Nga Lea Ypi
Ădo dhjetor tĂ« viteve tĂ« fundit, mĂ« kujtohet njĂ« moment kur Jeremy Corbyn, atĂ«herĂ« lider i opozitĂ«s Laburiste nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, citoi njĂ« pjesĂ« nga njĂ« fjalim i Vitit tĂ« Ri qĂ« mĂ« dukej tepĂ«r i njohur. âKy vit do tĂ« jetĂ« mĂ« i vĂ«shtirĂ« se viti i kaluar,â tha ai. FjalĂ«t e Corbyn mĂ« dukeshin tĂ« njohura sepse ai po citonte Enver HoxhĂ«n, udhĂ«heqĂ«sin famĂ«keq komunist tĂ« vendit tim tĂ« lindjes, ShqipĂ«risĂ«, i cili mĂ« pas vazhdonte: âNga ana tjetĂ«r, do tĂ« jetĂ« mĂ« i lehtĂ« se viti i ardhshĂ«m.â Ky koment shkaktoi njĂ« stuhi reagimesh: disa e panĂ« atĂ« si njĂ« dĂ«shmi se LaburistĂ«t ishin shndĂ«rruar nĂ« njĂ« sekt marksist, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ« denoncuan pandjeshmĂ«rinĂ« e tij ndaj traumave tĂ« pambyllura tĂ« sĂ« kaluarĂ«s komuniste tĂ« ShqipĂ«risĂ«.
NĂ«n âXhaxhi Enverinâ, ShqipĂ«ria e pjesĂ«s mĂ« tĂ« madhe tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« sime ishte njĂ« nga vendet mĂ« tĂ« izoluara nĂ« botĂ«, e shkĂ«putur si nga Lindja ârevizionisteâ, ashtu edhe nga PerĂ«ndimi âimperialistâ. Ajo ekzistonte nĂ« kapsulĂ«n e vet kohore, njĂ« realitet i ashpĂ«r i formĂ«suar pĂ«rmes besnikĂ«risĂ«, propagandĂ«s, survejimit dhe shtypjes sĂ« disidencĂ«s. Perceptimi i saj pĂ«r tĂ« ardhmen ushqehej nga mite tĂ« sĂ« kaluarĂ«s pĂ«r sakrifica heroike dhe vetĂ«mjaftueshmĂ«ri, tĂ« ngulitura nĂ« komplotet e njĂ« agresioni tĂ« huaj tĂ« afĂ«rt.
Ădo Vit i Ri sillte paranoja tĂ« reja, mungesa tĂ« reja, masa tĂ« reja disiplinore, thirrje tĂ« reja pĂ«r durim. I vetmi investim i qĂ«ndrueshĂ«m qĂ« bĂ«nte shteti ishin bunkerĂ«t. Si mund tĂ« krahasohej kjo qoftĂ« edhe sĂ« largu me atĂ« qĂ« po ndodhte nĂ« PerĂ«ndim?
E megjithatĂ«, pavarĂ«sisht humorit tĂ« zi qĂ« shqiptarĂ«t dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ« nuk arrinin ta vlerĂ«sonin nĂ« atĂ« kohĂ«, fjalimi i Corbyn â dhe ai citim â rezultoi, çuditĂ«risht, profetik. Ai pĂ«rshkruante zymtĂ«sinĂ« dhe ankthin me tĂ« cilin njĂ« pjesĂ« e madhe e sĂ« majtĂ«s e ka pritur çdo Vit tĂ« Ri qĂ« prej vitit 2016. AtĂ«herĂ«, Brexit-i dukej si katastrofa pĂ«rfundimtare. âRimarrja e kontrollitâ, slogani triumfues i daljes sĂ« BritanisĂ« nga Bashkimi Evropian, shkaktoi njĂ« drithĂ«rimĂ« tek elitat kozmopolite nĂ« mbarĂ« PerĂ«ndimin.
Teksa shumĂ« njerĂ«z nxitonin tĂ« grumbullonin mallra nĂ« rast tĂ« njĂ« Brexit-i âpa marrĂ«veshjeâ, mĂ« kujtohet se mĂ« pyetĂ«n nĂ«se pamja e rafteve gjysmĂ« bosh nĂ« supermarketĂ« mĂ« kujtonte ShqipĂ«rinĂ« e HoxhĂ«s (nuk ma kujtonte). Por me kalimin e kohĂ«s â pas zgjedhjes sĂ« parĂ« tĂ« Donald Trump-it si president i SHBA-sĂ«, njĂ« pandemie globale, luftĂ«rave nĂ« UkrainĂ« dhe GazĂ« dhe rikthimit tĂ« Trump-it nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ« â edhe kundĂ«rshtarĂ«t mĂ« tĂ« flaktĂ« tĂ« Brexit-it mund ta pranojnĂ« sot se paniku i tyre ishte disi i tepruar.
