Nga Ratka Babic*
Më shumë se një shekull më parë, punëtorët luftuan për tetë orë punë, tetë orë pushim dhe tetë orë jetë. Sot kemi inteligjencë artificiale, komunikim të menjëhershëm, platforma digjitale dhe mjete produktiviteti që për ta do të dukeshin si fantashkencë. Megjithatë, shumica e njerëzve ende punojnë sikur gjithë ky përparim nuk u ka dhënë më shumë kohë për të jetuar jetën e tyre.
Bota ka ndryshuar shumë dhe pyetja është: A e bën përparimi jetën më të mirë për njerëzit, apo vetëm bën punën më efikase?
Sot, një punë që dikur merrte ditë mund të kryhet brenda orësh. Një proces që dikur kërkonte departamente të tëra tani mund të mbështetet nga softueri. Inteligjenca artificiale po hyn në zyra, fabrika, shkolla, shërbime publike dhe industri kreative.
Megjithatë, dita e punës nuk është bërë realisht më e shkurtër, por vetëm më elastike. Puna na ndjek përmes laptopëve, telefonave, email-eve dhe mesazheve. Kufiri midis kohës së punës dhe kohës private po zhduket. Për shumë punëtorë, dita nuk përfundon kur largohen nga zyra.
Kjo është arsyeja pse 1 Maji ende ka rëndësi.
Ai nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« kujtesĂ« e pĂ«rpjekjeve tĂ« sĂ« kaluarĂ«s. ĂshtĂ« njĂ« kujtesĂ« se çdo transformim i madh ekonomik sjell tĂ« njĂ«jtin test themelor: kush pĂ«rfiton nga pĂ«rparimi?
Bota e punës po ndryshon, por njeriu duhet të mbetet në qendër.
Në të gjithë Evropën dhe Ballkanin Perëndimor (WB6), tregjet e punës janë nën presion nga disa drejtime njëkohësisht. Punëdhënësit kërkojnë aftësi që nuk i gjejnë gjithmonë. Shumë punëtorë kërkojnë punë të qëndrueshme dhe dinjitoze që nuk i arrijnë gjithmonë. Të rinjtë shpesh përballen me zgjedhjen e vështirë mes pritjes për një mundësi në vendin e tyre ose kërkimit të saj diku tjetër. Puna informale vazhdon të lërë shumë njerëz pa mbrojtje të plotë.
Në të njëjtën kohë, tranzicionet e gjelbra dhe digjitale po ndryshojnë llojin e punës që ekonomitë kanë nevojë. Po krijohen vende të reja pune ndërsa shumë të tjera po ndryshojnë ose madje zhduken. Shërbimet publike të punësimit, sistemet arsimore dhe ofruesit e trajnimeve pritet të reagojnë më shpejt se kurrë më parë.
Në WB6, kjo është veçanërisht e dukshme. Pavarësisht përmirësimeve në trendet e punësimit, sfidat strukturore mbeten. Mospërputhjet e aftësive, informaliteti, pasiviteti i të rinjve dhe migrimi vazhdojnë të formësojnë tregjet e punës në rajon. Punëdhënësit kanë nevojë për njerëz. Njerëzit kanë nevojë për mundësi.
Institucionet kanĂ« nevojĂ« pĂ«r mjete pĂ«r tâi lidhur kĂ«to mĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive.
Këtu bëhet thelbësore puna e politikave të punësimit dhe çështjeve sociale: jo si një ushtrim teknik, por si një çështje e stabilitetit social, qëndrueshmërisë ekonomike dhe dinjitetit njerëzor.
Kostoja e vërtetë e AI
Inteligjenca artificiale shpesh paraqitet si një rrugë e shkurtër drejt produktivitetit. Ajo do të na ndihmojë të punojmë më shpejt, të heqim detyrat e përsëritura dhe të krijojmë mundësi të reja. Disa nga këto janë të vërteta. Por kjo nuk është e gjithë historia.
