❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

12:00 Mos i harroni kurrĂ« ndihmĂ«sit e vegjĂ«l tĂ« Epstein-it – burrat e fuqishĂ«m qĂ« i dinin krimet e tij dhe prapĂ« e ndihmuan

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« vjen keq, por kjo nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« skandal politik. ËshtĂ« koha tĂ« rikthejmĂ« vĂ«mendjen te trajtimi i tmerrshĂ«m i grave dhe vajzave – dhe te roli i kĂ«tyre ghouleve.

Marina Hyde

Si shumĂ« gra tĂ« tjera, edhe unĂ« interesohem disi pĂ«r implodimin e fundit politik tĂ« Peter Mandelson-it – por mendoj se tĂ« gjithĂ« jemi shumĂ« mĂ« tĂ« fiksuar me faktin se ekzistonte vĂ«rtet njĂ« rrjet burrash jashtĂ«zakonisht tĂ« famshĂ«m dhe tĂ« fuqishĂ«m qĂ« pĂ«rpiqeshin tĂ« ndihmonin njĂ« ish-tĂ« dĂ«nuar tĂ« njohur tĂ« minimizonte dhe tĂ« fshihte krimet e tij seksuale ndaj tĂ« miturve. Apo jo, zonja? Sigurisht, po qaj me dĂ«nesĂ« pĂ«r ndonjĂ« memo tĂ« njĂ« kĂ«shilltari tĂ« Gordon Brown-it qĂ« u pĂ«rcoll nĂ« 2009
 por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« jam shumĂ« mĂ« e shqetĂ«suar pĂ«r atĂ« qĂ« mund ta quajmĂ« Sex Bilderberg. GjĂ« qĂ«, edhe tani, sytĂ« tanĂ« duket se po tĂ«rhiqen me mjeshtĂ«ri diku tjetĂ«r. A mund tĂ« rifokusohemi?

Natyrisht, po flasim pĂ«r dosjet e Jeffrey Epstein-it. QĂ« kur doli grupi i fundit i dokumenteve, kam mbledhur emailet e burrave jashtĂ«zakonisht tĂ« famshĂ«m qĂ« kĂ«rkuan aktivisht ta ndihmonin trafikantin e seksit me tĂ« mitur – tashmĂ« tĂ« vdekur – tĂ« banalizonte krimet e tij nĂ« vitet pas lirimit nga burgu nĂ« 2009. Richard Branson, Noam Chomsky, Steve Bannon, Mandelson, Andrew (natyrisht) – tĂ« gjithĂ« kĂ«ta burra ofrojnĂ« kĂ«shilla strategjike, trajnim mediatik, ose solidaritet shoqĂ«ror. Ose, nĂ« rastin e Chomsky-t, tĂ« gjitha kĂ«to bashkĂ«, plus njĂ« goditje anĂ«sore ndaj vetĂ« nocionit tĂ« viktimĂ«s femĂ«r.

Sipas njĂ« teksti tĂ« firmosur me emrin e tij tĂ« parĂ«, qĂ« Epstein ia dĂ«rgoi njĂ« avokati dhe publicisti nĂ« shkurt 2019 – muaj pasi Miami Herald kishte botuar njĂ« seri artikujsh tronditĂ«s qĂ« shpalosnin shkallĂ«n e abuzimit seksual serial tĂ« Epstein-it ndaj tĂ« miturve dhe deformimin e drejtĂ«sisĂ« qĂ« e mbuloi – Chomsky pĂ«rqeshte “histerinĂ« qĂ« Ă«shtĂ« zhvilluar rreth abuzimit tĂ« grave”. Uau. LĂ«re Manufacturing Consent – lexo Not Giving A Shit About Consent. Mendoja se Chomsky-t i interesonin pushteti dhe elitat shfrytĂ«zuese? Gjithsesi, foto e bukur duke qeshur me Steve Bannon-in.

Le tĂ« kalojmĂ« te Richard Branson. Ja “Biznesmeni MĂ« i Dashur i BritanisĂ«â„ąâ€ nĂ« vitin 2013, duke i shkruar Epstein-it: “do tĂ« doja shumĂ« tĂ« tĂ« shihja. Mjafton tĂ« sjellĂ«sh haremin!” (“Virgin Group ka sqaruar se ‘harem’ i referohej tre anĂ«tarĂ«ve tĂ« rritur tĂ« ekipit tĂ« Epstein-it dhe ka deklaruar se Branson nuk do ta kishte pĂ«rdorur kĂ«tĂ« term apo do tĂ« kishte pasur kontakt nĂ«se do t’i dinte faktet e plota.” PĂ«r kĂ«to “fakte tĂ« plota” qĂ« ai duhej t’i kishte ditur, mĂ« poshtĂ«.) Pastaj vjen ndihma pĂ«r ta minimizuar krimin seksual tĂ« Jeffrey-t, tre vjet pasi kishte kryer dĂ«nimin pĂ«r to. “Mendoj se nĂ«se Bill Gates do tĂ« ishte i gatshĂ«m tĂ« thoshte se ke qenĂ« njĂ« kĂ«shilltar brilant pĂ«r tĂ«, se ke gabuar shumĂ« vite mĂ« parĂ« duke fjetur me njĂ« vajzĂ« 17 e gjysmĂ« vjeçare
” – dĂ«nimi yt ishte pĂ«r kĂ«rkim prostitucioni nga vajza deri 14 vjeç, Richard, por vazhdo – “
dhe se qĂ« atĂ«herĂ« nuk ke bĂ«rĂ« asgjĂ« kundĂ«r ligjit, dhe po, si burrĂ« beqar duket se ke njĂ« prirje pĂ«r gratĂ«. Por s’ka asgjĂ« tĂ« keqe nĂ« kĂ«tĂ«.” Faleminderit, zotĂ«ri ZemĂ«rmirĂ«!

Pothuajse sa herĂ« kam shkruar pĂ«r Richard Branson-in ndĂ«r vite, ai ose ndonjĂ« nga lakejtĂ« e tij i ka shkruar Guardian-it pĂ«r t’u ankuar, dhe shpesh letra Ă«shtĂ« botuar. KĂ«tĂ« herĂ«, po e lus aktivisht tĂ« mĂ« kontaktojĂ«. Hajde, Richard – shkruaj dhe na thuaj pse nuk u lodhe tĂ« kĂ«rkoje nĂ« Google pse miku yt, me avokatĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« botĂ«, prapĂ« mori njĂ« dĂ«nim 18-mujor burg dhe kishte, nĂ« kohĂ«n e atij emaili, zgjidhur shumĂ« padi civile tĂ« raportuara gjerĂ«sisht nga viktimat? Po ta ruaj njĂ« vend te faqja e letrave.

Ka aq shumĂ« “peshĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«â€ nĂ« rrethin e Epstein-it sa mund tĂ« presim orĂ« derisa Jeff Bezos-i, krejtĂ«sisht i munguar, tĂ« nisĂ« njĂ« hashtag: #joTĂ«GjithĂ«MiliarderĂ«t. Sot, gjĂ«ja me miqtĂ« e shumtĂ« dhe tĂ« fuqishĂ«m tĂ« Epstein-it Ă«shtĂ« se, nĂ«se ndonjĂ«herĂ« thyejnĂ« heshtjen pĂ«r pĂ«rmendjen e tyre nĂ« dosje – dhe sa frikshĂ«m tĂ« heshtur janĂ« tĂ« gjithĂ« – zakonisht thonĂ« se nuk dinin asgjĂ« pĂ«r krimet e tij. E megjithatĂ«, nĂ«se njĂ« mik i yti apo i imi do tĂ« shkonte nĂ« burg pĂ«r njĂ« vit, edhe po tĂ« na thoshte se ishte njĂ« gabim i madh apo njĂ« “problem i vogĂ«l lokal”, ne do ta kĂ«rkonim nĂ« Google, apo jo? Pra imagjino tĂ« jesh aq i stĂ«rvitur sa Richard Branson/Elon Musk/Peter Mandelson/Steve Bannon/Bill Gates dhe tĂ« mendosh se njĂ« miliarder, me avokatĂ« miliarderĂ«sh nĂ« sistemin e lakueshĂ«m tĂ« drejtĂ«sisĂ« amerikane, pĂ«rfundon nĂ« burg nĂ« Florida pĂ«r ndonjĂ« sajesĂ«. Ma kurse. TĂ« gjithĂ« kĂ«ta burra e dinĂ« se bota nuk funksionon kĂ«shtu – dhe nuk funksionoi as nĂ« kĂ«tĂ« rast, ku Epstein-it iu dhurua njĂ« marrĂ«veshje e fshehtĂ« jashtĂ«zakonisht e diskutueshme.

E vetmja person qĂ« mund ta besoj se ishte aq i paditur sa tĂ« mos pĂ«rdorte njĂ« motor kĂ«rkimi ishte Andrew Mountbatten-Windsor. Por pastaj mendoj se ai e dinte se çfarĂ« kishte ndodhur “nĂ« mĂ«nyra tĂ« tjera”. Nuk ka vend sot pĂ«r ekspozimet e mĂ«tejshme nĂ« dokumentet e fundit qĂ« tregojnĂ« gĂ«njeshtrat e zhveshura tĂ« Andrew-t pĂ«r shkĂ«putjen e lidhjeve me Epstein-in. Fakti Ă«shtĂ«: tĂ« gjithĂ« e dinin pse Epstein kishte shkuar nĂ« burg. Ata e anashkaluan kĂ«tĂ«. Siç dĂ«shmon shoqĂ«rimi i vazhdueshĂ«m me tĂ«, pĂ«r ta nuk ishte aspak njĂ« çështje e madhe.

Pjesa tjetĂ«r rrĂ«qethĂ«se Ă«shtĂ« tĂ« imagjinosh si flisnin kĂ«ta njerĂ«z, nĂ«se kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« ishin tĂ« gatshĂ«m tĂ« shkruanin nĂ« email. “MĂ« dĂ«rgo njĂ« numĂ«r pĂ«r tĂ« telefonuar,” i thotĂ« Epstein producentit tĂ« filmit dhe bashkĂ«pronar i New York Giants, Steve Tisch, nĂ« njĂ« shkĂ«mbim rreth “vajzave tĂ« punĂ«s”: “Nuk mĂ« pĂ«lqejnĂ« gjurmĂ«t e kĂ«tyre bisedave.” E dimĂ« se Bill Gates ishte shumĂ« i afĂ«rt me Epstein-in, por nuk duket (deri tani, nĂ« kĂ«to dosje) ta ketĂ« hedhur kĂ«tĂ« shoqĂ«ri nĂ« email. Ndoshta edhe ai mendoi se ishte mĂ« e mençur tĂ« flitej nĂ« telefon. NĂ« lajme tĂ« tjera tĂ« palidhura, Ghislaine Maxwell do tĂ« dalĂ« para Kongresit javĂ«n e ardhshme, ku ndoshta do tĂ« zgjerojĂ« pretendimin e saj tĂ« fundit se katĂ«r bashkĂ«komplotistĂ« dhe 25 burra bĂ«nĂ« “marrĂ«veshje sekrete” lidhur me çështjen Epstein, por nuk u paditĂ«n.

