin ankthit që shoqëron këtë muaj. Të gjithë mezi presin fillimin e shkurtit, kur gjendja shpirtërore do të përmirësohet. Janari është fillimi i vitit, është fillimi i projekteve personale, të punës dhe fillimi i pritshmërive për të ardhmen.
Është muaji të cilit, hëna blu i është atribuar edhe ditës më të trishtë të vitit. Teoria thotë se kjo është koha e vitit kur ne të gjithë jemi më të ftohtë, më të thyer dhe më pak të motivuar për t’u përshtatur me vitin e ri. Janari mund të jetë një kohë depresive për shumëkënd pasi historikisht regjistrohet rritje e numrit të divorceve apo njerëzve që braktisin punën. Ekspertët ofrojnë edhe këshilla se si mund të bëhet hëna blu më pak e trishtueshme.
Duhet të bëni një gjumë të mirë dhe të kaloni një fundjavë të këndshme për të pasur energji. Janari është një muaj plot pritshmëri, vullnet, shpresa për të ardhmen dhe për këtë arsye perceptohet më i gjatë se gjithë të tjerët. Dhjetori është një muaj që ecën shpejt sepse festat na mbushin ditët dhe kokën. Nxitimi për dhurata, të afërmit dhe miqtë, darkat, organizimi i festave bëjnë që koha të fluturojë.
Pra, ne e perceptojmë janarin si shumë të gjatë, sepse ishim mësuar me një kohë tjetër, ndihemi bosh dhe tani thjesht luftojmë. Shtëpitë janë zbrazur nga shkëlqimi i festave, bën ftohtë dhe ditët janë ende shumë të errëta. Vera është ende shumë larg dhe për pushimet e ardhshme do të duhet të presim të paktën tre muaj.
Nëse mundeni aktiviteti fizik apo qoftë dhe ecje në natyrë, përpiquni të bëheni kreativë, të ushqeheni shëndetshëm, të përfitoni sa më shumë nga drita natyrale. Gjithashtu duhet të kaloni kohë me të tjerët. Por kryesorja, përpiquni të mendoni sa më shumë pozitivisht./KM
Pas një rendi dite të ngarkuar me 19 projektligje, deputeti i Partisë Demokratike, Luçiano Boçi, ka kërkuar shtimin e numrit të seancave të Kuvendit.
“Kuvendi po çmendet, po kthehet në qesharak dhe po trajtohet si kioskë”, tha Boçi.
“Sot shoh që kjo hapësirë po bëhet tërësisht e çmendur. Listuar një seri projektligjesh të rëndësishme që i keni përmbledhur në një seancë të vetme dhe kjo është tërësisht pa arsye. Po e bëni të çmendur dhe qesharak Kuvendin. Të fusësh 19 projektligje në një seancë është që t’u hedhësh hi syve shqiptarëve. Shtoni seancat, e kemi propozuar më parë. Kjo është të kthesh në kioskë Kuvendin, hajde kalojmë edhe një projektligj. Nëse vijojmë kështu, kjo nuk ka kuptim. Shtoni seancat, reflektoni”, deklaroi Boçi./K.M
Guvernatori i Bankës së Shqipërisë, Gent Sekjo ishte i pranishëm këtë të martë në prezantimin e Raportit të Tranzicionit të BERZH, 2025-2026.
Në fjalën e tij, Sejko u ndal te dy problematika, plakja e popullsisë dhe largimi i vazhdueshëm i të rinjve.
Sipas Sejkos, këto shqetësime demografike përbëjnë rrezik për qëndrueshmërinë afatgjatë të rritjes ekonomike të vendit, pasi ndikojnë në kërkesën dhe ofertën agregate, modelet e konsumit, bizneset dhe familjet shqiptare.