Sepse nĂ«se AI zĂ«vendĂ«son disa vende pune, çfarĂ« ndodh me njerĂ«zit qĂ« vareshin prej tyre? NĂ«se kompanitĂ« ulin kostot e punĂ«s, çfarĂ« ndodh me tĂ« ardhurat e familjeve? NĂ«se pjesĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« shtresĂ«s sĂ« mesme bĂ«hen ekonomikisht tĂ« pasigurta, çfarĂ« ndodh me fuqinĂ« blerĂ«se? Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« pyetje filozofike. ĂshtĂ« njĂ« pyetje ekonomike.
Njerëzit nuk punojnë vetëm. Ata gjithashtu blejnë mallra, paguajnë qira, marrin kredi, mbështesin familjet, përdorin shërbime, udhëtojnë, studiojnë dhe marrin pjesë në shoqëri. Nëse teknologjia ul nevojën për punë njerëzore pa krijuar mundësi të reja të drejta, atëherë pasojat nuk do të ndalen në vendin e punës. Ato do të ndikojnë kërkesën, konsumin, të ardhurat publike dhe kohezionin social.
Ekziston edhe një pyetje tjetër e pakëndshme: sa e lirë apo e shtrenjtë do të jetë realisht AI?
Sot, shumë mjete të AI duken të përballueshme sepse kostot reale nuk janë gjithmonë të dukshme për përdoruesin mesatar. AI nuk bën asgjë nga këto. Nuk ka nevojë për rrogë, një shtëpi, pushim dreke, shkollë për fëmijët apo një sistem pensioni. Megjithatë, ai varet shumë nga një infrastrukturë e madhe: qendra të të dhënave, çipa elektronike, energji elektrike, sisteme ftohjeje, ujë, rrjete, mirëmbajtje dhe punë njerëzore shumë të kualifikuar. Me zgjerimin e AI, këto kosto mund të bëhen shumë më të dukshme.
Për më tepër, AI nuk është pa peshë: ai ka një gjurmë fizike; konsumon energji; kërkon ftohje; përdor ujë; krijon presion mbi sistemet energjetike dhe objektivat klimatike. Pra, kur flasim për të ardhmen e punës, duhet të flasim edhe për koston e ardhshme të punës, atë ekonomike, sociale dhe mjedisore.
Premtimi i teknologjisë nuk duhet të jetë një jetë pune më e gjatë
Kërkesa origjinale 8-8-8 ishte radikale sepse thoshte se një punëtor është më shumë se punë. Një person ka nevojë për pushim, familje, komunitet, mësim, kulturë dhe jetë përtej punës. Kjo ide është ende e vlefshme, ndoshta më shumë se kurrë.
Nëse teknologjia na bën më produktivë, atëherë shoqëritë duhet të diskutojnë jo vetëm se si të prodhojnë më shumë, por edhe se si të jetojnë më mirë. Në disa vende evropiane, tashmë po zhvillohen diskutime dhe projekte pilote për kohë më të shkurtër pune dhe modele më fleksibël pune. Thelbi nuk është që një model i vetëm i përshtatet të gjithëve. Thelbi është që koha e punës po bëhet përsëri një çështje serioze politike.
Për WB6, ky debat nuk duhet parë si luks. Ai lidhet drejtpërdrejt me mbajtjen e njerëzve, përmirësimin e cilësisë së punës, mbështetjen e familjeve duke mundësuar kohë për përkujdesje dhe bërjen e tregjeve të punës më tërheqëse. Një rajon që dëshiron të mbajë talentin duhet të kujdeset edhe për cilësinë e jetës në punë.
Aftësitë janë mbrojtja e re sociale
Në këtë botë të re të punës, arsimi nuk mund të përfundojë me shkollën, universitetin apo punësimin e parë. Të mësuarit gjatë gjithë jetës duhet të bëhet pjesë normale e jetës së punës, jo një slogan në strategji.
