Gazeta Si â Vjen njĂ« moment, pak para se Kantoni i Ticinos tĂ« fillojĂ« tâi ngjajĂ« pĂ«rfundimisht ZvicrĂ«s, ku ari pushon sĂ« qeni njĂ« koncept financiar.
Kjo ndodh në Castel San Pietro, në një zonë të qetë dhe të rregullt industriale, midis vilave të ndërtuara në shpatin e një kodre.
Këtu, një nga gjashtë rafineritë e Zvicrës, MKS PAMP, rafinon, shkrin dhe prodhon një nga parajsat më të vjetra dhe, në të njëjtën kohë, më bashkëkohore të sigurta që ekzistojnë.
Hyrja në rafineri nuk është një vizitë e zakonshme: është një ushtrim zhgënjimi. Ari, përpara se të bëhet një lingotë, një monedhë ose një investim, është material, proces, kontroll. Dhe mbi të gjitha, besim.
NjĂ« vizitĂ« nĂ« rafinerinĂ« dhe fabrikĂ«n e metaleve tĂ« prera tĂ« grupit â ndĂ«r mĂ« tĂ« pĂ«rparuarat nĂ« botĂ«, tĂ« akredituara nga LBMA dhe LPPM â Ă«shtĂ« njĂ« udhĂ«tim qĂ« fillon me metalin e papĂ«rpunuar, kalon nĂ«pĂ«r shkrirje dhe riciklim, dhe pĂ«rfundon me shufrĂ«n e shkrirĂ« ose lingotin e prerĂ«.
Këtu, gjithçka matet, certifikohet dhe verifikohet. Nuk ka asgjë mitike në lidhje me të, dhe pikërisht për këtë arsye efekti është kaq i fuqishëm: ari kthehet në atë që ka qenë gjithmonë, një rezervë vlere që ekziston vetëm, sepse dikush e mat, e verifikon dhe e certifikon atë.
MegjithatĂ«, kjo fabrikĂ« Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« sistemi ekonomik shumĂ« mĂ« tĂ« gjerĂ«. Zvicra Ă«shtĂ« njĂ« nga qendrat qendrore tĂ« tregut global tĂ« metaleve tĂ« çmuara: njĂ« pjesĂ« e konsiderueshme e arit tĂ« nxjerrĂ« ose tĂ« ricikluar çdo vit kalon kĂ«tu pĂ«r tâu rafinuar, certifikuar dhe rivĂ«nĂ« nĂ« qarkullim.
Ky aktivitet ndikon ndjeshëm në eksportet e vendit dhe i bën këto vende në dukje anonime infrastruktura kyçe për financat ndërkombëtare.
Në rafineri, organizatori i eventit, është Nicolas Cracco, Drejtor Ekzekutiv i GOLD AVENUE, platforma digjitale e grupit MKS PAMP, që lejon të blini, ruani dhe rishisni ar dhe argjend fizik.
Cracco flet pa theksuar, me ajrin e dikujt qĂ« preferon numrat nĂ« vend tĂ« premtimeve. âPĂ«r shumĂ« njerĂ«z, ari mbetet i paarritshĂ«m, i ndĂ«rlikuar dhe i rezervuar pĂ«r pak veta. Detyra jonĂ« Ă«shtĂ« tĂ« tregojmĂ« se ky nuk Ă«shtĂ« rastiâ.
Pragu i hyrjes Ă«shtĂ« njĂ« gram. Jo njĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e njĂ« sasie, por njĂ« objekt i vĂ«rtetĂ«. âĂshtĂ« produkti mĂ« i vogĂ«l qĂ« mund tĂ« shesim. Ne nuk shesim pjesĂ« tĂ« vogla ari, ne shesim objekte fizike. Ai gram Ă«shtĂ« i juaji: i identifikuar, i ndarĂ«, i regjistruarâ.
Ămimi â rreth 180 dollarĂ« â ka kuptim. âKur blini nĂ« platformĂ«, bĂ«heni pronar i arit. Ne jemi kujdestarĂ«, jo debitorĂ«. NĂ«se Gold Avenue do tĂ« zhdukej nesĂ«r, ai ar do tĂ« mbetej te pronarĂ«t e tij tĂ« ligjshĂ«mâ.
Një dallim më pak i dukshëm nga sa duket, veçanërisht në një epokë kur shumë investime ekzistojnë vetëm si llogari të shkruara.
Konteksti ndihmon në shpjegimin pse ky mesazh jehon kaq fort sot. Në muajt e fundit, çmimi i arit ka mbetur në nivele historikisht të larta, i nxitur nga tensionet gjeopolitike, inflacioni i vazhdueshëm dhe pasiguria në tregjet financiare.
Në një skenar ku shumë asete luhaten me shpejtësi, metali i verdhë perceptohet përsëri si një aset i qëndrueshëm, dhe jo si një rrezik.
Brenda rafinerisĂ«, ky dallim bĂ«het konkret. KĂ«tu, mĂ«son se âtransformimiâ nuk Ă«shtĂ« ârafinimâ.
Transformimi do tĂ« thotĂ« shkrirja e arit pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« formĂ«n e kĂ«rkuar nga tregu: kilobarĂ«, drithĂ«ra, produkte gjysmĂ« tĂ« gatshme pĂ«r prerje.
Rafinimi, nga ana tjetĂ«r, do tĂ« thotĂ« tĂ« fillosh me njĂ« metal ende tĂ« papastĂ«r â nga minierat ose riciklimi â dhe ta sjellĂ«sh atĂ« nĂ« standardet qĂ« e bĂ«jnĂ« arin tĂ« dallueshĂ«m pĂ«r financat globale: tĂ« paktĂ«n 99.5%, pastaj 99.9 ose 99.99. NjĂ«qind pĂ«rqind nuk ekziston. ĂshtĂ« kimi, jo maturi leksikore.
Miti se âgjysma e arit tĂ« botĂ«s kalon nĂ«pĂ«r ZvicĂ«râ, humbet rĂ«ndĂ«sinĂ« e tij kĂ«tu. âĂĂ«shtja nuk Ă«shtĂ« tĂ« konkurrosh pĂ«r pĂ«rqindjeâ, vĂ«ren Cracco. âĂshtĂ« tĂ« kuptosh pse, kur tregu Ă«shtĂ« me nxitim, ai vazhdon tĂ« zgjedhĂ« vende tĂ« caktuaraâ.
Përgjigja është një përzierje zvicerane: stabilitet, siguri logjistike, infrastrukturë bankare dhe rregullore që i trajtojnë metalet e çmuara si ligjërisht të detyrueshme.
NĂ« çdo rafineri, ka njĂ« vlerĂ«sues tĂ« betuar i cili Ă«shtĂ« personalisht pĂ«rgjegjĂ«s â pĂ«rfshirĂ« edhe penalisht â pĂ«r atĂ« qĂ« certifikon.
Këtyre u shtohen edhe furnizuesit dytësorë, duke përfshirë bankat, kompanitë tregtare, shitësit me shumicë dhe shitësit me pakicë të metaleve të çmuara, të cilët furnizojnë si me metale të rafinuara tashmë, ashtu edhe me materiale të ricikluara, siç janë mbetjet e bizhuterive.
Këtu, në Castel San Pietro, i gjithë ky metal shkrihet në anoda dhe më pas rafinohet përmes një procesi elektrolitik që izolon arin e pastër nga pjesa tjetër e metaleve.
Por hyrja aktuale në rafineri nuk është fizike: është administrative. Përpara se një shufër të prekë një furrë, ekziston një proces verifikimi që mund të zgjasë me muaj.
âDuhet tĂ« jemi tĂ« sigurt se po marrim atĂ« qĂ« presim, nga kush e presimâ, thotĂ« Cracco. âNĂ«se kjo bie, gjithçka dĂ«shtonâ.
Kur arrin grupi, ai ndahet derisa tĂ« ânjihetâ. Pastaj vijnĂ« dy gjĂ«rat qĂ« vendosin gjithçka: pesha dhe pastĂ«rtia.
Pesha është e verifikueshme, brenda tolerancave të sakta. Pastërtia kërkon homogjenizim, rishkrirje dhe marrje të shumëfishtë mostrave.
Nëse vlera aktuale bie brenda tolerancave, ajo bëhet përfundimtare. Përndryshe, fillojnë negociatat ose thirret një arbitër si palë e tretë.
âTĂ« jesh i saktĂ« nuk mjafton kĂ«tu, â pĂ«rmbledh Cracco. â Duhet tĂ« jesh i verifikueshĂ«mâ.
Rafinimi
Rafinimi Ă«shtĂ« kryesisht elektrolitik. Anoda e papastĂ«r tretet dhe metali i çmuar depozitohet nĂ« katodĂ« si njĂ« âsfungjerâ ari.
Pasi lahet dhe thahet, kthehet në fonderi si ar i pastër. Metalet e mbetura rikuperohen ose trajtohen si mbetje industriale të kontrolluara; uji i procesit kthehet në standardet ligjore para se të largohet nga ambientet.
Por nuk është një makinë që punon vetë. Treqind njerëz punojnë këtu, të organizuar në tre turne, gjashtë ditë në javë.
Ădo fazĂ« â nga shkrirja deri te prerja â kĂ«rkon mbikĂ«qyrje njerĂ«zore, ekspertizĂ« dhe pĂ«rgjegjĂ«si.
ĂshtĂ« punĂ« industriale dhe artizanale, e kryer nĂ« njĂ« strukturĂ« qĂ« mund tĂ« duket si çdo fabrikĂ« tjetĂ«r metalurgjike nĂ«se nuk do tĂ« ishte pĂ«r lĂ«ndĂ«t e para qĂ« kalojnĂ« nĂ«pĂ«r duart e atyre qĂ« punojnĂ« atje.
Në fund të fundit, duhen të dyja duart për të ngritur shufrën klasike prej 12 kg. Vlera e saj: mbi një milion e gjysmë euro.
Kasafortat
Dhe sapo tĂ« arrihet nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, ritmi ndryshon. Fundet hyrĂ«se dhe fillojnĂ« daljet. KĂ«tu e kuptoni pse âshufĂ«râ Ă«shtĂ« njĂ« fjalĂ« e pĂ«rgjithshme. Ka shufra tĂ« mĂ«dha bankare, para cash industriale dhe produkte tĂ« prera, ku pesha nuk Ă«shtĂ« tolerancĂ«, por njĂ« kĂ«rkesĂ«: njĂ« ons duhet tĂ« jetĂ« njĂ« ons, njĂ« kilogram duhet tĂ« jetĂ« njĂ« kilogram.
Te kasafortat (e paarritshme), kthehemi në thelb të çështjes: besimi. Skanerë, regjistra, kontrolle.
Rreth 75% e klientĂ«ve zgjedhin tĂ« mos e marrin metalin, duke e lĂ«nĂ« atĂ« tĂ« sigurt nĂ« kasaforta zvicerane tĂ« siguruara dhe tĂ« monitoruara. âShumĂ« e marrin nĂ« shtĂ«pi njĂ« herĂ«, pĂ«r ta prekurâ, thotĂ« Cracco, âpastaj vendosin ta lĂ«nĂ« kĂ«tuâ.
Rruga drejt arit
Shifrat shpjegojnë pse. Në vitin 2024, transaksionet u rritën nga afërsisht 45,000 në mbi 70,000. Përdoruesit e regjistruar në platformën GOLD AVENUE tejkalojnë 170,000, me mbi 600 milionë euro në metale të ruajtura dhe një xhiro vjetore prej rreth 750 milionë eurosh.
Mbajtja e gjithĂ« kĂ«saj pasurie nĂ« shtĂ«pi do tĂ« ishte e pamundur, pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur rrezikun. Italia Ă«shtĂ« njĂ« nga tregjet mĂ« tĂ« gjalla. âĂshtĂ« njĂ« vend me njĂ« prirje tĂ« fortĂ« pĂ«r tĂ« kursyerâ, vĂ«ren Cracco.
âDhe nĂ« kohĂ« pasigurie, shumĂ« ndiejnĂ« nevojĂ«n pĂ«r tĂ« zotĂ«ruar njĂ« aset tĂ« prekshĂ«mâ. PorositĂ« u rritĂ«n me 70% nĂ« njĂ« vit, me metale me vlerĂ« afĂ«rsisht 200 milionĂ« euro tĂ« ruajtura pĂ«r klientĂ«t italianĂ«. Gjysma e investitorĂ«ve nuk kishin blerĂ« kurrĂ« ar mĂ« parĂ«.
MegjithatĂ«, pavarĂ«sisht gjithĂ« kĂ«tij racionaliteti, ari mbetet gjithashtu njĂ« zgjedhje emocionale. Duke qĂ«ndruar para shufrave tĂ« prera, ikona Lady Fortuna Pamp vazhdon tĂ« ushtrojĂ« joshjen e saj. âNjerĂ«zit investojnĂ« pĂ«r njĂ« afat tĂ« gjatĂ«, â buzĂ«qesh Cracco, â por pastaj zgjedhin me zemĂ«râ.
Argjendi gjithashtu ka rifituar ekuilibrin e tij, duke arritur një ekuilibër pothuajse të përsosur me arin. Kjo falë çmimit të tij dhe faktit se, nëse ruhet në një depo të lidhur, mund të blihet pa TVSH.
Sa i pĂ«rket periudhĂ«s sĂ« investimit, ânuk ka mesatare,â pĂ«rfundon Cracco. âShumĂ« blejnĂ« dhe nuk shesin kurrĂ«â.
Gazeta Si â PĂ«r tĂ« kuptuar shumĂ« nga mosmarrĂ«veshjet rreth GroenlandĂ«s nĂ« muajt e fundit, duhet ta anojmĂ« globin nga Poli i Veriut.
Duke e parë globin nga veriu, kuptohet se disa nga zonat më të rëndësishme të botës (Rusia, Shtetet e Bashkuara, Kanadaja dhe Evropa Veriore), kufizohen të gjitha me të njëjtin det të madh: Oqeanin Arktik.
Arktiku është kryesisht i mbuluar nga një det i ngrirë, i cili deri relativisht vonë ishte praktikisht i paarritshëm për shkak të shtrirjes së akullit.
Tani që akulli po shkrihet ngadalë për shkak të ndryshimeve klimatike, ai po bëhet gjithnjë e më i arritshëm, i kontestuar dhe i rëndësishëm. Groenlanda, siç mund ta shihni nga harta, është në mes të gjithë kësaj.
PĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra, konkurrenca pĂ«r Arktikun praktikisht nuk ekzistonte. NjĂ« shprehje e njohur midis atyre qĂ« studiojnĂ« rajonin ishte: âVeriu i LartĂ«, Tension i UlĂ«tâ.
EkspertĂ«t kanĂ« folur shpesh edhe pĂ«r âjashtĂ«zakonshmĂ«rinĂ« e Arktikutâ, duke treguar se, ndĂ«rsa vendet nĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« botĂ«s konkurrojnĂ« me njĂ«ra-tjetrĂ«n ekonomikisht dhe ushtarakisht, nĂ« Arktik ato gjithmonĂ« kanĂ« ruajtur njĂ« frymĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme bashkĂ«punimi.
Simboli i jashtĂ«zakonshmĂ«risĂ« ka qenĂ« prej kohĂ«sh KĂ«shilli Arktik, njĂ« organ ndĂ«rkombĂ«tar qĂ« bashkon tĂ« gjitha vendet qĂ« kufizohen me Arktikun: KanadanĂ«, DanimarkĂ«n (nĂ«pĂ«rmjet GroenlandĂ«s), FinlandĂ«n, IslandĂ«n, NorvegjinĂ«, RusinĂ«, Shtetet e Bashkuara (nĂ«pĂ«rmjet AlaskĂ«s) dhe SuedinĂ«. KĂ«tyre u bashkohen disa vende âvĂ«zhgueseâ, pĂ«rfshirĂ« ItalinĂ«.
Për dekada të tëra, anëtarët e Këshillit Arktik janë koordinuar për shfrytëzimin e burimeve, rrugët tregtare dhe studimet mjedisore me një harmoni të lakmueshme, edhe kur të njëjtat vende në pjesën tjetër të botës ishin në mosmarrëveshje ose në konflikt. Vetëm në vitin 2022, pas pushtimit në shkallë të gjerë të Ukrainës nga Rusia, marrëdhëniet u përkeqësuan.
Harmonia midis vendeve të Arktikut ishte e mundur, edhe sepse interesi në rajon ishte i kufizuar në kërkimin shkencor dhe, në disa zona, në peshkimin, për shkak të paarritshmërisë së tij. Megjithatë, pak më shumë se njëzet vjet më parë, ngrohja globale ndryshoi gjithçka.
Vendet Arktike
Tregtia
Shkrirja e akullit po hap gradualisht rrugë të reja detare që kanë potencialin për të transformuar tregtinë globale.
Ky potencial Ă«shtĂ« njohur prej shekujsh: eksploruesit kanĂ« kĂ«rkuar prej kohĂ«sh âKalimin VeriperĂ«ndimorâ legjendar, njĂ« rrugĂ« qĂ« lidh oqeanet Atlantik dhe PaqĂ«sor nĂ«pĂ«rmjet KanadasĂ« veriore, si dhe âKalimin Verilindorâ, nĂ« veri tĂ« RusisĂ«.
TĂ« dyja kĂ«to rrugĂ« u zbuluan dhe u eksploruan nĂ« shekujt 19 dhe 20, por pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« ato ishin joekonomike dhe tĂ« vĂ«shtira pĂ«r tâu lundruar.
Por tani që akulli po tërhiqet, rrugët e Arktikut po bëhen gjithnjë e më të arritshme. Dhe krahasuar me rrugët tradicionale, ato kanë një avantazh të madh: mund të jenë shumë më të shkurtra.
Për shembull: një anije kontejnerësh që niset nga Shangai i Kinës për të arritur në Roterdam të Holandës, duhet të udhëtojë afërsisht 10,500 milje detare (pothuajse 20,000 kilometra) për të marrë rrugën tradicionale, e cila kalon nëpër Oqeanin Indian dhe Kanalin e Suezit.
