Ideja se bankat qendrore duhet tĂ« kenĂ« njĂ« pavarĂ«si tĂ« caktuar Ă«shtĂ« po aq e vjetĂ«r sa edhe vetĂ« banka qendrore. âDua qĂ« banka tĂ« jetĂ« mjaftueshĂ«m nĂ« duart e qeverisĂ«, por jo shumĂ«,â mendoi Napoleon Bonaparte nĂ« vitin 1806 pĂ«r BankĂ«n e FrancĂ«s, e krijuar atĂ«herĂ«.
Provoni tâia thoni kĂ«tĂ« Presidentit Donald Trump. Ai ka kaluar vitin e kaluar duke shtyrĂ« RezervĂ«n Federale (banka qendrore e SHBA) qĂ« tĂ« ulĂ« normat e interesit mĂ« shpejt. Fushata u intensifikua mĂ« 11 janar, kur Jerome Powell, kreu i Fed, tha se Departamenti i DrejtĂ«sisĂ« kishte dorĂ«zuar thirrje ligjore bankĂ«s qendrore.Powell tha se tani rrezikohet me njĂ« aktpadi penale lidhur me njĂ« konflikt tĂ« gjatĂ« mbi koston e riparimit tĂ« selisĂ« sĂ« bankĂ«s qendrore.
Veprimet e administratës Trump janë sulmi më i dukshëm ndaj pavarësisë së bankave qendrore në dekada, pjesërisht sepse Fed është banka qendrore më e rëndësishme. Por jo vetëm në Amerikë politikanët po ndërhyjnë në politikën monetare. Në mbarë botën, një marrëveshje dekadash e cila, në përgjithësi, ka sjellë inflacion më të ulët dhe stabilitet më të madh ekonomik, nuk mund të merret më si e garantuar.
Versioni modern i pavarĂ«sisĂ« sĂ« bankave qendrore u shfaq pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. âMarrĂ«veshja Thesari-Fedâ e vitit 1951 liroi bankĂ«n qendrore tĂ« AmerikĂ«s nga detyrimi pĂ«r tĂ« mbajtur tĂ« ulur kostot e huamarrjes sĂ« qeverisĂ«, siç kishte bĂ«rĂ« gjatĂ« luftĂ«s. NĂ« Gjermani, Bundesbank-u mori lirinĂ« pĂ«r tĂ« mbajtur inflacionin nĂ«n kontroll dhe pĂ«r tĂ« shmangur pĂ«rsĂ«ritjen e devalvimit tĂ« monedhĂ«s Weimar nĂ« vitet 1920. Suksesi i saj relativ gjatĂ« viteve 1970 e bĂ«ri atĂ« model pĂ«r pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« kontinentit.
LĂ«vizja fitoi terren nĂ« vitet 1980, ndĂ«rsa hulumtimet teorike dhe empirike forcuan argumentin pĂ«r pavarĂ«sinĂ«. PolitikanĂ«t, thuhet, tundohen nga politika monetare vetĂ«shkatĂ«rruese nĂ« kĂ«rkim tĂ« punĂ«simit tĂ« lartĂ«, pĂ«r tĂ« zvogĂ«luar borxhet dhe pĂ«r tĂ« fituar zgjedhje. Objektivat si punĂ«simi i plotĂ« dhe kostoja e ulĂ«t e huamarrjes, tĂ« cilat i bĂ«jnĂ« tĂ« gjithĂ« mĂ« mirĂ«, janĂ« mĂ« tĂ« lehta pĂ«r tâu arritur nĂ«se politika i delegohet njĂ« bankieri konservator qendror, ndoshta edhe njĂ« âtĂ« çmendur obsesiv pas inflacionitâ.
