Sokol Kraja ka ecur gjithmonë kundër rrymës. Kur të gjithë nxituan të investonin në ndërtim, si sektori që ka kthimin më të lartë dhe të shpejtë, ai u përqendrua tek aktiviteti i përpunimit.
âCapital Resourcesâ sh.p.k., e njohur pĂ«rmes markĂ«s âKracoâ, u krijua nĂ« vitin 1997, me fokus nĂ« prodhimin, paketimin dhe shpĂ«rndarjen e produkteve ushqimore, si çaje, kafe, kakao, pije tĂ« çastit, sheqer tĂ« paketuar, produkte pĂ«r Ă«mbĂ«lsira, pure patatesh dhe produkte tĂ« tjera, ndĂ«rsa portofoli i saj pĂ«rfshin dhjetĂ«ra artikuj.
Sot, kur sĂ«rish vĂ«mendja Ă«shtĂ« te ndĂ«rtimi, ai ia ka dalĂ« qĂ« tĂ« rritet nĂ« njĂ« mjedis ku sipĂ«rmarrjet nĂ« fushĂ«n e pĂ«rpunimit po dalin nga tregu. Pasi hyri nĂ« 2024-n, nĂ« renditjen e âMonitor 200â tĂ« kompanive me fitime mĂ« tĂ« larta, nĂ« vitin 2025, âCapital Resourcesâ u bĂ« pjesĂ« edhe e âTop 200â, sipas tĂ« ardhurave.
Z. Kraja është ndër të paktët sipërmarrës nga industria përpunuese që nuk ankohet dhe po rritet në një sektor, që ka hyrë zyrtarisht në recesion. Kur e pyesim si ia ka dalë, thotë se i ka paraprirë gjithnjë tregut, përmes investimeve në teknologji dhe sidomos duke u zgjeruar në eksport.
Në vitin 2025, gjysma e të ardhurave të shoqërisë erdhi nga tregjet jashtë dhe gjysma nga shitjet brenda vendit.
Edhe tashmĂ« qĂ« bizneset i ka zĂ«nĂ« âdhembja e kokĂ«sâ pĂ«r standardet qĂ« duhet tĂ« plotĂ«sojnĂ« nĂ« procesin e integrimit nĂ« BE, z. Kraja Ă«shtĂ« i qetĂ«. Kompania investon 3-4 milionĂ« euro pĂ«r linjat e prodhimit, po digjitalizohet dhe po zbaton InteligjencĂ«n Artificiale nĂ« tĂ« gjitha hallkat, nga prodhimi te menaxhimi, duke pasur gjithnjĂ« tĂ« garantuara tregjet e eksportit.
Sipas faqes sĂ« kompanisĂ«, produktet âKracoâ shpĂ«rndahen nĂ« mĂ« shumĂ« se 8 mijĂ« pika shitjeje nĂ« kanalet e Retail-it dhe HoReCa, ndĂ«rsa marka Ă«shtĂ« e pranishme nĂ« mbi 11 vende. SipĂ«rmarrja po shkon gjithnjĂ« njĂ« hap pĂ«rpara, duke hapur sĂ« fundmi filiale nĂ« SpanjĂ« dhe Shtetet e Bashkuara tĂ« AmerikĂ«s.
Si do ta vlerësonit modelin aktual mbi të cilin po zhvillohet ekonomia?
Ekonomia shqiptare ka nevojë të ristrukturohet pasi i gjithë kapitali aktualisht po shkon në ndërtim dhe e gjithë rritja e PBB-së po vjen pothuajse nga ndërtimi.
Siç e kemi thënë gjithnjë të gjithë ekonomistët, ndërtimi është një zhvillim momental. Pas tij, të shpresojmë që përqendrimi i kapitaleve të orientohet drejt investimeve me vlera të larta të shtuara, në industri, në startup-e elektronike, në software, të cilat do ta ndihmojnë ndjeshëm ekonominë shqiptare.