Protesta anti-SHBA në Nuuk, Grenlandë, 17 janar 2026
Nëse Kanali i Suezit është i pakalueshëm për ndonjë arsye, anije kontejnerësh duhet të lundrojë rreth Afrikës, në atë pikë që miljet detare rriten në pothuajse 14,000.
Por nëse anija kalon nga veriu, duke anashkaluar bregdetin e Rusisë, miljet detare zvogëlohen në rreth 8,000.
Ky është një përmirësim prej rreth 24 përqind, i jashtëzakonshëm për një biznes me marzhe të pakta fitimi si transporti detar.
Shfrytëzimi i këtyre rrugëve tregtare sapo ka filluar. Akulli aktualisht po tërhiqet dhe niveli i tregtisë është margjinal: në vitin 2024, 38 milionë tonë mallra kaluan përgjatë të ashtuquajturës Rruga Detare Veriore, në veri të Rusisë.
Mbi 450 milionë tonë kaluan nëpër Kanalin e Suezit (2024 ishte një vit krize për Kanalin e Suezit; më parë, mbi një miliard ton mallra kaluan nëpër të).
Një hartë e rrugëve të Arktikut
Burimet
Një nga arsyet pse Trump është i interesuar për Groenlandën, është pasuria e saj me elementë të rrallë të tokës, një kategori elementësh thelbësorë për shumë produkte industriale, nga telefonat inteligjentë te makinat te nëndetëset ushtarake.
Në realitet, shkrirja e akullit të Arktikut po bën të arritshme shumë burime të tjera potencialisht fitimprurëse, nga mineralet, te hidrokarburet.
Meqenëse Arktiku nuk është një kontinent, por një det i ngrirë, kontrolli i burimeve të tij rregullohet nga Konventa e Kombeve të Bashkuara mbi Ligjin e Detit, e cila parashikon (thjesht) që çdo shtet mund të shfrytëzojë burimet detare brenda ujërave të tij territoriale dhe zonës ekskluzive ekonomike.
KĂ«shtu, pretendimet territoriale janĂ« bĂ«rĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« shpeshta. NĂ« veçanti, vendet e Arktikut po kĂ«rkojnĂ« tĂ« zgjerojnĂ« sa mĂ« shumĂ« tĂ« jetĂ« e mundur njohjen e âshelfit tĂ« tyre kontinentalâ, domethĂ«nĂ« pjesĂ«s sĂ« shtratit tĂ« detit qĂ« mbetet pronĂ« e atij shteti.
Kryeqyteti Nuuk, Groenlandë, prill 2025
Militarizimi
Gjithmonë ka pasur një interes të fortë ushtarak në Arktik: gjatë Luftës së Ftohtë, në rast të një sulmi midis Bashkimit Sovjetik dhe Shteteve të Bashkuara, rruga më e drejtpërdrejtë për raketat balistike do të kalonte mbi Arktik, dhe më konkretisht mbi Groenlandë.
Për këtë arsye, gjatë gjithë Luftës së Ftohtë, Shtetet e Bashkuara mbajtën një prani ushtarake në Groenlandë, me stacione masive radarësh, 17 baza ushtarake dhe deri në 15,000 ushtarë (sot, mbetet vetëm baza ushtarake Pituffik, ku ndodhen afërsisht 150 ushtarë).
Megjithatë, prania ushtarake amerikane lidhej kryesisht me aktivitetet e mbikëqyrjes dhe paralajmërimit të hershëm: Groenlanda shërbeu si një postë kundër raketave dhe kërcënimeve të tjera sovjetike që mund të vinin nga Arktiku. Megjithatë, për rreth njëzet vjet, kemi qenë dëshmitarë të një militarizimi shumë më të përhapur.
Vendi më aktiv është Rusia, pjesërisht për arsye gjeografike: ajo kontrollon afërsisht 52 përqind të vijës bregdetare të Oqeanit Arktik dhe një e pesta e territorit të saj shtrihet në veri të Rrethit Arktik.
Rusia ka 41 akullthyes, duke i lejuar asaj lëvizshmëri të madhe në Arktik; shtatë prej tyre janë me energji bërthamore.
Në krahasim, Shtetet e Bashkuara kanë dy, megjithëse të reja po ndërtohen. Rusia ka vendosur gjithashtu një numër të madh sistemesh raketash të përparuara përgjatë brigjeve të saj të Arktikut dhe kryen ushtrime të shpeshta ushtarake.
Disa nga kĂ«to ushtrime kryhen sĂ« bashku me MarinĂ«n Kineze: Kina, pavarĂ«sisht se Ă«shtĂ« mjaft larg Oqeanit Arktik, gjithmonĂ« e ka pĂ«rshkruar veten si njĂ« vend âgjysmĂ«-arktikâ, pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« nĂ« pah interesin e saj nĂ« rrugĂ«t tregtare dhe burimet e veriut.
Nga kjo perspektivĂ«, kur Trump tha se Groenlanda âĂ«shtĂ« e mbuluar kudo me anije ruse dhe kinezeâ, ai po e ekzagjeronte qartĂ«.
MegjithatĂ«, Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« prania ushtarake ruse dhe kineze nĂ« rajon po rritet. Kjo vlen pĂ«r tĂ« gjitha vendet: madje edhe Italia njoftoi âStrategjinĂ« e saj Arktikeâ vetĂ«m kĂ«tĂ« muaj.
Një ushtar rus në Siberi, 2019
Popullat indigjene
E gjithĂ« kjo â rrugĂ« tĂ« reja tregtare, shfrytĂ«zimi i burimeve, militarizimi â shpesh po ndodh pa pĂ«lqimin ose nĂ« dĂ«m tĂ« popujve indigjenĂ« qĂ« jetojnĂ« nĂ« Arktik.
Popujt më të rëndësishëm të Arktikutjanë: Inuitët (që jetojnë në Kanada, Groenlandë dhe pjesë të Siberisë); Jupikët dhe Aleutët (Alaska); Jakutët, Nenetët dhe Komët (Rusia); dhe Samiët (Skandinavia).
Secila prej këtyre popullatave jeton në kushte shumë të ndryshme dhe me të drejta shumë të ndryshme, por të gjitha, deri në të kaluarën e afërt, kanë vuajtur diskriminim dhe dhunë.
Në Groenlandë, për shembull, sundimi kolonial danez (i cili zgjati deri në vitin 1979; tani ekziston një shtet vetëqeverisjeje, megjithëse ishulli mbetet nën kontrollin danez), ndau sistematikisht fëmijët inuitë nga familjet e tyre dhe detyroi gratë inuite të përdorin kontracepsionin, ndër të tjera.
Sot, zhvillimi i Arktikut vazhdon të kërcënojë mënyrën e jetesës së shumë komuniteteve indigjene. Militarizimi dhe shfrytëzimi i burimeve, shpesh fragmentojnë territoret dhe shkatërrojnë ekosistemet thelbësore.
Për më tepër, vendimet për krijimin e bazave ushtarake, vendeve të shpimit të naftës ose bazave të raketave, merren shpesh pa u konsultuar me komunitetet lokale.
Nga Gazeta âSiâ- Thuaj se je millennial pa e thĂ«nĂ« drejtpĂ«rdrejt qĂ« je i tillĂ«: mjafton tĂ« futĂ«sh pjesĂ«n e pĂ«rparme tĂ« bluzĂ«s nĂ« pantallona dhe tĂ« lĂ«sh pjesĂ«n e pasme lirĂ« â dhe njerĂ«zit do ta dallojnĂ« menjĂ«herĂ« se ke lindur mes viteve 1981 dhe 1996.
Ky veprim, me shumĂ« sarkazĂ«m, Ă«shtĂ« quajtur nga Gjenerata Z si âmillennial tuckâ â dhe konsiderohet krejtĂ«sisht cringe (pra, çuditshĂ«m apo i sikletshĂ«m).
Kjo mĂ«nyrĂ« veshjeje ka origjinĂ«n nĂ« vitet 2010 si i ashtuquajturi âfrench tuckâ, i pĂ«rhapur nga adhurimi kolektiv pĂ«r stilin e grave parisiene. Ato futnin pjesĂ«n e pĂ«rparme tĂ« bluzĂ«s brenda pantallonave, duke e lĂ«nĂ« pjesĂ«n e pasme jashtĂ«. Kjo arsye stilistike ndihmonte qĂ« vija e belit tĂ« duket mĂ« e theksuar dhe kĂ«mbĂ«t mĂ« tĂ« gjata.
Në kulturën e modës, detajet e vogla kanë një peshë të madhe si kapital social: mënyra se si ndan flokët në anë, lartësia e çorapeve apo mënyra se si lëviz duart gjatë kërcimit janë shenja të dallueshme të një gjenerate, dhe millennial tuck është një prej tyre.
Ai u bĂ« trendi kryesor pĂ«rmes ndikimit tĂ« ikonave tĂ« stilit si Jenna Lyons gjatĂ« kohĂ«s kur udhĂ«hiqte markĂ«n J.Crew, redaktorĂ«ve parisienĂ« tĂ« modĂ«s, pĂ«rhapjes sĂ« fotografive tĂ« street style dhe estetikĂ«s sĂ« âit girlsâ si Olivia Palermo dhe Alexa Chung, qĂ« e kthyen kombinimin mes njĂ« dukjeje tĂ« kujdesshme dhe njĂ« disi tĂ« çrregullt nĂ« njĂ« uniformĂ« globale.
Por Gjenerata Z(12-27 vjeçarët) e sheh këtë stil si mjaft të vjetëruar.
Ajo qĂ« ka prekur mĂ« shumĂ« millennial-Ă«t nuk Ă«shtĂ« thjesht ideja pĂ«r tĂ« hequr dĂ«shirĂ«n pĂ«r tĂ« futur rrobat nĂ« brez â edhe pse kjo bĂ«n pjesĂ« â por tĂ« kuptuarit qĂ« koha po kalon dhe ata po humbin ose kanĂ« humbur faktorin e tyre âcoolâ.
Ata ndjejnĂ« se po mbeten mbrapa, dhe nuk ka tregues mĂ« tĂ« qartĂ« se je jashtĂ« trendit se kur tĂ« thuhet publikisht nĂ« rrjetet sociale se mĂ«nyra jote e tĂ« veshurit Ă«shtĂ« âantikeâ. MĂ« nĂ« fund, plakja nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m e dukshme nĂ« pasqyrĂ«, por edhe nĂ« bisedat e atyre qĂ« vijnĂ« pas tyre.
âLexova diku se nĂ«se fut bluzĂ«n brenda pantallonave, do tĂ« thotĂ« se je tani i vjetĂ«r,â komentoi Grace Mandeville nĂ« profilin e saj nĂ« TikTok me shqetĂ«sim.
Dallimi i vogël në mënyrën se si vishemi mund të duket i parëndësishëm, por ai shkëlqen si një ilustrim i zbrazëtisë gjeneracionale midis millennials dhe Gen Z, të cilët preferojnë rroba të lirshme dhe nuk do ta kishin kurrë atë zakon të futjes së pjesës së përparme të bluzës brenda pantallonave.
Tani, ky veprim, i ngulitur thellë në mënyrën se si ata që afrohen në moshën 40-vjeçare e veshin, duket po aq i vjetëruar sa ishte dikur mënyra për të mbajtur xhinset shumë poshtë belit në vitet 2010.
NĂ« thelb, millennials janĂ« gjenerata e parĂ« qĂ« po plaken nĂ«n vĂ«zhgimin e vazhdueshĂ«m tĂ« njĂ« bote hiper-tĂ« lidhur. Ădo gjest â mĂ«nyra se si vishemi, si lĂ«vizim, si prezantohemi â mund tĂ« interpretohet si simptomĂ« e tĂ« qenit jashtĂ« kohe, dhe millennial tuck pĂ«rfaqĂ«son kĂ«tĂ« rezistencĂ« romantike ndaj zhdukjes nga narrativi kulturor kryesor.
Nga Gazeta âSiâ- KatĂ«r persona janĂ« arrestuar nga policia nĂ« TiranĂ«, pĂ«r vjedhje me dhunĂ«, falsifikim kartĂ«monedhash, ndĂ«rsa njĂ« tjetĂ«r Ă«shtĂ« nĂ« kĂ«rkim pĂ«r dhunĂ« nĂ« familje.
NĂ« pranga u vu njĂ« 35-vjeçar, i cili mĂ« 14 dhjetor 2025, ka dhunuar njĂ« shitĂ«s nĂ« njĂ« subjekt pĂ«r tâi vjedhur para. NjĂ« bashkĂ«punĂ«tor i tij u arrestua pas krimit, ndĂ«rsa njĂ« tjetĂ«r Ă«shtĂ« nĂ« kĂ«rkim.
Ndërkaq, një 20-vjeçar u arrestua pasi në bashkëpunim me ta, falsifikonte kartëmonedha. Edhe një 41-vjeçar gjeorgjian ra në prangat e policisë, pasi ka vjedhur një shumë parash, në një tabakino.
Gjithashtu, një 33-vjeçar është shpallur në kërkim, pasi dhunoi vëllanë e tij.
Nga Liridon Mulaj- Ajo ka lindur nĂ« ShqipĂ«ri dhe i pĂ«rket minoritetit grek. NĂ« moshĂ«n 13-vjeçare viziton pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« GreqinĂ«, nĂ« vendin amĂ« pĂ«r tu zhvendosur mĂ« pas atje. ĂshtĂ« si ligji qĂ« herĂ«t a vonĂ« gjithsecili kthehet nĂ« shtratin e vet. Por, siç duket, jeta e saj ishte e destinuar tĂ« ishte njĂ« udhĂ«tim me disa stacione.
Greqishtja e saj vjen autentike, e gjallĂ«, ashtu si edhe shqipja. Dhe nĂ«se kĂ«to dy vende lidhen me kujtimet dhe formimin e saj, Brukseli Ă«shtĂ« qyteti dhe vendi qĂ« i ka falur qetĂ«sinĂ« dhe paqen. PĂ«r njĂ« ballkanase, paqja mbetet gjithmonĂ« njĂ« utopi, por, siç duket, ajo,  edhe pse me âtensioneâ tĂ« brendshme tĂ« mbartura ndĂ«r vite  ka arritur tâi afrohet kĂ«saj paqeje.
Eleana Zhako është diplomuar për Studime Europiane e Ndërkombëtare në Universitetin Panteion të Shkencave Sociale e Politike të Athinës dhe për Gjuhë shqipe e Letërsi në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, në Universitetin e Tiranës. Ajo është specializuar për të Drejtën e Mjedisit e të Energjisë nga Universiteti Katolik i Leuven-it në Belgjikë dhe për Pedagogji Teatri nga Universiteti i Hapur i Qipros.
Ajo Ă«shtĂ« pĂ«rkthyese e dhjetĂ«ra librave nga shqipja nĂ« greqisht dhe anasjelltas. Gjithashtu shkruan poezi dhe prozĂ«. SĂ« fundmi, nĂ« Greqi Ă«shtĂ« botuar libri i saj me poezi âEkstromitrioâ, çka nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre vĂ«rteton edhe atĂ« qĂ« ajo vetĂ« shpreh: se Greqia Ă«shtĂ« vendi i saj, vendi amĂ«.
NĂ« kĂ«tĂ« intervistĂ« pĂ«r GazetaSi.al, Eleana Zhako rrĂ«fen gjithçka: pĂ«r âstatusinâ e tĂ« qenit minoritare nĂ« njĂ« vend si ShqipĂ«ria, por edhe pĂ«r rikthimin e saj nĂ« Greqi, fillimisht ende si e huaj. Flet pĂ«r pĂ«rkthimet e saj qĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« te lexuesi, pĂ«r pĂ«rkatĂ«sinĂ« kombĂ«tare, por mbi tĂ« gjitha pĂ«r atĂ« shpirtĂ«rore, e cila pĂ«r njĂ« poete dhe pĂ«rkthyese tĂ« letĂ«rsisĂ« Ă«shtĂ« vendprehja ,  pasaporta e saj shpirtĂ«rore.
Ju keni lindur në Shqipëri, jeni nga minoriteti grek i Shqipërisë, ndërkohë jeta juaj ndahet mes Brukselit, Athinës dhe Tiranës. Gjithmonë kozmopolitizmi është avantazh, por në aspektin e shtëpisë dhe vendit , pra vendi që ju i përkisni, ku riktheheni gjithmonë kur kërkoni të gjeni veten, të sistemoni veten për një rinisje të re?
Po tĂ« ma drejtonit kĂ«tĂ« pyetje vite mĂ« parĂ«, do tĂ« thosha Athina, por pas 16 vitesh qĂ«ndrimi nĂ« Bruksel, besoj se i pĂ«rkas mĂ« tepĂ«r Brukselit, jo vetĂ«m nĂ« aspektin e kohĂ«zgjatjes, por ngaqĂ« gjithmonĂ« kur kthehem nga aeroporti pĂ«r nĂ« Bruksel, sapo i afrohem qytetit, gjithçka pĂ«r mua merr trajta shumĂ« familjare. NĂ« çdo stinĂ«. Por, besoj se kjo lidhet edhe me faktin, qĂ« asnjĂ«ra nga shtĂ«pitĂ«, as shtĂ«pia ku banoj nĂ« AthinĂ« dhe as shtĂ«pia e mĂ«vonshme e prindĂ«rve nĂ« ShqipĂ«ri, nuk kam mundur tâi jetoj gjatĂ« dhe tâi ndiej plotĂ«sisht si tĂ« miat. PĂ«r sa kohĂ« jetoja nĂ« ShqipĂ«ri, mĂ« shoqĂ«ronte gjithmonĂ« ndjenja e pĂ«rkohshmĂ«risĂ« nĂ« qytetin ku banonim dhe, qĂ« e vogĂ«l isha e ndarĂ« mes dy botĂ«ve, asaj shqipfolĂ«se dhe greqishtfolĂ«se tĂ« Dropullit, ku kalova fĂ«mijĂ«rinĂ« dhe krejt pushimet shkollore. PĂ«r mĂ« tepĂ«r nĂ« Bruksel, lindi ime bijĂ«, ajo tani Ă«shtĂ« nĂ« klasĂ« tĂ« gjashtĂ«, dhe kam pĂ«rvoja dhe ndijime mĂ« tĂ« prekshme. NdonĂ«se frĂ«ngjishten nuk e zotĂ«roj si vendasit, kam shumĂ« pak miq mirĂ«filli belgj, nuk i ndjek rregullisht lajmet dhe shtypin belg, kjo pĂ«rkatĂ«si brenda mospĂ«rkatĂ«sisĂ«, mĂ« ndihmon tĂ« zbuloj anĂ« tĂ« ndryshme tĂ« vetvetes dhe tĂ« njoh njerĂ«z e gjuhĂ«, qĂ« nĂ« ShqipĂ«ri e Greqi do ta kisha tĂ« pamundur.