“Vendi ynë pasqyron shumë nga tendencat e përshkruara në këtë raport të radhës nga BERZH; plakjen e popullsisë të kombinuar me largim të konsiderueshëm të të rinjve dhe të popullsisë në moshë pune. Këto dinamika priten të vazhdojnë edhe në vijim dhe të përmbysin piamidën demografike. Popullsia ka ardhur në rënie të vazhdueshme ndërkohë që mosha mesatare po rritet me shpejtësi. Nivelet historikisht të ulëta të papunësisë dhe mungesat e fuqisë punëtore në sektorët kyç i kanë bërë më të dukshme pasojat afatgjata të ndryshimeve demografike si për bizneset ashtu edhe për familjet. Plakja e popullsisë ndikon si në kërkesën, ashtu edhe në ofertën agregate, që ndryshon modelet e konsumit. Ndryshon produktivitetin, rrit kostot e prodhimit dhe në fund ndikon në çmimet, investimet dhe kapacitetin prodhues, duke përbërë kërcënim për qëndrueshmërinë afatagjatë të rritjes ekonomike”,-theksoi Sejko./K.M
Snack-et proteike janë ushqime të vogla, të gatshme për t’u ngrënë, që konsumohen zakonisht mes vakteve. Ato përdoren kur nuk kemi kohë për ushqim të rregullt dhe duam diçka të shpejtë që na mban të ngopur.
Megjithatë, jo çdo snack që quhet “proteik” është vërtet i shëndetshëm. Shumë prej tyre përmbajnë pak proteina dhe shumë sheqer ose yndyrna, duke u kthyer më tepër në ëmbëlsira të zakonshme sesa në ushqim me vlera. Për këtë arsye, është e rëndësishme të lexohen përbërësit dhe të zgjidhen snack-e që kanë mjaftueshëm proteina dhe pak sheqer.
Snack-et proteike mund të jenë të dobishme edhe për persona që nuk bëjnë sport, si një zgjidhje e përkohshme kur mungon ushqimi, por ato nuk duhet të zëvendësojnë vaktet kryesore. Ato shërbejnë si ndihmë, jo si bazë e ushqyerjes së përditshme.
Në përfundim, snack-et proteike janë praktike dhe të dobishme vetëm nëse përdoren me masë dhe zgjidhen me kujdes, duke mos u mashtruar nga emri apo reklama./KM
Një valë e madhe nxehtësie në të gjithë juglindjen e Australisë rriti kërcënimet për zjarre në shkurre, me Melburnin që parashikohet të regjistrojë ditën e saj më të nxehtë në gati 17 vjet të martën.
Gjithashtu, sipas mediave të huaja, përcjell Telegrafi, qindra banorë në zona rurale janë urdhëruar të evakuohen menjëherë nga shtëpitë e tyre.
Byroja e Meteorologjisë e Australisë theksoi se temperatura në Melburn mund të arrijë 45 gradë Celsius (113 gradë Fahrenheit) me kushte të rënda deri ekstreme të valës së nxehtësisë që pritet të arrijnë kulmin të martën dhe të mërkurën, përpara se të lehtësohen gradualisht më vonë gjatë javës.
Vala e nxehtësisë ka rritur rrezikun e zjarrit në të gjithë Victorian, shtetin e dytë më të populluar të Australisë, ku një zjarr në shkurre që lëviz me shpejtësi në rajonin Otways ka djegur rreth 10,000 hektarë.
Zyrtarët paralajmëruan se erërat e forta të parashikuara për më vonë gjatë ditës mund ta përhapin më tej flakën, duke kërcënuar shtëpitë.
Shërbimet e emergjencës kanë trokitur dyert e rreth 1,100 shtëpive dhe kanë dërguar mesazhe me tekst në rreth 10,000 telefona duke i nxitur banorët të largohen nga rajoni.
Ashtu si aristokracia e frikësuar siciliane në romanin epik të vitit 1958, Evropa kapet pas status quo-së. Por rënia e menaxhuar nuk është e vetmja zgjedhje.
Joseph de Weck*
Pak pas çerekut të parë të shekullit, Evropa duket se ka mbërritur në një pikë kthese. Për dekada me radhë, pjesa e saj në PBB-në globale ka ardhur duke u tkurrur dhe ndikimi i saj gjeopolitik është zbehur. Në një moment të caktuar, rënia relative mund të shndërrohet në rënie absolute. Ky moment mund të jetë duke u afruar.