Vetëm strukturimi i ekonomisë do të arrijë të ndalë emigracionin, i cili po kthehet në një nga problemet kryesore që ka vendi. E vetmja mënyrë për të mbajtur njerëzit janë pagat e larta. Sot, rreth 90% e emigracionit është ekonomik. Pjesa tjetër emigron për fëmijët, apo për arsye të tjera.
Cilat janë sfidat kryesore me të cilat po përballet sipërmarrja prodhuese sot?
Problemet kryesore që kanë sipërmarrjet sot janë konkurrueshmëria e ulët dhe paaftësia për të dalë në tregjet europiane.
Shikojmë që shumë pak biznese dalin jashtë kufijve të Shqipërisë. Bëj pyetjen, pse janë kaq pak? Pse përqendrohen në një treg shumë të vogël, në një treg me rreth 2 milionë banorë.
Kjo ndodh ngaqë kompanitë e tyre nuk janë të përgatitura ende të çajnë në tregjet europiane, aziatike apo të Amerikës. Por çfarë duhet të bëjnë për të dalë jashtë?
Parakushti kryesor është të investojnë në teknologji të lartë dhe cilësi, që do të mundësojë prodhim me çmime të ulëta.
ĂfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jnĂ« sipĂ«rmarrjet qĂ« tĂ« dalin nĂ« tregjet jashtĂ« vendit?
I gjithë tregu ndërkombëtar sot kërkon çmime të ulëta. Po si mundet që një kompani shqiptare të çajë në tregjet ndërkombëtare me kostot që ka dhe të bëhet konkurruese! Kjo është pjesa më e vështirë e biznesit. Si do të konkurrosh me kompanitë e tjera ndërkombëtare, të cilat kanë ekonomi shkalle të lartë, i blejnë lëndët e para dhe ambalazhet shumë më lirë se një kompani e vogël shqiptare.
Për të dalë në tregjet e huaja duhet një strategji zhvillimi. Dhe unë u them kompanive shqiptare të fillojnë të marketohen sa më shumë jashtë. Sepse tregu shqiptar prej rreth 2 milionë banorësh është i vogël nuk të jep shumë hapësira për zgjerim.
Nëse rritesh vitin e parë me 30% dhe të dytin me 50%, pastaj fillon e kalon në disproporcion, sepse shpenzon më shumë, por sheh që rritja nis e ngushtohet, shkon 3%, 2%, 1% apo dhe zero. Atëherë ky është një sinjal alarmi, që duhet të dalësh jashtë tregut të brendshëm.
Unë u them që ne kemi fatin e madh që jemi në Europë, që ka një treg potencial prej 500 milionë banorësh. Ky është një treg i pasur dhe ne duhet të bëhemi konkurrues që të hymë në të.
E pĂ«rsĂ«ris qĂ« çmimi konkurrues aq qĂ« diskutohet dhe cilĂ«sia Ă«shtĂ« kusht. MĂ« kujtohet njĂ« partner i huaj, tĂ« cilit fillova tâi shpjegoj se e kemi cilĂ«sinĂ« e mirĂ« tĂ« produktit. Ai mĂ« ndĂ«rpreu dhe mĂ« tha: âForget the quality, quality is a must, is your obligation. What about the price?â (Harroje cilĂ«sinĂ«, cilĂ«sia Ă«shtĂ« kusht, Ă«shtĂ« detyrimi juaj. Po çmimi?).
Dhe kjo shprehje më ka ngelur në kokë. Të gjitha ekonomitë lëvizin pas çmimeve.
Si ka qenë ecuria e kompanisë suaj në tregjet e eksportit?
Sot, gjyma e të ardhurave vjen nga eksportet dhe pjesa tjetër nga shitjet në tregun e brendshëm. Kemi pafund mundësi për të depërtuar jashtë, por kjo kërkon investimin në linjat e prodhimit, makineritë. Dhe çdo vit investojmë 3-4 milionë euro për linjat e prodhimit.
