Nga Minella Aleksi
Drejtësia nuk mjafton vetëm të shpallet; duhet edhe të
Ka njĂ« paradoks qĂ« vetĂ«m burokracia moderne e llojit âRregullorja Baniâ mund ta prodhojĂ«, me aq seriozitet sa ta shesĂ« si mençuri. Pretendohet se DrejtĂ«sia fiton besueshmĂ«ri pikĂ«risht duke u bĂ«rĂ« mĂ« pak e dukshme. Me fjalĂ« tĂ« tjera, transparenca na qenka arti i mbylljes sĂ« perdeve.
NĂ« fund tĂ« fundit, nĂ«se gjykimi i MetĂ«s, Veliajt, BerishĂ«s etj, janĂ« vĂ«rtetĂ« âgjyqe historikeâ, atĂ«herĂ« mos ua lini historinĂ« vetĂ«m atyre qĂ« mbajnĂ« çekiçin. Jepini edhe kamerĂ«s vendin qĂ« i takon nĂ« sallĂ«. Ajo, ndryshe nga shumĂ« dĂ«shmitarĂ« tĂ« tjerĂ«, nuk ka ambicie tĂ« bĂ«het personazh i historisĂ«. Kamera mjaftohet me detyrĂ«n mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ«, ta tregojĂ« proçesin gjyqĂ«sor nĂ« origjinal.
Dhe nëse jeni kaq të bindur se provat janë të pakundërshtueshme, atëherë kamera do të jetë aleatja juaj më besnike. Ajo vetëm regjistron.
Ndoshta këtu qëndron edhe komedia më e madhe. Parlamenti, ONM-ja ndërkombëtare dhe Institucioni i Drejtësisë, shpenzuan 10 vite për të arritur finishin, besimin e qytetarëve dhe, sapo u jepet mundësia më e mirë për ta finalizuar atë, zgjedhin ta mbyllin derën.
NĂ« thelb, argumenti qĂ« paraqesin Ă«shtĂ« i thjeshtĂ«: qytetari duhet tĂ« besojĂ« atĂ« qĂ« nukjohet tĂ« shikoj. ĂshtĂ« njĂ« logjikĂ« qĂ« do tĂ« dĂ«shtonte nĂ« çdo fushĂ« tjetĂ«r tĂ« jetĂ«s njerĂ«zore, por qĂ«, çuditĂ«risht, vazhdon tĂ« gjejĂ« strehĂ« nĂ« njĂ« nga institucionet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« shtetit. âDrejtĂ«sia jo vetĂ«m duhet tĂ« bĂ«het, por duhet tĂ« shihet qartĂ« se po bĂ«hetâ, Ă«shtĂ« fraza mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« historinĂ« e sĂ« drejtĂ«s. TĂ« Reformuarit tane tĂ« drejtĂ«sisĂ«, na thonĂ« se kamerat nuk do lejohen nĂ« sallĂ«n e gjyqit nĂ« emĂ«r tĂ« âruajtjes sĂ« integritetit tĂ« proçesitâ. Po nga kush cĂ«nohet integriteti i proçesit?
Nga qytetari? Nga publiku? Nga kamera? Nga drita? Kush tjetër?
Sepse mĂ«nyra si trajtohet ndonjĂ«herĂ« njĂ« proçes gjyqĂ«sor âVIPâ tĂ« krijon pĂ«rshtypjen se nuk kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« sallĂ« gjyqi, por me njĂ« dhomĂ« komandimi tĂ« njĂ« arsenali bĂ«rthamor. Sikur brĂ«nda sallĂ«s tĂ« ruhen kode sekrete pĂ«r nisjen e raketave, jo fakte, dĂ«shmi dhe argumente qĂ« duhet tâi nĂ«nshtrohen besimit publik.