SHBA-të, Rusia dhe Kina janë të angazhuara hapur në një “garë për Evropën”. Moska kërkon të rikthejë hegjemoninë në lindje. Pekini dëshiron industrinë evropiane; Uashingtoni kërkon bindje – dhe Grenlandën. Gjermanët janë bërë ankthiozë për të ardhmen. Franca e çorientuar nuk po arrin të rregullojë buxhetin. E etur për rritje, Brukseli po çmonton legjislacionin klimatik të miratuar vetëm pak vite më parë, ndërsa përkulet për së prapthi për të qetësuar Donald Trumpin. Pak gjë ka mbetur nga dinjiteti evropian – një ndjenjë rënieje shoqërore po fillon të zërë vend.
Ndoshta për këtë arsye adaptimi i fundit i Netflix-it i kryeveprës së vitit 1958 të Giuseppe Tomasi di Lampedusa-s, Il Gattopardo (Leopardi), po gjen jehonë te audiencat në mbarë kontinentin. Romani epik i Lampedusa-s kronikon rënien e një familjeje aristokratike siciliane në shekullin XIX – dhe, në mënyrë më të qëndrueshme, mentalitetin e elitave që e ndiejnë se bota e tyre po mbaron, por janë gati të bëjnë kompromise dhe pothuajse çdo gjë për ta zgjatur pushtetin edhe pak më tej.
Klasa politike e Evropës, e varur mes dhimbjes dhe vetëkënaqësisë, ka filluar t’i ngjajë asaj aristokracie dhe është pajtuar me një strategji rënieje të menaxhuar. E megjithatë, “për sa kohë ka vdekje, ka shpresë”, shkruan Lampedusa, dhe Evropa nuk është domosdoshmërisht e humbur – nëse udhëheqësit e saj nxjerrin mësimet e duhura nga Leopardi.
Ta lexosh Leopardin është një festë; ta shohësh adaptimin e Luchino Viscontit të vitit 1963 është detyrim; të qëndrosh me serialin e Netflix-it, me ritmin e tij çlodhësisht të ngadaltë, është kohë e shpenzuar mirë. Për lexuesin e ngarkuar, ja përmbledhja: i vendosur gjatë bashkimit të Italisë, Leopardi ndjek Princin e Salinës, një aristokrat sicilian në moshë, që jeton rehat falë pronave të tij të mëdha. Rreth tij, megjithatë, bota po ndryshon. Fshatarët aspirojnë të bëhen më shumë se punëtorë në tokat e princit. Pushteti aristokratik lë vendin për një borgjezi agresive.
Me sy të kthjellët, princi e kupton fare mirë se mënyra e tij e jetesës po vdes. Pasuria dhe privilegjet po i rrëshqasin nga duart. “Gjithçka duhet të ndryshojë që gjithçka të mbetet njësoj”, deklaron famshëm nipi i tij, Tancredi, duke e nxitur xhaxhain të rreshtohet me rendin e ri ekonomik dhe politik. Por nëse të mbetesh në majë kërkon të heqësh dorë nga vlerat dhe traditat e tua, a është kjo vërtet fitore?
Princi krenar tërhiqet nga dinjiteti i rezistencës, por nuk i shpëton dot logjikës së dorëzimit pragmatik, me shpresën për ta vonuar rënien e familjes së tij. Duke e lexuar sot Leopardin, është e vështirë të mos e shohësh Evropën te Princi melankolik i Salinës.
Ashtu si princi, shumë evropianë kanë jetuar jetë relativisht të begata. Dhe, si aristokratët e një epoke të shkuar, shumica e evropianëve janë të bindur për epërsinë e modelit të tyre – rend demokratik, kapitalizëm të zbutur, kulturë të rafinuar – duke injoruar faktin se kjo pasuri mbështetet edhe mbi shfrytëzimin e të tjerëve.
Evropianët gjithashtu e ndiejnë se historia po ecën kundër tyre. Brenda vendit, politika është shndërruar në një garë nostalgjish. E djathta populiste në rritje ëndërron një të kaluar nacionaliste të imagjinuar, ndërsa qendra politike evropiane sillet si vetë Princi i Salinës – duke u përpjekur ta zgjasë të tashmen përmes përshtatjes taktike: pak më shumë borxh këtu, shkurtime mirëqenieje atje, deregulim dhe, mbi të gjitha, përkulje ndaj Mbretit Trump, i cili i tall udhëheqësit e BE-së në rrjetet sociale dhe i fyen hapur si “të dobët”.