Krahas eksporteve, âKracoâ ka hapur njĂ« filial nĂ« SpanjĂ«, ku ne po ecim shumĂ« mirĂ«, dhe nĂ« qershor hapĂ«m dhe njĂ« kompani nĂ« AmerikĂ«, nĂ« Nju Jork, pĂ«r tregun amerikan. Kemi hyrĂ« nĂ« njĂ« nga rrjetet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« shpĂ«rndarjes nĂ« AmerikĂ«, me 7,900 supermarkete.
NĂ« sektorin tonĂ«, nĂ« mund tĂ« themi qĂ« jemi kompania e parĂ« jo vetĂ«m nga Ballkani, po nga Europa qĂ« kemi hyrĂ« nĂ« tregje tĂ« tilla nĂ« AmerikĂ«. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« krenari dhe pĂ«r produktet âMade in Albaniaâ, me njĂ« markĂ« shqiptare, me logon âKracoâ dhe u arrit falĂ« cilĂ«sisĂ«, pĂ«rkujdesit, ekspertizĂ«s dhe stafit profesional qĂ« kemi.
Po në tregun e brendshëm, si ka qenë ecuria?
Brenda Shqipërisë, jemi në fazën e digjitalizimit. Po fusim Inteligjencën Artificiale dhe pothuajse e kemi aplikuar në financë, në distribucion dhe në prodhim. Pra, gjithçka po bëhet me Inteligjencën Artificiale.
Kemi lidhur edhe njĂ« marrĂ«veshje tĂ« posaçme me âAnthropicâ dhe po punojmĂ« qĂ« kĂ«to teknologji tĂ« integrohen nĂ« tĂ« gjitha proceset.
Pavarësisht këtij digjitalizimi, nuk kemi shkurtuar shumë vende pune. Përkundrazi, po investojmë në teknologji për të qenë konkurrues në tregjet ndërkombëtare. Kompania është ndër bizneset më të avancuara në Ballkan për sa i përket përdorimit të Inteligjencës Artificiale.
Kemi krijuar ekipe të posaçme për IA, ku janë punësuar disa nga ekspertët më të mirë në Shqipëri dhe po punojmë mbi projekte që janë ende në fazë zhvillimi.
Kemi bërë gjëra që sot nuk i kanë bërë as kompani të huaja dhe po zhvillojmë zgjidhje që ndoshta ende nuk u shkojnë ndër mend shumë kompanive. Jemi shumë mirë në këtë drejtim. Trendi është i qartë: gjithçka do të shkojë drejt Inteligjencës Artificiale.
Edhe klima e punës është shumë e mirë. Punonjësit janë të kënaqur dhe puna vijon normalisht. Sfida e vetme që mund të kemi është emigracioni, ndërsa për tregun vendas mbetet problem edhe fuqia blerëse.
KĂ«shilla
Do tâi ftoja kompanitĂ« shqiptare, qĂ« kanĂ« krijuar reputacion dhe kapacitete tĂ« rĂ«ndĂ«sishme, tĂ« tentojnĂ« tĂ« dalin nĂ« vendet fqinje. Ashtu si kompani tĂ« huaja kanĂ« ardhur nĂ« ShqipĂ«ri dhe kanĂ« investuar, edhe kompanitĂ« shqiptare duhet tĂ« tentojnĂ« tĂ« dalin jashtĂ«. Edhe kompani nga Kosova, Greqia dhe vende tĂ« tjera kanĂ« hyrĂ« nĂ« tregun shqiptar. ĂshtĂ« koha qĂ« edhe bizneset shqiptare tĂ« shkojnĂ« nĂ« tregjet e huaja dhe tĂ« rriten.
Si ka ndikuar rënia e euros në aktivitetin tuaj?
Edhe pse dollari dhe euro janë zhvlerësuar kundrejt lekut, kjo nuk e ka kompensuar rritjen e kostove. Rritja e çmimeve në tregjet ndërkombëtare ka qenë më e lartë se zhvlerësimi i euros dhe dollarit ndaj lekut. Pra, forcimi i lekut nuk na ka favorizuar në këtë drejtim.
Nga ana tjetër, kompania nuk ka probleme me forcimin e lekut sa u përket eksporteve, pasi kjo kompensohet nga fakti që një pjesë e madhe e lëndëve të para i marrim nga jashtë. I blejmë në euro dhe produktet i rieksportojmë në euro.