NjerĂ«zit do tĂ« kenĂ« nevojĂ« pĂ«r mundĂ«si pĂ«r rikualifikim dhe pĂ«rmirĂ«sim tĂ« aftĂ«sive gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s. PunĂ«torĂ«t nĂ« sektorĂ« tĂ« cenueshĂ«m do tĂ« kenĂ« nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetje pĂ«rpara se ndryshimet tâi lĂ«nĂ« pas. TĂ« rinjtĂ« do tĂ« kenĂ« nevojĂ« pĂ«r arsim qĂ« i pĂ«rgatit pĂ«r nevojat reale tĂ« tregut tĂ« punĂ«s. PunĂ«dhĂ«nĂ«sit do tĂ« duhet tĂ« investojnĂ« nĂ« njerĂ«z, jo vetĂ«m nĂ« teknologji. ShĂ«rbimet publike tĂ« punĂ«simit do tĂ« kenĂ« nevojĂ« pĂ«r mjete mĂ« to forta, tĂ« dhĂ«na mĂ« tĂ« mira dhe bashkĂ«punim mĂ« tĂ« ngushtĂ« me arsimin dhe biznesin.
KĂ«tu ka rĂ«ndĂ«si edhe bashkĂ«punimi rajonal. AsnjĂ« ekonomi nĂ« WB6 nuk mund tâi menaxhojĂ« kĂ«to tranzicione e vetme. Tregjet e punĂ«s janĂ« tĂ« ndĂ«rlidhura dhe lĂ«vizja e lirĂ« e punĂ«torĂ«ve Ă«shtĂ« e domosdoshme. Sfidat e aftĂ«sive janĂ« tĂ« ngjashme. Modelet e migrimit janĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta. Tranzicionet e gjelbra dhe digjitale janĂ« po aq rajonale, sa edhe lokale.
Përmes bashkëpunimit, rajoni mund të shkëmbejë zgjidhje, të përmirësojë politikat dhe të ndërtojë tregje pune më gjithëpërfshirëse, më të qëndrueshme dhe më të përgatitura për të ardhmen.
Përparimi duhet të ketë një qëllim njerëzor
Teknologjia Ă«shtĂ« kĂ«tu pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar. Ne tashmĂ« e kemi pranuar atĂ«. Ajo qĂ« ka rĂ«ndĂ«si tani Ă«shtĂ« se si tĂ« sigurojmĂ« qĂ« ajo tâu shĂ«rbejĂ« njerĂ«zve, dhe jo qĂ« njerĂ«zit tâi shĂ«rbejnĂ« teknologjisĂ«. 1 Maji na kujton se tĂ« drejtat e punĂ«torĂ«ve nuk janĂ« dhĂ«nĂ« kurrĂ« si dhuratĂ«. Ato janĂ« fituar sepse shoqĂ«ritĂ« pĂ«rfundimisht e kuptuan se pĂ«rparimi ekonomik pa dinjitet njerĂ«zor nuk Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m.
Ky mësim ende vlen.
E ardhmja e punës do të jetë digjitale, më e gjelbër dhe më e automatizuar. Por ajo duhet të jetë edhe e drejtë. Duhet të mbrojë njerëzit, të shpërblejë të mësuarit, të vlerësojë kujdesin, të mbështesë punë dinjitoze dhe të krijojë hapësirë për jetë përtej punës.
Sepse qĂ«llimi i pĂ«rparimit nuk Ă«shtĂ« tâi bĂ«jĂ« njerĂ«zit tĂ« padukshĂ«m.
QĂ«llimi i pĂ«rparimit Ă«shtĂ« tâi bĂ«jĂ« jetĂ«t mĂ« tĂ« mira dhe mĂ« tĂ« lehta. Askush tjetĂ«r nuk mund ta pĂ«rshtasĂ« atĂ« tĂ« ardhme sipas nevojave tĂ« WB6 pĂ«rveç nesh vetĂ«.
*Op-ed me rastin e 1 Majit, DitĂ«s sĂ« PunĂ«s, nga Ratka BabiÄ, UdhĂ«heqĂ«se e Ekipit tĂ« ESAP: Platforma pĂ«r PunĂ«sim dhe ĂĂ«shtje Sociale 3, projekt i pĂ«rbashkĂ«t i KĂ«shillit tĂ« BashkĂ«punimit Rajonal (RCC) dhe OrganizatĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare tĂ« PunĂ«s (ILO), i financuar nga Bashkimi Evropian (BE), i zbatuar nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor.
Login