Rezultati ka qenĂ« njĂ« triumf i ekonomisĂ« sĂ« aplikuar. NdĂ«rsa pavarĂ«sia rritej, inflacioni binte. EkonomistĂ«t festuan njĂ« âmoderim tĂ« madhâ, ku recesionet bĂ«heshin mĂ« tĂ« rralla. Recesioni i madh pas krizĂ«s financiare globale tĂ« viteve 2007-09 ishte i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu fajĂ«suar tek politika monetare. Ai i shkurtĂ«r gjatĂ« pandemisĂ« nuk kishte lidhje me tĂ«. Ndalimi i bankave qendrore tĂ« pavarura nga vendet e pasura ka transformuar tregjet nĂ« zhvillim. NĂ« vitet 1990, diferenca mes inflacionit vjetor nĂ« ekonomitĂ« e varfra dhe tĂ« pasura ishte 6.2 pikĂ« pĂ«rqindjeje. NĂ« vitet 2020, ajo Ă«shtĂ« 1.4 pikĂ«.
Ky triumf tani është në rrezik. Shumë qeveri të botës së pasur janë bërë kaq të varura nga borxhet dhe kaq të mësuara me deficitin, sa efekti i politikës monetare mbi buxhetet e tyre është bërë i madh. Nëse ato tërheqin pavarësinë e bankës qendrore, ajo do të ketë vështirësi për të mbijetuar në tregjet në zhvillim, ku nuk ka rrënjë të thella.
Trump nuk Ă«shtĂ« i vetmi populist nĂ« pushtet me pikĂ«pamje tĂ« forta mbi politikĂ«n monetare. Takaichi Sanae, kryeministre e JaponisĂ« qĂ« nga tetori, mĂ« parĂ« kishte kritikuar rritjet e normave tĂ« interesit si âbudallallĂ«kâ. Tregjet e obligacioneve u lĂ«kundĂ«n ndjeshĂ«m pas emĂ«rimit tĂ« saj. MegjithĂ«se Banka e JaponisĂ« ka pavarĂ«si formale, ajo qĂ« qeveria mendon pĂ«r politikĂ«n monetare ka rĂ«ndĂ«si. NĂ« vitet 2010, pĂ«rpjekja e Abe Shinzo, kryeministĂ«r atĂ«herĂ«, pĂ«r tĂ« ndalur deflacionin e ngulitur pĂ«rfshinte njĂ« marrĂ«veshje me bankĂ«n, qĂ« zgjeronte ndjeshĂ«m stimulimin monetar jo-konvencional.
Kjo rezultoi të ishte politika e duhur në një kohë të çmimeve në rënie. Sot, Japonia përballet me problemin e kundërt. Në dhjetor, shqetësimet për inflacionin çuan bankën qendrore të rrisë normat në nivelin më të lartë në 30 vjet. Megjithëse retorika e zonjës Takaichi është zbutur në detyrë, politika fiskale dhe monetare tani janë në kundërshtim. Borxhi neto i Japonisë është 130% e GDP-së, kështu që rritje të tjera të normave të interesit do të shtrydhin shpejt buxhetin e qeverisë, duke kërkuar shtrëngim fiskal, jo lehtësim.
NĂ« vende tĂ« tjera, populistĂ«t monetarĂ« nuk janĂ« nĂ« pushtet, por presin nĂ« pritje. NĂ« Britani, tĂ« dy grupet populiste, e djathta Reform UK qĂ« kryeson sondazhet dhe e majta Greens, kundĂ«rshtojnĂ« faturĂ«n e lartĂ« tĂ« interesit tĂ« qeverisĂ«. Sepse Banka e AnglisĂ« bleu shumĂ« obligacione gjatĂ« krizĂ«s financiare, njĂ« pjesĂ« e madhe e kĂ«saj fature tani kalon pĂ«rmes bilancit tĂ« saj. Blerjet e obligacioneve u paguan me krijimin e parave tĂ« reja, nĂ« efekt, depozita tĂ« reja tek banka qendrore. Interesi i paguar mbi kĂ«to ârezervaâ Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m.