MegjithatĂ«, ka ende shumĂ« heshtje shurdhuese. ËshtĂ« siç tha JD Vance, nĂ«nkryetar pĂ«r postime provokuese, nĂ« 2021: “E mbani mend kur mĂ«suam se njerĂ«zit tanĂ« mĂ« tĂ« pasur dhe mĂ« tĂ« fuqishĂ«m ishin tĂ« lidhur me njĂ« tip qĂ« drejtonte njĂ« rrjet tĂ« mirĂ«filltĂ« trafiku seksual fĂ«mijĂ«sh? Dhe pastaj ai vdiq nĂ« mĂ«nyrĂ« misterioze nĂ« burg? Dhe tani thjesht nuk flasim pĂ«r kĂ«tĂ«.” AtĂ«herĂ« ai ishte nĂ« ofensivĂ«: “NĂ«se je gazetar dhe nuk po bĂ«n pyetje pĂ«r kĂ«tĂ« çështje, duhet tĂ« tĂ« vijĂ« turp. ÇfarĂ« shĂ«rbimi bĂ«n ti?” Hmm. Si gazetare qĂ« kam bĂ«rĂ« pyetje pĂ«r kĂ«tĂ« çështje prej tĂ« paktĂ«n 11 vitesh: kush nuk po flet tani, JD? Edhe pse, natyrisht, jo i pĂ«rfshirĂ« vetĂ«, Vance Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« pozicion pĂ«r tĂ« ndriçuar shumĂ« mĂ« tepĂ«r se sa Ă«shtĂ« ndriçuar. Nxirrni vetĂ« pĂ«rfundimin pĂ«r shĂ«rbimin qĂ« po bĂ«n.

NĂ« fund tĂ« fundit, ata gjithmonĂ« i shesin gratĂ«. Pra, sĂ«rish, barra i mbetet viktimave. NjĂ«zet nga tĂ« mbijetuarat e Epstein-it publikuan sĂ« fundmi njĂ« deklaratĂ« ku thonĂ« se informacione pĂ«r to janĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« publikimin e fundit tĂ« dokumenteve, “ndĂ«rsa burrat qĂ« na abuzuan mbeten tĂ« fshehur dhe tĂ« mbrojtur”. Ky Ă«shtĂ« thelbi i errĂ«t i gjithçkaje – dhe megjithatĂ« edhe tani po shohim nga ana e gabuar. DĂ«gjoj komente tĂ« alarmuara pĂ«r çfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r Keir Starmer-in, pĂ«r Fergie-n, pĂ«r titullin fisnik tĂ« Mandelson-it, e tĂ« tjera. Po pyetja mĂ« e madhe dhe mĂ« e zymtĂ« nga tĂ« gjitha? ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r gratĂ« dhe vajzat, kur shohin qartĂ« se jetojmĂ« nĂ« njĂ« botĂ« ku kaq shumĂ« nga burrat mĂ« tĂ« pasur dhe mĂ« tĂ« fuqishĂ«m nĂ« jetĂ« thjesht nuk shqetĂ«sohen mjaftueshĂ«m pĂ«r shfrytĂ«zimin e tyre. Ose, edhe mĂ« keq.

Marina Hyde është kolumniste e Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

11:00 Dario Fo, ngjarje në mbarë botën për 100-vjetorin e lindjes së tij: homazhet nisin në Romë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Një përvjetor i dyfishtë: 100 vjet nga lindja dhe 10 vjet nga vdekja e tij.

nga Mauretta Capuano

Festimet pĂ«r 100-vjetorin e lindjes sĂ« Dario Fo-s, njĂ« nga protagonistĂ«t mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« teatrit dhe kulturĂ«s sĂ« shekullit XX dhe fitues i Çmimit Nobel pĂ«r LetĂ«rsi nĂ« vitin 1997, do tĂ« hapen nĂ« RomĂ« mĂ« 24 mars, me njĂ« aktivitet institucional nĂ« MinistrinĂ« e KulturĂ«s dhe njĂ« mbrĂ«mje madhĂ«shtore nĂ« Teatro Sistina.

Do të jetë një homazh koral ndërkombëtar që ndërthur të tashmen, kapërcen gjuhë, breza dhe kufij, dhe është i lidhur pazgjidhshmërisht me figurën e Franca Rame-s.

FalĂ« punĂ«s intensive tĂ« Fondacionit Fo-Rame, “qĂ« nga viti 2020, tĂ« gjitha tekstet dhe performancat botohen me autorĂ«si tĂ« pĂ«rbashkĂ«t Fo-Rame, dhe 100-vjetori do tĂ« shĂ«rbejĂ« si katalizator pĂ«r ata qĂ« ende nuk e kanĂ« pĂ«rvetĂ«suar kĂ«tĂ« praktikĂ«â€, shpjegon Mattea Fo, mbesa e laureatit tĂ« Nobelit dhe presidente e Fondacionit, i cili promovon programin kulturor tĂ« 100-vjetorit me titullin “100 vjet pĂ«r 100 vende”. Ministria e KulturĂ«s parashikon gjithashtu krijimin e njĂ« Komiteti Festimesh. Deri mĂ« sot, Fondacioni Fo-Rame ka organizuar 92 evente nĂ« Itali, ndĂ«rsa tĂ« reja shtohen çdo ditĂ«.

Aktor, regjisor teatri, shkrimtar dhe piktor, i lindur mĂ« 24 mars 1926 nĂ« Sangiano (Varese) dhe i ndarĂ« nga jeta nĂ« moshĂ«n 90-vjeçare mĂ« 13 tetor 2016 nĂ« Milano, Dario Fo Ă«shtĂ«, sĂ« bashku me Franca Rame-n, autori italian mĂ« i interpretuar jashtĂ« vendit: qĂ« nga viti 1960, veprat e tyre janĂ« vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« 87 vende. Ashtu si shakaxhinjtĂ« mesjetarĂ«, ai tallte pushtetin, i kthente dinjitetin tĂ« shtypurve dhe sillte nĂ« skenĂ« temat sociale dhe politike. NjĂ«qind vjet pas lindjes dhe dhjetĂ« vjet pas vdekjes sĂ« tij, aktiviteti nĂ« MinistrinĂ« e KulturĂ«s do t’i kushtohet trashĂ«gimisĂ« sĂ« tij artistike dhe kulturore.

Mbrëmja në Teatro Sistina do të përfshijë Jacopo Fo dhe vajzat e tij, Jaele dhe Mattea, si edhe artistë e miq që do të ngjiten në skenë me lexime, kujtime dhe muzikë. Ndër konfirmimet e para janë Ambra Angiolini, Carlo Petrini, Chiara Francini, Moni Ovadia, Anna Foglietta, Lodo Guenzi, kasti i Vdekjes aksidentale të një anarkisti, regjisori Giorgio Gallione, fotografi Guido Harari, Mario Pirovano, Pino Strabioli, Marco Travaglio dhe Ascanio.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ditĂ«, mĂ« 24 mars, do tĂ« zhvillohen aktivitete nĂ« shumĂ« qytete italiane dhe ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« Piza, nĂ« Teatro Nuovo, Ugo Dighero do tĂ« prezantojĂ« Mrekullia e parĂ« e foshnjĂ«s Jezus dhe La parpĂ ja topola tĂ« Fo-s dhe Rame-s. Po atĂ« ditĂ«, Matthias Martelli do tĂ« interpretojĂ« Mistero Buffo nĂ« Teatro Comunale Goldoni nĂ« Bagnacavallo (Ravenna). MĂ« 25 mars, nĂ« ToskanĂ« do tĂ« vihet nĂ« skenĂ« projekti performativ Lufta Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ« shumĂ« serioze! (KĂ«shtu e bĂ«jnĂ« fĂ«mijĂ«t
 tĂ« veshur si gjeneralĂ«), organizuar nga Compagnia Chille de la Balanza nĂ« bashkĂ«punim me Rajonin e ToskanĂ«s. MĂ« 26 dhe 27 mars, Jacopo Fo do tĂ« interpretojĂ« shfaqjen e Franca Rame-s dhe Dario Fo-s Com’ù essere figlio (Si Ă«shtĂ« tĂ« jesh bir), nĂ« Teatro Dante Carlo Monni nĂ« Campi Bisenzio dhe nĂ« Teatro Spazio Reno nĂ« Calderara di Reno.

Në Umbria, më 27 mars, në Palazzo Donini në Perugia, do të mbahet një homazh me artistë dhe miq, mes tyre edhe aktorja Gaia De Laurentiis. Më 28 mars, në Milano, do të prezantohet një koncert-performancë e re që ndërthur këngën, teatrin dhe të drejtat e njeriut, me pjesëmarrjen e Giulia Mei, Giulia Angeloni dhe të ftuar të tjerë.

Hapja e kĂ«saj jave ngjarjesh tĂ« shpĂ«rndara do tĂ« paraprihet nga konferenca “Heretiku Nobel. 100 vjet Dario Fo”, mĂ« 21 mars nĂ« Chiavari, si dhe nga njĂ« shfaqje speciale e filmit tĂ« Carlo Lizzani-t Lo svitato (1956), mĂ« 22 dhe 23 mars nĂ« Festivalin NdĂ«rkombĂ«tar tĂ« Filmit Bif&st nĂ« Bari, e prezantuar nga Jacopo Fo. GjatĂ« vitit 2026, ngjarjet do tĂ« zhvillohen nĂ« tĂ« paktĂ«n 100 vende (aktualisht janĂ« tĂ« licencuara 150 prodhime nĂ« mbarĂ« botĂ«n), duke pĂ«rfshirĂ« edhe vendet me tĂ« ardhura tĂ« ulĂ«ta dhe rajonet mĂ« tĂ« largĂ«ta.

Ndër nismat speciale përfshihen iniciativa botuese, si publikimi më 8 mars i vëllimit Donne, Donne, Donne! (Gra, Gra, Gra!) nga Guanda, katër ekspozita të mëdha në Umbria, shfaqje filmash dhe dokumentarësh, si edhe programime televizive të shfaqjeve teatrale, në bashkëpunim me RAI-n dhe transmetues të tjerë. Parashikohet gjithashtu një konferencë e madhe pesëditore në tetor 2026, e organizuar në universitete të ndryshme italiane në Milano, Romë, Pizë dhe Gubbio, me pjesëmarrjen e studiuesve nga e gjithë bota. Qëllimi është të nxitet reflektimi mbi mënyrën se si prodhimi artistik i Dario Fo-s mund të mbetet i rëndësishëm për brezat e rinj të studiuesve, aktivistëve dhe artistëve.