Eleana Zhako
NĂ« Bruksel zbulova bukurinĂ« e natyrĂ«s brenda nĂ« qytet, tĂ« shĂ«titjeve kuturu, tĂ« ndĂ«rtesave dhe shtĂ«pive thuajse pa perde, ku mund tĂ« depĂ«rtosh me sy e mendje brenda dekorit tĂ« salloneve, gati si te filmi âRear windowâ i Hitckock. NĂ« ShqipĂ«ri dhe nĂ« Greqi ngarkesa psikologjike dhe emocionale qĂ« ndiej Ă«shtĂ« shumĂ«fish mĂ« e madhe, ndaj dhe pĂ«r mua Brukseli Ă«shtĂ« njĂ« lloj arratisjeje nga ârĂ«ndesa e papĂ«rballueshme e qeniesâ. Te njĂ«ra nga poezitĂ« e mia, Itaka kthehet nĂ« numrin shumĂ«s dhe bĂ«het Itakat, por se cila ItakĂ« do tĂ« mbizotĂ«rojĂ«, kĂ«tĂ« do ta tregojĂ« koha dhe rrethanat.
NĂ« çâgjuhĂ« ju ka ardhur tĂ« shkruani vargjet tuaja tĂ« para? Dhe kur them vargjet e para, kam parasysh mendimin tuaj tĂ« parĂ« qĂ« doje ta shkruaje, ato vargje qĂ« lindĂ«n nĂ« nĂ«nvetĂ«dije dhe mĂ« pas u konkretizuan.
PĂ«rçapjet e para nĂ« prozĂ«n e shkurtĂ«r, diku rreth tĂ« gjashtĂ«mbĂ«dhjetave, i kam bĂ«rĂ« nĂ« shqip, por edhe ajo ishte mĂ« afĂ«r prozĂ«s poetike, jo tregimit tĂ« mirĂ«filltĂ«. NdĂ«rkohĂ« qĂ« shoqet e mia shkruanin poezi, dhe poezi mjaft tĂ« mira, unĂ« kisha bindjen absolute qĂ« sâmĂ« jepej pĂ«r poezi. Poezi fillova tĂ« shkruaj krejt papritmas, dy vjet pas lindjes sĂ« vajzĂ«s nĂ« Bruksel, dhe vargjet e para qĂ« mĂ« erdhĂ«n, qenĂ« nĂ« greqisht. Poezia e parĂ« Ă«shtĂ« autobiografike, nisur nga njĂ« pĂ«rvojĂ« personale dhe i kushtohet Gjigantit tĂ« Madh tĂ« MirĂ« tĂ« Roald Dahl, qĂ« nĂ« poezi shndĂ«rrohet nĂ« heroin e njĂ« djaloshi nĂ«ntĂ«vjeçar. ĂshtĂ« ndĂ«r tĂ« paktat libra qĂ« kanĂ« mbijetuar nga fĂ«mijĂ«ria ime dhe ka qenĂ« dhuratĂ« e gjyshit tim tĂ« ndjerĂ«. NjĂ« pjesĂ« e madhe e poezive tĂ« mia u kushtohet gjyshĂ«rve dhe nĂ« veçanti gjyshes, sepse ajo jetoi mĂ« gjatĂ« dhe e jetova edhe si e rritur, edhe si nĂ«nĂ« me fĂ«mijĂ«. Isha mbesa e fundit qĂ« arrita ta bĂ«ja stĂ«rgjyshe tĂ« njĂ« stĂ«rmbese mĂ« tepĂ«r. Jo mĂ« kot iu referova gjyshĂ«rve, pasi besoj qĂ« âmikrobin e letĂ«rsisĂ«â e kam fituar falĂ« viteve tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« me ta, qĂ« nĂ« pĂ«rfytyrimin tim ishin tĂ« magjishme.Â
Ka njĂ« raport tĂ« tendosur mes shoqĂ«rive tona, perceptimeve, mendimeve, retorikave, dogmatizmave, tĂ« cilat shpesh krijojnĂ« njĂ« amulli mes marrĂ«dhĂ«nieve ShqipĂ«riâGreqi dhe anasjelltas. Si ndihet dikush qĂ« nĂ« gjak ka helenizimin, por nĂ« kujtimet e saj ka edhe ShqipĂ«rinĂ«, tĂ« cilĂ«n e bart jo vetĂ«m si vendlindje, por edhe si gjuhĂ«?
NjĂ« pjesĂ« e madhe e njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« jashtĂ« apo qĂ« prindĂ«rit e tyre kanĂ« kombĂ«si tĂ« ndryshme, gati automatikisht kalojnĂ« nga njĂ« vetĂ«dije kombĂ«tare e gjuhĂ«sore nĂ« tjetrĂ«n, duke i parĂ« si plotĂ«suese mes tyre, jo si pĂ«rjashtuese. Kur jetoja nĂ« ShqipĂ«ri, e kisha mĂ« tĂ« lehtĂ« tĂ« mbartja helenizmin si diçka tĂ« dallueshme, sepse nĂ« qytetin ku jetoja, njerĂ«zit si unĂ« pĂ«rbĂ«nin pakicĂ«. Asokohe helenizmi pĂ«r mua reduktohej kryesisht nĂ« pjesĂ«n gjuhĂ«sore tĂ« tĂ« folurit greqisht nĂ« shtĂ«pi dhe me tĂ« afĂ«rmit. Por, ama kur ndodhesha jashtĂ« isha njĂ«soj me gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t. Me largimin nĂ« AthinĂ«, kjo ndryshoi kryekĂ«put, sepse aty shumica e shqiptarĂ«ve tĂ« brezave tĂ« rinj, duke pĂ«rfshirĂ« edhe minoritarĂ«t, e flisnin greqishten mĂ« mirĂ« se unĂ«, aq sa nuk dalloheshin nga grekĂ«t. LehtĂ«simi mĂ« i madh pĂ«r mua dhe familjet e tjera minoritare ka qenĂ« fakti, qĂ« nuk na u desh tĂ« kalonim nga e njĂ«jta procedurĂ« dokumentash si shqiptarĂ«t qĂ« sâkishin kombĂ«si greke, pĂ«rndryshe pĂ«r grekun e zakonshĂ«m nuk kishte ndonjĂ« rĂ«ndĂ«si ndryshimi shqiptar-minoritar grek. TĂ« gjithĂ« i pĂ«rkisnim njĂ« kategorie â asaj tĂ« emigrantit ekonomik. Nuk e di si do tĂ« ishte po tĂ« kisha jetuar nĂ« JaninĂ«, ku ndryshimet janĂ« mĂ« tĂ« vogla mes minoritarĂ«ve dhe janjiotĂ«ve nĂ« aspektin gjuhĂ«sor dhe zakonor, por nĂ« shumĂ« raste sa mĂ« tĂ« mĂ«dha janĂ« ngjashmĂ«ritĂ«, aq mĂ« e madhe Ă«shtĂ« prirja diferencuese. Si konstrukt social ndihem mĂ« afĂ«r shqiptarĂ«ve, por nĂ« njĂ« kuptim mĂ« vetjak, jam mĂ« tepĂ«r greke, kjo pĂ«r faktin se greqishtja dhe tĂ« vetĂ«ndjerit greke nuk janĂ« tĂ« pĂ«rftuara nga rrethana, si emigrimi i detyruar apo vullnetar, por janĂ« pjesĂ« e trashĂ«gimisĂ« familjare.
Krejt ndryshe nga reagimi masiv, kultura është një korsi që është krejt më vete. Këngët dhe letërsia greke janë adhuruar nga shqiptarët shumë e shumë vite më parë, e deri në ditët e sotme, ku edhe arti komercial grek i sotëm e gjen publikun shqiptar krahëhapur. Si mendoni se qëndrojnë këto dy vende në këtë raport? A është, sipas jush, arti ende në një gjendje transi në shoqëri, e cila na bën të harrojmë mëritë?
Arti na bën të harrojmë mëritë përkohësisht, funksionon si pompa e zjarrëfikëses. Shuhet një zjarr, ndizet një tjetër, rreziku i zjarrit është përherë aty. Në Shqipëri, arti dhe letërsia greke janë pritur me entuziazëm, pavarësisht se grekët shumë herë perceptohen si europianë të kategorisë së dytë në krahasim me vendet e tjera të Europës komunitare. Në Greqi, dekadën e fundit kryesisht, shumë artistë dhe më pak shkrimtarë me origjinë nga Shqipëria kanë bërë emër, çka solli një ndryshim të ndjeshëm në perceptimin kolektiv të imazhit të shqiptarit. Këta artistë e shkrimtarë, kanë mundur të afirmohen jo thjesht si individë me origjinë shqiptare, por përmes veprës së tyre kanë nxjerrë në pah tiparet, vlerat dhe origjinalitetin e kulturës shqiptare, kanë nxitur reagimin dhe pjesëmarrjen aktive të shoqërisë greke në problematikat e tyre. Në fushën e letërsisë, për shkak të natyrës më specifike të saj, sepse nuk bën pjesë në kategorinë e arteve vizuale dhe performative, ky dallim cilësor bëhet më i vështirë, por edhe në letërsi, shkrimtarë të brezit të dytë të shqiptarëve, bashkërenditen krahas emrave të njohur grekë të brezit të ri. Për shkrimtarët shqiptarë që përkthehen në greqisht, vështirësia është më e madhe, sepse mekanizmat aktualë të promovimit të tyre nuk mjaftojnë, duhet një përpjekje e shumëfishtë.
Nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje steriotipesh, por lidhet kryesisht me mĂ«nyrĂ«n e funksionimit tĂ« tregut tĂ« librit. NĂ« Greqi ka njĂ« prodhimtari shumĂ« tĂ« lartĂ« shkrimtarĂ«sh e studiuesish vendas dhe pĂ«rkthimesh autorĂ«sh tĂ« huaj, ku sikurse edhe nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«rparĂ«si kanĂ« veprat e nominuara dhe ato qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« tĂ« njohura ndĂ«rkombĂ«tarisht.Â
Jam kurioz, duke qenë se ju i përkisni minoritetit grek në Shqipëri. Kjo pjesë e shoqërisë greke e mbetur jashtë kufijve, si është parë dhe gjykuar në Greqi, në shoqërinë atje? Cilat ishin mbresat tuaja të para kur shkuat për të studiuar në vendin amë?
MinoritarĂ«ve sikurse edhe shqiptarĂ«ve, u Ă«shtĂ« dashur tĂ« minimizojnĂ« lidhjen e tyre me ShqipĂ«rinĂ«, sepse as greqishtja e tyre, as vetĂ«dija e tyre greke ishin tĂ« mjaftueshme pĂ«r tâu pranuar si tĂ« njĂ«jtĂ« nga shoqĂ«ria greke. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, edhe ata i pĂ«rkisnin kategorisĂ« sĂ« emigrantit ekonomik dhe kjo kategori ndesh vĂ«shtirĂ«si integrimi e pranimi qoftĂ« dhe nĂ« vende me traditĂ« mĂ« tĂ« konsoliduar politikash emigracioni, jo mĂ« nĂ« njĂ« vend si Greqia, qĂ« pavarĂ«sisht anĂ«s perĂ«ndimore, ka njĂ« karakter tĂ« theksuar ballkanik. Siç e pĂ«rmenda dhe nĂ« njĂ« nga pyetjet mĂ« sipĂ«r, e vetmja anĂ« pozitive pĂ«r ne ishte pajisja me leje qĂ«ndrimi, diçka qĂ« ne e konsideronim si detyrim tĂ« atdheut apo mĂ«mĂ«dheut tonĂ« ndaj nesh. Por, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« nĂ«nshtetĂ«sisĂ« greke, mundĂ«sitĂ« tona pĂ«r njĂ« vend mĂ« tĂ« mirĂ« pune nĂ« sektorin privat ishin shumĂ« tĂ« kufizuara, ndĂ«rsa nĂ« administratĂ«n publike akoma mĂ« pak, gati inekzistente deri vonĂ«. NĂ« Greqi kam shkuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« moshĂ«n 13 vjeçare si vizitore, sepse pĂ«r familjen time ishte e paimagjinueshme tĂ« emigronim nĂ« Greqi si punĂ«torĂ« krahu. Rrethana tĂ« tjera na shtynĂ« ta linim ShqipĂ«rinĂ«. Selaniku ishte qyteti i parĂ« qĂ« kam parĂ« nĂ« Greqi, dhe jo Janina, siç do pritej pĂ«r shkak tĂ« afĂ«rsisĂ«. AtĂ«herĂ« kontrastet ekonomike mes dy vendeve ishin tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« tĂ« gjitha kuptimet. Mbaj mend qĂ« njĂ« gazetare mĂ« pyeti se po tĂ« fillonte lufta mes dy vendeve, cilĂ«n anĂ« do tĂ« mbaja. UnĂ« isha thuajse fĂ«mijĂ«, sa trashanike dhe jo-profesionale nga ana e saj! AthinĂ«n mâu desh kohĂ« qĂ« ta ndieja timen, por tashmĂ« ndihem shumĂ« e lidhur shpirtĂ«risht me AthinĂ«n. Kam pasur plot episode tĂ« pakĂ«ndshme, por pĂ«r mua Greqia ishte vendi im, me tĂ« mirat dhe tĂ« kĂ«qijat e saj.Â
Ju sĂ« fundmi keni botuar nĂ« Greqi njĂ« libĂ«r me poezi. Pse keni preferuar tĂ« mos e prezantoni mĂ« shumĂ«? PĂ«r kĂ«do, njĂ« botim nĂ« Greqi, edhe pĂ«r ju qĂ« jeni greke do tĂ« ishte njĂ« ngjarje pĂ«r tâu gĂ«zuar. Si vazhdon pĂ«r lexuesin shqiptar tashmĂ« ky konkretizim?
Nuk jam gati ende pĂ«r njĂ« prezantim mĂ« tĂ« gjerĂ«, kjo do vijĂ« gradualisht. VetĂ« fakti qĂ« u botua nga njĂ« shtĂ«pi me traditĂ« tĂ« njohur nĂ« botimet poetike, mĂ« jep kĂ«naqĂ«si tĂ« brendshme. PĂ«r mua ka rĂ«ndĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ«, qĂ« disa prej atyre qĂ« do e lexojnĂ« librin, tâu shijojĂ« poezia ime dhe ta vlerĂ«sojnĂ«, qoftĂ« nĂ« formĂ« private, qoftĂ« publike. Disa herĂ« mbireklamimi mund tĂ« ketĂ« efekt tĂ« kundĂ«rt, kur nuk mbĂ«shtetet nga njĂ« grup i sprovuar lexuesish dhe kritikĂ«sh me ndikim nĂ« rrjetet sociale dhe nĂ« gazetat a revistat pĂ«rkatĂ«se. Duke qenĂ« se jetoj nĂ« Bruksel prej shumĂ« vitesh dhe qĂ«ndrimet e mia nĂ« AthinĂ« janĂ« tĂ« shkurtra, nuk kam mundĂ«si qĂ« tâi ndjek nga afĂ«r zhvillimet letrare e kulturore tĂ« vendit.
Kjo vetvetiu mĂ« kufizon disi. Nuk mjaftojnĂ« vetĂ«m rrjetet sociale, janĂ« njĂ« sĂ«rĂ« faktorĂ«sh qĂ« duhet tĂ« bashkĂ«veprojnĂ« pĂ«r tĂ« dalluar sadopak nĂ« morinĂ« e poetĂ«ve vendas dhe atyre tĂ« pĂ«rkthyer. PĂ«rsa i pĂ«rket mundĂ«sisĂ« sĂ« pĂ«rkthimit e botimit tĂ« librit nĂ« shqip, vetĂ«m njĂ« pjesĂ« tĂ« tyre do mundesha tĂ« pĂ«rktheja, sepse disa poezi janĂ« language-poetry dhe mĂ« shumĂ« se pĂ«rkthimit, sjellja e tyre nĂ« shqip i shĂ«rben rikrijimit.Â
Pse âEkstromitrioâ? ĂfarĂ« nĂ«nkupton ky titull?
Eksomitrio Ă«shtĂ« fjalĂ« e pĂ«rbĂ«rĂ« dhe term mjekĂ«sor, qĂ« do tĂ« thotĂ« âjashtĂ« mitreâ, âextra uteroâ nĂ« latinisht. Nuk kisha menduar kĂ«tĂ« si titull fillestar, por tituj mĂ« tĂ« zakonshĂ«m, si âGenesisâ (qĂ« do tĂ« thotĂ« lindje), âTerr i lagĂ«shtâ, etj., por kur pĂ«rpos titujve tĂ« tjerĂ«, i dĂ«rgova âEksomitrioâ botuesit, ai zgjodhi kĂ«tĂ«. I referohet shtatzanisĂ« jashtĂ« mitre, fetusi nuk zhvillohet brenda mitrĂ«s sipas procesit biologjik, dhe rrjedhimisht Ă«shtĂ« e pamundur tĂ« mbijetojĂ«, edhe ai, edhe nĂ«na. Libri e merr titullin nga njĂ« poezi brenda librit me tĂ« njĂ«jtin titull, ku flitet pĂ«r poezinĂ« e tretĂ« tĂ« pashkruar tĂ« trilogjisĂ« mbi njĂ« pemĂ«, e cila dĂ«shtoi, sepse u ngjiz jashtĂ« mitrĂ«s (poetike). Kisha shkruar dy poezi paarardhĂ«se mbi pemĂ«t nĂ« raport me njeriun, por qĂ« nuk i pĂ«rfshiva nĂ« librin pĂ«rfundimtar, ndaj dhe nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre kjo poezi e pangjizur Ă«shtĂ« homazh ndaj dy poezive tĂ« mĂ«parshme tĂ« ngjizura. Libri pĂ«rbĂ«het nga dyzetĂ« e pesĂ« poezi, tĂ« shkruara gjatĂ« periudhĂ«s 2016- 2020 dhe shumĂ« prej poezive tĂ« papĂ«rfshira mbetĂ«n nĂ« shĂ«nimet e mia ose humbĂ«n, por kjo nuk mĂ« trishton.Â
Edhe pse ju keni qenë krijuese që më herët, për ambientin publik shqiptar njiheni si përkthyese, mbase ndër të vetmet që kanë aftësinë të përkthejnë nga të dyja gjuhët. A ka qenë kjo që në krye të herës rruga që keni dashur të vini drejt lexuesit ose publikut për një masë më të gjerë?
