Kuptimi ynë për çrregullimin e migrenës më në fund po fillon të ndryshojë, duke përmbysur idetë se çfarë është një simptomë dhe çfarë është një shkaktar, dhe cila pjesë e trurit është çelësi për zhvillimin e trajtimeve efektive.
Më shumë se 1.2 miliardë njerëz në mbarë botën vuajnë nga migrena. Kjo gjendje neurologjike është shkaku i dytë më i përhapur i paaftësisë në botë. Megjithatë, pavarësisht shfaqjes së saj të zakonshme dhe efekteve dobësuese, migrena mbetet ende kryesisht një mister.
Ka shumë pyetje pa përgjigje rreth asaj se çfarë është në të vërtetë migrena, çfarë e shkakton atë dhe çfarë mund të bëhet për ta zhdukur këtë gjendje nga jeta e pacientëve.
âDo tĂ« thoja se Ă«shtĂ« ndoshta ndĂ«r çrregullimet neurologjike mĂ« pak tĂ« kuptuara, ose çrregullimet nĂ« pĂ«rgjithĂ«siâ, thotĂ« Gregory Dussor, kryetar i shkencave tĂ« sjelljes dhe trurit nĂ« Universitetin e Teksasit nĂ« Dallas, SHBA.
Tani, studiuesit po fillojnĂ« tĂ« zbulojnĂ« se çfarĂ« e shkakton migrenĂ«n dhe madje kohĂ«t e fundit kanĂ« qenĂ« nĂ« gjendje ta shohin atĂ« tĂ« shpaloset nĂ« kohĂ« reale si sinjale elektrike nĂ« trurin e pacientit. Duke kryer studime mbi gjenet, enĂ«t e gjakut dhe koktejin molekular qĂ« rrotullohet nĂ« kokat e pacientĂ«ve, shkencĂ«tarĂ«t po i afrohen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« tĂ« kuptuarit pse ndodh migrena, si mund tĂ« trajtohet dhe pse â larg tĂ« qenit njĂ« dhimbje koke bezdisĂ«se â Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rvojĂ« kronike, qĂ« prek tĂ« gjithĂ« trupin.
Pse është kaq e vështirë të studiohet migrena
Duke filluar nĂ« shekujt 18-19, migrena zakonisht quhej njĂ« tekĂ« femĂ«rore: njĂ« qĂ« do tĂ« godiste vetĂ«m gratĂ« e zgjuara, simpatike dhe tĂ« bukura me âpersonalitete migrenozeâ. NdĂ«rsa tre tĂ« katĂ«rtat e pacientĂ«ve me migrenĂ« janĂ« gra, kjo stigmĂ« shekullore ka penguar kĂ«rkimin mbi migrenĂ«n dhe ka qenĂ« kronikisht e pafinancuar.
âNjerĂ«zit e mendonin si njĂ« sĂ«mundje histerieâ, thotĂ« Teshamae Monteith, drejtuese e divizionit tĂ« dhimbjes sĂ« kokĂ«s nĂ« Sistemin ShĂ«ndetĂ«sor tĂ« Universitetit tĂ« Miamit, nĂ« SHBA. Edhe sot, shumĂ« pak universitete kanĂ« qendra tĂ« forta kĂ«rkimore pĂ«r migrenĂ«n dhe investimet nĂ« kĂ«tĂ« çështje janĂ« tĂ« zbehta nĂ« krahasim me fushat e disa sĂ«mundjeve tĂ« tjera neurologjike.
EkspertĂ«t nuk e pĂ«rdorin mĂ« termin âmigrenĂ«â. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ata tani i nxisin tĂ« gjithĂ« tĂ« pĂ«rdorin termin çrregullim i migrenĂ«s dhe i referohen âsulmeve tĂ« migrenĂ«sâ si njĂ« pĂ«rkeqĂ«sim tĂ« sĂ«mundjes themelore, e cila paraqitet me njĂ« sĂ«rĂ« simptomash, duke pĂ«rfshirĂ« dhimbjen e kokĂ«s. Migrena episodale Ă«shtĂ« kur njĂ« pacient ka mĂ« pak se 15 dhimbje koke nĂ« muaj. Migrena kronike Ă«shtĂ« kur ka mĂ« shumĂ«.
Megjithatë, barra psikologjike, fizike dhe ekonomike e migrenës është shumë reale, thotë Monteith. Ndërsa migrena është më e zakonshme gjatë viteve më produktive të jetës së një personi, midis të 20-ave dhe të  50-ave, njerëzit me migrenë kanë më shumë gjasa të mos punojnë, të humbasin vendet e tyre të punës dhe të dalin në pension herët.
Një nga sfidat e studimit të migrenës është se sa të gjera mund të jenë simptomat.
Pacientë përjetojnë simptoma përpos dhimbjes së kokës, duke përfshirë të përziera dhe të vjella, marramendje, dhimbje stomaku dhe ndjeshmëri të shtuar ndaj dritës dhe zërit. Më shumë se gjysma e pacientëve përjetojnë lodhje ekstreme, ndërsa disa kanë dëshira specifike për ushqim. Të tjerë e gjejnë veten duke u përpëlitur tepër në fazat e hershme. Rreth 25% e pacientëve kanë vizione të shkëlqimeve të ndritshme të çrregullta ose turbullira.