Burimi: ansa.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

09:14 Stenli Kubrik, Epstajn dhe anatomia psikologjike e elitës së padukshme

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 05/02/2026 by Leonard

Nga Leonard Veizi

Disa vdekje mbyllin njĂ« biografi, si kapak i rĂ«ndĂ« qĂ« vihet mbi njĂ« jetĂ« tĂ« pĂ«rfunduar. Disa tĂ« tjera, pĂ«rkundrazi, hapin njĂ« epokĂ« dyshimi, duke lĂ«nĂ« pas pyetje qĂ« vazhdojnĂ« tĂ« gumĂ«zhijnĂ« nĂ« kohĂ«. Vdekja e Stenli Kubrikut – regjisorit tĂ« famshĂ«m tĂ« Hollivudit, – i pĂ«rket qartazi kategorisĂ« sĂ« dytĂ«. Jo sepse faktet zyrtare janĂ« tĂ« paqarta; pĂ«rkundrazi, ato janĂ« tĂ« thjeshta, administrative, pothuajse tĂ« thata. Dyshimi lind diku tjetĂ«r. Ai lind nga vetĂ« natyra e veprĂ«s sĂ« Kubrikut. Filmat e tij nuk ishin rrĂ«fime pĂ«r t’u konsumuar, por struktura mendore pĂ«r t’u pĂ«rjetuar me shqetĂ«sim. Kubriku nuk tregonte histori melodramash dhe as nuk kĂ«rkonte empati tĂ« lehtĂ«; ai ndĂ«rtonte sisteme frike, pushteti dhe heshtjeje, ku individi gjendej gjithmonĂ« pĂ«rballĂ« forcave mĂ« tĂ« mĂ«dha se vetvetja. Bota e tij kinematografike ishte njĂ« laborator i ftohtĂ«, ku shoqĂ«ria, morali dhe autoriteti analizoheshin pa iluzione. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, vdekja e Kubrikut nuk mund tĂ« lexohet si njĂ« fakt i shkĂ«putur nga vepra. Ajo mbart peshĂ«n simbolike tĂ« njĂ« fundi qĂ« duket se vjen nĂ« çastin kur autori kishte shtyrĂ« mĂ« larg se kurrĂ« kufijtĂ« e asaj qĂ« mund tĂ« shihej dhe tĂ« kuptohej. Çdo pĂ«rpjekje pĂ«r ta interpretuar kĂ«tĂ« vdekje jashtĂ« universit sĂ« tij artistike mbetet e mangĂ«t, sepse Kubrik vetĂ« na mĂ«soi se, pĂ«r tĂ« kuptuar fundin, duhet sĂ« pari tĂ« lexosh sistemin qĂ« e prodhoi atë 


Ky shkrim nuk synon tĂ« prodhojĂ« akuza, por tĂ« ndĂ«rtojĂ« njĂ« analizĂ« psikologjike dhe kulturore, ku vepra e Kubrikut lexohet si hartĂ« mendore e elitave tĂ« padukshme, njĂ« hartĂ« qĂ«, dekada mĂ« vonĂ«, gjen njĂ« pasqyrim tronditĂ«s nĂ« atĂ« qĂ« njihet sot si “dosja Epstajn”.

“Eyes Wide Shut” dhe psikologjia e ritualit tĂ« pushtetit

Filmi i fundit i Kubrikut nuk Ă«shtĂ« njĂ« film erotik. NĂ« fakt gjithçka e “Eyes Wide Shut”, qĂ« nĂ« shqip njihet si “Mbylli sytĂ« fort” Ă«shtĂ« e mbĂ«shtetur mbi romanin “Traumnovelle” tĂ« shkrimtarit austriak Artur Shnitcler, dhe qĂ« njihet si “Historia e ËndrrĂ«s”, apo dhe si “Ëndrra e dyfishtĂ«â€. PĂ«r kĂ«tĂ« libĂ«r – qĂ« i pĂ«rket periudhĂ«s sĂ« lĂ«vizjes Dekadente nĂ« VjenĂ« nĂ« fillim tĂ« shekullit XX, –  kritika thotĂ« se Ă«shtĂ« njĂ« eksplorim surreal i pĂ«rmasave intime tĂ« martesĂ«s.

Por Kubrik e ktheu filmin si  njĂ« studim klinik mbi seksin si instrument pushteti. Seksualiteti nĂ« “Eyes Wide Shut” nuk Ă«shtĂ« spontan, as intim; ai Ă«shtĂ« ritual, hierarki, kontroll. Nga kĂ«ndvĂ«shtrimi psikologjik, rituali shĂ«rben pĂ«r tĂ« zhveshur individin nga identiteti personal dhe pĂ«r ta futur nĂ« njĂ« strukturĂ« kolektive ku pĂ«rgjegjĂ«sia shpĂ«rndahet. Maskat nuk fshehin fytyrĂ«n; ato e çlirojnĂ« ndĂ«rgjegjen nga faji. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, Kubriku portretizon njĂ« elitĂ« qĂ« nuk vepron nĂ« errĂ«sirĂ« nga turpi, por nga efikasiteti.

Kjo strukturë psikologjike është ajo që, vite më vonë, do të shfaqej në mënyrë brutale në dëshmitë rreth Xhefri Epstajnit: seks i organizuar, hierarki e rreptë, heshtje e garantuar dhe mbrojtje sistemike.

Maskat si mekanizëm mbijetese

NĂ« psikologjinĂ« sociale, maska Ă«shtĂ« mjet adaptimi. NĂ« “Eyes Wide Shut”, ajo bĂ«het mjet mbijetese juridike dhe morale. Askush nuk ka emĂ«r, sepse emri sjell pĂ«rgjegjĂ«si. Askush nuk ka fytyrĂ«, sepse fytyra prodhon empati.

Në dosjen Epstajn, maskat janë reale, por të padukshme: emra që nuk publikohen, dëshmi që relativizohen, figura publike që mbrohen nga heshtja institucionale. Mekanizmi është i njëjtë: anonimiteti nuk është mungesë identiteti, por luks pushteti.

Kubriku e kuptonte këtë mekanizëm thellë. Psikologjikisht, ai sugjeron se elitat nuk janë amorale sepse janë të këqija, por sepse funksionojnë në një sistem ku morali është pengesë operative.

Kujtesa si kërcënim

NjĂ« nga temat qendrore tĂ« Kubrikut Ă«shtĂ« kujtesa: ajo qĂ« duhet mbajtur mend dhe ajo qĂ« duhet harruar. NĂ« “Eyes Wide Shut”, mesazhi Ă«shtĂ« i qartĂ«: tĂ« mbijetosh do tĂ« thotĂ« tĂ« harrosh atĂ« qĂ« ke parĂ«. Nga pikĂ«pamja psikologjike, harresa e imponuar Ă«shtĂ« formĂ« dhune. Ajo nuk fshin ngjarjen, por e zhvendos traumĂ«n nĂ« nĂ«nvetĂ«dije. Dosja Epstajn, me viktimat e saj qĂ« pĂ«r vite me radhĂ« u detyruan tĂ« heshtin, funksionon mbi tĂ« njĂ«jtin parim: kujtesa Ă«shtĂ« armiku kryesor i sistemit. Kubriku, si autor, duket se paralajmĂ«ron se pushteti modern nuk ka nevojĂ« tĂ« mohojĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n; mjafton ta bĂ«jĂ« atĂ« psikologjikisht tĂ« padurueshme.

Paralelizmi i dy vdekjeve, narrativë e dyshimit

Vdekja e Kubrikut, pak ditë pas dorëzimit të filmit të tij më të errët, dhe vdekja e Epstajnit në burg, në rrethana që vazhdojnë të prodhojnë mosbesim, nuk janë të barazueshme në fakt. Por ato janë të krahasueshme në funksion narrativ.

Të dyja krijojnë një boshllëk, një ndjenjë se diçka mbetet e pathënë. Psikologjikisht, ky boshllëk është terreni ideal për lindjen e konspiracionit. Konspiracioni, në këtë kuptim, nuk është marrëzi kolektive, por reagim ndaj mungesës së transparencës.

Kubrik si diagnostikues, jo si komplotist

Lidhja më e ndershme midis Kubrikut dhe dosjes Epstajn nuk është faktike, por diagnostike. Kubriku nuk ekspozon individë; ai analizon struktura. Epstajni nuk është arkitekti i sistemit, por simptoma e tij më e dukshme.

Në këtë lexim, Kubriku del si një lloj psikoanalisti i shoqërisë moderne: ai identifikon mekanizmat e shtypjes, ritualet e pushtetit dhe mënyrat se si elitat racionalizojnë dhunën e tyre morale.

Pushteti, nënvetëdija dhe normalizimi i dhunës

Për ta thelluar leximin e Kubrikut, është e nevojshme të zhvendosemi nga niveli narrativ në atë teorik. Në këtë pikë, vepra e tij mund të lexohet në dialog të drejtpërdrejtë me disa prej mendimtarëve kryesorë të shekullit XX.

Mishel Fuko e koncepton pushtetin jo si pronĂ« tĂ« njĂ« grupi tĂ« vetĂ«m, por si rrjet marrĂ«dhĂ«niesh qĂ« prodhon norma, sjellje dhe heshtje. “Eyes Wide Shut” Ă«shtĂ« njĂ« ilustrim vizual i kĂ«tij pushteti foucault-ian: askush nuk jep urdhra drejtpĂ«rdrejt, por tĂ« gjithĂ« dinĂ« çfarĂ« nuk duhet bĂ«rĂ«. Frika nuk imponohet; ajo internalizohet.

Nga ana tjetĂ«r, Karl Gustav Jung do ta quante botĂ«n e Kubrikut njĂ« manifestim tĂ« “hijes kolektive”. Elitat qĂ« veprojnĂ« nĂ« errĂ«sirĂ« nuk janĂ« pĂ«rjashtim moral i shoqĂ«risĂ«, por projekcion i impulseve tĂ« saj tĂ« shtypura. Rituali, maska dhe anonimiteti janĂ« forma pĂ«rmes tĂ« cilave hija merr legjitimitet social.

Hana Arendt, me konceptin e “banalitetit tĂ« sĂ« keqes”, ofron njĂ« tjetĂ«r çelĂ«s leximi. NĂ« universin kubrickian, e keqja nuk kryhet nga monstra, por nga individĂ« tĂ« zakonshĂ«m qĂ« ndjekin rregullat e njĂ« sistemi. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, dosja Epstajn nuk trondit sepse zbulon monstruozitet, por sepse ekspozon normalitetin e tij funksional.

Psikoanaliza e ritualit, nga Erosi te Thanatosi

Zigmund Frojdi e shihte seksualitetin si energji jetike – Eros – por edhe si forcĂ« qĂ«, kur kanalizohet nĂ« mĂ«nyrĂ« patologjike, mund tĂ« lidhet me impulset shkatĂ«rruese – Thanatos. NĂ« “Eyes Wide Shut”, Kubriku paraqet pikĂ«risht kĂ«tĂ« zhvendosje: seksi nuk prodhon lidhje, por disiplinĂ« dhe frikĂ«. Psikologjikisht, rituali seksual i elitave shĂ«rben pĂ«r tĂ« transformuar dĂ«shirĂ«n nĂ« instrument kontrolli. Viktima nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m trupi i tjetrit, por edhe vetĂ« subjekti, i cili humbet aftĂ«sinĂ« pĂ«r empati. Kjo dinamikĂ« Ă«shtĂ« qendrore edhe nĂ« dĂ«shmitĂ« e lidhura me Epstajnin, ku seksi shndĂ«rrohet nĂ« monedhĂ« pushteti.