Sigurisht, kjo politikë e “ia dalim disi” ka virtytet e saj. Rënia e menaxhuar është më e mirë se arroganca e ndjekur nga kolapsi. Por ekziston një alternativë si ndaj mohimit, ashtu edhe ndaj pajtimit.
Pyetja thelbësore pas aforizmës së Tancredit është kjo: nëse përshtatesh që “gjithçka të mbetet njësoj”, çfarë po përpiqesh saktësisht të ruash?
Princi nuk ka një përgjigje bindëse. Ai kërkon të mbajë në këmbë një rend që i shërben vetëm atij vetë. Evropianët, përkundrazi, kanë plot aleatë – nëse zgjedhin të mbrojnë parime si demokracia, shteti i së drejtës, një aparat shtetëror ku nuk kemi pse të jetojmë me frikë dhe parimin e sovranitetit territorial. Siç pamë javën e kaluar, përballja me Trumpin për tarifat që ai kërcënoi për shkak të Grenlandës dha rezultat. Të bashkuar, Evropa nuk është aspak e dobët.
Dhe Evropa mund ta ruajë këtë ndjenjë qëllimi nëse përqendrohet te ambicia për të ndërtuar një ekonomi që të jetë njëkohësisht e suksesshme dhe t’u lejojë njerëzve të jetojnë jetë me kuptim. Të përparosh një rend që vë nevojat njerëzore mbi interesat e kapitalit nuk është dekadencë. Ndryshe nga bota e princit, mënyra evropiane e jetesës nuk është e dënuar – jo më pak sepse evropianët nuk duan ta shohin kontinentin të shndërrohet në atë që Sicilia është për Italinë te Leopardi: një periferi e qeverisur nga të tjerët.
Evropianët ende po tregojnë shenja rezistence: 76% e qytetarëve evropianë hodhën poshtë verën e kaluar marrëveshjen poshtëruese tregtare me Trumpin, tregojnë sondazhet, dhe 81% duan që BE-ja të ndërtojë një politikë të përbashkët mbrojtjeje dhe sigurie. Me 74%, mbështetja për BE-në nuk ka qenë kurrë më e lartë. Dhe ndërsa lufta e Rusisë hyn në vitin e pestë, opinioni publik evropian ka mbetur i përkushtuar ndaj Ukrainës.
Po, Evropa do të duhet të ndryshojë thellësisht nëse dëshiron të mbrojë atë që ka vërtet rëndësi. Ruajtja e aftësisë së Evropës për të zgjedhur të ardhmen e saj kërkon një BE më të fortë dhe më demokratike. Në Davos, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, bëri thirrje për t’u shkëputur nga “nostalgjia” në emër të ndërtimit të një Evrope të re, të pavarur. Çdo poshtërim nga Trump, Xi Jinping dhe Vladimir Putin i bën evropianët më të hapur ndaj këtij argumenti.
Pyetja e vërtetë, pra, është nëse udhëheqësit tanë janë gati ta drejtojnë ndryshimin, e jo thjesht ta durojnë pasivisht. Apo nëse, si princi, tërhiqen nga beteja, duke shpresuar vetëm të gjejnë rehati deri në fundin e tyre. Në fund të fundit, kjo është thënia më aristokratike dhe më e papërgjegjshme nga të gjitha: après moi, le déluge – pas meje, përmbytja.
*Joseph de Weck është bashkëpunëtor në Institutin për Kërkime të Politikës së Jashtme/ Përgatiti për botuim: L.Veizi
Koreja e Veriut lëshoi të paktën një predhë në Detin e Japonisë të dielën, tha ushtria e Koresë së Jugut, ndërsa Tokio tha se kishte lëshuar dy raketa balistike.
Roja bregdetare japoneze, duke cituar Ministrinë e Mbrojtjes, tha se dy raketat duket se e kishin përfunduar fluturimin e tyre, pa specifikuar se ku ranë.
Agjencia japoneze e lajmeve Jiji Press raportoi se ato ranë jashtë Zonës Ekonomike Ekskluzive të vendit, duke cituar burime brenda Ministrisë së Mbrojtjes.
Ky është testi i dytë nga Pheniani që nga fillimi i vitit, pas një breshërie raketash më 4 janar, orë para se Presidenti i Koresë së Jugut Lee Jae-myung të nisej për një samit në Kinë dhe pak pasi SHBA-të arrestuan Presidentin Venezuelan Nicolas Maduro.