Apo ndoshta jo? Vitin e ardhshĂ«m, Brexit-i do tĂ« shĂ«nojĂ« dhjetĂ«vjetorin e tij â sigurisht njĂ« moment simbolik i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« epokĂ«n aktuale tĂ« globalizimit. Referendumi sinjalizoi njĂ« rikthim nĂ« njĂ« botĂ« ku shtetet janĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« izoluara nga njĂ«ri-tjetri, institucionet mbahen peng tĂ« vullnetit arbitrar tĂ« individĂ«ve dhe sundimi i ligjit duket se Ă«shtĂ« nĂ« rĂ«nie tĂ« pakthyeshme.
Viti qĂ« vjen nuk ka gjasa tĂ« jetĂ« ndryshe. Thirrja e mbĂ«shtetĂ«sve tĂ« Brexit-it pĂ«r tĂ« ârimarrĂ« kontrollinâ â dikur me tĂ« paktĂ«n njĂ« cipĂ« ndershmĂ«rie intelektuale, pasi lidhej me debate legjitime mbi sovranitetin â ka degraduar nĂ« njĂ« narrativĂ« tĂ« plotĂ« konspirative. Kontrolli, na thuhet tani, Ă«shtĂ« i pamundur, pĂ«r shkak tĂ« kĂ«rcĂ«nimit tĂ« pĂ«rhershĂ«m qĂ« paraqesin tĂ« huajt dhe ata qĂ« konsiderohen tĂ« paaftĂ« pĂ«r tâu âintegruarâ.
E ardhmja duket se ofron vetĂ«m njĂ« pĂ«rzierje frike dhe paranoje. ĂfarĂ« tjetĂ«r mund tĂ« pritet nĂ« njĂ« botĂ« ku tregjet e vetme qĂ« zgjerohen me siguri i pĂ«rkasin sektorit ushtarak dhe ku inovacioni teknologjik duket gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« i pĂ«rkushtuar nĂ« pĂ«rsosjen e artit tĂ« shkatĂ«rrimit tĂ« ndĂ«rsjellĂ«? NĂ« gjithĂ« kĂ«tĂ« panoramĂ«, ku mund tĂ« gjesh ende shpresĂ«?
Një rrugë tjetër
NĂ« esenĂ« e tij tĂ« vitit 1784, âIdea for a Universal History With a Cosmopolitan Purposeâ, (Ideja pĂ«r njĂ« histori universale me qĂ«llim kozmopolit), filozofi gjerman Immanuel Kant u pĂ«rpoq tĂ« gjente njĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim nga i cili historia mund tĂ« interpretohej si diçka mĂ« shumĂ« sesa njĂ« spektakĂ«l i mjerueshĂ«m dhune, padrejtĂ«sie dhe irracionaliteti, dhe tĂ« zbulohej njĂ« model qĂ« i shĂ«rbente zhvillimit tĂ« prirjeve morale. Kjo ishte e vĂ«shtirĂ«, mendonte Kant, sepse qeniet njerĂ«zore nuk ndjekin gjithmonĂ« atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« interesin e tyre racional. Ato kanĂ« vullnet tĂ« lirĂ«, i cili u mundĂ«son tĂ« dallojnĂ« atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«, por njĂ«kohĂ«sisht i lĂ« tĂ« ekspozuar ndaj gabimit.
Paradoksalisht, Kant-i e identifikoi te lufta â mĂ« saktĂ«, tek irracionaliteti i luftĂ«s â njĂ« rrugĂ« kyçe drejt shpresĂ«s. Ai besonte se do tĂ« vinte njĂ« kohĂ« kur lufta do tĂ« bĂ«hej jo vetĂ«m plotĂ«sisht shkatĂ«rrimtare dhe e pasigurt, por edhe ekonomikisht e paqĂ«ndrueshme â njĂ« burim borxhi dhe rrĂ«nimi tĂ« pafund. Sipas tij, pĂ«rshkallĂ«zimi i konfliktit midis interesave tĂ« shteteve dhe zgjerimit tĂ« tregtisĂ« globale do tĂ« bĂ«nin qĂ« ândikimi i çdo tronditjeje nĂ« njĂ« shtet tĂ« reflektohej nĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«tâ, saqĂ« do tĂ« duhej tĂ« shfaqej njĂ« konfigurim i ri politik. Ai parashikonte njĂ« federatĂ« kozmopolite nĂ« tĂ« ardhmen qĂ« ânuk ka shembull nĂ« botĂ«n e shkuarâ.