Kujtesa, trauma dhe harresa e detyruar

Në teorinë e traumës, kujtesa e shtypur nuk zhduket, por rikthehet në forma të fragmentuara: ankth, faj, heshtje. Kubriku e përdor këtë mekanizëm si strukturë narrative. Personazhet e tij nuk çlirohen nga e vërteta; ata mësojnë të bashkëjetojnë me të.

Shoqëria, në rastin e dosjes Epstajn, ndjek të njëjtën logjikë: skandali trajtohet si episod, jo si simptomë. Harresa kolektive bëhet mjet stabilizimi. Kjo është arsyeja pse Kubriku mbetet aktual: ai nuk flet për skandalin, por për pasojat psikike të mbulimit të tij.

Pse Kubrik vazhdon të na shqetësojë

Stenli Kubrik mbetet njĂ« figurĂ« shqetĂ«suese sepse nuk ofroi kurrĂ« qetĂ«sim. Ai nuk besonte te pafajĂ«sia e pushtetit dhe as te shpĂ«timi pĂ«rmes artit. Filmat e tij nuk kĂ«rkojnĂ« tĂ« na bindin, por tĂ« na ç’ekuilibrojnĂ«, tĂ« na nxjerrin nga zona e sigurisĂ« morale ku zakonisht strehohemi si spektatorĂ«.

LetĂ«rsia dhe kinemaja qĂ« e marrin seriozisht kĂ«tĂ« instinkt nuk pĂ«rpiqen ta denoncojnĂ«, as ta moralizojnĂ«. Ato vĂ«zhgojnĂ«. Dhe nĂ« atĂ« vĂ«shtrim tĂ« ftohtĂ«, thuajse klinik, shfaqet paradoksi thelbĂ«sor: njeriu nuk shkatĂ«rrohet sepse dĂ«shiron vdekjen, por sepse kĂ«rkon njĂ« qetĂ«si absolute – njĂ« fund tĂ« tensionit, njĂ« pushim pĂ«rfundimtar nga pasiguria e tĂ« jetuarit.

Dosja Epstein nuk e shndërron Kubrikun në profet. Ajo thjesht e bën më të dukshme se bota që ai ndërtoi në ekran nuk ishte fantazi paranojake, por një realitet i përmbledhur, i kondensuar në formë psikologjike. Një botë ku pushteti nuk shfaqet si aksident, por si strukturë; dhe ku e keqja nuk shpërthen, por funksionon.

↗

09:00 Histori/ 5 shkurt 1994 – Masakra e Markales, kur trinia e vdekjes goditi zemrĂ«n e SarajevĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

GjatĂ« viteve 1992–1996, Sarajeva nuk ishte thjesht njĂ« qytet nĂ« luftĂ«; ajo ishte njĂ« burg nĂ«n qiell tĂ« hapur. Mes tĂ« gjitha tmerreve tĂ« atij rrethimi, emri “Markale” (tregu kryesor i qytetit) mbetet i skalitur si simboli i brutalitetit absolut kundĂ«r civilĂ«ve. Aty, buka dhe mbijetesa u paguan me gjak.

5 shkurt 1994, masakra e parë

Në një të shtunë të ftohtë dimri, tregu ishte plot me njerëz që tentonin të blinin ndonjë gjë të vogël për të ushqyer familjet e tyre. Në orën 12:10, një predhë mortaje 120 mm, e lëshuar nga pozicionet e ushtrisë serbo-boshnjake në kodrat përreth, ra direkt në mes të turmës.

Bilanci: 68 të vrarë dhe 144 të plagosur.

Pamjet e transmetuara në mbarë botën treguan një masakër të papërshkrueshme: tezga të përmbysura, trupa të pajetë mes mbetjeve të ushqimeve dhe një qytet që ulërinte për ndihmë.

Komuniteti ndërkombëtar u trondit, por hezitimi i OKB-së për të treguar me gisht fajtorin (pavarësisht raporteve teknike) lejoi që rrethimi të vazhdonte.

Përsëritja e tragjedisë

Edhe pse teksti yt fokusohet në vitin 1994, historia e Markales ka edhe një kapitull të dytë po aq të përgjakshëm. Më 28 gusht 1995, pesë predha goditën sërish zonën e tregut, duke vrarë 43 persona dhe plagosur 75 të tjerë.

“Nuk ishte thjesht luftĂ«; ishte gjueti njerĂ«zish ku civilĂ«t ishin preja, ndĂ«rsa snajperĂ«t dhe artileria ishin gjuetarĂ«t.”

Nga indiferenca te ndërhyrja

Masakrat e Markales shĂ«rbyen si katalizatorĂ« moralĂ«. Pas sulmit tĂ« dytĂ«, “vija e kuqe” u shkel pĂ«rfundimisht. NATO braktisi politikĂ«n e neutralitetit dhe nisi fushatĂ«n e bombardimeve ajrore kundĂ«r pozicioneve tĂ« forcave serbe. Ky presion ushtarak, i kombinuar me ofensivat nĂ« terren, detyroi palĂ«t tĂ« uleshin nĂ« tryezĂ«n e bisedimeve, duke çuar nĂ« MarrĂ«veshjen e Dayton-it.

Drejtësia dhe kujtesa

Gjykata NdĂ«rkombĂ«tare pĂ«r Krimet nĂ« ish-Jugosllavi (ICTY) dĂ«noi komandantĂ«t e lartĂ« serbĂ«, si Stanislav Galić dhe Dragomir MiloĆĄević, pĂ«r fushatĂ«n e terrorit kundĂ«r SarajevĂ«s, duke pĂ«rfshirĂ« specifikisht masakrat nĂ« Markale.

Sot, në murin e tregut Markale, emrat e viktimave janë të shkruar mbi një sfond të kuq, duke qëndruar si një plagë e hapur që kujton se paqja është e brishtë dhe se harresa është krimi i dytë pas vrasjes.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

08:00 Në një rrugë të Minneapolis-it, u përplasën dy versione të maskulinitetit. Njëri i mbështetur te frika, tjetri te kujdesi

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Alex Pretti kishte guxim dhe empati. PikĂ«risht kjo – jo koncepti i Maga-s pĂ«r fuqinĂ« mashkullore – Ă«shtĂ« ajo qĂ« duhet t’u mĂ«sojmĂ« tĂ« rinjve.

Alexander Hurst*

Gjëja e parë që më tërhoqi te kënga e vitit 2011 e grupit Rapture, It Takes Time to be a Man, ishte dridhja e paqëndrueshme, analoge, e riff-it të përsëritur të kitarës dhe pianos. Pasi kjo më kapi, ajo që më mbajti duke dëgjuar ishin vargjet, ku maskuliniteti dhe empatia lidhen në një martesë të vështirë. Në strofën e fundit, Luke Jenner na thotë:
“Epo, tani ka vend nĂ« zemrĂ«n tĂ«nde
që përsosmëria të ngrihet më këmbë
Dhe ka lot që duhet të derdhen
Ă«shtĂ« e gjitha pjesĂ« e planit.”

GjatĂ« vitit tĂ« fundit, zĂ«ra tĂ« sĂ« djathtĂ«s kanĂ« shpallur luftĂ« ndaj empatisĂ«. Sipas Elon Musk-ut, empatia Ă«shtĂ« “dobĂ«sia themelore e qytetĂ«rimit perĂ«ndimor”. TĂ« tjerĂ« shkojnĂ« edhe mĂ« tej, duke e quajtur “toksike”, “vetĂ«vrasĂ«se” madje edhe “mĂ«katare”. Sigurisht, krahu macho i sĂ« djathtĂ«s Maga nuk sheh asnjĂ« vend pĂ«r tĂ«, mes keqpĂ«rdorimit tĂ« historisĂ« dhe imazherisĂ« mesjetare qĂ« shfaqet kudo: nga boja nĂ« fytyrĂ« dhe kapelja me brirĂ« e “shamanit tĂ« QAnon”, i dĂ«nuar pĂ«r rolin e tij nĂ« sulmin ndaj Kapitolit amerikan, deri te krahĂ«t e tatuazhuar dhe trupi i sekretarit tĂ« luftĂ«s sĂ« Donald Trump-it, Pete Hegseth.

E megjithatĂ«, mjafton tĂ« mendosh idealin e kalorĂ«sisĂ« qĂ« mbanin kalorĂ«sit mesjetarĂ«: bujari dhe mosbesim ndaj fitimit, mirĂ«sjellje, ndershmĂ«ri dhe mbajtje fjale, mikpritje, respektim tĂ« rregullave tĂ« luftimit dhe dhĂ«nie mĂ«shire ndaj kundĂ«rshtarit – jetĂ«n e tĂ« cilit njĂ« kalorĂ«s e merrte vetĂ«m si mjet tĂ« fundit. Nuk e them kĂ«tĂ« sepse mendoj se kalorĂ«si mesjetar duhet tĂ« jetĂ« standardi i ri pĂ«r burrat modernĂ«, por pĂ«r tĂ« theksuar se burrat Maga do tĂ« dĂ«shtonin, dhe do tĂ« dĂ«shtonin keq, pĂ«r t’u pĂ«rmbajtur edhe vetĂ« idealeve tĂ« tyre.

Por më 24 janar, pranë bordurës së ngrirë të Nicollet Avenue në Minneapolis, u shfaq një kuptim tjetër i burrërisë. Ishte një vizion i maskulinitetit që i përket burrave që kanë marrë kohën për të kuptuar se burrëria jeton në empatinë e thellë të atij që, si Alex Pretti, vendos trupin e vet përballë shtypjes së një dhunuesi, dhe jo në shërbim të saj.

Nuk e di se çfarë mendonte Pretti, nëse mendonte ndonjë gjë, për mosdhunën. Fakti që mbante armë sugjeron se, nëse kjo ishte etika e tij, ajo vlente vetëm deri në një pikë të caktuar. Minesota është një shtet ku vlejnë ligjet e mbajtjes së fshehtë të armëve, dhe mund të argumentohet se një person në situatën e Pretti-t mund të përfundonte me arsye se po sulmohej nga një milici e armatosur dhe të nxirrte armën që e mbante ligjërisht.

Në fakt, lobistët amerikanë të armëve e kanë mbrojtur me zë të lartë të drejtën e Pretti-t për të mbajtur armë, përballë sugjerimeve të administratës Trump se sjellja e një arme në protestë nënkuptonte qëllim të dhunshëm. Po ta kishte nxjerrë armën, do të ishte vënë në lëvizje një logjikë e parashikueshme. Akti i Kryengritjes mund të ishte aktivizuar dhe shtypja që do të pasonte do të ishte e shpejtë, brutale dhe e plotë.

Në vend të kësaj, reagimi i tij çoi në një sakrificë që mund ta ketë përkulur historinë dhe ndryshuar kursin e rezistencës. Pavarësisht nëse e bëri apo jo këtë llogari në mendjen e tij në atë moment, ai u mohoi autoriteteve çdo justifikim për shtypje masive.