NdĂ«r tĂ« paktat tashmĂ«, por jo ndĂ«r tĂ« vetmet sepse jam mĂ« e re nĂ« raport me pĂ«rkthyes tĂ« tjerĂ«, qĂ« prej shumĂ« vitesh pĂ«rkthejnĂ« nga tĂ« dyja gjuhĂ«t, si: Arqile Garo, Andrea Zarballa, Petro Ăerkezi, Telemak Koça, Niko Kacalidha, Stavri Dajo, Aristotel Spiro, Vangjel Zafirati, etj. E vĂ«rteta Ă«shtĂ« se si profeson, pĂ«rkthimi hyri disi aksidentalisht nĂ« jetĂ«n time, ngaqĂ« studimet e mia bazĂ« i pĂ«rkasin disiplinave tĂ« tjera. Ishte nevoja pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« nĂ« formĂ« aktive marrĂ«dhĂ«nien time me letĂ«rsinĂ« dhe tĂ« dyja vendet, ShqipĂ«rinĂ« e GreqinĂ«, qĂ« mĂ« shtyu drejt pĂ«rkthimit. Ndoshta po tĂ« mos jetoja nĂ« BelgjikĂ« dhe tĂ« vazhdoja tĂ« isha nĂ« Greqi, mos tâi isha futur rrugĂ«s sĂ« pĂ«rkthimit dhe as tĂ« shkruaja poezi, tĂ« merresha mĂ« tepĂ«r me fushĂ«n e marrĂ«dhĂ«nieve ndĂ«rkombĂ«tare. MegjithatĂ«, gjatĂ« kohĂ«s qĂ« isha studente nĂ« AthinĂ«, kur studioja nĂ« bibliotekĂ«, frymĂ«n e mbaja te letĂ«rsia; edhe kur blija gazeta, rubrika e parĂ« qĂ« lexoja ishte ajo e kulturĂ«s. HerĂ«t a vonĂ«, qoftĂ« edhe si lexuese e ethshme, do drejtohesha kah letĂ«rsisĂ«. Po tĂ« mos studioja disiplina tĂ« tjera dhe po tĂ« mos mbaja ndezur flakĂ«n e letĂ«rsisĂ«, dyshoj se do isha bĂ«rĂ« pĂ«rkthyese nĂ« tĂ« dyja gjuhĂ«t.Â
Sa e vështirë është për një autor shqiptar të botojë në greqisht? Si është perceptimi i botuesve grekë për autorët shqiptarë? A ka një marrëdhënie metafizike që e krijon, deri diku, letërsia, apo ata e shohin ende si ekzotike?
VĂ«shtirĂ«sia nuk qĂ«ndron aq te botimi qĂ« mund tĂ« financohet edhe me mjete tĂ« pjesshme, sesa te promovimi i autorĂ«ve shqiptarĂ«. ShumĂ« botues grekĂ« mund tĂ« jenĂ« tĂ« interesuar tĂ« botojnĂ« autorĂ« shqiptarĂ«, por duhet tĂ« marrin parasysh dĂ«shtimin a suksesin relativ tĂ« kĂ«saj ndĂ«rmarrjeje. Pyetja qĂ« shtrohet nĂ« kĂ«tĂ« rast Ă«shtĂ« a ia vlen tĂ« botohet njĂ« libĂ«r, qoftĂ« edhe nĂ«se e lexojnĂ« njĂ«zetĂ« lexues? Roli i Institucioneve shtetĂ«rore dhe jo-shtetĂ«rore qĂ« mbĂ«shtesin financiarisht kulturĂ«n, Ă«shtĂ« shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« drejtim dhe nuk duhet tĂ« kufizohet vetĂ«m nĂ« aspektin financiar, qĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« modest nĂ« shumicĂ«n e rasteve, por nĂ« bashkĂ«punim me shtĂ«pitĂ« e huaja botuese dhe ambasadat pĂ«rkatĂ«se, tĂ« angazhohen edhe nĂ« promovimin e autorĂ«ve, tĂ« cilĂ«t kanĂ« nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetje mĂ« tĂ« gjerĂ«. ShumĂ« autorĂ« shqiptarĂ« janĂ« botuar nĂ« greqisht, por pĂ«rtej ndonjĂ« jehone sporadike, letĂ«rsia shqiptare nĂ« Greqi, vazhdon tĂ« jetĂ« kryesisht kadareane.Â
Ndërkohë ju shkruani edhe prozë të shkurtër, edhe poezi, siç e cekëm. Gjithashtu përktheni. Keni studiuar edhe teatër. Zotëroni disa gjuhë. Ku gjendet Eleana e plotë dhe vetja ?
PĂ«r momentin do desha tĂ« pĂ«rktheja mĂ« pak dhe tĂ« lexoja mĂ« shumĂ«, e kam shumĂ« nevojĂ«. ShumĂ« herĂ« pĂ«rfytyroj udhĂ«time tĂ« gjata me tren, shumorĂ«she, qĂ« tĂ« kem mundĂ«si tĂ« lexoj e tĂ« pĂ«rfundoj librat qĂ« dua dhe qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« aq shumĂ« sa mĂ« duket sikur do mĂ« zĂ«nĂ« pĂ«rposhtĂ«. Sepse pĂ«rkthyesi do sâdo, Ă«shtĂ« i detyruar tâu kthehet e tâu rikthehet disa herĂ« librave qĂ« pĂ«rkthen dhe ka detyrime kontraktuale dhe shumĂ« herĂ« nuk arrin tĂ« lexojĂ« nĂ« kohĂ« reale prurjet e reja apo pengje tĂ« vjetra. BĂ«het lexuesi ideal i librave qĂ« pĂ«rkthen, sepse duhet tĂ« pĂ«rkujdeset pĂ«r detajin mĂ« tĂ« vogĂ« nĂ« lexim e pĂ«rkthim. Idealisht do desha tĂ« eksploroja mĂ« shumĂ« botĂ«n e teatrit, tĂ« ndiqja mĂ« tepĂ«r shfaqje dhe zhvillimet rreth teatrit, por mĂ« kufizon edhe koha, edhe detyrimet e tjera profesoniale dhe familjare. PoezitĂ« nĂ« greqisht, i kam nisur gjatĂ« kohĂ«s qĂ« fillova masterin e teatrit. Leximet dhe papers qĂ« duhej tĂ« dorĂ«zonim gjatĂ« vitit, krijuan njĂ« terren frymĂ«zues dhe e kam shijuar shumĂ« periudhĂ«n e fillimit. E plotĂ« nuk gjendem askund, plotĂ«sohem nga bashkimi i interesave dhe angazhimeve tĂ« ndryshme. Por, tundimi tâi lĂ« tĂ« gjitha e tĂ« merrem me diçka mĂ« neutrale, shumĂ« herĂ« ngre krye.
Nga Gazeta Si- Mbi 4 mijĂ« e 500 nxĂ«nĂ«s me aftĂ«si tĂ« kufizuara ndjekin shkollĂ«n pa mbĂ«shtetjen minimale psiko-sociale, pavarĂ«sisht se kjo Ă«shtĂ« e garantuar me ligj. TĂ« dhĂ«nat e auditimit nga KLSH pĂ«r vitin shkollor 2023â2024 tregojnĂ« nxĂ«nĂ«sit me aftĂ«si tĂ« kufizuara nuk marrin asnjĂ« formĂ« tĂ« strukturuar shĂ«rbimi psiko-social, njĂ« situatĂ« qĂ« vĂ« nĂ« pikĂ«pyetje funksionimin e arsimit gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s nĂ« vend.
Sipas ligjit, institucionet arsimore janë të detyruara të shtojnë një punonjës psiko-social për çdo 10 nxënës me aftësi të kufizuara. Megjithatë, auditimi evidenton se ky standard nuk zbatohet në praktikë. 50 Zyra Vendore të Arsimit Parauniversitar (ZVAP), ndonëse kanë mbi 10 nxënës me aftësi të kufizuara, nuk kanë të punësuar asnjë punonjës shtesë të shërbimit psiko-social, siç parashikohet në aktin nënligjor.
Mbështetje e pjesshme dhe jo profesionale
Në mungesë të specialistëve, mbështetja për nxënësit me aftësi të kufizuara mbetet e fragmentuar dhe jo e specializuar. Në shumicën e rasteve, ajo realizohet nga mësues ndihmës apo mësues të klasës, të cilët, ndonëse përpiqen të plotësojnë boshllëkun, nuk kanë formimin e nevojshëm për të ofruar ndërhyrje psiko-sociale të strukturuara.
Kjo situatë cenon drejtpërdrejt jo vetëm mirëqenien emocionale dhe sociale të fëmijëve me aftësi të kufizuara, por edhe përfshirjen e tyre reale në procesin mësimor, duke i ekspozuar ndaj rrezikut të izolimit, stigmatizimit dhe dështimit shkollor.
Arsimi gjithëpërfshirës, vetëm në letër
Ligji nr. 69/2012 âPĂ«r sistemin arsimor parauniversitarâ parashikon qartĂ« garantimin e mbĂ«shtetjes psiko-sociale pĂ«r nxĂ«nĂ«sit, veçanĂ«risht pĂ«r kategoritĂ« vulnerabĂ«l. MegjithatĂ«, gjetjet e auditimit tregojnĂ« se arsimi gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s pĂ«r fĂ«mijĂ«t me aftĂ«si tĂ« kufizuara mbetet kryesisht deklarativ.
Mungesa e burimeve njerëzore, planifikimi jo i duhur dhe moszbatimi i akteve nënligjore kanë krijuar një realitet ku ligji ekziston, por nuk përkthehet në shërbim konkret për fëmijët që kanë më shumë nevojë për të.
Për shumë fëmijë me aftësi të kufizuara, punonjësi social është figura kyçe që mund të ndërmjetësojë mes fëmijës, familjes dhe shkollës, të identifikojë shenja ankthi, traume apo bullizimi dhe të parandalojë përjashtimin e heshtur nga sistemi arsimor.
Mungesa e këtij shërbimi nuk është thjesht një problem administrativ, por një problem që rrezikon të thellojë pabarazitë dhe të mohojë të drejtën për arsim cilësor dhe dinjitoz për mijëra fëmijë me aftësi të kufizuara.
Gjithashtu, mbulimi i shkollave me punonjës psiko-social mbetet i pabarabartë në nivel kombëtar.
PavarĂ«sisht rritjes sĂ« numrit tĂ« punonjĂ«sve psiko-socialĂ«, nĂ« disa ZVAP, si FiniqâDropull, mungon plotĂ«sisht stafi psiko-social, ndĂ«rsa nĂ« zona tĂ« tjera si SelenicĂ« dhe TepelenĂ« â Memaliaj, njĂ« punonjĂ«s mbulon pĂ«rkatĂ«sisht 18 dhe 14 shkolla. NĂ« ZVAP BulqizĂ« dhe DibĂ«r, njĂ« punonjĂ«s mbulon deri nĂ« 3.2 shkolla, nĂ« tejkalim tĂ« ndjeshĂ«m tĂ« mesatares kombĂ«tare prej 1.7 shkolla pĂ«r punonjĂ«s. Kjo mbingarkesĂ« Ă«shtĂ« veçanĂ«risht e theksuar nĂ« zonat rurale, malore dhe me popullatĂ« tĂ« shpĂ«rndarĂ«, duke kufizuar ndjeshĂ«m aksesin e nxĂ«nĂ«sve nĂ« mbĂ«shtetjen psiko-sociale dhe duke ndikuar negativisht nĂ« cilĂ«sinĂ« dhe barazinĂ« e shĂ«rbimit arsimor.
TĂ« dhĂ«nat e auditimit evidentojnĂ« se, pĂ«r vitin shkollor 2023-2024 rreth ÂŒ e shkollave nĂ« rang vendi nuk kanĂ« pasur shĂ«rbim psiko-social dhe rreth 92,991 nxĂ«nĂ«s nuk kanĂ« marrĂ« mbĂ«shtetjen e nevojshme psiko-sociale.
Nga Gazeta âSiâ- KĂ«rkesa e Sali BerishĂ«s pĂ«r njĂ« qeveri teknike ka rikthyer nĂ« qendĂ«r tĂ« debatit politik njĂ« formulĂ« tĂ« vjetĂ«r, e cila zakonisht del nga sirtari sa herĂ« opozita ndjehet e pafuqishme pĂ«r ta pĂ«rballur pushtetin.
Por a kemi të bëjmë me një strategji reale të Partisë Demokratike për ndryshim politik, apo me një mekanizëm presioni dhe mobilizimi që synon më shumë sheshet sesa institucionet?
Në një intervistë për Gazetasi.al, analisti politik Mentor Nazarko ofron një lexim të matur dhe kritik të kësaj kërkese, duke e vendosur atë jo vetëm në raport me opozitën, por edhe me konsumimin e gjatë të pushtetit socialist, rënien e standardeve morale dhe mungesën e reformave reale në Shqipëri.
Strategji për të rrëzuar status quo-në
Sipas Nazarkos, kĂ«rkesa pĂ«r qeveri teknike nuk duhet parĂ« thjesht si retorikĂ« proteste. Ajo mund tĂ« lexohet si njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« tronditur status quo-nĂ« politike dhe pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« njĂ« goditje zhvlerĂ«suese PartisĂ« Socialiste, e cila prej vitesh kontrollon pothuajse çdo hallkĂ« tĂ« pushtetit.
Sipas tij, strategjia e opozitës nuk është përplasja e drejtpërdrejtë elektorale, por një proces gradual dobësimi: rënie autoriteti, diskreditim publik dhe përputhje e kohës politike me zhvillimet në drejtësi.
Në këtë logjikë, qeveria teknike shihet si instrumenti që do të garantonte një terren më të favorshëm për zgjedhje, vetëm pasi PS të jetë konsumuar mjaftueshëm politikisht dhe moralisht.
Por a jemi sot në një krizë politike që justifikon një zgjidhje të tillë?
Sipas Nazarkos, po.
Në një demokraci me standarde të larta, fakti që disa ministra me peshë ndodhen në hetim ose nën akuzë do të mjaftonte për të shpallur krizë politike. Në Shqipëri, kjo nuk ndodh më. Zgjedhjet e fundit, të fituara nga PS pavarësisht këtyre zhvillimeve, e kanë relativizuar ndjeshëm nocionin e përgjegjësisë morale.
âJemi nĂ« njĂ« kohĂ« kur standardet morale pĂ«sojnĂ« bjerrje tĂ« vazhdueshme. Si pasojĂ«, diçka qĂ« ishte moralisht e justifikueshme pĂ«rpara disa muajsh, nuk Ă«shtĂ« mĂ« sot. Sigurisht qĂ« jemi nĂ« krizĂ« politike nĂ« momentin kur njĂ« numĂ«r i madh ministrash me profil tĂ« lartĂ« janĂ« nĂ« gjendje akuzeâ, vĂ«ren ai pĂ«r Gazetasi.al.
âMe standardet e PerĂ«ndimit, ne jemi nĂ« mes tĂ« njĂ« krize tĂ« thellĂ« politikeâ, argumenton Nazarko. Por paradoksi shqiptar, sipas tij, Ă«shtĂ« se kjo krizĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« e normalitetit.
Ajo që e shqetëson më shumë analistin nuk është vetëm përdorimi i kauzës morale nga opozita, por fakti që kjo kauzë shfaqet si zëvendësim i debatit për dështimet strukturore të qeverisjes.
Pas 13 vitesh në pushtet, thekson ai, qeveria socialiste nuk ka arritur të përmbyllë asnjë reformë thelbësore në shëndetësi, arsim apo bujqësi, dhe kjo, sipas tij, është një problem shumë më i madh sesa retorika morale e ditës.
Foto nga protesta e PD, dhjetor 2025
Qeveria teknike, iluzion politik
Në leximin e Nazarkos, qeveria teknike nuk përfaqëson një zgjidhje transformuese. E kufizuar në autoritet dhe e mbikëqyrur nga të dyja palët, ajo, sipas tij, nuk do të ishte në gjendje të prodhonte politika të reja apo reforma domethënëse.
Roli i saj, në rastin më të mirë, do të ishte teknik: garantimi i një procesi zgjedhor më të paanshëm. Përtej kësaj, pritshmëritë për ndryshim real mbeten të ekzagjeruara.
Madje, Nazarko e konsideron kërkesën për qeveri teknike si iluzion politik, nëse nuk plotësohen dy kushte themelore: një mobilizim masiv dhe i qëndrueshëm qytetar dhe një presion ndërkombëtar që qeveria aktuale të mos mund ta injorojë.
Pa këta faktorë, ideja mbetet më shumë një slogan sesa një projekt i realizueshëm.
Kur vjen fjala te Partia Demokratike, Nazarko nuk lë shumë hapësirë për interpretime të buta. Pyetja nëse PD ka nevojë për rinovim apo thjesht për konsolidim rreth figurave ekzistuese, sipas tij, është pothuajse retorike.
âI jam pĂ«rmbajtur pikĂ«pamjes se PD duhet tĂ« riformohet, pse jo edhe tĂ« rithemelohet, sepse me tĂ« njĂ«jtĂ«t njerĂ«z dhe tĂ« njĂ«jtat metoda, siç thotĂ« Einstein, arrihen tĂ« njĂ«jtat rezultate â madje edhe mĂ« tĂ« kĂ«qija, pĂ«r shkak tĂ« vjetĂ«rimit tĂ« tyre.