PĂ«rfundimisht, bota prodhoi njĂ« shembull tĂ« tillĂ«, megjithĂ«se tĂ« papĂ«rsosur. Kant kishte parashikuar se âpas shumĂ« shkatĂ«rrimeve, pĂ«rmbysjeve dhe madje edhe shterimit tĂ« plotĂ« tĂ« fuqive tĂ« tyreâ, natyra do tâi âshtynte njerĂ«zit drejt asaj qĂ« arsyeja mund tâua kishte treguar edhe pa kaq shumĂ« pĂ«rvojĂ« tĂ« hidhurâ. Profecia e tij dukej se u pĂ«rmbush kur, nĂ« kushtet e makthshme tĂ« kampit tĂ« internimit nĂ« Ventotene, ku Musolini kishte internuar rivalĂ«t e tij demokratĂ«, Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi shkruan njĂ« manifest qĂ« propozonte njĂ« EvropĂ« federale, nĂ« tĂ« cilĂ«n shtetet do tĂ« lidheshin jo nga pushtimi, por nga bashkĂ«punimi.
Manifesti i Ventotenes u bĂ« mĂ« pas frymĂ«zim pĂ«r Komunitetin Evropian tĂ« Qymyrit dhe Ăelikut dhe, pĂ«rfundimisht, pĂ«r Bashkimin Evropian â njĂ« pĂ«rpjekje historikisht e paprecedentĂ« pĂ«r tâi shndĂ«rruar interesat e pĂ«rbashkĂ«ta ekonomike nĂ« njĂ« projekt moral dhe politik. NĂ« mesin e viteve 2000, ky projekt ishte ende shumĂ« i gjallĂ«. Ne auditorĂ«t universitare flitej me shumĂ« entuziazĂ«m mbi tĂ« ardhmen e EvropĂ«s si njĂ« institucion mbikombĂ«tar, tĂ« ndarĂ« nĂ« debatin se si tĂ« kthehej integrimi funksional nĂ« njĂ« trupĂ« politike qĂ« ngrihet mbi âtĂ« drejtĂ«nâ, jo mbi âforcĂ«nâ. Ishte njĂ« kohĂ« kur evropianĂ«t ende mund tĂ« imagjinonin njĂ« konventĂ« kushtetuese pĂ«r âNe, popujt e EvropĂ«sâ. Ishte njĂ« moment shprese.
Më jep strehë
Paradoksalisht, i vetmi vend ku sot ajo Ă«ndĂ«rr duke se Ă«shtĂ« ende gjallĂ« Ă«shtĂ« ShqipĂ«ria, e cila duket se ka hyrĂ« sĂ«rish nĂ« njĂ« tjetĂ«r kapsulĂ« kohore, njĂ« realitet alternativ qĂ« mĂ« kujton romanin Time Shelter tĂ« shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, ku njerĂ«zit mund tĂ« zgjedhin epokĂ«n historike nĂ« tĂ« cilĂ«n dĂ«shirojnĂ« tĂ« jetojnĂ«. PĂ«r shqiptarĂ«t, epoka ideale Ă«shtĂ« BE-ja e mesit dhe fundit tĂ« viteve 1990, pĂ«rafĂ«rsisht nga nĂ«nshkrimi i Traktatit tĂ« Mastrihtit deri te projekti kushtetues. Zgjedhjet nĂ« ShqipĂ«ri zhvillohen dhe fitohen me premtimin e anĂ«tarĂ«simit nĂ« BE; ligje miratohen brenda natĂ«s pĂ«r tâu pĂ«rafruar me acquis communautaire.
Por ka një çmim. Në bregdetin shqiptar, në qytetet e Shëngjinit dhe Gjadrit, qendrat e emigrantëve të ndërtuara nga Italia për të strehuar azilkërkues të deportuar janë një kujtesë e rendit kohor në të cilin jeton sot pjesa tjetër e Evropës, dhe një pjesë e madhe e botës. Aty gjejmë një hapësirë kufitare midis idealit kozmopolit dhe një distopie të së ardhmes.