Kompania Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« gjendje financiare shumĂ« tĂ« mirĂ«. Kemi marrĂ«dhĂ«nie tĂ« mira me tĂ« gjitha rrjetet ndĂ«rkombĂ«tare dhe jemi pjesĂ« e âBlue Ribbonâ, njĂ« klub i kompanive europiane me sisteme tĂ« avancuara, ndĂ«rsa jemi tĂ« regjistruar edhe nĂ« BRC. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« arritje pĂ«r tĂ« cilĂ«n jemi tĂ« kĂ«naqur.
Duke u kthyer te struktura e ekonomisë, nisur nga përvoja juaj, cilat janë disa nga sugjerimet tuaja për riorientimin e kapitalit drejt sektorëve me vlerë të shtuar më të lartë?
Ekonomia shqiptare ka nevojĂ« tâi rikthehet kĂ«saj çështjeje. Sektori privat duhet tĂ« ristrukturohet, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« fluksi i kapitalit tĂ« orientohet mĂ« shumĂ« drejt industrive me vlerĂ« tĂ« shtuar tĂ« lartĂ«.
Në këto 40 vjet kemi ndërtuar pothuajse gjithçka që lidhet me banesat, por tani duhet të ndërtojmë edhe industri.
Kapitali orientohet gjithmonĂ« nga fitimi. PĂ«r sa kohĂ« ndĂ«rtimi ka pasur fitim dhe ka ekzistuar njĂ« kĂ«rkesĂ« e madhe pĂ«r banesa, kapitali Ă«shtĂ« orientuar atje. Nuk mund tĂ« thuash pse ka shkuar nĂ« ndĂ«rtim, sepse aty ka pasur fitim dhe kĂ«rkesĂ«. Por kur fitimi nĂ« kĂ«tĂ« sektor tĂ« bjerĂ«, kapitali do tĂ« gjejĂ« forma tĂ« reja pĂ«r tâu investuar dhe pĂ«r tĂ« vijuar tĂ« gjenerojĂ« fitim.
Kjo ka ndodhur edhe nĂ« vende tĂ« tjera. NĂ« SpanjĂ«, pĂ«r shembull, pati njĂ« periudhĂ« tĂ« fortĂ« ndĂ«rtimi nĂ« vitet â90 dhe 2000, e cila mĂ« pas u normalizua. Besoj se e njĂ«jta gjĂ« do tĂ« ndodhĂ« edhe kĂ«tu dhe ndĂ«rtimi do tĂ« kthehet gradualisht nĂ« ritmin e tij normal.
Kapitali shkon aty ku ka fitim. Kur një treg ngopet, kapitali gjen fusha të tjera ku mund të investohet. Ndërtimi do të ngopet dhe kapitali do të kalojë gradualisht edhe në sektorë të tjerë.
Do tâi ftoja kompanitĂ« shqiptare, qĂ« kanĂ« krijuar reputacion dhe kapacitete tĂ« rĂ«ndĂ«sishme, tĂ« tentojnĂ« tĂ« dalin nĂ« vendet fqinje. Ashtu si kompani tĂ« huaja kanĂ« ardhur nĂ« ShqipĂ«ri dhe kanĂ« investuar, edhe kompanitĂ« shqiptare duhet tĂ« tentojnĂ« tĂ« dalin jashtĂ«. Edhe kompani nga Kosova, Greqia dhe vende tĂ« tjera kanĂ« hyrĂ« nĂ« tregun shqiptar.
ĂshtĂ« koha qĂ« edhe bizneset shqiptare tĂ« shkojnĂ« nĂ« tregjet e huaja dhe tĂ« rriten.
Nuk mund të qëndrohet vetëm në një treg të vogël si Shqipëria. Duhet të rriten numrat, të rritet shkalla e aktivitetit dhe të shfrytëzohen tregjet përtej kufijve.
 Po shteti si mund ta orientojë kapitalin, në mënyrë që të mos përqendrohet i gjithë në ndërtim?
