Nga Ilir Beqaj
NĂ« praktikĂ«n penale po haset shpesh qĂ« pajisjet digjitale (laptopĂ«, desktopĂ«, smartphone) trajtohen si âsende/prova materialeâ nĂ« kuptimin klasik, ndĂ«rkohĂ« qĂ« thelbi i ndĂ«rhyrjes nuk Ă«shtĂ« hardware-i, por tĂ« dhĂ«nat e ruajtura nĂ« to.
NĂ« çështjen âStudio Pustinaâ (vendim i GjykatĂ«s Kushtetuese) del nĂ« pah njĂ« debat thelbĂ«sor: si duhet kuptuar âsistemi kompjuterikâ dhe cilat garanci procedurale kĂ«rkohen kur organet e procedimit penal nxjerrin dhe kopjojnĂ« tĂ« dhĂ«na.
Arsyetimi i këtij vendimi hedh dritë edhe mbi shkelje të të drejtave themelore që u bëhen shtetasve shqiptarë në të tri shkallët e gjykimit penal në Shqipëri.
Vendimet:
⹠nr. 206, datë 01.06.2023, të GJKKO-së, shkalla e parë;
⹠nr. 128, datë 15.09.2023, të GJKKO-së, apel;
⹠nr. 00-2024-741 (26), datë 08.02.2024, të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë;
janë, në vlerësimin tim, në kundërshtim me KEDNJ-në, Kushtetutën, Konventën e Budapestit dhe KPrP-në, lidhur me administrimin e të dhënave kompjuterike.
TĂ« tri vendimet e sipĂ«rcituara keqlexojnĂ« pĂ«rkufizimin e âsistemit kompjuterikâ nĂ« nenin 1 tĂ« KonventĂ«s sĂ« Budapestit.
Një lexim i kuptueshëm i përkufizimit është ky:
âSistem kompjuterikâ do tĂ« thotĂ«:
1. çdo pajisje që, në bazë/në zbatim të një programi, kryen përpunimin automatik të të dhënave;
ose
2. një grup pajisjesh të ndërlidhura ose të lidhura, një ose më shumë prej të cilave, në bazë/në zbatim të një programi, kryejnë përpunimin automatik të të dhënave.
Qoftë rasti (1), qoftë rasti (2), kanë të përbashkët faktin që, në bazë/në zbatim të një programi, kryejnë përpunimin automatik të të dhënave.
Kriteret e mĂ«sipĂ«rme pĂ«r tâu quajtur âsistem kompjuterikâ i plotĂ«son sot edhe çdo smartphone. ĂshtĂ« pajisje, e lidhur dhe e ndĂ«rlidhur me pajisje tĂ« tjera dhe, nĂ« bazĂ« tĂ« njĂ« programi, kryen pĂ«rpunim automatik tĂ« tĂ« dhĂ«nave. (Edhe pa kĂ«tĂ« element âlidhjejeâ, vetĂ« alternativa âçdo pajisjeâ nĂ« pĂ«rkufizim Ă«shtĂ« e mjaftueshme.)
Janë këto të fundit, dmth. të dhënat, ato që u interesojnë hetuesve dhe prokurorëve. Prandaj sekuestrimi i një kompjuteri nuk ka si të jetë qëllim në vetvete. Qëllimi janë të dhënat.
Pasi sekuestrohet sistemi kompjuterik, sipas asaj qĂ« SPAK, si subjekt i interesuar, ka parashtruar nĂ« GjykatĂ«n Kushtetuese nĂ« çështjen Pustina (pika 16.8 e vendimit tĂ« GJK-sĂ«), âimazhet dhe kopjet e raporteve tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« nxjerra ruhen nĂ« pajisje ruajtĂ«se qĂ« nuk janĂ« tĂ« lidhura nĂ« internetâ. Thelbi janĂ« âtĂ« dhĂ«nat e nxjerraâ. JanĂ« kĂ«to qĂ«, realisht, sekuestrohen.
Sekuestrimi i tĂ« dhĂ«nave kompjuterike pĂ«r qĂ«llim tĂ« njĂ« procedimi penal gjen rregullim nĂ« nenin 208/a tĂ« KPrP-sĂ« (Sekuestrimi i tĂ« dhĂ«nave kompjuterike). Titulli i nenit Ă«shtĂ« âSekuestrimi i tĂ« dhĂ«nave kompjuterikeâ. Dispozita e lidh zbatimin me âkrime qĂ« lidhen me teknologjinĂ« e informacionitâ, por nĂ« praktikĂ« prova digjitale (tĂ« dhĂ«nat kompjuterike) shfaqet nĂ« njĂ« numĂ«r shumĂ« tĂ« madh procedimesh penale, edhe kur vepra penale nuk Ă«shtĂ« âkrim i TI-sĂ«â.