Shfuqizimi i interesit mbi rezervat, do tĂ« ishte nĂ« efekt njĂ« taksĂ« mbi huadhĂ«nĂ«sit, duke i privuar ata nga tĂ« ardhurat, ndĂ«rsa ata mbeten pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r interesin mbi depozitat. Kjo do tĂ« kthente bankĂ«n qendrore nĂ« njĂ« makinĂ« parash pĂ«r qeverinĂ«, e cila mund tĂ« kĂ«rkonte mĂ« shumĂ« blerje obligacionesh pĂ«r tĂ« ulur kostot e pĂ«rgjithshme tĂ« interesit. Kjo mund tĂ« mos ishte problem nĂ«se âOld Ladyâ (Banka e AnglisĂ«) do tĂ« ruante pavarĂ«sinĂ« e saj. MegjithatĂ«, tĂ« djathtĂ«t thoNĂ« se âgjithçka duhet tĂ« jetĂ« pĂ«r debatâ kur vjen puna tek banka qendrore, pĂ«rfshirĂ« mbikĂ«qyrjen qeveritare tĂ« vendimeve pĂ«r normat e interesit.
Zona e euros përballet me një kërcënim të ngjashëm. Pavarësia e Bankës Qendrore Europiane (BQE) është e garantuar me traktat, duke e bërë atë më të izoluar nga politika se çdo bankë qendrore tjetër e madhe. Edhe pse borxhet e përgjithshme të zonës së euros, 88% e GDP-së, janë më shumë ose më pak të menaxhueshme, parashikohet të rriten ndërsa qeveritë shpenzojnë për mbrojtje dhe për shoqëri të shpejtë që plaken, duke u përballur me populistët që kundërshtojnë çdo prerje buxheti.
Kjo rrit rrezikun e njĂ« krize tjetĂ«r borxhi ku BQE duhet tĂ« mbĂ«shtesĂ« qeveritĂ« mĂ« tĂ« ngarkuara me borxhe. Banka qendrore ka luajtur tashmĂ« kĂ«tĂ« rol nĂ« vitet 2010 dhe pĂ«rsĂ«ri gjatĂ« pandemisĂ«. NĂ« vitet 2010, ajo ecĂ«n mbi njĂ« vijĂ« tĂ« hollĂ«, duke garantuar se do tĂ« bĂ«nte âçfarĂ«do qĂ« tĂ« nevojitejâ pĂ«r tĂ« ruajtur euron, ndĂ«rsa ruante mjaftueshĂ«m ndikim pĂ«r tĂ« detyruar qeveritĂ« tĂ« rregullojnĂ« buxhetet e tyre. Inflacioni i ulĂ«t nĂ« fillim tĂ« pandemisĂ« i lejoi ECB-sĂ« tĂ« justifikonte ndĂ«rhyrjet nĂ« tregun e obligacioneve si stimuj ekonomikĂ« tĂ« domosdoshĂ«m; rastĂ«sisht, kjo favorizoi vendet mĂ« tĂ« varura nga borxhi.
Â
NĂ« botĂ«n e sotme me inflacion, mbĂ«shtetja e vendeve tĂ« ngarkuara me borxhe Ă«shtĂ« mĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu justifikuar. Kjo mund tĂ« rrisĂ« ndikimin e bankĂ«s qendrore mbi shtetet e pakujdesshme, sidomos sepse nacionalistĂ«t nĂ« EvropĂ«n veriore do tĂ« donin mĂ« pak shtypje parash, jo mĂ« shumĂ«. Nga ana tjetĂ«r, vendi mĂ« problematik tani Ă«shtĂ« Franca, me borxhe mbi 115% tĂ« GDP-sĂ« dhe njĂ« deficit vjetor prej 5% tĂ« GDP-sĂ«. MadhĂ«sia e madhe e ekonomisĂ« franceze, si ajo e ItalisĂ«, njĂ« tjetĂ«r borxhli i madh, do ta bĂ«nte atĂ« njĂ« kundĂ«rshtar tĂ« fuqishĂ«m nĂ« lojĂ«n e âchickenâ. âNuk do tĂ« mund tĂ« shmangim njĂ« diskutim me BQE pĂ«r borxhin francez,â i tha The Economist vitin e kaluar Jordan Bardella, njĂ« favorit presidencial nga ekstremi i djathtĂ« National Rally. Minimalisht, banka do tĂ« ishte kapur nĂ« mes tĂ« njĂ« tjetĂ«r pĂ«rplasjeje politike.