NĂ« fund, nga empatia pĂ«r protestuesin tjetĂ«r, qĂ« ishte shtyrĂ« dhe rrĂ«zuar pĂ«rtokĂ« – dhe jo nga agresioni ndaj agjentĂ«ve federalĂ« tĂ« emigracionit – ai rrezikoi jetĂ«n (ose, thjesht, jetĂ«n) nĂ« njĂ« akt kujdesi, jo nĂ« njĂ« akt dhune. Psikoanalistja dhe filozofja franceze Anne Dufourmantelle ka shkruar pĂ«r kĂ«tĂ« lloj pranimi tĂ« pangopur tĂ« rrezikut nĂ« librin e saj tĂ« vitit 2011 Éloge du risque (LavdĂ«rim i rrezikut). “Ndoshta rrezikimi i ‘jetĂ«s sĂ« dikujt’ qĂ«ndron nĂ« kuptimin se ajo Ă«shtĂ« absolutisht unike dhe, megjithatĂ«, jo plotĂ«sisht e jona,” shkruan Dufourmantelle, e cila vdiq tragjikisht gjashtĂ« vjet mĂ« vonĂ«, duke rrezikuar jetĂ«n pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar dy fĂ«mijĂ« qĂ« po mbyteshin nĂ« bregun jugor tĂ« FrancĂ«s. “Ndoshta Ă«shtĂ« vetĂ« jeta ajo qĂ« rrezikon veten mbi ne.”

Ekziston njĂ« keqkuptim i zakonshĂ«m se mosdhuna do tĂ« thotĂ« pasivitet. E di qĂ« kjo nuk Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«, sepse jam rritur mes njerĂ«zve qĂ« besonin thellĂ«sisht nĂ« njĂ« etikĂ« tĂ« rezistencĂ«s aktive dhe jo tĂ« dhunshme. KĂ«ta ishin njerĂ«z qĂ« e organizonin jetĂ«n e tyre rreth pasojave – sakrificave – qĂ« rridhnin nga pĂ«rkushtimi pĂ«r t’i parĂ« tĂ« tjerĂ«t siç shohim veten, pĂ«r njĂ« komunitet moral pĂ«rtej njĂ« komuniteti identiteti. Si adoleshent, pretendoja se ky ishte edhe pĂ«rkushtimi im. Si i rritur, mendoj se mosdhuna mund tĂ« jetĂ« njĂ« zgjedhje aktive vetĂ«m kur balanca e pushtetit mes palĂ«ve Ă«shtĂ« e barabartĂ«. Dhe nuk e di nĂ«se, pĂ«rballĂ« zgjedhjes sĂ« Pretti-t, do tĂ« kisha guximin tĂ« rrezikoja dĂ«mtimin tim. Por ky Ă«shtĂ« lloji i guximit qĂ« duhet mĂ«suar; dhe kĂ«rkon kohĂ« pĂ«r t’u mishĂ«ruar.

Vite mĂ« parĂ«, mĂ« ra ndĂ«r mend se ajo qĂ« i shtyn kaq shumĂ« tĂ« rinj tĂ« atomizuar dhe tĂ« zhgĂ«njyer tĂ« kthehen drejt sharlatanĂ«ve tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, qĂ« shesin versione tĂ« rreme dhe tĂ« fryra tĂ« asaj se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« jesh burrĂ«, Ă«shtĂ« fakti se shoqĂ«ria – veçanĂ«risht shoqĂ«ria amerikane – u ka treguar vetĂ«m njĂ« koncept tĂ« vetĂ«m tĂ« fuqisĂ« nĂ« botĂ«.

Si rezultat, ata janë, siç shkruante antropologu francez Philippe Bourgois për të rinjtë që iu bashkuan bandave të drogës në Harlem në vitet 1980, në kërkim të respektit, në kërkim të të qenit të parë.

UnĂ« pata fatin tĂ« mĂ« shĂ«rbehej njĂ« imazh tjetĂ«r. FĂ«mijĂ«ria ime ishte plot me darka tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta nĂ« Catholic Worker House, seminare pĂ«r padrejtĂ«sitĂ« shoqĂ«rore dhe protesta kundĂ«r luftĂ«s. DĂ«gjoja nĂ«nĂ«n time duke u lutur “Ati ynĂ«, NĂ«na jonĂ«, qĂ« je nĂ« qiell” pranĂ« meje nĂ« meshĂ«. Kisha miqĂ«si tĂ« ngushta me gra dhe burra qĂ« mĂ« mĂ«suan tĂ« jem emocionalisht i cenueshĂ«m. U familjarizova me dyer tĂ« hapura dhe zemra tĂ« hapura, dhe me gatishmĂ«rinĂ« pĂ«r sakrificĂ« qĂ« pĂ«rkufizon komunitetin e vĂ«rtetĂ«, ndryshe nga imitimet e tij tĂ« cekĂ«ta qĂ« gjenden online.

Ne, si shoqĂ«ri, duhet tĂ« ndryshojmĂ« me zĂ« tĂ« lartĂ« historitĂ« qĂ« u tregojmĂ« djemve dhe tĂ« rinjve pĂ«r llojin e burrit qĂ« kĂ«rkon kohĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ«. Alex Pretti kishte guxim dhe gjithçka qĂ« mitet dhe tregimet thonĂ« se burrat duhet tĂ« synojnĂ«. Ai i kishte kĂ«to sepse kishte empati, sepse kishte njĂ« etikĂ« kujdesi. XhelatĂ«t e tij kishin vetĂ«m performancĂ«n e maskulinitetit – atĂ« lloj qĂ« fitohet duke ushtruar dhunĂ« dhe duke terrorizuar komunitete.

NĂ« njĂ« rrugĂ« tĂ« Minneapolis-it, u pĂ«rplasĂ«n dy versione tĂ« maskulinitetit. NjĂ«ri i ankoruar te frika, tjetri te kujdesi. PĂ«r tĂ« rinjtĂ« qĂ« hezitojnĂ« se çfarĂ« lloj burri tĂ« bĂ«hen, me fjalĂ«t e Rapture: “Epo, ec ngadalĂ« dhe ma merr dorĂ«n.”

*Alexander Hurst është kolumnist i Guardian Europe. Kujtimet e tij/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

07:00 Histori/ 1941 – Beteja e Kerenit, muri i hekurt nĂ« malet e EritresĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në fillim të vitit 1941, vëmendja e botës ishte e përqendruar në Evropë, por në bririn e Afrikës po luhej një nga kapitujt më përcaktues për fatin e kontrollit britanik mbi Detin e Kuq dhe rrugët furnizuese drejt Indisë. Beteja e Kerenit nuk ishte thjesht një përplasje ushtarake; ishte testi suprem i qëndrueshmërisë në një nga terrenet më armiqësore në planet.

KĂ«shtjella natyrore e Kerenit

Keren nuk ishte njĂ« qytet i zakonshĂ«m. I rrethuar nga njĂ« kurorĂ« malesh tĂ« larta dhe tĂ« thepisura, ai shĂ«rbente si njĂ« “portĂ«â€ natyrore qĂ« bllokonte rrugĂ«n drejt kryeqytetit tĂ« EritresĂ«, AsmarĂ«s. PĂ«r forcat italiane, ky qytet ishte vija e fundit e mbrojtjes.

Terreni: Majat si Mount Sanchil dhe Brig’s Peak dominonin luginĂ«n, duke u dhĂ«nĂ« italianĂ«ve njĂ« pamje tĂ« qartĂ« dhe fushĂ« zjarri mbi çdo lĂ«vizje tĂ« aleatĂ«ve.

Strategjia: Kush kontrollonte lartësitë, kontrollonte fatin e Afrikës Lindore Italiane.

Shkurt – Mars 1941: PĂ«rballja e TitanĂ«ve

Ofensiva britanike filloi nĂ« shkurt, por ajo qĂ« u mendua si njĂ« pĂ«rparim i shpejtĂ«, u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« luftĂ« rrĂ«nimi. Forcat e Komonuelthit — ku pĂ«rfshiheshin divizione indiane, sudaneze dhe trupa tĂ« “FrancĂ«s sĂ« LirĂ«â€ — u gjendĂ«n pĂ«rballĂ« njĂ« rezistence tĂ« papritur.

Mbrojtësit italianë, veçanërisht Grenadierët e Savojës dhe njësitë elitë Alpini, luftuan me një trimëri që befasoi komandantët britanikë. Së bashku me ushtarët vendas eritreanë (Askari), të cilët njiheshin për besnikërinë dhe njohjen e shkëlqyer të terrenit, ata arritën të zmbrapsnin sulme të njëpasnjëshme përgjatë Grykës së Dongolaas.

Shënim historik: Luftimet ishin aq të afërta sa shpesh përfundonin në përleshje brutale me bajoneta dhe granata dore nëpër shpate ku as kafshët e ngarkesës nuk ngjiteshin dot.

Bilanci dhe thyerja e mbrojtjes

Pas javësh bombardimesh të rënda dhe manovrash të guximshme anësore, britanikët arritën të shpërthenin bllokadën italiane në fund të marsit 1941. Kostoja ishte e lartë për të dyja palët:

Të vrarë / Të plagosur (përafërsisht)

Forcat Britanike & Aleatët 3,800 total (1,000 të vrarë)

Forcat Italiane & Askari12,000 total (mbi 2,000 të vrarë)

Humbja italiane nuk erdhi vetëm nga mungesa e trimërisë, por nga izolimi. Pa mbështetje ajrore dhe me rezerva municioni që po shteroheshin, garnizoni i Kerenit nuk mund të përballonte më makinerinë logjistike britanike.

Rënia e një perandorie

Rënia e Kerenit më 27 mars 1941, shkaktoi një efekt domino. Me marrjen e kësaj nyjeje, rruga drejt Asmarës dhe portit të rëndësishëm të Massawa-s ishte e hapur.

Siguria Detare: Fitorja eliminoi kërcënimin italian ndaj flotës aleate në Detin e Kuq, duke siguruar furnizimet për fushatën e Afrikës Veriore.

Fundi i AOI: Ishte fillimi i fundit për Africa Orientale Italiana. Brenda pak muajsh, prania italiane në Afrikën Lindore u shpërbë pothuajse plotësisht.

Sot, Keren kujtohet si vendi ku u zhvillua njĂ« nga betejat mĂ« tĂ« “pastra” ushtarakisht, por edhe mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshmet e asaj fronti, duke u konsideruar shpesh si “Monte Cassino e AfrikĂ«s”.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

13:00 Histori/ Zbulohet gjiganti i deteve, anija mesjetare më e madhe e mbytur e gjetur ndonjëherë në Danimarkë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Anija mesjetare e mbytur më e madhe e zbuluar ndonjëherë është gjetur në ujërat e Ngushticës së Øresundit: një anije tregtare 28 metra e gjatë, e ndërtuar rreth vitit 1410.

Nga Paola Panigas

Për më shumë se gjashtëqind vjet ajo mbeti e fshehur nën rërën e Ngushticës së Øresundit, midis Danimarkës dhe Suedisë. Sot dihet se është rrënoja më e madhe mesjetare e zbuluar ndonjëherë, e quajtur SvÊlget 2: një anije tregtare e shekullit XV, që nuk tregon asnjë provë përdorimi ushtarak dhe duket se është ndërtuar ekskluzivisht për tregti.