NjĂ« figurĂ« e re nĂ« moshĂ«, e cila nuk mbart bagazhin e sĂ« shkuarĂ«s, nĂ« krye tĂ« PD-sĂ«, do tĂ« mund ta rrĂ«zonte PartinĂ« Socialiste. I referohem kĂ«tu situatĂ«s zgjedhore tĂ« vitit 2021, kur pĂ«r vetĂ«m 20 mijĂ« vota opozita nuk fitoiâ, vĂ«ren ai.
Në këtë pikë, Nazarko sjell edhe përvojën e vendeve të Europës Lindore, ku partitë e dala nga tranzicioni i hershëm nuk ekzistojnë më në formën e tyre fillestare. Për të, kjo është një dëshmi se rinovimi i thellë nuk është luks, por domosdoshmëri.
Për fund, debati zhvendoset nga formula e qeverisë teknike te problemi më i madh i politikës shqiptare: mungesa e një alternative të besueshme dhe të rinovuar.
Qeveria teknike që kërkon Berisha mund të jetë një mjet presioni, një taktikë mobilizimi apo një zgjidhje e përkohshme procedurale. Por ajo nuk duket se është përgjigjja për krizën e gjatë të përfaqësimit, reformave dhe besimit publik.
Nga Gazeta âSiâ- QĂ« kur u bĂ« vendi me rezervat mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« naftĂ«s nĂ« botĂ« nĂ« vitin 2010, prodhimi i VenezuelĂ«s ka rĂ«nĂ« nĂ« nivele historike.
NĂ« vitet 1980, rezervat mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« naftĂ«s bruto ishin kryesisht nĂ« Lindjen e Mesme, sidomos nĂ« ArabinĂ« Saudite. NĂ« atĂ« kohĂ«, ishte vĂ«nĂ« re se Venezuela kishte depozita tĂ« konsiderueshme â tĂ« cilat dikur ishin thelbĂ«sore pĂ«r ekonominĂ« e vendit â por ato pĂ«rfaqĂ«sonin vetĂ«m 3âŻ% tĂ« totalit botĂ«ror.
Rreth tre dekada më vonë, midis viteve 2008 dhe 2010, Venezuela u bë vendi i parë që kaloi Arabinë Saudite për rezervat e njohura të naftës. Sipas qeverisë lokale dhe të dhënave të certifikuara nga Organizata e Vendeve Eksportuese të Naftës (OPEC), nën tokë ekziston një prej depozitave më të mëdha të naftës bruto të rikuperueshme teknikisht në botë.
Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« fundit tĂ« disponueshme (2020), Venezuela pĂ«rbĂ«nte 17âŻ% tĂ« gjithĂ« rezervave tĂ« naftĂ«s bruto nĂ« botĂ«. Rritja e papritur e rezervave, qĂ« katĂ«rfishuan nĂ« vetĂ«m pesĂ« vjet, duke arritur nĂ« 40 miliardĂ« ton, Ă«shtĂ« njĂ« rast unik. Shpjegimi qĂ«ndron nĂ« Shiritin e Orinocos, njĂ« zonĂ« e gjerĂ« nĂ« verilindje tĂ« vendit.
Por kjo naftĂ« Ă«shtĂ« e pazakontĂ«: Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ« dhe jashtĂ«zakonisht e rĂ«ndĂ«, dhe pĂ«r shkak tĂ« pĂ«rbĂ«rjes sĂ« saj kĂ«rkon shumĂ« teknologji dhe investim pĂ«r tâu pĂ«rpunuar, ekskluzivitet qĂ« shumĂ« kompani ndĂ«rkombĂ«tare e zotĂ«rojnĂ«.
Në Venezuelë, kompania shtetërore e naftës PDVSA, në pronësi të shtetit që nga viti 1976, ka parë burimet e saj të zbehen, ndërsa investimet dhe mirëmbajtja kanë dështuar, sidomos pas ardhjes në pushtet të Hugo Chåvez në vitin 1999.
Pjesëmarrja e kapitalit të huaj dhe e teknologjisë është më tej kufizuar nga sanksionet ndërkombëtare ndaj sektorit të naftës që nga viti 2019. Së bashku me rastet e përsëritura të korrupsionit gjatë dekadës së fundit dhe emigrimin e specialistëve të kualifikuar, këto faktorë i kanë çuar prodhimin e naftës në Venezuelë në gjendjen e tij të tanishme të dobtë.
Sot, Venezuela nxjerr rreth 1% të prodhimit global të naftës, më pak se gjysma e kontributit të saj në mes të viteve 1990, pavarësisht rezervave që janë katër herë më të mëdha.
Nga eksportues i madh te âanija spiunâ
Për dekada, Venezuela ishte një eksportues kryesor i naftës, kryesisht drejt Shteteve të Bashkuara, deri sa marrëdhëniet u përkeqësuan gjatë kohës së Hugo Chåvez. Sot, ajo eksporton rreth gjysmën e asaj që bënte dhjetë vjet më parë. Ndërkohë, Amerika ka bërë një rritje të jashtëzakonshme të eksporteve të naftës së saj, duke u bërë eksportuesi i tretë më i madh në botë, pas Arabisë Saudite dhe Rusisë.
Një peshkatar shikon strukturën e naftës në dekompozim në liqenin Marcaibo, në Cabimas, Venezuelë, në maj 2019.
Marina e âanijeve spiunâ Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ« fenomen i zakonshĂ«m: tankerĂ« qĂ« fiksojnĂ« sistemin automatik tĂ« identifikimit (AIS) pĂ«r tĂ« shmangur zbulimin ndĂ«rkombĂ«tar kur ngarkojnĂ« ose shkarkojnĂ« naftĂ«, sidomos pĂ«r tĂ« kapĂ«rcyer sanksionet ndaj VenezuelĂ«s. NjĂ« pjesĂ« e tyre janĂ« rikthyer kohĂ«t e fundit nĂ«n flamur rus.
Pse Trump është i interesuar për naftën venezuelase
Pas kapjes sĂ« ishâpresidentit NicolĂĄs Maduro dhe gruas sĂ« tij mĂ« 3 janar tĂ« kĂ«tij viti, presidenti amerikan Donald Trump foli menjĂ«herĂ« pĂ«r planet qĂ« âkompanitĂ« mĂ« tĂ« mĂ«dha amerikane tĂ« naftĂ«sâ tĂ« hyjnĂ« nĂ« VenezuelĂ«, tĂ« investojnĂ« miliarda dollarĂ« dhe tĂ« rregullojnĂ« infrastrukturĂ«n e pĂ«rkeqĂ«suar tĂ« naftĂ«s, duke e kthyer atĂ« nĂ« fitim pĂ«r vendin.
Madje ai e ka shprehur idenë se SHBA mund të ndihmojë në rindërtimin e infrastrukturës dhe të përdorë kapacitetet ekzistuese të kompanive amerikane për të nxjerrë fitime nga rezervat e mëdha të naftës, që janë potencuar shumë vite më parë nga vendet e tjera.
Nafta bruto mbetet burimi kryesor i energjisë për Shtetet e Bashkuara, e ndjekur nga gazi natyror.
Në Kinë, megjithëse qymyri përbën më shumë se një të tretën e konsumit parësor të energjisë në vend, nafta renditet e dyta. Një situatë e ngjashme është në Indi, një tjetër importuese e madhe e naftës bruto të Venezuelës./ El Pais
Një lama është shtrirë mbi bar, me qafën e mbështetur, duke shijuar një rreze dielli. Një tjetër qëndron mbi një kodër dheu, me veshët të shtrirë. Një e tretë vrapon për të përshëndetur vizitorët me një përqafim të ngrohtë.
Kjo nuk është një fermë ku njerëzit mund të prekin kafshët. Këto kafshë me lesh janë në Belgjikë për punë.
ShkencĂ«tarĂ«t kanĂ« zbuluar potencialin e antitrupave tĂ« tyre pĂ«r tĂ« penguar shumĂ« sĂ«mundje, dhe tani zhvilluesit e ilaçeve po investojnĂ« miliarda dollarĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« qĂ« mund tĂ« sjellĂ« njĂ« gjeneratĂ« tĂ« re ilaçesh qĂ« ndryshojnĂ« jetĂ«n. Objektivat pĂ«rfshijnĂ« edhe sĂ«mundje tĂ« vĂ«shtira pĂ«r tâu trajtuar, si kanceri, dhimbjet nervore dhe njĂ« sĂ«mundje kronike e lĂ«kurĂ«s.
Lamat janĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore e eksperimentit. NdĂ«rmjet plazhimit nĂ« pluhur dhe kullotjes, ato marrin injeksione pĂ«r tĂ« stimuluar prodhimin e antitrupave tĂ« çmuar. KĂ«to kafshĂ« janĂ« ndĂ«r tĂ« paktat qĂ« prodhojnĂ« proteina tĂ« vogla, tĂ« quajtura nanotrupa, tĂ« cilat shkencĂ«tarĂ«t i vlerĂ«sojnĂ« si tĂ« lehta pĂ«r tâu prodhuar, manipuluar dhe dizajnuar.
âKanĂ« njĂ« natyrĂ« si Lego qĂ« mund tâi lidhĂ«sh nĂ« çdo mĂ«nyrĂ« qĂ« dĂ«shiron, gjĂ« qĂ« Ă«shtĂ« vĂ«rtet unike,â thotĂ« Mark Lappe, drejtori ekzekutiv i kompanisĂ« amerikane bioteknologjike Inhibrx Biosciences Inc. âNĂ«se provon tĂ« bĂ«sh kĂ«tĂ« me antitrupa tĂ« zakonshĂ«m, Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht komplekse.â
Fusha po zhvillohet shpejt, edhe pse ende në mënyrë të heshtur. Një ilaç i Sanofi-t për një çrregullim të rrallë autoimun të gjakut ishte ilaçi i parë i zhvilluar me antitrupa lamash që arriti në treg. AstraZeneca kohët e fundit publikoi rezultatet për një ilaç eksperimental për një çrregullim tjetër autoimun, që mund të bëhet një hit i mundshëm. Gjiganti farmaceutik amerikan Eli Lilly ka bashkëpunuar me kompaninë belge bioteknologjike Confo Therapeutics për të fituar të drejtat mbi një produkt që eksploron një qasje të re për menaxhimin e dhimbjes.
âMendoj se nanotrupat do tĂ« jenĂ« pjesĂ« kryesore e shumĂ« portofoljeve nĂ« tĂ« ardhmen,â thotĂ« Michael Quigley, drejtori shkencor i Sanofi-t. âSanofi nga perspektiva jonĂ« po udhĂ«heq kĂ«tĂ« fushĂ«.â
Inhibrx po punon për një terapi që mund të shkaktojë vdekjen e disa qelizave tumorale pa dëmtuar indet e shëndetshme, një përparim krahasuar me disa trajtime ekzistuese për kancerin. Aksionet e kompanisë u dyfishuan pasi një studim tregoi se pacientët me një lloj të rrallë kanceri të kockës, pa opsione trajtimi, jetuan më gjatë me ilaçin eksperimental pa përparim të sëmundjes. Trajtimi po testohet për disa lloje tumoresh.
Sistemi imunitar i lamave dhe të tjerëve nga familja e kamelidëve mund të futen në hapësira më të ngushta dhe të depërtojnë më mirë në inde sesa antitrupat njerëzorë, sepse janë më të vegjël dhe më të thjeshtë. Disa raportohet se mund të kalojnë edhe pengesën e rrënjës së trurit, duke dhënë shpresë për sëmundjet neurologjike.
Për lamat, kjo nuk është domosdoshmërisht një punë e keqe. Ata marrin një antigen disa herë dhe disa javë më vonë, kur sistemi i tyre imunitar ka reaguar, mblidhet një epruvetë gjaku që përmban antitrupat që shkencëtarët do të përpunojnë në laborator.
Kur të rriten, disa mund të kalojnë në një karrierë të dytë në parandalimin e zjarreve ose si mbrojtës të bagëtive. Disa do të adoptohen, ndërsa të tjerët do të dalin në pension.
âKemi njĂ« plan pensioni pĂ«r lamat,â thotĂ« Cedric Ververken, drejtori ekzekutiv i Confo, nĂ« njĂ« intervistĂ«. âPasi i kemi imunizuar dhe kemi prodhuar antitrupat, duam tĂ« sigurohemi qĂ« lama tĂ« ketĂ« ende njĂ« jetĂ« tĂ« lumtur.â
Një vështrim pas skenave tregon se kafshët në një fermë të madhe në Belgjikë jetojnë lirisht në një terren të madh, pjesërisht të pyllëzuar, të ndarë në disa kazerma me streha.
Lamat jetojnë në tufë me një anëtar dominues. Janë kafshë sociale dhe veshët e tyre tregojnë gjendjen e tyre shpirtërore, ashtu si te kuajt: veshët përpara, kur janë kuriozë; veshët mbrapa, kur janë vigjilentë dhe pak të dyshueshëm. Ndryshe nga kuajt, ata mund të shkelmojnë anash. Një femër temperamentse, Jane, njihet për të shpërthyer ndaj kujdestarit të saj nëse shporta me bar dhe pjatat nuk dorëzohen shpejt.
Vendndodhja e saktë e fermave shpesh mbahet sekrete, megjithatë përdorimi i lamave në kërkimin mjekësor rregullohet ligjërisht.
Kafshët luajnë gjithashtu një rol të madh në promovim. Inhibrx ka një fotografi të tyre në një broshurë mbi linjën klinike të ilaçeve. Prezantimi për investitorë i kompanisë zvicerane MoonLake Immunotherapeutics përfshin kafshë vizatime miqësore. Kompania holandeze Argenx SE, që merret me një lloj tjetër antitrupi lamash, gjithashtu përdor imazhe kartonike në faqen e saj, përfshirë një me beretë për të treguar se disa nga kafshët jetojnë në jug të Francës.
âNjerĂ«zit e duan lamĂ«n,â thotĂ« Tim Van HauĂ«ermeiren, drejtori ekzekutiv i Argenx, nĂ« njĂ« intervistĂ«. âDĂ«shirojnĂ« tĂ« dinĂ« gjithçka pĂ«r lamĂ«n. InvestitorĂ«t individualĂ« duan njĂ« lama tĂ« mbushur pĂ«r nĂ« shtĂ«pi.â
Shumica e aktivitetit me nanotrupa ka rrënjë në ose pranë Belgjikës, sepse Universiteti i Lirë i Brukselit është vendi ku u zbuluan për herë të parë antitrupat. Zbulimet origjinale lidhnin dromedaret, por studiuesit zbuluan shpejt se edhe kamelët, lamët dhe alpakët kanë të njëjtat tipare, po ashtu edhe peshqit shok.
Kampi i Brukselit ende strehon punë mbi nanotrupat, një term i patentuar nga Ablynx. VIB Nanobody VHH Core, që dizenjon këto antitrupa për klientët farmaceutikë dhe bioteknologjikë, operon në disa kazerma në një qoshe të gjelbër të kampusit. Grupi fokusohet kryesisht në trajtime dhe diagnostikime për kancer dhe sëmundje inflamatore, por po studion edhe aplikime të tjera, përfshirë një lloj kontraceptive për Fondacionin Gates.
âKu ka njĂ« objektiv qĂ« njĂ« antitrup mund tâi lidhet, mund tĂ« ketĂ« aplikim nanotrupi,â thotĂ« Steve Schoonooghe, njĂ« nga shkencĂ«tarĂ«t e VIB. âNa jepni njĂ« objektiv nĂ« njĂ« qelizĂ« kanceroze dhe ne mund tĂ« bĂ«jmĂ« njĂ« nanotrup kundĂ«r saj.â NjĂ« qĂ«llim, ashtu si te Inhibrx, Ă«shtĂ« tĂ« sulmojnĂ« tumorĂ«t pa dĂ«mtuar trajtimet e tjera si kimioterapia.
Për tani, bota e nanotrupave ende nuk ka provuar se mund të sjellë një hit të madh. Ilaçi Cablivi i Sanofi-t ishte pionier, por pas rreth shtatë vitesh në treg për një çrregullim të mpiksjes së gjakut, ka arritur vetëm 202 milionë euro shitje në tre tremujorët e parë të vitit të kaluar. Kompania franceze ka ndërprerë kërkimin mbi pesë ilaçe eksperimentale me nanotrupa vitet e fundit, megjithatë po vazhdon me të tjerat. Dy prej tyre po testohet për sëmundje si astma, diabeti dhe sëmundja inflamatore e zorrëve.
Fusha ka përjetuar edhe dështime. Vlera e tregut të MoonLake u rrëzua në shtator pasi një studim mbi trajtimin eksperimental të lëkurës tregoi se nuk ishte më i mirë se ilaçi rival.
âĂshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mbajmĂ« mend zhvillimin e ilaçeve dhe maturimin e çdo platforme, qĂ« kĂ«rkon kohĂ«,â thotĂ« Quigley, drejtori shkencor i Sanofi-t.
Një sukses i madh mund të shtyjë gjithçka përpara, dhe ilaçi eksperimental për sëmundje të rralla i AstraZeneca-s, gefurulimab, ka potencialin për këtë. Ilaçi mund të bëhet një hit në 2031 dhe është një nga katër ilaçet me nanotrupa që kompania britanike po zhvillon.
âPĂ«r mua, nanotrupat pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« njĂ« mjet tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« ri,â thotĂ« Seng Cheng, shef i kĂ«rkimeve dhe zhvillimit tĂ« produkteve te Alexion, biznesi i sĂ«mundjeve tĂ« rralla i AstraZeneca-s. âEnde nuk kemi shfrytĂ«zuar tĂ« gjithĂ« potencialin qĂ« mund tĂ« ofrojnĂ«.â
Nevoja për të punuar me lamat aktualisht mund të bëhet e tepërt me inteligjencën artificiale, por për tani kafshët ende shërbejnë një qëllim.