Prandaj, bazuar në përkufizimin e Konventës së Budapestit dhe në nenin 208/a të KPrP-së, sekuestrimi i të dhënave kompjuterike bëhet, si rregull, vetëm pas një urdhërimi gjyqësor (dhe me kufij të qartë të ndërhyrjes).
QĂ«llimi janĂ« âtĂ« dhĂ«natâ, jo âsendiâ.
Kur sekuestrohet njĂ« pajisje, hetimi realisht synon hyrjen, kĂ«rkimin, nxjerrjen, kopjimin dhe analizimin e tĂ« dhĂ«nave. Edhe vetĂ« praktika e ruajtjes sĂ« âimazheve/kopjeveâ tĂ« tĂ« dhĂ«nave (offline, jashtĂ« internetit) e pranon qĂ« objekti real janĂ« tĂ« dhĂ«nat e nxjerra.
Sipas tri vendimeve të sipërcituara:
âPajisjet e sekuestruara, ndĂ«rsa janĂ« tĂ« pandĂ«rlidhura nĂ« njĂ« rrjet/sistem kompjuterik, nĂ« referim tĂ« nenit 1 tĂ« KonventĂ«s âPĂ«r krimin nĂ« fushĂ«n e kibernetikĂ«sâ (Konventa e Budapestit), nuk janĂ« sisteme kompjuterike nĂ« kuptim tĂ« nenit 208/a tĂ« KPP-sĂ«, por veçse mekanizma tĂ« automatizuar ose sende nĂ« kuptim tĂ« nenit 187 tĂ« KPP-sĂ«, tĂ« cilat, me tĂ« dhĂ«nat apo gjurmĂ«t qĂ« mund tĂ« pĂ«rmbajnĂ«, shĂ«rbejnĂ« si prova materiale.â
SĂ« pari, mĂ« lart Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« shpjegimi pse edhe njĂ« kompjuter i vetĂ«m Ă«shtĂ« âsistem kompjuterikâ sipas KonventĂ«s (pĂ«rkufizimi nis me âçdo pajisjeâ). PĂ«r mĂ« tepĂ«r, nĂ« praktikĂ«, mjafton njĂ« smartphone qĂ«, me anĂ« tĂ« Bluetooth-it, kompjuteri tĂ« lidhet dhe tĂ« ndĂ«rlidhet me pajisje tĂ« tjera.
SĂ« dyti, âmekanizma tĂ« automatizuarâ nuk Ă«shtĂ« njĂ« kategori e qartĂ« ligjore e parashikuar nga KPrP-ja dhe pĂ«rdorimi i saj pa bazĂ« normative rrezikon tĂ« kthehet nĂ« njĂ« etiketĂ« qĂ« anashkalon garancitĂ« e provĂ«s digjitale.
SĂ« treti, pohimi âmekanizma tĂ« automatizuar ose sendeâ Ă«shtĂ« ose alogjik, ose tallĂ«s. NĂ«se njĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« mekanizĂ«m i çdo lloji, patjetĂ«r qĂ« Ă«shtĂ« send. NjĂ« send e pĂ«rfshin nĂ« vetvete edhe njĂ« mekanizĂ«m.
Kur pajisja quhet âsendâ, rrezikon tĂ« anashkalohen garancitĂ« pĂ«r tĂ« dhĂ«nat. NĂ« vendimmarrjet gjyqĂ«sore tĂ« sipĂ«rcituara Ă«shtĂ« pĂ«rdorur arsyetimi se pajisjet ânuk janĂ« sisteme kompjuterikeâ (p.sh. pse sâjanĂ« tĂ« ndĂ«rlidhura), ndaj trajtohen si âsendeâ (neni 187 KPrP) ose âmekanizma tĂ« automatizuarâ.
Prova janë të dhënat, jo kompjuteri ku ato janë ruajtur.
Një kasafortë nuk merret si qëllim në vetvete; merret për paratë që dyshohet se janë brenda. Një armë zjarri nuk qëllon pa fishek. Po kështu, sekuestrimi i një laptopi apo smartphone-i nuk ka kuptim si objekt në vetvete: kuptimi i vërtetë (dhe rreziku për të drejtat themelore) lidhet me hyrjen, kërkimin, nxjerrjen dhe kopjimin e të dhënave.
Por, meqë tri gjykatat i janë referuar Konventës së Budapestit, ajo duhet lexuar e tëra.
Neni 14 â Sfera e zbatimit tĂ« dispozitave procedurale
1. Ădo PalĂ« duhet tĂ« adaptojĂ« njĂ« legjislacion tĂ« tillĂ« dhe masa tĂ« tjera tĂ« nevojshme qĂ« tĂ« vendosen kompetencat dhe procedurat e caktuara nĂ« kĂ«tĂ« seksion pĂ«r shkak tĂ« hetimeve apo gjykimeve specifike penale.