Një kamerë hyn në sallë dhe papritur atmosfera bëhet sikur ka hyrë një agjent i huaj me një valixhe me sekrete shtetërore. Harrohet se ajo nuk ka mikrofon diplomatik, nuk ka uniformë, nuk ka axhendë. Ka vetëm një sy qelqi që sheh dhe kujton. Në shekullin XXI, njerëzimi ka vendosur kamera në Mars. Sot teknologjia ka arritur në një pikë ku njerëzimi mund të shohë me sy të lirë edhe gjëra që dikur i përkisnin fantazisë; mund të ndjekim riparimin e një anijeje në hapësirë, të shohim robotë miliona kilometra larg duke mbledhur gurë në planete të tjera dhe të kemi transmetime pothuajse të drejtpërdrejta nga skaje të universit.
Por në tokë, në një sallë gjyqi në kryeqytet, një kamera apo një telefon bëhet papritur një kërcënim kozmiksikur të ishte formula e fundit e armës bërthamore., . ;
Dhe nĂ«se pĂ«r tĂ« ruajtur âintegritetin e proçesitâ duhet tĂ« fikim dritĂ«n, tĂ« mbyllim derĂ«n dhe tĂ« largojmĂ« kamerĂ«n, atĂ«herĂ« pyetja bĂ«het e pashmangshme: a po ruajmĂ« vĂ«rtet integritetin e proçesit, apo thjesht po ruajmĂ« proçesin nga sytĂ« e atyre pĂ«r tĂ« cilĂ«t ai proçes ekziston?
George OrĆ”ell e kuptoi se kontrolli mbi informacionin Ă«shtĂ« forma mĂ« elegante e pushtetit. NĂ« kohĂ«n e tij digjeshin libra dhe fshiheshin arkiva. Sot nuk Ă«shtĂ« mĂ« e nevojshme tĂ« zhdukĂ«sh dokumentet. Mjafton tĂ« kufizosh ose tĂ« bllokosh pamjen. Kamera nĂ« sallĂ«n e gjyqit Ă«shtĂ« e bezdisshme. MbrojtĂ«sit e ndalimit thonĂ« se kamerat ndikojnĂ« nĂ« âsjelljen e gjyqtarĂ«veâ. Le ta marrim seriozisht kĂ«tĂ« argument. NĂ«se sjellja e njĂ« gjyqtari varet nga fakti nĂ«se po e sheh publiku apo jo, atĂ«herĂ« problemi nuk Ă«shtĂ« kamera. Kamera vetĂ«m zbulon se sa e hollĂ« Ă«shtĂ« shtresa e profesionalizmit dhe sesa i ngushtĂ« Ă«shtĂ« mendimi i atyre qĂ« duhet tĂ« japin drejtĂ«si. PikĂ«risht ky Ă«shtĂ« alarmi, standardi profesional.
Sipas kësaj logjike, një kompani ajrore mund të deklarojë se kutia e zezë e avionit nuk do lejohet të regjistrojë më, asgjë, sepse regjistrimi ndryshon sjelljen e pilotëve si pasojë e presionit psikologjik mbi ta. Ose se sjellja e nje kirurgu influencohet gjatë operacionit për arsye se proçesi operator po transmetohet në një konferencë mjekësore. Kamera në sallë është zgjatimi i syrit të qytetarit.
Në epokën kur një qytetar mund të ndjekë drejtpërdrejt nisjen e një rakete drejt Marsit, operacione të ndërlikuara në zemër apo seanca parlamentare në anën tjetër të botës, ne ende debatojmë nëse publiku duhet të ketë mundësi të shohë ose jo një proçes gjyqësor me interes të jashtëzakonshëm publik.
NĂ«se proçesi do tĂ« tregojĂ« se akuza Ă«shtĂ« e bazuar, atĂ«herĂ« transmetimi nuk do tĂ« dĂ«mtonte institucionin. PĂ«rkundrazi. Do ta kthente nĂ« shĂ«mbull. Besimi fitohet kur qytetarĂ«t kanĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« thonĂ«: âE pashĂ« vetĂ«â. Njeriu Ă«shtĂ« e vetmja krijesĂ« qĂ« mund tĂ« buzĂ«qeshĂ« si engjĂ«ll dhe tĂ« veprojĂ« si djall. Por se cili flet ose çfaqet mĂ« fort, Ă«ngjĂ«lli apo djalli, kĂ«tĂ« e vendosin interesat. KĂ«tu te interesat konstatohet njĂ« heshtje qĂ« flet mĂ« shumĂ« se mijĂ«ra konferenca shtypi. ĂshtĂ« ajo heshtje qĂ« bie rĂ«ndĂ« sa herĂ« lind pyetja: si Ă«shtĂ« e mundur qĂ«, kur SPAK nuk lejon praninĂ« e kamerave televizive nĂ« sallĂ«n e gjyqit, institucionet e Bashkimit Evropian zgjedhin tĂ« mos thonĂ« asgjĂ«?
