Krijimi i një projekti të përbashkët shtetëror për mërgatën, i ndërtuar mbi vizion afatgjatë, koordinim institucional, arkitekturë të përbashkët veprimi dhe rikthim të interesit kombëtar si bosht organizues, përbën jo vetëm nevojë politike dhe analitike, por një imperativ historik për shndërrimin e mërgatës shqiptare nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.
Nga Prof.dr Skender ASANI
Në diskursin bashkëkohor mbi migracionin dhe mërgatën, mërgata shqiptare zë një vend të veçantë për nga mënyra e formësimit, funksioni historik dhe potenciali strategjik i pashfrytëzuar. Ajo nuk është produkt periferik i migrimeve moderne dhe as rezultat i lëvizjeve ekonomike klasike, por pasojë e drejtpërdrejtë e proceseve të dhunshme të zhvendosjes, represionit politik dhe mungesës së një arkitekture shtetërore funksionale në momente kyçe të historisë shqiptare. Në këtë kuptim, mërgata shqiptare duhet analizuar jo si objekt pasiv i proceseve globale, por si subjekt politik transnacional, i formuar përmes rezistencës historike dhe i mbajtur gjallë nga kujtesa kolektive.
MĂ«rgata nuk lind si zgjedhje individuale, por si mekanizĂ«m kolektiv mbijetese. Ădo pĂ«rpjekje pĂ«r ta reduktuar atĂ« nĂ« statistikĂ« ekonomike, folklor kulturor apo sentimentalizĂ«m identitar pĂ«rbĂ«n jo vetĂ«m gabim analitik, por njĂ« akt real tĂ« çarmatosjes strategjike tĂ« interesit kombĂ«tar shqiptar. Historia politike shqiptare dĂ«shmon se nĂ« periudhat kur shteti ka munguar, Ă«shtĂ« fragmentuar ose Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« instrument tĂ« forcave tĂ« huaja, mĂ«rgata ka marrĂ« mbi vete funksione qĂ« nĂ« rrethana normale i takojnĂ« institucioneve sovrane: prodhimin e diskursit politik, ruajtjen e kujtesĂ«s historike, artikulimin e kauzĂ«s kombĂ«tare nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare dhe ndĂ«rtimin e rrjeteve tĂ« ndikimit.
Rilindja Kombëtare shqiptare përbën momentin paradigmatik të këtij funksioni. Në mungesë të institucioneve shtetërore, mërgata u shndërrua në laborator të mendimit politik dhe në hapësirë të institucionalizimit informal të aspiratave shtetformuese. Shoqatat, klubet, gazetat dhe botimet e mërgatës nuk ishin shprehje spontane të nostalgjisë kulturore, por instrumente të vetëdijshme të ndërtimit të identitetit politik dhe kombëtar.
Në këtë periudhë, mërgata funksionoi si subjekt sui generis në marrëdhëniet ndërkombëtare joformale, duke vepruar përtej kufijve formalë të sovranitetit pa u shkëputur kurrë nga thelbi i tij. Kjo përvojë historike dëshmon se fuqia reale e mërgatës buron nga organizimi, vizioni strategjik dhe kapaciteti për të ndërtuar struktura të qëndrueshme veprimi, jo nga reagimi spontan apo mobilizimi emocional afatshkurtër.
Ky kontinuitet historik ndërpritet në mënyrë dramatike pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Rikonfigurimi gjeopolitik i Evropës krijoi një realitet thellësisht të pafavorshëm për shqiptarët. Riokupimi i trevave verilindore shqiptare nga konstruksioni jugosllav dhe izolimi ideologjik i Shqipërisë komuniste prodhuan një situatë ku veprimi i organizuar kombëtar brenda hapësirës shqiptare u bë praktikisht i pamundur.
Në këto rrethana, një pjesë e konsiderueshme e elitës kombëtare dhe e strukturave politike të orientuara drejt mbrojtjes së interesit kombëtar u detyruan të ndjekin rrugëtimin e mërgimit, kryesisht drejt Greqisë dhe Italisë. Krijimi i kampeve për këta aktorë politikë shqiptarë, të mbikëqyrura nga struktura perëndimore, përfaqësonte një fazë të veçantë të organizimit të mërgatës, me potencial real politik dhe ushtarak për rikthimin e projektit të çlirimit të trevave shqiptare nën okupim.
Megjithatë, ky potencial u perceptua si kërcënim strategjik afatgjatë. Përmes kanaleve të heshtura diplomatike dhe operacioneve diversante të dështuara, energjia e mërgatës u ridrejtua nga çlirimi i trevave shqiptare drejt projekteve të pamenduara mirë për rrëzimin e regjimit në Shqipëri. Ky ridrejtim prodhoi një pasojë të dyfishtë: dështim operativ dhe shpërndarje gjeografike të aktorëve politikë shqiptarë në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara, duke realizuar një objektiv afatgjatë  de-atomizimin e mërgatës rreth projektit kombëtar.
Në kushtet e pamundësisë për veprim të drejtpërdrejtë politik, mërgata shqiptare rimodeloi funksionin e saj historik. Ajo u shndërrua në arkiv moral, politik dhe historik të kombit, duke ruajtur narrativat e ndaluara dhe duke i transmetuar ato përtej kontrollit ideologjik të regjimeve autoritare. Kjo rezistencë nuk ishte pasive, por krijoi bazën për rishfaqjen e veprimit politik në forma të reja.
Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr një rëndësi paradigmatike. Qëndresa e tij e gjatë riktheu kauzën shqiptare në boshtin e legjitimitetit moral dhe politik, duke shërbyer si katalizator për ringjalljen e organizimit ilegal dhe për konsolidimin e lobimit politik të mërgatës në Perëndim. Ky proces gradual krijoi kushtet për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, duke kulmuar me çlirimin dhe shtetformimin e Kosovës.