2. Përveç kur parashikohet ndryshe në nenin 21, çdo Palë aplikon kompetencat dhe procedurat e referuara në paragrafin 1 në:
a) veprat penale tĂ« pĂ«rcaktuara nĂ« pĂ«rputhje me nenet 2â11 tĂ« kĂ«saj Konvente;
b) vepra të tjera penale të kryera nëpërmjet një sistemi kompjuterik; dhe
c) mbledhjen e fakteve në formë elektronike të një vepre penale.
Pika (c) e paragrafit 2 të nenit 14 të Konventës (mbledhja e fakteve në formë elektronike të një vepre penale) është ligj në Shqipëri prej më shumë se 20 vjetësh. Ky lloj ligji ka përparësi ndaj ligjit të brendshëm kur ka mospërputhje, sepse është një marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar me ligj. Për fat të keq, ky përcaktim ligjor shpërfillet haptazi nga gjyqtarë, prokurorë dhe hetues.
Vitet e fundit, shumica e gjykimeve penale në Shqipëri lidhen me të dhëna të gjetura ose në kompjuter, ose në smartphone, ose në platforma elektronike komunikimi.
Shpërfillja e Konventës së Budapestit çon edhe në procese gjyqësore të shumta.
NĂ« çështjen âPustinaâ tĂ« sipĂ«rcituar, SPAK, nĂ« cilĂ«sinĂ« e subjektit tĂ« interesuar, ka parashtruar para GjykatĂ«s Kushtetuese (pika 16.8 e vendimit tĂ« GJK-sĂ«): âEkspertimi bazohet nĂ« pĂ«rcaktime tĂ« qarta ligjore pĂ«r kompetencĂ«n e ekspertĂ«ve dhe nĂ« standarde tĂ« larta teknike, ndĂ«rkombĂ«tarisht tĂ« njohura, pĂ«r programet e pĂ«rdorura.â
Kjo fjali tingëllon si garanci. Si siguri. Si angazhim se prova digjitale trajtohet me rigorozitet dhe kontroll.
Por standardet, nëse janë reale, kanë një veti që nuk e humbin kurrë: mund të emërtohen.
Që prej korrikut 2025, në mënyrë të përsëritur dhe me shkrim, mbrojtja ime ka kërkuar në SPAK:
⹠Cilat janë standardet ndërkombëtare të digital forensics që zbatohen?
âą Kush i njeh/akrediton?
⹠Prej cilës date zbatohen?
Nuk kemi kĂ«rkuar âsekrete hetimoreâ. Nuk kemi kĂ«rkuar tĂ« cenojmĂ« asnjĂ« proces. Kemi kĂ«rkuar minimumin qĂ« çdo shoqĂ«ri e drejtĂ« e quan tĂ« arsyeshĂ«m: tĂ« dimĂ« mbi çfarĂ« baze teknike ngrihet njĂ« provĂ« qĂ« mund tĂ« rĂ«ndojĂ« mbi jetĂ«n e njĂ« njeriu.
Dhe përgjigjja? Heshtje.
KĂ«tu lind pyetja qĂ« nuk Ă«shtĂ« as politike, as personale. ĂshtĂ« pyetje elementare e drejtĂ«sisĂ«.
A mund tĂ« quhet âstandard i lartĂ«â njĂ« metodĂ« qĂ« nuk pranon tĂ« identifikohet?
A mund tĂ« quhet ândĂ«rkombĂ«tarisht e njohurâ njĂ« praktikĂ« qĂ« nuk guxon tĂ« thotĂ« emrin e vet?
Prandaj po e kërkoj edhe publikisht.
Nëse standardet ekzistojnë, na thoni cilat janë.
NĂ«se zbatohen, na tregoni prej kur.
Nëse janë të certifikuara/akredituara, na tregoni nga kush.
Sa më sipër duhet të jetë në vëmendjen e KLGJ-së, KLP-së dhe ILD-së.
Por edhe politika nuk duhet të rrijë mënjanë.
Do të mjaftonte një Komision Hetimor Parlamentar për të hetuar respektimin e Konventës së Budapestit dhe të procedurës penale në çdo procedim penal të regjistruar në Shqipëri pas daljes së vendimit njësues të Gjykatës së Lartë të dhjetorit 2021 (
Lapsi.al), në të cilët janë sekuestruar kompjuterë ose smartphone.
Duke qenë se nga gjyqtarë dhe prokurorë bëhen haptazi keqlexime dhe keqcitime të dispozitave të ndryshme ligjore, përngjitur është edhe një version më i shtjelluar i këtij shënimi, ku jepen të plota tekstet e referimeve ligjore të përmendura.
Teksti i plotë mund të shkarkohet më poshtë:
Login