Ndoshta heshtja nuk është rastësi. Ndoshta është diplomaci. Ose ndoshta është ajo forma moderne e mirësjelljes politike ku askush nuk dëshiron të prishë qetësinë e një eksperimenti që ende nuk dihet nëse është punë laboratori apo teatër.
Thuhet se Bashkimi Evropian është mjeshtër i transparencës, llogaridhënies dhe standardeve demokratike. Mirëpo, si çdo rregull, edhe ky i BE-së duket se njeh përjashtime. Në Shqipëri, transparenca nganjëherë interpretohet si diçka që duhet mbrojtur. Po si?.. pikërisht duke mos e parë askush.
Ironia Ă«shtĂ« se shqiptarĂ«t, pas dekadash tĂ« tĂ«ra krenarie kokĂ«fortĂ«, kanĂ« filluar mĂ« nĂ« fund tĂ« pĂ«rdorin shprehjen âMĂ« falâ. E thonĂ« nĂ« familje, nĂ« rrugĂ«, madje shumĂ« rrallĂ« edhe nĂ« politikĂ«, edhe pse shpesh vetĂ«m pĂ«r efekt protokolli. Por duket se kjo epidemi e re e mirĂ«sjelljes ka kapĂ«rcyer kufijtĂ«. Edhe pĂ«rfaqĂ«suesit e BE-sĂ« duket se janĂ« infektuar. VetĂ«m se versioni i tyre i âMĂ« falâ tingĂ«llon ndryshe: âNa falni, por nuk kemi komentâ.
ĂshtĂ« njĂ« frazĂ« elegante. Nuk kundĂ«rshton askĂ«nd, nuk zemĂ«ron askĂ«nd dhe, mbi tĂ« gjitha, nuk zgjidh asgjĂ«. NjĂ« formulĂ« perfekte burokratike, qĂ« funksionon si qetĂ«sues politik.
Ndoshta, ata dinë më shumë se vetë shqiptarët për cilësinë e magjistratëve dhe prokurorëve që ka prodhuar reforma në drejtësi. Fundja, një pjesë e mirë e reformës është projektuar, monitoruar dhe përshëndetur prej tyre.
Kjo të sjell ndër mend një mjek që, pasi ka përshkruar ilaçin, nuk dëshiron të dëgjojë pacientin kur ai thotë se temperatura nuk po i bie. Në vend të një kontrolli të ri, mjeku zgjedh të buzëqeshë dhe të përsërisë se trajtimi është sipas standardeve më të mira evropiane.
Dikur thuhej se antidoti i Bashkimit Evropian kundër sëmundjeve të korrupsionit, arbitraritetit dhe mungesës së transparencës ishte i pagabueshëm. Sot duket sikur ai antidot ka humbur efektin, ose ndoshta ka skaduar gjatë transportit drejt Ballkanit. Sepse, nëse antidoti funksionon, përse simptomat vazhdojnë? E nëse nuk funksionon, përse vazhdohet të shpallet sukses?
Në fund mbetet vetëm publiku. Ai që paguan taksa, pret drejtësi dhe, ndërkohë, duhet të besojë se gjithçka po ndodh në emër të transparencës, edhe kur nuk lejohet ta shohë vetë.
Dhe kështu, mes heshtjes së institucioneve, deklaratave diplomatike dhe justifikimeve proçedurale, mbetet vetëm një pyetje që endet pa përgjigje koridoreve të drejtësisë: a është heshtja shenjë pjekurie politike apo thjesht mënyra më elegante për të mos thënë atë që shumëkush mendon?