Testi vjen gjithashtu një ditë pasi i treti në komandë i Pentagonit, Elbridge Colby, vizitoi Seulin, duke e quajtur Korenë e Jugut një “aleat model”.
Koreja e Veriut ka shtuar testet e raketave në vitet e fundit . Analistët thonë se fushata synon përmirësimin e aftësisë së saj për të kryer sulme precize, duke sfiduar Shtetet e Bashkuara dhe Korenë e Jugut dhe duke testuar armët përpara se t’i eksportojë ato potencialisht në Rusi.
Pheniani po përgatitet gjithashtu të mbajë një kongres të Partisë së Punëtorëve të Koresë në pushtet në javët e ardhshme, i pari në pesë vjet.
Përpara takimit vendimtar, udhëheqësi Kim Jong-un ka urdhëruar “zgjerimin” dhe modernizimin e prodhimit të raketave të vendit./K.M
Barku i Sienna Miller bëri “debutimin” e tij në Fashion Awards 2025, e veshur me elegancën e një fustani haute couture. Në moshën 43-vjeçare, aktorja konfirmon shtatzëninë e saj të tretë dhe, pa pasur nevojë për deklarata të drejtpërdrejta, normalizon një imazh që deri pak vite më parë konsiderohej përjashtim. Sot, ky moment sinjalizon diçka më të thellë: amësia nuk ka më një moshë të vetme “të duhur”.
Nga Hollywood-i në Itali, fenomeni po bëhet gjithnjë e më i dukshëm. Francesca Chillemi u bë nënë për herë të dytë në moshën 40-vjeçare, ndërsa Caterina Murino priti fëmijën e saj të parë pak para se të mbushte 48 vjeç. Por çështja nuk janë vetëm personazhet e famshëm. Ajo që shohim në tapetin e kuq pasqyron një transformim të gjerë shoqëror: në shumë vende europiane, përfshirë Italinë, mosha mesatare e lindjes së fëmijës së parë është rritur ndjeshëm dhe sot 35–36 vjeç nuk janë më përjashtim, por normë, sidomos në qytetet e mëdha.
Pse amësia po shtyhet?
Arsyet janë komplekse dhe të ndërlidhura. Ndërtimi i karrierës, kërkimi i stabilitetit ekonomik dhe emocional, pritja e partnerit të duhur të gjitha këto e zhvendosin vendimin për të pasur fëmijë në një fazë më të vonë të jetës. Për shumë gra, dëshira për t’u bërë nënë nuk zhduket, por “pezullohet”, derisa të gjejë hapësirën e duhur në një realitet më të pjekur dhe më të vetëdijshëm.
Roli i shkencës
Mjekësia moderne ka ndryshuar rrënjësisht kufijtë biologjikë. Riprodhimi i asistuar dhe ndjekja e specializuar mjekësore kanë bërë të mundur shtatzëni të sigurta edhe pas të 40-ave. Megjithatë, ekspertët theksojnë se mosha kronologjike nuk përputhet gjithmonë me atë biologjike dhe se çdo shtatzëni në këtë etapë kërkon vëmendje të shtuar, kontrolle të rregullta dhe një stil jetese të kujdesshëm.
Përparësitë emocionale
Shumë gra e përshkruajnë amësinë e vonë si një përvojë të thellë dhe pozitive. Pjekuria emocionale, vetëdija dhe stabiliteti shpirtëror shpesh e bëjnë këtë periudhë më të qetë dhe më të përqendruar. Shtatzënia nuk shihet si rikthim pas, por si një kapitull i ri i jetës.
Realiteti përtej glamurit
Megjithatë, idealizimi i nënave të famshme mund të jetë mashtrues. Rreziqet shëndetësore rriten me moshën dhe kërkojnë kujdes të vazhdueshëm. Dieta, aktiviteti fizik, pushimi dhe mbështetja mjekësore nuk janë luks, por domosdoshmëri.
Gratë nuk e matin më amësinë me orën biologjike të shoqërisë, por me gatishmërinë e tyre fizike, emocionale dhe personale. Një amësi e zgjedhur, e menduar dhe e jetuar me vetëdije./KM
Login