Jashtë çdo shkalle

SvÊlget 2 është një ingranazh (cog), një lloj anijeje e zakonshme në Evropë midis shekujve XIV dhe XV, e përdorur gjerësisht për tregti. Ajo kishte një trup të trashë, një direk të vetëm të madh dhe një velë katrore, duke qenë e aftë të transportonte ngarkesa të mëdha me ekuipazhe relativisht të vogla.

Megjithatë, ky ingranazh është më i madhi i zbuluar deri më sot: 28 metra i gjatë, 9 metra i gjerë dhe rreth 6 metra i lartë, me një kapacitet ngarkese të vlerësuar rreth 300 tonë.

Tregti në shkallë të gjerë

Ky lloj anijeje lejonte transportin në distanca të gjata jo vetëm të mallrave luksoze, por edhe të mallrave të zakonshme si kripa, druri, tullat dhe ushqimet. Ndërtimi i një anijeje të kësaj madhësie nënkuptonte një ekonomi shumë të organizuar: tregtarë të sigurt për gjetjen e tregjeve, rrjete të qëndrueshme tregtare dhe kapital të mjaftueshëm për të financuar ndërtimin, ekuipazhin dhe udhëtimet e rrezikshme, si rruga përreth Skagenit dhe përmes Ngushticës së Øresundit drejt qyteteve tregtare të Balltikut.

Kantieri detar

Nga analiza e drurit të anijes, studiuesit zbuluan se ajo ishte ndërtuar rreth vitit 1410, duke përdorur dru nga dy rajone të ndryshme: dërrasat e trupit prej lisi nga Pomerania (Polonia e sotme), ndërsa strukturat mbështetëse vinin nga Holanda.

Kjo dëshmon për një tregti të gjerë të drurit në Evropën Veriore. Anija ka shumë gjasa të jetë montuar në Holandë, ku ekzistonin aftësitë teknike për ndërtimin e ingranazheve të përmasave kaq të mëdha.

Gjendja e ruajtjes

Mbetjet e anijes ndodhen në një thellësi prej rreth 13 metrash, të mbrojtura nga rëra. Ana e djathtë ka mbetur pothuajse e paprekur, nga fundi deri te bordi i sipërm, duke ruajtur madje edhe pjesë të pajisjeve. Kjo gjendje e jashtëzakonshme ruajtjeje u ka lejuar studiuesve të analizojnë me hollësi mënyrën se si janë ndërtuar dhe manovruar këto anije.

Një thesar

ArkeologĂ«t kanĂ« gjetur prova tĂ« tĂ« ashtuquajturave kĂ«shtjella tĂ« ashpra: struktura druri tĂ« ngritura mbi kuvertĂ«, tĂ« njohura mĂ« parĂ« vetĂ«m nga miniatura dhe piktura. NĂ« bordin e SvĂŠlget 2 ndodhej njĂ« kĂ«shtjellĂ« e mbuluar e ashpra, e cila siguronte strehim pĂ«r ekuipazhin – njĂ« pĂ«rmirĂ«sim i ndjeshĂ«m krahasuar me anijet vikinge, ku jetohej nĂ« ajĂ«r tĂ« hapur.

U zbulua gjithashtu një kuzhinë me tulla, e ndërtuar me rreth 200 tulla dhe 15 pllaka: më e vjetra e gjetur ndonjëherë në një anije mesjetare në ujërat daneze.

KĂ«tu, ekuipazhi mund tĂ« gatuante ushqime tĂ« ngrohta mbi zjarr, njĂ« luks i rrallĂ« pĂ«r lundrimin e asaj kohe. Tenxhere bronzi, tasa qeramike, mbetje peshku dhe mishi, si dhe sende personale – krehĂ«ra, kĂ«pucĂ«, enĂ« tĂ« pikturuara dhe rruzare – u gjetĂ«n rreth zonĂ«s sĂ« kuzhinĂ«s.

Ngarkesa e humbur

Nga ngarkesa nuk ka mbetur asnjë gjurmë. Hambari u identifikua, por mallrat ka shumë gjasa të jenë shpërndarë në det në momentin e fundosjes. Mungesa e balastit sugjeron se anija ishte e ngarkuar deri në maksimum.

Përgatiti për botim: L.V

↗

12:00 Tani që Izraeli ka pranuar se bilanci i viktimave në Gaza është i saktë, mos lejoni që justifikuesit të zhvendosin shtyllat e lojës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Ben Reiff*

TashmĂ« qĂ« njĂ« zyrtar i lartĂ« ushtarak ka pranuar javĂ«n e kaluar se Izraeli e konsideron tĂ« saktĂ« numrin e viktimave tĂ« publikuar nga Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« nĂ« Gaza – i cili aktualisht tejkalon 70 mijĂ« – zĂ«dhĂ«nĂ«sit zyrtarĂ« dhe jozyrtarĂ« tĂ« Izraelit janĂ« futur nĂ« modalitetin e kontrollit tĂ« dĂ«meve. Kjo vjen pas dy vitesh gjatĂ« tĂ« cilave Izraeli dhe mbĂ«shtetĂ«sit e tij shfrytĂ«zuan çdo rast pĂ«r tĂ« pĂ«rbaltur dhe hedhur poshtĂ« shifrat e ministrisĂ«, duke argumentuar se ato ishin tĂ« fryra ose tĂ« fabrikuara nga Hamasi.

NĂ« listĂ«n prestigjioze tĂ« mohuesve, pĂ«r tĂ« pĂ«rmendur vetĂ«m disa, pĂ«rfshihen zĂ«dhĂ«nĂ«s tĂ« qeverisĂ« dhe ushtrisĂ« izraelite, ish-presidenti amerikan Joe Biden, Kongresi i SHBA-sĂ«, drejtori i Anti-Defamation League (ADL) Jonathan Greenblatt, Komiteti Amerikan pĂ«r Çështjet Publike Izraelite (AIPAC), si edhe njĂ« sĂ«rĂ« analistĂ«sh nĂ« qendra ndikimi, think-tank-e dhe institute politike. Mohimeve tĂ« tyre u shtua edhe kredibiliteti i mediave tĂ« njohura nĂ« mbarĂ« botĂ«n, tĂ« cilat shpesh e pĂ«rshkruanin MinistrinĂ« e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« nĂ« Gaza si “tĂ« drejtuar nga Hamasi”, duke i nxitur lexuesit dhe shikuesit ta shihnin bilancin e viktimave me dyshim.

Në të vërtetë, besueshmëria e bilancit zyrtar të viktimave nuk duhej të ishte vënë kurrë në dyshim. Së pari, OKB-ja e ka verifikuar në mënyrë të pavarur saktësinë e shifrave të ministrisë pas çdo bombardimi të mëparshëm izraelit të Gazës që nga viti 2008. Së dyti, të dhënat e publikuara nga ministria që nga 7 tetori janë jashtëzakonisht të detajuara: ato përfshijnë emrin e plotë, datën e lindjes, gjininë dhe numrin e identifikimit për të gjitha viktimat, vdekja e të cilave është konfirmuar ose nga morgjet spitalore, ose nga familjarët.

Natyrisht, gabime janë bërë mes intensitetit të një sulmi izraelit që praktikisht shkatërroi të gjithë sistemin shëndetësor të Gazës, por këto kanë qenë çuditërisht të pakta dhe janë korrigjuar shpejt. Sky News konstatoi vitin e kaluar se regjistrimet në listën e viktimave me numra identifikimi të munguar ose të pavlefshëm ranë nga 2,769 në fillim të prillit në vetëm 313 deri në fund të korrikut. Si rrjedhojë, disa hetime të jashtme mbi të dhënat e publikuara arritën në përfundimin se ato i rezistonin verifikimit kritik.

QĂ« nĂ« janar 2024, kolegu im Yuval Abraham raportoi se agjencitĂ« e inteligjencĂ«s ushtarake izraelite kishin mbikĂ«qyrur edhe vetĂ« personelin e MinistrisĂ« sĂ« ShĂ«ndetĂ«sisĂ« nĂ« Gaza pĂ«r tĂ« kontrolluar nĂ«se tĂ« dhĂ«nat e tyre ishin tĂ« sakta; pasi konstatuan se ishin, ato filluan t’i pĂ«rdornin kĂ«to shifra nĂ« raportimet e brendshme tĂ« inteligjencĂ«s. “NĂ« çdo mbledhje informuese, kur tĂ« gjithĂ« pĂ«rditĂ«sojnĂ« njĂ«ri-tjetrin mbi çfarĂ« po ndodh, ka njĂ« slide qĂ« tregon numrin aktual tĂ« civilĂ«ve tĂ« vrarĂ« nĂ« Gaza. Dhe ai bazohet pothuajse tĂ«rĂ«sisht nĂ« tĂ« dhĂ«nat e MinistrisĂ« sĂ« ShĂ«ndetĂ«sisĂ« tĂ« Hamasit”, i tha njĂ« burim i inteligjencĂ«s.

MegjithatĂ«, mohimet vazhduan edhe pĂ«r dy vite tĂ« tĂ«ra. Madje edhe tani, ushtria izraelite reagoi shpejt pas raportimeve tĂ« javĂ«s sĂ« kaluar duke pretenduar se “detajet e publikuara nuk pasqyrojnĂ« tĂ« dhĂ«nat zyrtare tĂ« IDF-sĂ«â€ – pavarĂ«sisht se mediat izraelite e bĂ«nĂ« tĂ« qartĂ« se kjo ishte ajo qĂ« u ishte thĂ«nĂ« nga njĂ« zyrtar i lartĂ« nĂ« njĂ« takim privat informues.

A do tĂ« shohim tani njĂ« valĂ« pendesash, apo tĂ« paktĂ«n pak vetĂ«reflektim, nga tĂ« gjithĂ« ata qĂ« pĂ«rhapĂ«n narrativĂ«n se bilanci i viktimave nuk ishte i besueshĂ«m? Mos e mbani frymĂ«n. NĂ« fakt, disa prej tyre tashmĂ« duken se po zhvendosin shtyllat e lojĂ«s, duke argumentuar se, edhe nĂ«se numri total prej 70 mijĂ« viktimash Ă«shtĂ« i saktĂ«, ajo qĂ« ka rĂ«ndĂ«si Ă«shtĂ« raporti mes civilĂ«ve dhe militantĂ«ve, i cili – sipas tyre – Ă«shtĂ« relativisht i ulĂ«t pĂ«r luftĂ« urbane.

Gjatë gjithë luftës, udhëheqësit izraelitë kanë cituar një raport viktimash civile deri në 1:1, ose më së fundmi 1.5:1, dhe tani pretendojnë se militantët përbëjnë deri në 25 mijë nga të vdekurit në Gaza. Por edhe këto pretendime bien nën një shqyrtim elementar.