Lappe i Inhibrx vlerĂ«son se kompania bioteknologjike me bazĂ« nĂ« Kaliforni ka imunizuar mĂ« shumĂ« se njĂ«qind lama nĂ« San Diego County. Si disa tĂ« tjerĂ«t, ata i marrin lamat me qira dhe nuk i zotĂ«rojnĂ«, sepse âne jemi zhvillues ilaçesh, nuk jemi fermerĂ«.â/Bloomberg
Nga Gazeta âSiâ- Nga vitet 1940 deri nĂ« vitin 2024, sfida kryesore e sigurisĂ« pĂ«r EuropĂ«n ishte si tĂ« mbrohej sĂ« bashku me AmerikĂ«n, aleatin e saj mĂ« tĂ« afĂ«rt.
NĂ« vitin 2025, me Donald Trump tĂ« rikthyer nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«, pyetja u bĂ« nĂ«se Europa mund tĂ« mbrohej pa AmerikĂ«n â njĂ« perspektivĂ« e frikshme, duke pasur parasysh ambiciet e RusisĂ« ndaj kontinentit.
Por tani, nĂ« vitin 2026, europianĂ«t po pĂ«rballen me njĂ« pyetje qĂ« dikur do tĂ« konsiderohej herezi: çfarĂ« mund tâu duhet tĂ« bĂ«jnĂ« njĂ« ditĂ« pĂ«r tâu mbrojtur nga vetĂ« Amerika?
Për të keqinterpretuar Mark Tëain-in, raportet për vdekjen e paktit transatlantik janë ekzagjeruar shpesh në të kaluarën.
Por njĂ« âaleancĂ«â qĂ« pĂ«rfshin kĂ«rcĂ«nime dhe bullizĂ«m nuk e meriton kĂ«tĂ« emĂ«r; nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, ajo duket ose e vdekur, ose duke dhĂ«nĂ« frymĂ«n e fundit. Pika e shpĂ«rthimit Ă«shtĂ« Groenlanda, e lakmuar nga Trump dhe e pamundur pĂ«r tâu dorĂ«zuar nga Europa pa humbur dinjitetin.
MĂ« 21 janar, Trump pĂ«rjashtoi â pĂ«r momentin â pĂ«rdorimin e forcĂ«s pĂ«r tĂ« marrĂ« territorin autonom danez, ndĂ«rsa pĂ«rshĂ«ndeti njĂ« âmarrĂ«veshjeâ ende tĂ« paqartĂ« me NATO-n.
Edhe pse kriza e menjëhershme mund të jetë shuar, problemi i thellë mbetet: një doktrinë e re amerikane që e sheh pushtetin si virtyt dhe aleatët si të zëvendësueshëm.
Narcizmi dhe mendjemadhĂ«sia qĂ« burojnĂ« nga Uashingtoni e bĂ«jnĂ« tĂ« pamundur çdo aleancĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, edhe kaq historike sa NATO. Kryeministri kanadez, Mark Carney, foli nĂ« emĂ«r tĂ« pritĂ«sve europianĂ« nĂ« Davos kur tha: ârendi i vjetĂ«r nuk do tĂ« kthehet⊠nuk duhet ta vajtojmĂ«â.
MegjithatĂ«, europianĂ«t po e vajtojnĂ«. Aleanca transatlantike ekziston ende nĂ« letĂ«r, por premtimi nĂ« zemĂ«r tĂ« NATO-s â se Amerika do ta mbronte EuropĂ«n nĂ« rast sulmi dhe anasjelltas â nuk Ă«shtĂ« mĂ« njĂ« besim i patundur.
A do tĂ« varej kjo garanci, pĂ«r shembull, nga âdorĂ«zimiâ i GroenlandĂ«s nga Danimarka, sikur njĂ« gjĂ« e tillĂ« tĂ« ishte edhe e mundur? PĂ«r europianĂ«t, ndjenja e humbjes Ă«shtĂ« e thellĂ«.
Partneriteti i Atlantikut të Veriut nuk ka qenë gjithmonë i lumtur, por ka rezultuar elastik. Tronditja e largimit të tij ka lënë pas të mbijetuar të shtangur.
Psikiatrja zvicerane Elisabeth KĂŒbler-Ross formuloi teorinĂ« se njerĂ«zit qĂ« pĂ«rballen me humbjen e njĂ« tĂ« dashuri kalojnĂ« pesĂ« faza zie: mohimin, zemĂ«rimin, pazarin, depresionin dhe mĂ« pas pranimin. Europa, mesa duket, po i kalon tĂ« gjitha.
Gjithçka nisi me mohimin â bindjen e palĂ«kundur nĂ« qarqet europiane se Trump nuk do tĂ« rikthehej kurrĂ« nĂ« pushtet. QĂ« amerikanĂ«t e zgjodhĂ«n njĂ« herĂ« nĂ« 2016 ishte tashmĂ« e pakuptueshme; por ta bĂ«nin sĂ«rish, pasi panĂ« se çfarĂ« ishte i aftĂ« tĂ« bĂ«nte, pĂ«rfshirĂ« edhe njĂ« kryengritje? Para zgjedhjeve tĂ« vitit 2024 u bĂ«nĂ« pĂ«rpjekje tĂ« mjegullta pĂ«r ta âTrump-proofâ-uar EuropĂ«n, pa njĂ« ide tĂ« qartĂ« se çfarĂ« nĂ«nkuptonte realisht kjo.
Më pas erdhi zemërimi.
Brenda pak javĂ«sh nga inaugurimi i dytĂ« i Trump, njĂ« vit mĂ« parĂ« kĂ«tĂ« javĂ«, europianĂ«t u provokuan nga trumpistĂ«t nĂ« shpĂ«rthime indinjate. NĂ« shkurt, zĂ«vendĂ«spresidenti J.D. Vance udhĂ«toi nĂ« Mynih pĂ«r tâu shpjeguar europianĂ«ve se kĂ«rcĂ«nimi i vĂ«rtetĂ« nuk vinte nga Rusia, por nga âarmiku i brendshĂ«mâ.
Zgjidhja e vetme pĂ«r rĂ«nien e pandalshme tĂ« kontinentit ishte zgjedhja e ksenofobĂ«ve â dhe ndoshta shpĂ«rbĂ«rja e Bashkimit Europian. MĂ« vonĂ« atĂ« muaj, presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky u poshtĂ«rua nĂ« ZyrĂ«n Ovale dhe trupat e tij u privuan pĂ«rkohĂ«sisht nga inteligjenca jetike amerikane.
Në prill, Trumpi i fiksuar pas tarifave po shkatërronte sistemin e tregtisë së lirë që Amerika dhe Europa kishin ndërtuar bashkë për dekada.
Europa u pĂ«rpoq mĂ« pas tĂ« bĂ«jĂ« pazar; Trump dihet qĂ« i pĂ«lqen njĂ« marrĂ«veshje. PĂ«r tĂ« mbajtur mbĂ«shtetjen amerikane pĂ«r UkrainĂ«n, europianĂ«t pranuan tĂ« bĂ«nin atĂ« qĂ« kĂ«rkonte Uashingtoni. Disa kĂ«rkesa ishin tĂ« arsyeshme, si rritja e shpenzimeve pĂ«r mbrojtjen (nĂ« qershor u ra dakord pĂ«r objektivin 3.5% tĂ« PBB-sĂ«). Por njĂ« pjesĂ« e pashprehur e marrĂ«veshjes ishte nĂ«nshtrimi ndaj AmerikĂ«s, si kur sekretari i pĂ«rgjithshĂ«m i NATO-s, Mark Rutte, e quajti nĂ« mĂ«nyrĂ« servile Trumpin âbabaiâ i aleancĂ«s.
Në korrik, BE-ja nënshkroi një marrëveshje tregtare të pabalancuar, duke pranuar tarifa amerikane pa vendosur të vetat. Për shumë europianë, kjo nuk dukej si pazar, por si kapitullim.
Mjerisht, pĂ«rulja rezultoi e kotĂ«. KĂ«shtu erdhi depresioni, kur Europa kuptoi se kishte shitur veten, pa marrĂ« asgjĂ« nĂ« kĂ«mbim. NĂ« muajt e fundit, Trump ka vazhduar tĂ« ushtrojĂ« mĂ« shumĂ« presion mbi UkrainĂ«n sesa mbi agresorin rus. Ai kĂ«rcĂ«noi me tarifa tĂ« reja ndaj vendeve tĂ« BE-sĂ« pĂ«r shkak tĂ« GroenlandĂ«s â pĂ«r tâi tĂ«rhequr mĂ« pas.
Ndoshta më dëshpëruese për shumë europianë ishte kuptimi se francezët kishin pasur të drejtë prej kohësh. Që nga Charles de Gaulle, presidentët francezë kanë paralajmëruar për varësinë nga Amerika.
Emmanuel Macron e shpalli NATO-n âme vdekje cerebraleâ nĂ« vitin 2019. ShumĂ« europianĂ« qeshĂ«n mĂ« tepĂ«r sesa dĂ«gjuan.
Lamtumira e gjatë, versioni Atlantik
Si mund tĂ« duket faza e fundit e zisĂ« â pranimi? NĂ« tĂ« gjithĂ« EuropĂ«n ndihet se njĂ« vijĂ« Ă«shtĂ« kaluar, se kufijtĂ« janĂ« tejkaluar.
Edhe liderĂ« tĂ« vendeve dikur fort atlantiste flasin sot si gaullistĂ«. âTĂ« jesh njĂ« vasal i lumtur [i AmerikĂ«s] Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ«, tĂ« jesh njĂ« skllav i mjerĂ« Ă«shtĂ« tjetĂ«r,â tha kryeministri belg Bart De Wever.
Por tĂ« pranosh se koha ka ndryshuar nuk do tĂ« thotĂ« tĂ« biesh dakord pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e pĂ«rshtatjes. NdĂ«rtimi i âautonomisĂ« strategjikeâ nga Amerika, siç e quan Macron, do tĂ« kĂ«rkojĂ« vite â nĂ« mos dekada â investimesh, sidomos pĂ«r tĂ« mbushur boshllĂ«qet nĂ« kapacitetet ushtarake.
NjĂ« luftĂ« tregtare me AmerikĂ«n duket gjithnjĂ« e mĂ« e pashmangshme. NĂ« njĂ« samit mĂ« 22 janar, teksa The Economist shkonte pĂ«r shtyp, liderĂ«t e BE-sĂ« pritej tĂ« diskutonin âinstrumentin anti-shtrĂ«nguesâ tĂ« bllokut â njĂ« mekanizĂ«m qĂ« lejon reagime tĂ« ashpra ndaj kĂ«rcĂ«nimeve me tarifa (edhe pse aktivizimi i menjĂ«hershĂ«m duket i pamundur pas tĂ«rheqjes sĂ« Trumpit).
BE-ja e kishte projektuar kĂ«tĂ« âbazukĂ« tregtareâ pĂ«r tĂ« frikĂ«suar kundĂ«rshtarĂ« si Kina. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, objektivi i parĂ« mund tĂ« pĂ«rfundojĂ« tĂ« jetĂ« njĂ«vend qĂ« europianĂ«t dikur e quanin mik.
Nga Gazeta âSiâ- Dhjami i trupit ndihmon nĂ« gjithçka, nga shĂ«ndeti i kockave deri te humori, dhe tani, hulumtimet sugjerojnĂ« se rregullon edhe tensionin e gjakut dhe imunitetin, sipas âNew Scientistâ.
Nëse mendonit se dhjami i trupit ishte thjesht një depo pasive për ruajtjen e kalorive, hulumtimet sugjerojnë se ai luan një rol të rëndësishëm në shëndetin tonë të përgjithshëm.
Dhjami ekziston në disa forma. Për shembull, ekziston dhjami i bardhë, i cili ruan energji dhe çliron hormone që ndikojnë në metabolizëm; dhjami kafe, i cili gjeneron nxehtësi; dhe dhjami bezhë, i cili ndodhet diku midis tyre, i cili nxit prodhimin e nxehtësisë në kushte të caktuara.
Edhe brenda kĂ«tyre kategorive, vendndodhja ka rĂ«ndĂ«si: dhjami nĂ«n lĂ«kurĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht mĂ« pak i dĂ«mshĂ«m, ndĂ«rsa dhjami thellĂ« brenda barkut â i njohur si dhjami visceral â Ă«shtĂ« i lidhur fort me inflamacionin, diabetin e tipit 2 dhe sĂ«mundjet e zemrĂ«s.
Hulumtimi më i fundit, sugjeron se dhjami, ose indi dhjamor, ndihmon në mënyrë aktive në rregullimin e presionit të gjakut dhe koordinimin e përgjigjeve imune në vende kyçe.
Studiuesit në Spitalin Universitar Karolinska në Stokholm, Suedi hartuan arkitekturën qelizore të dhjamit visceral nga vende të shumta brenda barkut.
Ata zbuluan se dhjami epiploik, i cili mbështjell zorrën e trashë, është jashtëzakonisht i pasur me qeliza imune, si dhe me qeliza yndyrore të specializuara që prodhojnë proteina inflamatore të shoqëruara me aktivizimin imunitar.
Eksperimentet e mëtejshme treguan se produktet mikrobike që burojnë nga zorrët i bëjnë këto qeliza yndyrore të aktivizojnë qelizat imune aty pranë.
Sipas studimit, depot e dhjamit janë të specializuara sipas vendndodhjes së tyre anatomike, dhe ato që ndodhen më pranë zorrëve duken veçanërisht të përshtatura për ndërveprimin imunitar.
Dhjami epiploik shërben për funksione thelbësore të ngjashme tek njerëzit e të gjitha peshave trupore, pasi të gjithë kanë pak yndyrë që rrethon zorrën e tyre.
Zorra është vazhdimisht e ekspozuar ndaj lëndëve ushqyese, produkteve mikrobike dhe substancave që vijnë nga mjedisi ynë.
Indi dhjamor ndihmon në koordinimin e reaksioneve imune dhe ofron një shtresë shtesë mbrojtjeje.
Megjithatë, në obezitet, ky sistem mund të bëhet kronikisht i mbiaktivizuar.
Ushqimet me pĂ«rbĂ«rje tĂ« veçanta bakteriale brenda mikrobiomĂ«s sĂ« zorrĂ«ve mund tĂ« nxisin potencialisht sinjalizim imunitar tĂ« vazhdueshĂ«m nĂ« dhjamin e zorrĂ«ve, duke kontribuar nĂ« inflamacionin e shkallĂ«s sĂ« ulĂ«t â tĂ« lidhur me njĂ« sĂ«rĂ« gjendjesh metabolike, tĂ« tilla si diabeti i tipit 2 dhe obeziteti.
Nga Gazeta âSiâ- Zgjedhjet e dhjetorit nĂ« KosovĂ« qĂ« pĂ«rfunduan me njĂ« fitore bindĂ«se tĂ« LĂ«vizjes VetĂ«vendosje (LVV) do ta pĂ«rballin qeverinĂ« e re me njĂ« sĂ«rĂ« sfidash, si nĂ« planin e brendshĂ«m ashtu edhe nĂ« atĂ« ndĂ«rkombĂ«tar.
Një nga sfidat më të vështira dhe më këmbëngulëse konsiderohet normalizimi i marrëdhënieve me Serbinë, si parakusht për përparimin e Kosovës drejt integrimit në Bashkimin Europian.
Paralelisht, thellimi i hendekut mes SHBA-së dhe BE-së do të kërkojë një lundrim të kujdesshëm në dinamikat politike ndërkombëtare.
Donika Emini, drejtoreshĂ« ekzekutive e PlatformĂ«s CiviKos dhe anĂ«tare e Grupit KĂ«shillimor pĂ«r Politika âBallkani nĂ« EuropĂ«â (BiEPAG), deklaron se âzgjedhjet e parakohshme e kanĂ« zgjidhur krizĂ«n e menjĂ«hershme institucionale, por njĂ«kohĂ«sisht kanĂ« pĂ«rqendruar pushtetin politikâ.
âKjo i vendos qeverisĂ« sĂ« re njĂ« pĂ«rgjegjĂ«si mĂ« tĂ« madhe pĂ«r tĂ« realizuar reformat, pĂ«r tĂ« mbrojtur mekanizmat demokratikĂ« tĂ« kontrollit dhe balancĂ«s, si dhe pĂ«r tĂ« naviguar nĂ« njĂ« mjedis ndĂ«rkombĂ«tar gjithnjĂ« e mĂ« kĂ«rkuesâ, thekson Emini.
A do ta formojë Vetëvendosje qeverinë e vetme?
Zgjedhjet e parakohshme u diktuan nga një ngërç i zgjatur politik. Vetëvendosje siguroi rreth 51% të votave totale, një rritje e ndjeshme krahasuar me zgjedhjet e shkurtit 2025, kur LVV kishte marrë rreth 42% të votave.
Duke analizuar skenarin paszgjedhor në Kosovë, Donika Emini vëren se rezultati e bën shumë të mundshme që LVV të formojë qeverinë e ardhshme e vetme, pa pasur nevojë për partnerë formalë koalicioni.
Albin Kurti feston fitoren e tij në zgjedhjet në Prishtinë, Kosovë, më 28 dhjetor 2025
âMe 57 mandate tĂ« siguruara, VV-sĂ« i nevojiten vetĂ«m disa vota shtesĂ« pĂ«r tĂ« arritur shumicĂ«n qeverisĂ«se, mbĂ«shtetje qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« praktikisht e garantuar pĂ«rmes bashkĂ«punimit me pĂ«rfaqĂ«suesit e komuniteteve joshumicĂ«. NĂ« veçanti, bashkĂ«punimi me partinĂ« e Emilija RedĆŸepit, politikane boshnjake nga Kosova dhe lidere e PartisĂ« sĂ« Re Demokratike, tashmĂ« ekziston. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ka sinjale se edhe deputetĂ« individualĂ« nga parti tĂ« tjera mund tâi bashkohen shumicĂ«s parlamentare tĂ« VetĂ«vendosjesâ, sqaron Emini.
Ajo shton se kjo fitore pĂ«rfaqĂ«son ânjĂ« zhvillim tĂ« rrallĂ« nĂ« sistemin shumĂ«partiak tĂ« KosovĂ«s dhe pasqyron drejtpĂ«rdrejt frustrimin e votuesve ndaj paralizĂ«s institucionale qĂ« karakterizoi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« vitit 2025â.