NĂ« njĂ« fjalim tĂ« mbajtur nĂ« parlamentin italian nĂ« mars 2025, kryeministrja Giorgia Meloni e artikuloi kĂ«tĂ« rend tĂ« ri mĂ« qartĂ« se kushdo tjetĂ«r. Jo çuditĂ«risht, ajo sulmoi edhe Manifestin e Ventotenes, autorĂ«t e tĂ« cilit shkruanin: âProblemi i parĂ« qĂ« duhet zgjidhur, pa tĂ« cilin çdo pĂ«rparim tjetĂ«r do tĂ« jetĂ« vetĂ«m sipĂ«rfaqĂ«sor, Ă«shtĂ« eliminimi pĂ«rfundimtar i ndarjes sĂ« EvropĂ«s nĂ« shtete sovrane kombĂ«tare.â
PĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim, Spinelli dhe Rossi mbĂ«shtesnin (mes shumĂ« dispozitave tĂ« arsyeshme) ndarjen e pushteteve, rĂ«ndĂ«sinĂ« e demokratizimit tĂ« ekonomisĂ«, rolin e pĂ«rfshirjes kulturore dhe domosdoshmĂ«rinĂ« politike tĂ« mobilizimit tĂ« njĂ« koalicioni tĂ« gjerĂ« partish progresiste. KĂ«saj, Meloni iu kundĂ«rpĂ«rgjigj: âNuk e di nĂ«se kjo Ă«shtĂ« Evropa juaj, por sigurisht qĂ« nuk Ă«shtĂ« e imja,â duke shtuar se shpresonte qĂ« ata qĂ« po e mbronin dokumentin tĂ« mos e kishin lexuar atĂ«.
E megjithatĂ«, pothuajse askush jashtĂ« ItalisĂ« nuk e vuri re kĂ«tĂ«. Ndoshta sepse Evropa e sotme i ngjan shumĂ« mĂ« tepĂ«r vizionit tĂ« partisĂ« sĂ« Melon-it, VĂ«llezĂ«rit e ItalisĂ«, sesa atij tĂ« federalistĂ«ve tĂ« hershĂ«m evropianĂ«. Kontributi i elitĂ«s evropiane nĂ« imagjinimin e sĂ« ardhmes tani konsiston kryesisht nĂ« duartrokitjen e modelit tĂ« Melon-it pĂ«r âmenaxhimin e emigracionitâ, ose nĂ« lajkatime tĂ« bujshme ndaj Trump-it, me shpresĂ«n pĂ«r tĂ« siguruar lĂ«shime tregtare modeste. Sa pĂ«r thirrjen mĂ« tĂ« fundit tĂ« presidentes sĂ« Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, pĂ«r tĂ« âriarmatosur EvropĂ«nâ, kjo, e pranoj, mĂ« kujton fushatat e ndĂ«rtimit tĂ« bunkerĂ«ve nĂ« ShqipĂ«ri.
Teksa mendoj pĂ«r vitin qĂ« vjen, e gjej veten duke u rikthyer edhe njĂ«herĂ« te Kanti dhe kujtesĂ«s sĂ« tij se, nĂ« çështjet njerĂ«zore, askush nuk mund ta parashikojĂ« me siguri tĂ« ardhmen. NjĂ« âhistori hamendĂ«sueseâ, shkruante ai, ndryshon nga historia natyrore sepse rrjedha e ngjarjeve njerĂ«zore varet nga liria, jo nga domosdoshmĂ«ria. E vetmja profeci qĂ« mund tĂ« bĂ«het realitet Ă«shtĂ« ajo qĂ« profeti ndihmon ta sjellĂ« nĂ« jetĂ«.
Prandaj, nĂ« vend qĂ« tĂ« spekuloj pĂ«r atĂ« qĂ« ka gjasa tĂ« ndodhĂ«, do tĂ« parapĂ«lqeja tĂ« flisja pĂ«r shpresĂ«n â atĂ« lloj shprese qĂ« VĂĄclav Havel e pĂ«rshkroi si shpresĂ« pa optimizĂ«m: njĂ« detyrĂ« morale qĂ« mbahet gjallĂ« edhe kur perspektivat duken tĂ« zymta. ĂshtĂ« shpresa pĂ«r tĂ« parĂ« sĂ«rish idetĂ« qĂ« dikur i dhanĂ« jetĂ« institucioneve evropiane tĂ« rikthehen nĂ« rrugĂ«, nĂ« mbrojtje tĂ« tĂ« drejtave tĂ« emigrantĂ«ve dhe kundĂ«r makinerisĂ« sĂ« luftĂ«s. PĂ«rparimi nuk Ă«shtĂ« kurrĂ« i garantuar, por Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i mundur, me kusht qĂ« tĂ« veprojmĂ« sikur tĂ« ishte. Duke menduar me kĂ«tĂ« logjikĂ« tĂ« historisĂ« hamendĂ«suese, nuk do tĂ« bĂ«nim keq tĂ« ringjallnim frymĂ«n e rezistencĂ«s qĂ« na dha socializmin kozmopolit tĂ« Manifestit tĂ« Ventotenes.
*Artikulli i shkrimtares dhe filozofes Lea Ypi Ă«shtĂ« shkruar pĂ«r Project Syndicate me titull origjinal â2026, shpresĂ« pa optimizĂ«mâ