PĂ«r tĂ« kuptuar pse, mjafton tĂ« shihni se kĂ« e konsideron ushtria izraelite si militant. Pas pushtimit tĂ« GazĂ«s nĂ« fund tĂ« vitit 2023, ushtria filloi tĂ« krijojĂ« zona tĂ« militarizuara tĂ« quajtura “zona vrasjeje”, me kufij arbitrarĂ« dhe shpesh tĂ« padukshĂ«m, brenda tĂ« cilave vritej automatikisht çdo palestinez qĂ« hynte – pĂ«rfshirĂ« fĂ«mijĂ« – dhe mĂ« pas etiketohej nĂ« mĂ«nyrĂ« retroaktive si terrorist. (Kjo aktualisht pĂ«rfshin rreth 60% tĂ« territorit tĂ« GazĂ«s qĂ« ushtria izraelite vazhdon tĂ« mbajĂ« tĂ« pushtuar, pavarĂ«sisht armĂ«pushimit.)

Dhe kĂ«tĂ« e dĂ«shmojnĂ« edhe vetĂ« tĂ« dhĂ«nat e ushtrisĂ«. Gushtin e kaluar, revista +972 (ku unĂ« jam zĂ«vendĂ«skryeredaktor) dhe Guardian publikuan njĂ« hetim tĂ« pĂ«rbashkĂ«t qĂ« zbulonte ekzistencĂ«n e njĂ« databaze tĂ« klasifikuar tĂ« inteligjencĂ«s izraelite, e cila mban informacion tĂ« pĂ«rditĂ«suar mbi statusin e çdo palestinezi nĂ« Gaza, qĂ« Izraeli – pĂ«rmes njĂ« kombinimi tĂ« mbikĂ«qyrjes masive dhe algoritmeve tĂ« inteligjencĂ«s artificiale – e dyshon si militant tĂ« Hamasit ose Xhihadit Islamik Palestinez. Sipas tĂ« dhĂ«nave qĂ« siguruam nga kjo databazĂ« nĂ« maj tĂ« vitit tĂ« kaluar, Izraeli kishte vrarĂ« mĂ« pak se 9 mijĂ« militantĂ« nĂ« njĂ« kohĂ« kur bilanci i pĂ«rgjithshĂ«m i MinistrisĂ« sĂ« ShĂ«ndetĂ«sisĂ« ishte 53 mijĂ«.

Pra, databaza tregonte se 83% e tĂ« vdekurve nĂ« Gaza ishin civilĂ«, duke nxjerrĂ« nĂ« pah njĂ« raport viktimash civile me pak paralele nĂ« luftĂ«rat moderne – fakt qĂ« i jep edhe mĂ« shumĂ« peshĂ« akuzave pĂ«r gjenocid ndaj Izraelit, tĂ« ngritura nga OKB-ja, organizatat e tĂ« drejtave tĂ« njeriut dhe studiues tĂ« shquar tĂ« gjenocidit. (Ushtria deklaroi nĂ« pĂ«rgjigje se “shifrat e paraqitura nĂ« artikull janĂ« tĂ« pasakta”, pa mohuar ekzistencĂ«n e databazĂ«s dhe pa sqaruar se cilat tĂ« dhĂ«na kundĂ«rshtonte.)

Dhe kjo duke u bazuar vetĂ«m nĂ« shifrat e MinistrisĂ« sĂ« ShĂ«ndetĂ«sisĂ«, tĂ« cilat nuk pĂ«rfshijnĂ« rreth 10 mijĂ« trupa qĂ« mendohet se ndodhen ende nĂ«n rrĂ«noja; as “vdekjet indirekte” nga uria, sĂ«mundjet, hipotermia dhe sĂ«mundjet e trajtueshme, tĂ« cilat shpesh i tejkalojnĂ« vdekjet “direkte” nĂ« zonat e luftĂ«s. NĂ« fakt, studime tĂ« ndryshme shkencore tĂ« kryera gjatĂ« luftĂ«s kanĂ« vlerĂ«suar se bilanci real i viktimave nga ofensiva izraelite mund tĂ« ketĂ« shkuar shumĂ« pĂ«rtej 100 mijĂ«.

Ndërsa nuk do ta dimë me siguri se sa i lartë është në të vërtetë numri i të vdekurve që nga 7 tetori deri sa Izraeli të ndalojë bombardimet e Gazës dhe të mos pengojë median vendase dhe ndërkombëtare të raportojë lirshëm në gjithë territorin, një gjë është e sigurt: klima e mohimit rreth shifrave të Ministrisë së Shëndetësisë e ndihmoi Izraelin të vazhdonte masakrat ndaj palestinezëve me pandëshkueshmëri.

*Ben Reiff është zëvendëskryeredaktor i revistës +972/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

09:00 ËshtĂ« sensacioni i Hollivudit qĂ« po e shijojmĂ« tĂ« gjithĂ«: megayjet e kinemasĂ« nĂ« moshĂ«, tĂ« joshur drejt njĂ« ekrani televiziv 

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Fiona Sturges*

Shrinking, seriali televiziv për Jimmy-n e Jason Segel-it, një psikoterapist në zi që nuk arrin të ndalojë së thëni pacientëve çfarë mendon vërtet, në letër duket mjaft i pafajshëm. Nga Frasier te In Treatment e deri te Sex Education, nuk mungojnë dramat televizive për terapistë disfunksionalë. Ajo që e dallon Shrinking nga turma është prania e Harrison Ford, i cili luan mentorin tetëdhjetëvjeçar të Jimmy-t. Këtu shohim një megayll hollivudian që konsumon ushqime me kanabis, përballet me dështimet si baba dhe përpiqet të mbajë nën kontroll simptomat e Parkinsonit. Edhe pse Segel ndan titullin kryesor me Ford-in, ky i fundit është tërheqja kryesore dhe merr replikat më të mira.

Edhe 1923 i Paramount, prequel-i i Yellowstone nga showrunner-i Taylor Sheridan, mbĂ«shtetet nĂ« statusin e Ford-it si “burrĂ« shteti” i kinemasĂ«, duke portretizuar pĂ«rpjekjet e njĂ« familjeje blegtorĂ«sh pĂ«r tĂ« ruajtur pasurinĂ« dhe pozitĂ«n e tyre gjatĂ« Depresionit tĂ« Madh. BashkĂ« me Ford-in luan Helen Mirren, njĂ« tjetĂ«r aktore tetĂ«dhjetĂ«vjeçare qĂ« mĂ« parĂ« ishte shfaqur me tĂ« nĂ« filmin e vitit 1986 The Mosquito Coast. I vendosur nĂ« Montana, 1923 Ă«shtĂ« njĂ« dramĂ« elegante qĂ« e kthen nĂ« art tĂ« lartĂ« fizionominĂ« e ashpĂ«r tĂ« protagonistĂ«ve, bashkĂ« me prirjen e tyre pĂ«r brutalitet.

Po çfarĂ« duhet tĂ« mendojmĂ« pĂ«r plejadĂ«n e vjetĂ«r tĂ« kinemasĂ« qĂ« ushtron zanatin e saj nĂ« ekranin e vogĂ«l? Dikur, yjet e Hollivudit tĂ« vjetĂ«r do ta kishin pĂ«rbuzur kalimin nĂ« televizion. NjĂ« hap i tillĂ« do tĂ« ishte shenjĂ« e sigurt se karriera e tyre po fundosej, edhe pse Barbara Stanwyck dhe Joan Collins i shpĂ«rfillĂ«n snobĂ«t nĂ« vitet ’80 kur iu bashkuan kastit tĂ« The Thorn Birds dhe Dynasty. Collins u bĂ« njĂ« yll edhe mĂ« i madh si super-zuzarja Alexis Carrington nĂ« Dynasty sesa kishte qenĂ« nĂ« tĂ« njĂ«zetat, nĂ«n kontratĂ« me 20th Century Fox, nĂ« filma si Land of the Pharaohs dhe The Opposite Sex. NĂ« tĂ« kundĂ«rt, interpretimi i sikletshĂ«m i Charlton Heston nĂ« spin-off-in The Colbys pati efektin e kundĂ«rt, duke i dhĂ«nĂ« thuajse goditjen pĂ«rfundimtare karrierĂ«s sĂ« tij. Pas kĂ«saj, aktori u kufizua nĂ« role komike episodike dhe mitingje tĂ« NRA-sĂ«.

Peizazhi televiziv i sotĂ«m duket qartazi ndryshe pĂ«r yjet hollivudianĂ« qĂ« duan tĂ« zgjerojnĂ« horizontet e tyre, duke ofruar mĂ« shumĂ« larmi dhe, nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, njĂ« dramĂ« tĂ« njĂ« niveli mĂ« tĂ« lartĂ« se dikur. Mjafton tĂ« pĂ«rmendim Meryl Streep, e cila u shfaq nĂ« sezonin e dytĂ« tĂ« Big Little Lies nĂ« vitin 2019 dhe mĂ« pas iu bashkua me gĂ«zim komedisĂ« hit tĂ« Hulu-t Only Murders in the Building. Ose Gary Oldman, qĂ« pasi ka luajtur DrakulĂ«n dhe Churchillin nĂ« ekranin e madh, shfaqet si njĂ« agjent i vjetĂ«r dhe i pakrehur nĂ« Slow Horses. Ose Kathy Bates, qĂ« luan avokaten shtatĂ«dhjetĂ«vjeçare nĂ« Matlock, e nĂ«nvlerĂ«suar vazhdimisht pĂ«r shkak tĂ« moshĂ«s. Apo Sylvester Stallone, qĂ« bĂ«n debutimin e tij televiziv si njĂ« bos mafioz veteran nĂ« Tulsa King, njĂ« tjetĂ«r serial i Taylor Sheridan-it. NĂ« fakt, Sheridan – i cili sĂ« fundmi ka angazhuar Kevin Costner dhe Billy Bob Thornton nĂ« Yellowstone dhe Landman – duket sikur Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« mision personal pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« aktorĂ«t veteranĂ« meshkuj nga pensioni.

Pak nga kĂ«ta yje nĂ« moshĂ« mund tĂ« akuzohen se po “zbresin nivelin” nĂ« prodhime qĂ« janĂ« kryesisht me buxhete tĂ« mĂ«dha, edhe pse kanĂ« punĂ« pĂ«r t’u vĂ«nĂ« re nĂ« epokĂ«n e tepricĂ«s televizive. Nuk ka as ndjesinĂ« se po jetojnĂ« me lavditĂ« e sĂ« shkuarĂ«s. Kur Jeff Bridges, yll i ekranit tĂ« madh nĂ« The Fisher King dhe The Big Lebowski, u bind tĂ« rikthehej nĂ« TV pĂ«r tĂ« luajtur njĂ« ish-agjent tĂ« moshuar tĂ« CIA-s qĂ« mezi arrin tĂ« veshĂ« çorapet nĂ« mĂ«ngjes, kjo ndodhi pĂ«r serialin e FX Networks me titullin domethĂ«nĂ«s The Old Man. NĂ« Shrinking, Ford-i duhet tĂ« pĂ«rqafojĂ« hapur statusin e tij si i moshuar dhe tĂ« portretizojĂ« pĂ«rpjekjen e personazhit pĂ«rballĂ« dobĂ«sisĂ« nĂ« rritje. Krahasojeni kĂ«tĂ« me ribĂ«rjen e Indiana Jones: Dial of Destiny nĂ« vitin 2023, ku, nĂ« moshĂ«n 80-vjeçare, ai riktheu heroin e aksionit me kamxhik dhe marifete.