âI gjithĂ« sulmi i migrenĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ« shumĂ« e komplikuar,â thotĂ« Dussor. âNuk Ă«shtĂ« vetĂ«m dhimbje. ĂshtĂ« njĂ« seri e tĂ«rĂ« ngjarjesh qĂ« po ndodhin shumĂ« kohĂ« para se tĂ« fillojĂ« njĂ« dhimbje koke.â
ShkaktarĂ«t qĂ« mendohet se ndezin njĂ« sulm janĂ« po aq tĂ« ndryshĂ«m: mungesa e gjumit dhe agjĂ«rimi padyshim qĂ« shkaktojnĂ« dhimbje koke, por pacientĂ« tĂ« tjerĂ« tregojnĂ« çokollatĂ«n, djathin, kafenĂ« ose verĂ«n e bardhĂ« qĂ« i nxisin tĂ« tyret. Stresi duket se Ă«shtĂ« shumĂ« i ndĂ«rthurur me migrenĂ«n pĂ«r shumicĂ«n e pacientĂ«ve, dhe, çuditĂ«risht, kĂ«shtu Ă«shtĂ« edhe çlirimi i stresit â prandaj sulmet e fundjavĂ«s janĂ« njĂ« klasik.
Shkaktarët kundër simptomave
Ndërsa shkencëtarët që studiojnë migrenën kanë qenë prej kohësh të hutuar nga shumëllojshmëria e madhe e shkaktarëve të ndryshëm, tani një numër gjithnjë e në rritje kërkimesh sugjerojnë se shumë prej këtyre shkaktarëve mund të jenë thjesht manifestime të simptomave të hershme.
NjĂ« pacient mund tĂ« jetĂ« duke kĂ«rkuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavetĂ«dijshme ushqime tĂ« caktuara nĂ« ato faza shumĂ« tĂ« hershme tĂ« njĂ« sulmi â çokollatĂ« ose djathĂ«, pĂ«r shembull. Kjo do tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« e lehtĂ« tĂ« shoqĂ«rohet ngrĂ«nia e atij ushqimi si njĂ« shkaktar i sulmit, por sulmi mund tĂ« ketĂ« filluar tashmĂ«, thotĂ« Debbie Hay, profesoreshĂ« e farmakologjisĂ« dhe toksikologjisĂ« nĂ« Universitetin e Otagos nĂ« Dunedin, Zelanda e Re.
Gjithashtu, gjithmonë është menduar nëse parfumi ishte përgjegjës për shkaktimin e një ataku migrene.
âEpo, ky Ă«shtĂ« njĂ« shembull klasik, dhe atribuimi shkakĂ«sor Ă«shtĂ« ndoshta i gabuarâ, thotĂ« Peter Goadsby, profesor i neurologjisĂ« nĂ« Kingâs College London, nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar.
Goadsby ka analizuar skanimet e trurit tĂ« pacientĂ«ve me migrenĂ« qĂ« mendojnĂ« se drita shkakton sulmin e tyre dhe i ka krahasuar ata me pacientĂ«t qĂ« nuk kanĂ« tendencĂ« ta fajĂ«sojnĂ« dritĂ«n pĂ«r fillimin e dhimbjes sĂ« tyre. VetĂ«m tĂ« parĂ«t kishin mbiaktivitet nĂ« pjesĂ«n e trurit pĂ«rgjegjĂ«se pĂ«r shikimin pak para migrenĂ«s sĂ« tyre, duke sugjeruar se, gjatĂ« atij momenti, ata ishin biologjikisht tĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r tĂ« qenĂ« mĂ« tĂ« ndjeshĂ«m ndaj dritĂ«s sesa homologĂ«t e tyre. âPa dyshim, diçka po ndodh biologjikishtâ, thotĂ« Goadsby.
Por kërkimi për të zbuluar se cili është ai mekanizëm themelor biologjik ka qenë i gjatë.
Origjina gjenetike e migrenës
Studimet mbi binjakët tregojnë se ekziston një komponent i fortë gjenetik dhe se nëse prindërit ose gjyshërit tuaj kishin migrenë, ka statistikisht të ngjarë të trashëgoni edhe ju gjendjen neurologjike. Gjenet e trashëguara duket se luajnë një rol në rreth 30-60% të njerëzve që vuajnë nga migrena, me faktorë të tjerë të jashtëm kumulativë si historia e jetës, mjedisi dhe sjellja që përbëjnë pjesën tjetër, thotë Dale Nyholt, gjenetist në Universitetin e Teknologjisë të Queensland në Australi.