Vitet nëntëdhjetë shënuan rikthimin e mërgatës si aktor i drejtpërdrejtë politik. Mobilizimi financiar, diplomatik dhe lobues gjatë luftës së Kosovës dëshmoi se mërgata shqiptare, kur përballet me një imperativ historik të qartë, është e aftë të veprojë në mënyrë koherente dhe efektive. Megjithatë, mungesa e institucionalizimit pas përfundimit të konfliktit e la këtë energji pa kanalizim afatgjatë, duke e rikthyer mërgatën në gjendje fragmentimi dhe lodhjeje strategjike.
Sot, mĂ«rgata shqiptare pĂ«rballet me njĂ« formĂ« tĂ« re de-atomizimi, mĂ« tĂ« sofistikuar dhe mĂ« pak tĂ« dukshme, por po aq ekzistenciale. Fragmentimi aktual buron nga politika identitare, instrumentalizimi i organizimeve komunitare dhe zhvendosja e fokusit nga identiteti kombĂ«tar drejt fragmentimeve kulturore, fetare dhe simbolike. Ky proces prodhon njĂ« mĂ«rgatĂ« tĂ« paaftĂ« pĂ«r veprim kolektiv dhe tĂ« lehtĂ« pĂ«r tâu instrumentalizuar, duke rikthyer nĂ« forma tĂ« reja strategjitĂ« historike tĂ« neutralizimit.
Përgjegjësia për këtë gjendje nuk qëndron vetëm jashtë. Shqipëria dhe Kosova kanë dështuar të ndërtojnë një politikë të përbashkët, të qëndrueshme dhe afatgjatë ndaj mërgatës, duke e trajtuar atë kryesisht si rezervuar elektoral, burim remitancash apo instrument simbolik në momente krize.
Përvoja e mërgatës hebreje dëshmon rëndësinë e vizionit afatgjatë, disiplinës institucionale dhe ndërlidhjes organike mes dijes, ekonomisë, politikës dhe kujtesës historike. Në mënyrë komplementare, modeli kroat dëshmon se pa institucionalizim formal të marrëdhënies shtet-mërgatë, kjo e fundit mbetet e fuqishme vetëm në momente krize dhe e pafuqishme në periudha normaliteti.
Për mërgatën shqiptare, gërshetimi i këtyre dy modeleve përbën bazën e ndërtimit të një platforme të re funksionimi, të mbështetur në vizion të përbashkët kombëtar, koordinim institucional ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, ndërtim të rrjeteve profesionale transnacionale dhe rikthim të identitetit kombëtar si bosht organizues.
Analiza akademike dhe historike e mërgatës shqiptare dëshmon qartë se sfida e shekullit XXI nuk qëndron në mungesën e potencialit njerëzor, ekonomik apo intelektual, por në mungesën e një arkitekture strategjike që e kanalizon këtë potencial. Historia ka folur qartë: mërgata shqiptare ka qenë vendimtare kur është orientuar rreth ideve dhe vizionit strategjik, dhe është neutralizuar kur është zhytur në fragmentim dhe instrumentalizim.
Pyetja thelbësore nuk është nëse mërgata ka potencial, por nëse ekziston vullneti politik dhe intelektual për ta kthyer atë nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.
Trajtimi analitik dhe strategjik dĂ«shmon se mĂ«rgata shqiptare ka qenĂ« historikisht jo njĂ« fenomen periferik, por njĂ« faktor strukturor i mbijetesĂ«s kombĂ«tare, i cili ka kompensuar mungesĂ«n e shtetit, ka ruajtur kujtesĂ«n historike dhe ka vepruar si subjekt politik transnacional nĂ« momentet mĂ« kritike tĂ« historisĂ« shqiptare. Nga roli shtetformues gjatĂ« Rilindjes KombĂ«tare, te de-atomizimi i qĂ«llimshĂ«m pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, nga rezistenca morale dhe politike nĂ« kushtet e represionit, deri te mobilizimi vendimtar nĂ« vitet â90 dhe fragmentimi bashkĂ«kohor, mĂ«rgata shqiptare paraqitet si njĂ« potencial strategjik qĂ« ose organizohet rreth vizionit dhe prodhon ndikim real, ose shpĂ«rbĂ«het dhe neutralizohet pĂ«rmes fragmentimit dhe instrumentalizimit. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, pĂ«rgjegjĂ«sia historike bie drejtpĂ«rdrejt mbi ShqipĂ«rinĂ« dhe KosovĂ«n, tĂ« cilat nuk mund ta trajtojnĂ« mĂ« mĂ«gatĂ«n si rezervuar elektoral, burim remitancash apo instrument simbolik nĂ« momente krize, por si zgjatim funksional tĂ« sovranitetit tĂ« tyre politik dhe strategjik. Krijimi i njĂ« projekti tĂ« pĂ«rbashkĂ«t shtetĂ«ror pĂ«r mĂ«rgatĂ«n, i ndĂ«rtuar mbi vizion afatgjatĂ«, koordinim institucional, arkitekturĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t veprimi dhe rikthim tĂ« interesit kombĂ«tar si bosht organizues, pĂ«rbĂ«n jo vetĂ«m nevojĂ« politike dhe analitike, por njĂ« imperativ historik pĂ«r shndĂ«rrimin e mĂ«rgatĂ«s shqiptare nga kujtesĂ« e sĂ« kaluarĂ«s nĂ« subjekt aktiv tĂ« ndĂ«rtimit tĂ« sĂ« ardhmes kombĂ«tare.
Shkup,02 shkurt 2026
Â
Login