âE pajisur me njĂ« shumicĂ« tĂ« qartĂ« parlamentare, VetĂ«vendosje tani ka kapacitetin jo vetĂ«m tĂ« qeverisĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive, por edhe tĂ« shmangĂ« bllokadat qĂ« mĂ« parĂ« penguan zgjedhjen e institucioneve kyçe shtetĂ«roreâ, nĂ«nvizon Emini.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n linjĂ«, Adelina Hasani, studiuese e lartĂ« nĂ« QendrĂ«n Kosovare pĂ«r Studime tĂ« SigurisĂ«, deklaron se zgjedhjet e parakohshme parlamentare âprodhuan njĂ« fitore tĂ« qartĂ« dhe historikisht tĂ« fortĂ« pĂ«r VV-nĂ« nĂ« pushtet, tĂ« udhĂ«hequr nga Albin Kurtiâ.
âKy rezultat e pozicionon fuqishĂ«m VV-nĂ« pĂ«r tĂ« formuar qeverinĂ« e ardhshme. Edhe pse nuk e arrin shumicĂ«n absolute prej 61 mandatesh e vetme, asaj i mjafton mbĂ«shtetja e partive tĂ« vogla tĂ« komuniteteve pĂ«r tĂ« siguruar njĂ« shumicĂ« funksionaleâ, shprehet Hasani.
Albin Kurti, Glauk Konjufca dhe Albulena Haxhiu
âSipas treguesve aktualĂ«, Kurti do tĂ« duhet tĂ« sigurojĂ« mbĂ«shtetjen e tĂ« paktĂ«n njĂ« partie relevante shqiptare pĂ«r kĂ«tĂ« proces, pĂ«rndryshe vendi do tĂ« pĂ«rballet me zgjedhje tĂ« reja. Logjika politike dikton se çdo veprim koalicioni pĂ«rfshin lĂ«shime dhe kompromise tĂ« caktuara. MegjithatĂ«, deklaratat publike tĂ« Kurtit, i cili ishte ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« pĂ«rmendi hapur mundĂ«sinĂ« e zgjedhjeve tĂ« reja, sugjerojnĂ« njĂ« strategji tjetĂ«r. Mesazhi mund tĂ« interpretohet si sinjal pĂ«r rivalĂ«t politikĂ« se ai nuk Ă«shtĂ« i gatshĂ«m tĂ« bĂ«jĂ« kompromiseâ, vĂ«ren MarinkoviÄ, autor i disa studimeve.
Ai thekson se, nga ana tjetër, opozita vazhdon të veprojë pa pozicione të qarta dhe pa një strategji politike të artikuluar.
âKonfuzioni dhe njĂ« lloj shoku i shkaktuar nga rezultati zgjedhor dukshĂ«m e kanĂ« kufizuar kapacitetin e opozitĂ«s pĂ«r veprim politik tĂ« strukturuar. NĂ« vend tĂ« konsolidimit dhe pozicionimit tĂ« qartĂ«, ekziston njĂ« vakum qĂ« e forcon mĂ« tej narrativĂ«n e pushtetit. Edhe pse nĂ« shikim tĂ« parĂ« duket se Kurti ka siguruar mjaftueshĂ«m vota pĂ«r formimin e qeverisĂ« pa pengesa, kjo nuk do tĂ« thotĂ« se kriza institucionale dhe politike nĂ« KosovĂ« ka pĂ«rfunduarâ, thekson MarinkoviÄ.
Zgjedhja e Presidentit kërkon konsensus të gjerë politik
Një detyrë kritike dhe e menjëhershme do të jetë zgjedhja e Presidentit të Kosovës nga Kuvendi. Ky proces kërkon shumicë prej dy të tretash (80 deputetë), çka e bën të domosdoshme një marrëveshje me opozitën. Afati për votimin është 5 marsi. Presidentja aktuale, Vjosa Osmani, mandatit të së cilës i mbaron në prill, po kërkon një mandat të dytë.
Adelina Hasani thekson se, edhe pse formimi i Kuvendit të ri apo i qeverisë nuk pritet të përballet me pengesa serioze, zgjedhja e presidentit vazhdon të kërkojë një konsensus të gjerë politik.
âPa njĂ« konsensus tĂ« tillĂ«, Kosova potencialisht mund tĂ« pĂ«rballet me zgjedhje tĂ« reja pĂ«r shkak tĂ« dĂ«shtimit pĂ«r tĂ« zgjedhur presidentin. Kjo dinamikĂ« lĂ« tĂ« hapura skenarĂ« ku parti si LDK-ja mund tĂ« hyjnĂ« nĂ« koalicion me VV-nĂ« ose tĂ« negociojnĂ« marrĂ«veshje pĂ«r tĂ« siguruar zgjedhjen e suksesshme tĂ« presidentit. Procesi ndĂ«rlikohet edhe mĂ« shumĂ« nga zhvillimet gjeopolitike dhe dialogu KosovĂ«âSerbi, tĂ« cilat e bĂ«jnĂ« bashkĂ«punimin ndĂ«rpartiak jashtĂ«zakonisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«mâ, shpjegon ajo.
Në të njëjtën frymë, Donika Emini vlerëson se rezultati i zgjedhjeve të parakohshme rrit ndjeshëm gjasat për një zgjedhje të qetë të Presidentit të ardhshëm të Kosovës nga Kuvendi në mars 2026.
âAftĂ«sia e opozitĂ«s pĂ«r ta bllokuar votimin presidencial, njĂ« nga shkaqet kryesore tĂ« ngĂ«rçit tĂ« vitit 2025, Ă«shtĂ« dobĂ«suar ndjeshĂ«m. Ădo pĂ«rpjekje e re pĂ«r bllokim do tĂ« kishte njĂ« kosto tĂ« lartĂ« politike dhe mund tĂ« çonte nĂ« zgjedhje tĂ« reja tĂ« parakohshme, njĂ« skenar qĂ« aktualisht i favorizon VetĂ«vendosjes. Duke pasur parasysh gjendjen e dobĂ«suar dhe tĂ« fragmentuar tĂ« opozitĂ«s, ajo do tĂ« kishte pak kohĂ« pĂ«r tâu riorganizuar apo mobilizuar pĂ«r njĂ« garĂ« tjetĂ«r elektorale. Si rezultat, zgjedhja e presidentit pritet tĂ« zhvillohet me shumĂ« mĂ« pak rreziqe institucionale se nĂ« tĂ« kaluarĂ«nâ, shprehet Emini.
Nga ana e tij, Miodrag MarinkoviÄ, paralajmĂ«ron se procesi i zgjedhjes sĂ« presidentit dhe marrĂ«dhĂ«niet mes pushtetit dhe opozitĂ«s mund tĂ« shndĂ«rrohen nĂ« njĂ« vatĂ«r tĂ« re tensionesh politike.
âPrandaj, Ă«shtĂ« realiste tĂ« pritet vazhdim i paqĂ«ndrueshmĂ«risĂ« politike, bllokada shtesĂ« institucionale dhe njĂ« fazĂ« e re e dramĂ«s politike nĂ« muajt nĂ« vijimâ, thotĂ« ai.
A do tĂ« âçlirohetâ dialogu i Brukselit nĂ« vitin 2026?
GjerĂ«sisht konsiderohet se nĂ« vitin 2026 partnerĂ«t ndĂ«rkombĂ«tarĂ« tĂ« KosovĂ«s, veçanĂ«risht BE-ja dhe SHBA-ja, do tĂ« kĂ«mbĂ«ngulin pĂ«r pĂ«rparim konkret nĂ« dialogun BeogradâPrishtinĂ«. Ky dialog ka mbetur i bllokuar dhe qĂ«ndrimi i ashpĂ«r i Kurtit Ă«shtĂ« kritikuar nga aleatĂ«t.
Duke folur pĂ«r qasjen e Kurtit ndaj komunitetit serb nĂ« KosovĂ« dhe ndaj dialogut tĂ« lehtĂ«suar nga BE-ja, Miodrag MarinkoviÄ vlerĂ«son se nuk pritet ndonjĂ« ândryshim thelbĂ«sorâ.
âPĂ«rkundrazi, Ă«shtĂ« realiste tĂ« pritet vazhdimi i njĂ« politike tĂ« ashpĂ«r dhe konfrontuese, e cila gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« e vendos komunitetin serb nĂ« KosovĂ« nĂ« njĂ« gjendje pasigurie ekzistenciale. NĂ« tĂ« kaluarĂ«n, bashkĂ«sia ndĂ«rkombĂ«tare ka treguar ose mungesĂ« vendosmĂ«rie, ose mungesĂ« konsensusi tĂ« qartĂ« pĂ«r ta detyruar Kurtin tĂ« bĂ«jĂ« kompromise pĂ«rmes presionit politik. Kjo mundĂ«si dobĂ«sohet edhe mĂ« tej nga suksesi i tij i madh elektoral, i cili nĂ« terma politikĂ« mund tĂ« interpretohet si konfirmim i legjitimitetit tĂ« politikĂ«s aktuale dhe si nxitje pĂ«r vazhdimin e sajâ, shprehet MarinkoviÄ.
Kryenegociatori i Kosovës, Besnik Bislimi, dhe ai i Serbisë, Petar Petkoviç, gjatë një takimi në Bruksel nën ndërmjetësimin e BE-së.
Ai shton se hapĂ«sira pĂ«r âmbrojtje serioze dhe tĂ« koordinuar tĂ« interesave tĂ« serbĂ«ve tĂ« KosovĂ«s ngushtohet edhe mĂ« shumĂ«â nga âindiferenca pothuajse e plotĂ« e autoriteteve nĂ« Beograd, tĂ« cilat janĂ« kryesisht tĂ« pĂ«rqendruara nĂ« sfidat e brendshme politike dhe nĂ« pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« ruajtur pozitat e tyreâ.
âNĂ« njĂ« kontekst tĂ« tillĂ«, perspektiva e pĂ«rgjithshme pĂ«r komunitetin serb nĂ« KosovĂ« mbetet tejet e pafavorshme dhe pa baza reale pĂ«r optimizĂ«mâ, pĂ«rfundon MarinkoviÄ.
Donika Emini pajtohet se marrëdhëniet me komunitetin serb dhe dialogu me Serbinë i ndërmjetësuar nga BE-ja do të mbeten ndër sfidat më të ndjeshme për qeverinë e ardhshme.
âTĂ« çliruar nga kufizimet e koalicioneve, VetĂ«vendosje ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« pĂ«rballet me presion tĂ« shtuar ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«r tĂ« adresuar krijimin e vonuar tĂ« Asociacionit tĂ« Komunave me ShumicĂ« Serbe dhe pĂ«r tĂ« stabilizuar situatĂ«n nĂ« veri tĂ« KosovĂ«s. MegjithatĂ«, pĂ«rparime tĂ« mĂ«dha duken tĂ« pamundura nĂ« afat tĂ« shkurtĂ«r. Serbia hyn nĂ« njĂ« vit elektoral nĂ« 2026 dhe BE-ja aktualisht tregon pak oreks pĂ«r tĂ« ushtruar presion tĂ« fortĂ« politik mbi procesin. SidoqoftĂ«, kjo periudhĂ« i ofron KosovĂ«s njĂ« mundĂ«si tĂ« vlefshme pĂ«r tâu fokusuar nga brenda dhe pĂ«r tâu pĂ«rgatitur institucionalisht dhe politikisht pĂ«r negociata tĂ« ardhshmeâ, thekson ajo.
Sipas Eminit, nisja e njĂ« dialogu tĂ« brendshĂ«m mbi Asociacionin dhe mbi obligimet e tjera tĂ« dakorduara nĂ« Bruksel dhe OhĂ«r nĂ« vitin 2023 do tĂ« ishte njĂ« hap konstruktiv, ndĂ«rsa âangazhimi domethĂ«nĂ«s me BE-nĂ« dhe shtetet anĂ«tare tĂ« saj do tĂ« jetĂ« thelbĂ«sor pĂ«r tĂ« siguruar garanci tĂ« besueshme pĂ«r çdo zbatim tĂ« ardhshĂ«mâ.
Edhe Adelina Hasani vlerĂ«son se njĂ« nga sfidat kryesore tĂ« qeverisĂ« sĂ« re do tĂ« jetĂ« avancimi i dialogut KosovĂ«âSerbi.
âKjo u theksua edhe gjatĂ« vizitĂ«s sĂ« fundit tĂ« tĂ« dĂ«rguarit special tĂ« BE-sĂ« pĂ«r dialogun KosovĂ«âSerbi, Peter SĂžrensen, i cili u takua me presidenten Osmani dhe kryeministrin nĂ« detyrĂ« Kurti. SĂžrensen nĂ«nvizoi se viti 2026 pritet tĂ« sjellĂ« pĂ«rparim nĂ« fushat ku dialogu mbeti i bllokuar gjatĂ« vitit 2025â, thekson ajo.
Kosova pĂ«rballĂ« tensioneve BEâSHBA
PĂ«rkeqĂ«simi i ndjeshĂ«m i marrĂ«dhĂ«nieve mes BE-sĂ« dhe SHBA-sĂ«, kryesisht si pasojĂ« e politikĂ«s âAmerica Firstâ tĂ« Trumpit dhe qasjes sĂ« administratĂ«s sĂ« tij ndaj marrĂ«dhĂ«nieve ndĂ«rkombĂ«tare, reflektohet edhe nĂ« situatĂ«n nĂ« KosovĂ«.
Në verën e vitit 2023, BE-ja vendosi masa ndëshkuese ndaj Kosovës, si reagim ndaj përshkallëzimit të tensioneve në veri.
NĂ« dhjetor 2025, presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, deklaroi se BE-ja po avanconte drejt heqjes sĂ« kĂ«tyre masave, me arsyetimin se âtransferimi i pushtetit lokal nĂ« veri pas zgjedhjeve tĂ« fundit lokale u zhvillua nĂ« mĂ«nyrĂ« paqĂ«soreâ.
PavarĂ«sisht momenteve tĂ« herĂ«pashershme tĂ« fĂ«rkimit, natyra themelore e marrĂ«dhĂ«nies SHBAâKosovĂ« si njĂ« aleancĂ« e fortĂ« mbetet e pandryshuar dhe Kosova vazhdon ta shohĂ« SHBA-nĂ« si partnerin e saj kyç ndĂ«rkombĂ«tar.
NĂ« shtator 2025, administrata Trump pezulloi dialogun strategjik me KosovĂ«n, duke pĂ«rmendur veprime dhe deklarata tĂ« papĂ«rcaktuara tĂ« kryeministrit nĂ« detyrĂ« Albin Kurti. NĂ« janar 2026, Dialogu Strategjik SHBAâKosovĂ« mbeti temĂ« qendrore, ndĂ«rsa Uashingtoni sinjalizoi gatishmĂ«ri pĂ«r ta rifilluar atĂ« me njĂ« qeveri tĂ« re tĂ« KosovĂ«s.
Donika Emini thekson se, nga perspektiva e politikëbërjes, qeveria e re do të operojë në një mjedis europian dhe ndërkombëtar shumë më kompleks sesa gjatë mandatit të mëparshëm të Vetëvendosjes.
âRruga e KosovĂ«s drejt anĂ«tarĂ«simit nĂ« BE ka ngecur pĂ«r disa arsye: dĂ«shtimi pĂ«r tĂ« miratuar Planin e Rritjes sĂ« BE-sĂ«, mungesa e zgjatur e njĂ« parlamenti funksional gjatĂ« vitit 2025 dhe lodhja e pĂ«rgjithshme nga zgjerimi brenda BE-sĂ«, veçanĂ«risht sa i pĂ«rket KosovĂ«s. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, njĂ« qeveri stabile njĂ«partiake pĂ«rfaqĂ«son njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« rifituar vrullin pĂ«rmes miratimit tĂ« shpejtĂ« tĂ« legjislacionit tĂ« mbetur pezull, ratifikimit tĂ« marrĂ«veshjeve ndĂ«rkombĂ«tare dhe riangazhimit me Brukselin dhe shtetet kyçe anĂ«tare tĂ« BE-sĂ«â, sqaron ajo.
Sipas Eminit, ânĂ«se kjo mundĂ«si do tĂ« shfrytĂ«zohet plotĂ«sisht, varet nga gatishmĂ«ria e qeverisĂ« pĂ«r tĂ« adoptuar njĂ« qasje mĂ« pragmatike dhe mĂ« pak konfrontueseâ.
âMarrĂ«dhĂ«niet KosovĂ«âSHBA do tĂ« zhvillohen nĂ« njĂ« kontekst global mĂ« tĂ« pasigurt, ku mbĂ«shtetja ndĂ«rkombĂ«tare po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« transaksionale. NdĂ«rsa rezultati zgjedhor rrit stabilitetin e brendshĂ«m tĂ« KosovĂ«s, ruajtja e lidhjeve tĂ« forta me Uashingtonin do tĂ« kĂ«rkojĂ« diplomaci tĂ« kujdesshme, parashikueshmĂ«ri dhe pĂ«rmbajtjeâ, pĂ«rfundon Donika Emini.
Sipas Adelina Hasanit, njĂ« nga prioritetet qendrore tĂ« KosovĂ«s mbetet ratifikimi i marrĂ«veshjeve nĂ« kuadĂ«r tĂ« Planit tĂ« Rritjes sĂ« BE-sĂ« pĂ«r Ballkanin PerĂ«ndimor, âi cili do tĂ« zhbllokonte fonde tĂ« konsiderueshme pĂ«r zhvillim ekonomik dhe investimeâ.
Nga Gazeta âSiâ- Kryeministrja italiane Giorgia Meloni ia paraqiti argumentet e presidentit tĂ« SHBA-sĂ« Donald Trump BE-sĂ« pas dyerve tĂ« mbyllura kĂ«tĂ« javĂ«, nĂ« njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« qetĂ«suar tensionet transatlantike.
Në një samit në Bruksel, Meloni u tha homologëve të saj të BE-së se luftimi i Trumpit ishte një ide e keqe sepse Europa ka gjithçka për të humbur nga një konflikt me Amerikën, sipas katër personave të informuar mbi bisedat e udhëheqësve, të cilëve iu dha anonimitet për të detajuar bisedat private.
NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ajo i nxiti tĂ« gjithĂ« tĂ« qĂ«ndronin tĂ« qetĂ« dhe tĂ« mos e konsideronin Trumpin si âtĂ« çmendurâ ose tĂ« paparashikueshĂ«m.