Gjaku kundrejt trurit
PĂ«r shkak tĂ« natyrĂ«s pulsuese tĂ« dhimbjeve tĂ« kokĂ«s sĂ« shumĂ« njerĂ«zve, njĂ« nga tĂ« dyshuarit mbizotĂ«rues pĂ«r sulmet e migrenĂ«s dikur ishin enĂ«t e gjakut qĂ« çonin nĂ« âhapjenâ e trurit dhe shkaktonin njĂ« vĂ«rshim gjaku. Por shkencĂ«tarĂ«t nuk mundĂ«n kurrĂ« tĂ« gjenin pĂ«rfundimisht njĂ« korrelacion midis rrjedhjes sĂ« gjakut dhe fillimit tĂ« migrenĂ«s.
âThjesht nuk mund tĂ« jetĂ« aq e thjeshtĂ« sa âena e gjakut bĂ«n Xâ,â thotĂ« Dussor. âMund tâi jepni çdo njeriu nĂ« TokĂ« njĂ« ilaç qĂ« do tĂ« shkaktojĂ« zgjerimin e enĂ«ve tĂ« gjakut dhe jo tĂ« gjithĂ« do tĂ« kenĂ« migrenĂ«.â
Kjo nuk do të thotë që enët e gjakut nuk kanë të bëjnë fare me migrenën: shumë nga gjenet e rrezikut të zbuluara në testin gjenetik të origjinës së migrenës janë gjene që ndihmojnë në rregullimin e venave. Enët e gjakut zgjerohen në mënyrë anormale gjatë sulmeve dhe ato në fakt mund të shfryhen me ilaçe për të ndihmuar në lehtësimin e dhimbjes së migrenës. Pra, ndërsa ato janë padyshim të përfshira në një sulm migrene, ato mund të mos jenë shkaku. Efektet e tyre në migrenë mund të jenë për shkak të faktorëve të tjerë të fshehur, siç është një çlirim jonormal i molekulave që shkaktojnë dhimbje në muret e venave ose sinjale të tjera që dërgohen nga venat në tru, thotë Dussor.
Krijimi i valëve të trurit
Teoria kryesore pĂ«r shkencĂ«tarĂ«t qĂ« shqyrtojnĂ« rolin e trurit nĂ« migrenĂ« Ă«shtĂ« se njĂ« sulm Ă«shtĂ« njĂ« valĂ« elektrike e ngadaltĂ«, anormale qĂ« pĂ«rhapet nĂ«pĂ«r korteksin e trurit, e njohur si depresioni pĂ«rhapĂ«s kortikal. Kjo valĂ« shtyp aktivitetin e trurit dhe bĂ«n qĂ« nervat e dhimbjes aty pranĂ« tĂ« aktivizohen, duke dhĂ«nĂ« alarmin dhe duke shkaktuar inflamacion. Vala e depresionit pĂ«rhapĂ«s kortikal nĂ« thelb ânxjerr jashtĂ« tĂ« gjitha llojet e molekulave tĂ« kĂ«qija nĂ« truâ, thotĂ« Michael MoskoĂ«itz, profesor i neurologjisĂ« nĂ« ShkollĂ«n MjekĂ«sore tĂ« Harvardit nĂ« Kembrixh, Massachusetts, nĂ« SHBA.
Por pse fillon kjo valĂ« mashtruese? Dhe ku pĂ«rhapet? Dhe si çon kjo valĂ« elektrike nĂ« kaq shumĂ« simptoma? Kjo Ă«shtĂ« ende e vĂ«shtirĂ« tĂ« pĂ«rcaktohet me saktĂ«si. NĂ« mars tĂ« vitit 2025, shkencĂ«tarĂ«t kapĂ«n valĂ«n nĂ« kohĂ« reale ndĂ«rsa monitoronin trurin e njĂ« pacienteje 32-vjeçare nĂ« pĂ«rgatitje pĂ«r operacion. Vala u kap pĂ«rmes 95 elektrodave tĂ« futura nĂ« kafkĂ«n e saj. Ajo u pĂ«rhap nga korteksi i saj vizual â gjĂ« qĂ« shpjegon pse disa njerĂ«z kanĂ« ndjeshmĂ«ri ndaj dritĂ«s, thotĂ« MoskoĂ«itz â dhe pastaj pĂ«r 80 minuta tĂ« tjera nĂ« tĂ« gjithĂ« trurin.
Të gjithë këta faktorë të ndryshëm ka të ngjarë të veprojnë në një mënyrë të ndërthurur.
âMendoj se nĂ« fund tĂ« fundit, mund tĂ« ketĂ« njĂ« emĂ«rues tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, por ka rrugĂ« tĂ« shumta drejt migrenĂ«sâ, thotĂ« Amynah Pradhan, drejtoreshĂ« e QendrĂ«s pĂ«r Farmakologji Klinike nĂ« Universitetin e Uashingtonit nĂ« St. Louis, SHBA.
âNdoshta edhe mĂ« shumĂ« se kaq, mendoj brenda njĂ« individi. Ka mĂ«nyra tĂ« shumta pĂ«r tĂ« zhvilluar migrenĂ« dhe tĂ« gjithĂ« kanĂ« njĂ« koktej gjĂ«rash qĂ« ndodhin.â
The post ĂfarĂ« e shkakton vĂ«rtet migrenĂ«n? appeared first on Gazeta Si.
Login