NĂ«se Ă«shtĂ« kjo e dyta, atĂ«herĂ« nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m antidoti qĂ« nuk ka funksionuar. Edhe diagnoza ka qenĂ« e gabuar qĂ« nĂ« fillim. Siç ndodh rĂ«ndom nĂ« ShqipĂ«ri, zgjidhja pritet tĂ« vijĂ« sĂ«rish nga Brukseli. Atje, me sa duket, po shqyrtohen tĂ« gjitha opsionet e mundshme. Edhe ato qĂ« nĂ« pamje tĂ« parĂ« duken tĂ« pabesueshme. I fundit nĂ« listĂ« qenka âsubversioni iranianâ. Jo pa arsye, thonĂ«. Ndoshta teknologjia e kamerave iraniane ka pĂ«rparuar shumĂ« mĂ« tepĂ«r sesa dihet publikisht.
NĂ« kĂ«tĂ« frymĂ«, ONM-ja paska njĂ« sugjerim tĂ« thjeshtĂ«: kamera tĂ« vendoset nĂ« sallĂ« krejtĂ«sisht e palĂ«vizshme, e fokusuar vetĂ«m mbi tĂ« akuzuarin dhe, pĂ«r mĂ« tepĂ«r, tĂ« monitorohet nga njĂ« kamerĂ« tjetĂ«r. NjĂ« lloj âmbikĂ«qyrjeje tĂ« mbikĂ«qyrjesâ, qĂ« askush tĂ« mos dyshojĂ« se kamera po bĂ«n ndonjĂ« lĂ«vizje tĂ« paautorizuar.
Edhe sikur âkamera iranianeâ tĂ« zotĂ«rojĂ« aftĂ«si futuriste, tĂ« skanojĂ« pĂ«rtej kostumit e deri te veshjet intime tĂ« tĂ« akuzuarit (brâŠt), dĂ«mi nuk do tĂ« ishte i madh. Marka, modeli dhe âinventari familjar i tĂ« brĂ«ndshmeveâ i tyre tashmĂ« janĂ« bĂ«rĂ« njohuri publike.
Problemi fillon nĂ«se kamera, pĂ«r ndonjĂ« arsye misterioze, ndryshon kĂ«ndin dhe fokusohet nga trupi gjykues. AtĂ«herĂ« nuk kemi mĂ« çështje transparence, por cĂ«nim tĂ« privatĂ«sisĂ« sĂ« gjyqtarĂ«ve dhe tĂ« personelit, veçanĂ«risht tĂ« zonjave nĂ« sallĂ«. Kush e di çfarĂ« sekretesh tekstile mund tĂ« zbulohen! E nĂ«se, larg qoftĂ«, inventari i veshjeve intime tĂ« gjyqtarĂ«ve del mĂ« luksoz se ai i tĂ« akuzuarit, me fije ari 24 karatĂ«sh apo âgold threadâ, atĂ«herĂ« dosja penale kalon nĂ« plan tĂ« dytĂ«. Seanca gjyqĂ«sore shndĂ«rrohet nĂ« pasarelĂ« mode, ndĂ«rsa ekspertiza mĂ« e kĂ«rkuar nuk do tĂ« jetĂ« ajo juridike, por ajo tekstile. NĂ« fund, vendimi mund tĂ« harrohet, por debati kombĂ«tar do tĂ« mbetet: kush i kishte brekĂ«t mĂ« tĂ« shtrenjta?
Ne shqiptarĂ«t, sa herĂ« pĂ«rballemi me ndonjĂ« mbrapĂ«shti institucionale, na vijnĂ« ndĂ«r mend vargjet e vjetra: âPĂ«r reformĂ« u nisĂ«m, sosĂ«m nĂ« xhehnem, ReformĂ« moj kuçkĂ«, na bĂ«re verem. PesĂ«qind vjet rehat, si denbabaden, kamerat nĂ« sallĂ« kthehen nĂ« veremâ. NĂ«se e vĂ«rteta Ă«shtĂ« nĂ« anĂ«n tuaj, mos ia mbyllni derĂ«n publikut, zotĂ«rinj gjyqtarĂ«.
Login