Duke folur pas samitit, presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, sugjeroi qĂ« udhĂ«heqĂ«sit e kishin nxjerrĂ« mĂ«simin kĂ«tĂ« javĂ« se pĂ«rballja me Trumpin nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« âtĂ« vendosurâ, por âjo-pĂ«rshkallĂ«zueseâ, ishte njĂ« strategji efektive qĂ« ata duhet ta vazhdonin.
Udhëheqësit e BE-së thirrën samitin e jashtëzakonshëm në përgjigje të kërcënimit të Trumpit për të goditur tetë vende evropiane me tarifa për shkak se kundërshtuan kërkesën e tij për të marrë kontrollin e Grenlandës nga Danimarka.
Kriza në marrëdhëniet transatlantike ka dominuar diskutimet në Bruksel dhe kryeqytete të tjera europiane, dhe udhëheqësit u mblodhën për darkë për të provuar të hartojnë një strategji për të ardhmen.
Pasi BE-ja kĂ«rcĂ«noi tĂ« pĂ«rdorte metoda tregtare dhe tĂ« tjera pĂ«r tâu hakmarrĂ« nĂ«se Trump do tĂ« vazhdonte me kĂ«rcĂ«nimin e tij pĂ«r tarifa, dhe tregjet reaguan negativisht, presidenti amerikan u tĂ«rhoq dhe tregoi se donte njĂ« marrĂ«veshje miqĂ«sore pĂ«r GrenlandĂ«n.
Raportet e ndërhyrjes së Melonit sugjeronin se ajo donte një qasje më të kujdesshme sesa disa udhëheqës rreth tryezës.
Të premten Meloni priti kancelarin gjerman Friedrich Merz në Romë për të diskutuar bashkëpunim më të madh në mbrojtje dhe industri.
UdhĂ«heqĂ«sit e BE-sĂ« vendosĂ«n tĂ« takohen pĂ«rsĂ«ri muajin e ardhshĂ«m pĂ«r njĂ« sesion âbrainstormingâ mbi mĂ«nyrat e pĂ«rshtatjes ndaj njĂ« rendi tĂ« ri botĂ«ror tĂ« dominuar nga rivalitetet e fuqive tĂ« mĂ«dha.
Prokuroria e Elbasanit ka kĂ«rkuar masĂ« sigurimi âArrest nĂ«Â burgâ pĂ«r Ndriçim Kroin, policin e burgjeve, i cili fuste lĂ«ndĂ« narkotike brenda ambienteve tĂ« burgut.
Të njëjtën masë sigurie, prokuroria e kërkon edhe për dy bashkëpunëtorët, të paraburgosurin Gerald Stamolla dhe familjaren e tij Esmeralda Komici.
Ndriçim Kroi, gjatë orëve që nuk ishte në punë, punonte si shitës ambulant në qytetin e Elbasanit, duke shitur telefona të përdorur dhe sende të tjera me vlerë. Në vendin ku shiste, ai merrte porosi nga të afërmit e të paraburgosurve dhe ua sillte në burgun e Elbasanit.
Nga Gazeta âSiâ- Apeli i Posaçëm ka lĂ«nĂ« nĂ« fuqi masat e sigurisĂ« masĂ«n e sigurisĂ« âarrest me burgâ pĂ«r 6 prej pjesĂ«tarĂ«ve tĂ« grupit Rraja, mes tyre dhe djali i ish-deputetit tĂ« PartisĂ« Socialiste, Rexhep Rraja.
Islam Sefa, Jani Ăavo, Aldo Gjini, Marvin Bushati, PĂ«rparim Rraja, Gazmir Rraja, Rexhep Rraja, Zamir Aliaj u arrestuan me urdhĂ«r tĂ« SPAK nĂ« dhjetor tĂ« dyshuar se 5 vitet e fundit kanĂ« trafikuar drogĂ« nĂ« vlera miliona euro nga ShqipĂ«ria drejt vendeve tĂ« Bashkimit Evropian.
Sipas SPAK, grupet kanë trafikuar drogë nga Shqipëria drejt Malit të Zi me destinacion final Gjermaninë, nga Shqipëria drejt Turqisë si edhe nga vendet e Amerikës së Jugut drejt vendeve të BE-së.
SPAK zbardhi edhe tre episode droge nga vitet 2020-2021.
I pari, mĂ« datĂ« 3 nĂ«ntor 2020, gjatĂ« tĂ« cilit autoritetet e Malit tĂ« zi sekuestruan 1722 kg bimĂ« narkotike marijuanĂ« qĂ« ishte nisur nga ShqipĂ«ria me destinacion GjermaninĂ«. Episodi i dytĂ« Ă«shtĂ« shĂ«nuar mĂ« 23 nĂ«ntor po tĂ« vitit 2020, ku u sekuestruan nĂ« HolandĂ« 475 kg kokainĂ« qĂ« ishte dĂ«rguar nga Ekuadori nĂ« Portin Vlissingen.Â
Ndërsa episodi i tretë është shënuar në datë 26 janar 2021, ku në Turqi u sekuestruan 236 kg marijuanë që ishte nisur nga Shqipëria.
Nga Gazeta âSiâ- Presidenti i Shteteve tĂ« Bashkuara, Donald Trump, ka ashpĂ«rsuar tonet ndaj KanadasĂ«, duke e akuzuar vendin fqinj se po refuzon bashkĂ«punimin ushtarak me SHBA-tĂ« dhe po afrohet gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« me KinĂ«n.
NĂ« njĂ« postim tĂ« publikuar tĂ« premten, Trump pretendon se Otava ka zgjedhur marrĂ«veshje me Pekinin nĂ« vend qĂ« tĂ« pranojĂ« mbrojtjen nga sistemi anti-ajror amerikan i quajtur âKupola e ArtĂ«â, i planifikuar nga SHBA-tĂ«.
Sipas Trump, ky sistem mbrojtĂ«s do tĂ« shĂ«rbente jo vetĂ«m pĂ«r GroenlandĂ«n, por edhe pĂ«r sigurinĂ« e KanadasĂ«. MegjithatĂ«, ai thekson se autoritetet kanadeze kanĂ« votuar kundĂ«r ndĂ«rtimit tĂ« âKupolĂ«s sĂ« ArtĂ«â dhe kanĂ« preferuar bashkĂ«punimin me KinĂ«n, njĂ« zgjedhje qĂ«, sipas tij, do tĂ« ketĂ« pasoja tĂ« rĂ«nda.
âKanadaja Ă«shtĂ« kundĂ«r ndĂ«rtimit tĂ« âKupolĂ«s sĂ« ArtĂ«â mbi GroenlandĂ«n, edhe pse Kupola do ta mbrojĂ« KanadanĂ«. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ata votuan pĂ«r tĂ« bashkĂ«punuar me KinĂ«n, e cila do tâi âpĂ«rpijĂ«â ata brenda vitit tĂ« parĂ«!â, shkruan Trump.
Reagimi i presidentit amerikan vjen në një kohë tensionesh të shtuara gjeopolitike në rajonin e Arktikut. Kohët e fundit, Trump ka deklaruar se Kina dhe Rusia kanë ambicie strategjike për Groenlandën, territor që ai e konsideron me rëndësi të veçantë për sigurinë kombëtare të SHBA-ve.
Deklaratat e tij kanë ngjallur reagime dhe polemika, veçanërisht për mënyrën e drejtpërdrejtë dhe akuzuese ndaj një aleati tradicional si Kanadaja, si dhe për paralajmërimet e forta lidhur me ndikimin në rritje të Kinës në hemisferën perëndimore.
Nga Gazeta âSiâ- Me temperatura qĂ« nĂ«Â New York zbresin deri nĂ« â23 gradĂ« Celsius dhe nĂ« Rrafshnaltat Veriore bien edhe nĂ«n â46°C, njĂ« stuhi ekstreme dimĂ«rore ka goditur Shtetet e Bashkuara, duke vĂ«nĂ« nĂ« gjendje alarmi rreth 40 shtete.
Sipas parashikimeve, fenomenet pritet të prekin deri në 150 milionë njerëz.
Reshje tĂ« dendura bore janĂ« regjistruar tashmĂ« nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« Teksasit dhe nĂ« Oklahoma, ku rreth 24 mijĂ« familje kanĂ« mbetur pa energji elektrike pĂ«r shkak tĂ« kushteve tĂ« rĂ«nda atmosferike. NĂ« Ăikago, temperatura ka zbritur nĂ« â27 gradĂ« Celsius, duke shtuar shqetĂ«simet pĂ«r sigurinĂ« e banorĂ«ve.
Në të paktën 12 shtete është shpallur gjendje e jashtëzakonshme nga guvernatorët, mes tyre Arkansas, Xhorxhia, Teksasi, Karolina e Veriut dhe Karolina e Jugut. Në disa zona është vënë në gatishmëri edhe Garda Kombëtare, për të ndërhyrë aty ku është e nevojshme.
Probleme serioze janĂ« shĂ«nuar edhe nĂ« transportin ajror, me mbi 10 mijĂ« fluturime tĂ« anuluara. Aeroporti NdĂ«rkombĂ«tar DallasâFort Worth, njĂ« nga mĂ« tĂ« ngarkuarit nĂ« vend, ka pĂ«suar goditjen mĂ« tĂ« madhe, pasi deri tani janĂ« anuluar mĂ« shumĂ« se 1.200 fluturime nisjeje dhe mbĂ«rritjeje gjatĂ« fundjavĂ«s.
Guvernatorja e News York-ut, Kathy Hochul, deklaroi se shteti ka mobilizuar mbi 1.600 mjete pĂ«r pastrimin e borĂ«s dhe 114 mijĂ« tonĂ« kripĂ« pĂ«r pĂ«rballimin e stuhisĂ«, duke theksuar se nuk do tĂ« ketĂ« âasnjĂ« cep tĂ« shtetit qĂ« tĂ« mbetet i paprekur nga zemĂ«rimi i NĂ«nĂ«s NatyrĂ«â.
BĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« stuhi qĂ« do tĂ« pĂ«rmendet pĂ«r vite me radhĂ«â, deklaroi Caitlin Dirks, meteorologe e ShĂ«rbimit KombĂ«tar, duke shpjeguar se ajo konsiderohet historike pĂ«r shkak tĂ« shtresave tĂ« gjera tĂ« akullit qĂ« parashikohet tĂ« shkaktojnĂ« dĂ«me tĂ« rĂ«nda nĂ« infrastrukturĂ«.
Intensiteti i motit të keq reflektohet edhe në pamjet nga shumë zona të vendit, ku qytetarët formojnë radhë të gjata jashtë dyqaneve për furnizime bazë, ndërsa raftet po zbrazen me shpejtësi.
Nga Gazeta âSiââ PĂ«r ditĂ«n e shtunĂ« vendi ynĂ« do tĂ« ndikohet nga kushte atmosferike tĂ« paqĂ«ndrueshme.
Moti parashikohet me vranësira mesatare deri të dendura.
Reshjet e shiut pritet të jenë prezente që në orët e mëngjesit me intensitet të ulët përgjatë vijës bregdetare. Pas orëve të mesditës reshjet e shiut do të shtrihen në pjesën më të madhe të vendit me intensitet kryesisht të ulët, ndërsa në veriperëndim dhe lokalisht në jugperëndim reshje shiu me intensitet deri mesatar në formën e shtrëngatave afatshkurtra.
Në zonën e Alpeve dhe në verilindje-lindje në lartësinë mbi 800-900 metër reshje bore me intensitet të ulët.
Nga Gazeta âSiâ- NjĂ« 57-vjeçar Ă«shtĂ« arrestuar nĂ« Korçë pasi kishte pĂ«rshtatur lokalin e tij pĂ«r organizimin e lojĂ«rave tĂ« paligjshme tĂ« fatit si dhe pĂ«r shitje dhe konsum droge.
NdĂ«rkohĂ« 14 persona qĂ« gjendeshin nĂ« lokal janĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n hetim pĂ«r veprĂ«n penale âmoskallĂ«zim krimiâ dhe 3 tjerĂ« pĂ«r veprĂ«n penale âVeprime qĂ« pengojnĂ« zbulimin e sĂ« vĂ«rtetĂ«sâ pasi tentuan tĂ« fshihnin provat.
Ndërkohë ka nisur hetim disiplinor për një punonjës policie, pasi ishte prezent në lokal dhe nuk ka përmbushur detyrimet që rrjedhin nga ushtrimi i detyrës.
Në lokal policia gjeti dhe sekuestroi 14 doza me lëndë të dyshuar kokainë, një sasi monetare në lekë, euro, paund dhe lira turke, një automjet, 8 celularë, letra bixhozi dhe çipsa që shërbejnë për ushtrimin e lojërave të fatit.
Nga Gazeta âSiâ- Raundi i parĂ« i bisedimeve trilaterale mes RusisĂ«, UkrainĂ«s dhe Shteteve tĂ« Bashkuara, i zhvilluar nĂ« Abu Dhabi, u mbyll me deklarata formale dhe optimizĂ«m tĂ« kujdesshĂ«m, por pa pĂ«rparim konkret nĂ« çështjet mĂ« tĂ« ndjeshme tĂ« konfliktit.
Edhe pse palët u ulën për herë të parë pas shumë muajsh në të njëjtën tryezë, Moska mbetet e palëkundur në kërkesën e saj kryesore: kontrollin e plotë mbi rajonin e Donbass-it.
Negociatori kryesor ukrainas, Rustem Umerov, deklaroi se gjatë ditës së parë është punuar mbi parametrat për të avancuar drejt një paqeje të drejtë dhe të qëndrueshme. Nga ana e saj, Shtëpia e Bardhë e cilësoi takimin si produktiv, ndërsa zëdhënësi i Kremlinit, Dmitry Peskov, konfirmoi se puna po ecën përpara, duke theksuar megjithatë se për Rusinë mbetet thelbësore zbatimi i asaj që Moska e quan formula e Anchorage-s.
Kjo formulĂ« i referohet marrĂ«veshjeve tĂ« arritura verĂ«n e kaluar nĂ« Alaska, nĂ« njĂ« periudhĂ« kur presidenti amerikan Donald Trump dukej i gatshĂ«m tâi bĂ«nte lĂ«shime tĂ« mĂ«dha Kremlinit. Edhe presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky pranoi se bisedimet kanĂ« qenĂ« serioze, por theksoi se dita vendimtare do tĂ« jetĂ« ajo e sotmja, ku pritet tĂ« kuptohet nĂ«se ekziston realisht hapĂ«sirĂ« pĂ«r kompromis.
Vetë fakti që përfaqësuesit rusë dhe ukrainas ndodhen në të njëjtën dhomë konsiderohet një hap i rëndësishëm diplomatik. Për herë të fundit, një përballje e drejtpërdrejtë mes dy palëve kishte ndodhur në Turqi, në maj të vitit 2025.
Takimet aktuale trilaterale pritet të vazhdojnë të paktën deri në mbrëmjen e sotme(24 janar) dhe janë paraprirë nga një seri konsultimesh intensive. Mes tyre përfshihet samiti mes Zelenskyt dhe Trumpit në Davos, si dhe një takim maratonë katër orësh në Moskë mes presidentit rus Vladimir Putin dhe të dërguarve amerikanë Steve Witkoff, Jared Kushner dhe Josh Gruenbaum.
MegjithatĂ«, kushti i vendosur nga Putini mbetet pengesa kryesore. Moska kĂ«rkon qĂ« Ukraina tĂ« tĂ«rhiqet plotĂ«sisht nga pjesĂ«t e Donbass-it qĂ« ende i kontrollon, rreth 15â20 pĂ«r qind tĂ« territorit tĂ« rajonit. Peskov e bĂ«ri tĂ« qartĂ« se pa pĂ«rmbushjen e kĂ«tij kushti nuk ka kuptim tĂ« shpresohet pĂ«r njĂ« marrĂ«veshje afatgjatĂ«. Edhe Zelensky pranoi se çështja territoriale Ă«shtĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« negociatave dhe mbetet pika mĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu zgjidhur.
Pavarësisht deklaratave publike të Trumpit, Zelenskyt dhe madje edhe Putinit, të cilët pretendojnë se shumë nyje janë zgjidhur, realiteti në terren tregon se problemet kryesore mbeten të hapura. Lufta vazhdon me të njëjtin intensitet, ndërsa Ukraina po përballet me krizën më të rëndë energjetike që nga fillimi i konfliktit, si pasojë e bombardimeve të vazhdueshme ruse mbi infrastrukturën kritike. Miliona qytetarë vazhdojnë të jetojnë në errësirë dhe në të ftohtë.
Nga ana tjetër, prapa skenave po diskutohen edhe zhvillime me rëndësi strategjike. Sipas mediave amerikane, ndërmjetësit e Uashingtonit kanë diskutuar me Putinin perspektivat e bashkëpunimit ekonomik mes SHBA-së dhe Rusisë pas një paqeje të mundshme. Paralelisht, po shqyrtohet një plan amerikan dhe europian për krijimin e një fondi prej 800 miliardë dollarësh për rindërtimin e Ukrainës, me pjesëmarrjen e institucioneve ndërkombëtare dhe investitorëve privatë, që mund të zgjasë deri në vitin 2040.
Zelensky njoftoi gjithashtu se ka siguruar nga Trump një dërgesë të re raketash Patriot për mbrojtjen ajrore, jetike për mbrojtjen e qyteteve ukrainase nga sulmet ruse. Delegacioni ukrainas në Emiratet e Bashkuara Arabe drejtohet nga Rustem Umerov, i shoqëruar nga drejtues të lartë ushtarakë dhe të inteligjencës, ndërsa delegacioni rus udhëhiqet nga Kirill Dmitriev, me pjesëmarrjen e zyrtarëve të lartë të shërbimeve sekrete.
Megjithatë, si analistët ashtu edhe mediat ruse dhe ukrainase theksojnë se delegacionet nuk kanë mandat për të marrë vendime përfundimtare. Fati i negociatave mbetet në duart e liderëve politikë. Për momentin, dialogu vazhdon, por rruga drejt paqes duket ende e gjatë dhe e mbushur me pengesa. /Corriere della Sera
Login