NĂ« vendet nĂ« zhvillim, rasti kryesor i fundit i regresit ka qenĂ« Indonezia. Qeveria e saj nuk Ă«shtĂ« nĂ« borxhe, por po grabit bilancin e bankĂ«s qendrore gjithsesi. NĂ« shtator, Banka e IndonezisĂ« njoftoi se kishte rĂ«nĂ« dakord tĂ« ândante barrĂ«nâ e financimit tĂ« projekteve tĂ« preferuara tĂ« qeverisĂ«, duke rritur interesin qĂ« paguan mbi depozitat e ministrisĂ« sĂ« financave. Banka ka blerĂ« gjithashtu obligacione qeveritare nga e para dhe zotĂ«ron rreth njĂ« tĂ« katĂ«rtĂ«n e stokut nĂ« rupi NĂ« vendet e pa-reformuara si Ghana, Turqia dhe Nigeria, bankierĂ«t qendrorĂ« kanĂ« pĂ«rballuar ndjekje penale ose probleme tĂ« tjera ligjore nĂ« vitet e fundit.
Fakti që edhe Powell ndodhet në një situatë të ngjashme tregon se si është përkeqësuar situata në SHBA. Edhe një kundërpërpjekje e suksesshme, e cila filloi me videon e guximshme të kryetarit të Fed që denonconte hetimin mbi riparimet, mund të sjellë vetëm një lehtësim të përkohshëm. Trump do të emërojë së shpejti një zëvendësues për Powell, i cili përfundon mandatin në maj. Një nga favoritët është Kevin Hassett. Ai ka aftësi serioze ekonomike, por është anëtar i ekipit të Trump. Edhe nëse presidenti zgjedh një teknokrat të vërtetë, perspektiva e ndëshkimeve personale si ato ndaj Powell duhet të trondisë politikanët monetarë. Po ashtu një vendim i Gjykatës Supreme për të lejuar presidentin të shkarkojë Lisa Cook, një guvernatore të Fed të akuzuar për parregullsi në dokumente të mëparshme të kredive hipotekore (të cilat ajo i mohon), do të ishte po aq shqetësues. Gjyqtarët do tëdëgjojnë argumentet në këtë rast më 21 janar.
Ndoshta të gjithë këta do të trembin tregjet e obligacioneve. Megjithatë, yield-i i thesarit amerikan me afat 10-vjeçar është më shumë ose më pak i njëjtë me atë që ishte para se Powell të fliste. Kjo mund të reflektojë guximin e tij të ri dhe miqtë e tij më të zëshëm. Disa senatorë republikanë kanë thënë se do të bllokojnë emërimet e Trump në Fed deri sa çështja ndaj Powell të zgjidhet. Trump mohoi nxitjen e hetimit.
Një shpjegim tjetër për qetësinë e tregjeve është politika e dhimbshme e inflacionit. Një argument kundër nevojës për banka qendrore të pavarura është se inflacioni zemëron votuesit si pak gjëra të tjera. Jimmy Carter e pagoi çmimin në 1980, ashtu si Kamala Harris në 2024.
âKriza e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«â mbetet njĂ« makth i pĂ«rhershĂ«m pĂ«r qeveritĂ«. NjĂ« gjĂ« qĂ« po ndalon zonjĂ«n Takaichi tĂ« ndĂ«rhyjĂ« mĂ« shumĂ« duket se Ă«shtĂ« se politika monetare mĂ« e lirĂ« do tĂ« dobĂ«sonte jenin, gjĂ« e papĂ«lqyeshme nga publiku i lodhur nga importet e shtrenjta. Ndoshta. Por mbĂ«shtetja tek vetĂ«pĂ«rmbajtja e politikanĂ«ve Ă«shtĂ« njĂ« bast i madh. TĂ« qĂ«ndrosh tek bankat qendrore tĂ« pavarura, tĂ« cilat kanĂ« treguar herĂ« pas here se janĂ« kompetente, Ă«shtĂ« padyshim basti mĂ« i sigurt./TheEconomist
The post Politika po tenton të kontrollojë Bankat Qendrore kudo në botë⊠appeared first on Gazeta Si.
Login