Kjo Ă«shtĂ« njĂ« pyetje e bukur. Shteti gjithmonĂ« do tĂ« shikojĂ« tĂ« mbushĂ« arkĂ«n buxhetore. Ka dy drejtime: shteti ka shpenzime dhe, pĂ«r tâi pĂ«rballuar ato, ka disa burime tĂ« ardhurash, kryesisht taksat dhe tatimet. KĂ«to kanĂ« ardhur duke u rritur. NdĂ«rkohĂ«, nĂ« shumĂ« vende tĂ« botĂ«s, po shohim ulje tĂ« taksave dhe tatimeve.
Por nĂ« ShqipĂ«ri, ndĂ«rsa rriten pagat e punonjĂ«sve tĂ« shtetit, shĂ«rbimet dhe kostot e tyre, shteti duhet tĂ« gjejĂ« edhe burimet pĂ«r tâi financuar. Prandaj fokusohet te tĂ« ardhurat qĂ« mĂ« pas pĂ«rdoren pĂ«r shpenzimet buxhetore.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, shteti Ă«shtĂ« njĂ« sipĂ«rmarrje mĂ« vete. ĂshtĂ« njĂ« ndĂ«rmarrje shumĂ« e madhe, me administratĂ«n e vet, qĂ« punĂ«son, investon dhe ka bilancet e veta. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, shteti e ka tĂ« vĂ«shtirĂ« tâi bĂ«jĂ« ballĂ« presionit tĂ« kapitalit dhe ndĂ«rtuesve pĂ«r tĂ« vazhduar ndĂ«rtimin.
Por një lloj orientimi duhet të japë, për shembull përmes mënyrës se si jepen lejet e ndërtimit?
ĂshtĂ« çështje ciklesh. Po tĂ« shohĂ«sh historinĂ« e ekonomisĂ« shqiptare nĂ« 20 vitet e fundit, ka pasur faza tĂ« ndryshme. Rreth vitit 2005 deri nĂ« 2010 pati njĂ« bum tĂ« licencave pĂ«r hidrocentralet private dhe u ndĂ«rtuan shumĂ« hidrocentrale. MĂ« pas patĂ«m bumin e universiteteve private, me shumĂ« universitete qĂ« u hapĂ«n nĂ« vend.
Tani po përjetojmë bumin e parqeve fotovoltaike dhe të ndërtimit. Nëse i sheh këto zhvillime në retrospektivë, duket se kapitali lëviz me cikle. Edhe këta sektorë do ta kenë ciklin e tyre.
Kapitali Ă«shtĂ« shumĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu orientuar vetĂ«m pĂ«rmes rregullatorĂ«ve. Cikli i ndĂ«rtimit do tĂ« hyjĂ« nĂ« normalitetin e vet. Besoj se bregdeti do tĂ« mbetet shumĂ« i fortĂ« pĂ«r ndĂ«rtimin, ndĂ«rsa qytetet do tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ« moderuara nĂ« kĂ«rkesĂ«n pĂ«r tĂ« blerĂ« dhe pĂ«r tĂ« shitur.
Do tĂ« ketĂ« zhvillim edhe nĂ« tĂ« ardhmen, sepse kapitali do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« kĂ«rkojĂ« mundĂ«si investimi. Por po jetojmĂ« nĂ« njĂ« periudhĂ« me shumĂ« pasiguri. ĂshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« bĂ«sh plane afatgjata. NjĂ« krizĂ« nĂ« njĂ« vend mund tĂ« ndryshojĂ« çmimin e naftĂ«s dhe mĂ« pas tĂ« ndikojĂ« nĂ« tĂ« gjitha çmimet e tjera.
Sot është shumë e vështirë të bësh parashikime për dy, tre apo katër vjet. Shqipëria nuk është imune ndaj këtyre krizave; përkundrazi, është shumë e ekspozuar. Bota është bërë shumë e vogël. Një krizë që ndodh në Hormuz, për shembull, mund të shkaktojë pasoja ekonomike në të gjithë botën.
Login