Fakti qĂ« role tĂ« fuqishme televizive po shkruhen posaçërisht pĂ«r aktorĂ«t nĂ« moshĂ« mund tĂ« jetĂ« vetĂ«m lajm i mirĂ« – sigurisht Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rmirĂ«sim krahasuar me praktikĂ«n e vjetĂ«r tĂ« Hollivudit pĂ«r t’i lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« qĂ« nĂ« fund tĂ« moshĂ«s sĂ« mesme – por aktualisht janĂ« ende burrat ata qĂ« marrin pjesĂ«n e luanit nga kĂ«to role. NĂ« aktrim, ashtu si nĂ« jetĂ«, ageizmi i pamĂ«shirshĂ«m ka prekur gjithmonĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« disproporcionale gratĂ«, njĂ« realitet i satirizuar mjeshtĂ«risht nĂ« skeçin Last Fuckable Day tĂ« Amy Schumer, ku tre aktore – Julia Louis-Dreyfus, Tina Fey dhe Patricia Arquette – festojnĂ« ditĂ«n e fundit tĂ« njĂ«rĂ«s prej tyre si “e besueshme seksualisht” nĂ« sytĂ« e industrisĂ« sĂ« argĂ«timit.

NjĂ« tjetĂ«r faktor qĂ« po i shtyn veteranĂ«t e aktrimit drejt televizionit Ă«shtĂ« fakti se industria e filmit ende po ndien goditjen financiare tĂ« Covid-19 dhe tĂ« grevave tĂ« skenaristĂ«ve dhe aktorĂ«ve nĂ« vitin 2023. Buxhetet mbeten tĂ« shtrĂ«nguara dhe superhit-et janĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« rralla – vitin e kaluar, Snow White, Mickey 17, Christy, After the Hunt dhe filmi me Dwayne Johnson The Smashing Machine dĂ«shtuan nĂ« arkĂ«. NdĂ«rkohĂ«, shikuesit kanĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« presin derisa filmat e mĂ«dhenj tĂ« shfaqen nĂ« platformat streaming, ndonjĂ«herĂ« vetĂ«m pak ditĂ« pas premierĂ«s nĂ« kinema.

Nuk është aspak çudi, pra, që aktorët më të moshuar duan të jenë pjesë e televizionit, ku mund të shihen nga ata shikues që nuk duan të zvarriten deri te multiplekset dhe ku kanë kohë të zhvillojnë personazhe komplekse. Ndërkohë, serialet përfitojnë nga graviteti, përvoja dhe shkëlqimi i yjeve. Sot ka shumë arsye për pesimizëm në industritë krijuese, por kjo është një epokë e artë për aktorin në moshë pensioni, për të cilin lavdi të reja dhe një akt i tretë po e presin.

*Fiona Sturges është shkrimtare e arteve/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

08:00 Dossier/ 4 Shkurt 1964 – Themelohet Organizata pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s, lindja politike e njĂ« kauze pa shtet

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« 4 shkurt 1964, nĂ« Jerusalem Lindor – atĂ«herĂ« nĂ«n administrimin e MbretĂ«risĂ« Hashemite tĂ« JordanisĂ« – u hodhĂ«n themelet e OrganizatĂ«s pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s (OÇP / PLO), struktura politike qĂ« do tĂ« mishĂ«ronte pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« organizuar dhe ndĂ«rkombĂ«tarisht tĂ« njohshme, aspiratĂ«n palestineze pĂ«r vetĂ«vendosje dhe shtetĂ«si. Krijimi i saj shĂ«noi njĂ« kthesĂ« historike: çështja palestineze kaloi nga statusi i njĂ« problemi refugjatĂ«sh nĂ« njĂ« kauzĂ« kombĂ«tare me pĂ«rfaqĂ«sim politik.

Një popull pa shtet, një çështje pa zë

Pas luftës arabo-izraelite të vitit 1948 dhe shpalljes së shtetit të Izraelit, qindra mijëra palestinezë u shndërruan në refugjatë, të shpërndarë në Jordani, Liban, Siri, Gaza dhe Bregun Perëndimor. Për më shumë se një dekadë, fati i tyre u trajtua kryesisht si çështje humanitare, nën administrimin e OKB-së, pa një subjekt politik që të fliste në emër të tyre.

Vitet ’50 dhe fillimi i viteve ’60 shĂ«nuan rritjen e nacionalizmit arab, tĂ« frymĂ«zuar nga figura si Gamal Abdel Nasser nĂ« Egjipt. NĂ« kĂ«tĂ« klimĂ«, ideja e njĂ« organizate palestineze autonome u bĂ« gjithnjĂ« e mĂ« e pashmangshme. Regjimet arabe e kuptuan se mungesa e njĂ« strukture pĂ«rfaqĂ«suese palestineze po dobĂ«sonte legjitimitetin e tyre nĂ« konfliktin me Izraelin.

Kongresi Palestinez dhe akti themelues

Nga 28 maji deri mĂ« 2 qershor 1964, u mbajt nĂ« Jerusalem Kongresi i ParĂ« Palestinez, i mbledhur nĂ«n mbikĂ«qyrjen e Lidhjes Arabe. MĂ« 4 shkurt 1964, procesi institucional u kurorĂ«zua me shpalljen zyrtare tĂ« OrganizatĂ«s pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s.

NĂ« krye tĂ« saj u vendos Ahmad Shukeiri, diplomat palestinez me pĂ«rvojĂ« nĂ« OKB dhe figurĂ« e afĂ«rt me Nasserin. OÇP miratoi KartĂ«n KombĂ«tare Palestineze, e cila shpallte PalestinĂ«n si njĂ« territor tĂ« pandashĂ«m arab dhe e konsideronte Izraelin njĂ« entitet tĂ« paligjshĂ«m. Strategjia fillestare e organizatĂ«s ishte kryesisht politike dhe diplomatike, por ajo parashikonte edhe rezistencĂ«n e armatosur si mjet çlirimi.

Nga instrument arab në subjekt palestinez

NĂ« fazĂ«n e parĂ«, OÇP u perceptua si njĂ« instrument i politikave tĂ« shteteve arabe, veçanĂ«risht i Egjiptit. Ushtria Çlirimtare Palestineze, e krijuar si krah ushtarak, mbeti nĂ«n kontrollin efektiv tĂ« vendeve pritĂ«se.

Kjo do të ndryshonte rrënjësisht pas Luftës Gjashtëditore të vitit 1967, kur Izraeli pushtoi Gazën, Bregun Perëndimor, Jerusalemin Lindor, Gadishullin e Sinait dhe Lartësitë e Golanit. Humbja tronditëse e botës arabe shkatërroi mitin e çlirimit nga ushtritë shtetërore dhe i hapi rrugë një palestinizimi të kauzës.

NĂ« vitin 1969, Yasser Arafat, udhĂ«heqĂ«si i lĂ«vizjes Fatah, mori drejtimin e OÇP-sĂ«. QĂ« nga ai moment, organizata u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« aktor tĂ« pavarur politik dhe ushtarak, duke u bĂ«rĂ« simbol i rezistencĂ«s palestineze dhe zĂ«ri kryesor i identitetit kombĂ«tar palestinez.

Njohja ndërkombëtare dhe legjitimiteti politik

NĂ« vitet ’70, OÇP fitoi njohje tĂ« gjerĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« vitin 1974, Liga Arabe e shpalli atĂ« “pĂ«rfaqĂ«suesen e vetme legjitime tĂ« popullit palestinez”, ndĂ«rsa po atĂ« vit Yasser Arafat mbajti fjalimin historik nĂ« AsamblenĂ« e PĂ«rgjithshme tĂ« OKB-sĂ«, me fjalĂ«t: “Kam ardhur me njĂ« degĂ« ulliri dhe me njĂ« armĂ« nĂ« dorĂ«.”

MegjithatĂ«, OÇP mbeti njĂ« organizatĂ« kontradiktore: pĂ«rkrah diplomacisĂ« dhe kĂ«rkesĂ«s pĂ«r shtetĂ«si, ajo u lidh edhe me akte tĂ« dhunshme qĂ« e komprometuan imazhin e saj nĂ« PerĂ«ndim dhe e futĂ«n konfliktin izraelito-palestinez nĂ« njĂ« spirale tĂ« re gjaku.

Nga revolucioni te negociatat

NĂ« fund tĂ« viteve ’80 dhe fillim tĂ« viteve ’90, OÇP nisi njĂ« transformim strategjik. Ajo njohu tĂ« drejtĂ«n e Izraelit pĂ«r tĂ« ekzistuar dhe hyri nĂ« procesin e paqes qĂ« çoi nĂ« MarrĂ«veshjet e Oslos (1993). Kjo solli krijimin e Autoritetit Palestinez, por jo shtetin e shumĂ«pritur.

Sot, OÇP vazhdon tĂ« ekzistojĂ« si strukturĂ« politike formale, edhe pse roli i saj Ă«shtĂ« zbehur nga pĂ«rçarjet e brendshme palestineze dhe nga realiteti i ri nĂ« terren.

Trashëgimia e 4 shkurtit 1964

Themeli i OrganizatĂ«s pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s mĂ« 4 shkurt 1964 shĂ«noi lindjen politike tĂ« njĂ« populli pa shtet, por jo fundin e vuajtjeve tĂ« tij. Ajo i dha palestinezĂ«ve njĂ« zĂ«, njĂ« flamur dhe njĂ« identitet politik, por nuk arriti t’u sigurojĂ« ende shtetin.

Historia e OÇP-sĂ« Ă«shtĂ« historia e njĂ« populli mes shpresĂ«s dhe zhgĂ«njimit, mes rezistencĂ«s dhe diplomacisĂ«, mes idealit dhe realpolitikĂ«s. NjĂ« histori qĂ«, edhe sot, mbetet e hapur dhe e pazgjidhur.

 

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

07:00 Dossier/ 4 Shkurt 1945 – NĂ« Krime nis Konferenca e JaltĂ«s, çasti kur u vizatua rendi i pasluftĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 4 shkurt 1945, në gadishullin e Krimesë, në qytetin bregdetar të Jaltës, u hap një nga takimet më vendimtare të shekullit XX: Konferenca Ndërkombëtare e Jaltës. Në Pallatin Livadia, dikur rezidencë verore e carëve rusë, u mblodhën tre burrat që kishin në dorë fatin e botës pas Luftës së Dytë Botërore: Franklin D. Roosevelt, presidenti i Shteteve të Bashkuara; Winston Churchill, kryeministri i Britanisë së Madhe; dhe Josif Stalin, udhëheqësi absolut i Bashkimit Sovjetik.

Lufta ende nuk kishte pĂ«rfunduar, por fundi i saj ishte i pashmangshĂ«m. Gjermania naziste po shembej nĂ«n goditjet nga lindja dhe perĂ«ndimi, ndĂ«rsa AleatĂ«t kishin kaluar Rubikonin historik: tashmĂ« nuk diskutohej mĂ« si tĂ« fitohej lufta, por si do tĂ« fitohej paqja – dhe kush do ta kontrollonte atĂ«.

Një takim mes shprese dhe mosbesimi

Konferenca e Jaltës u zhvillua në një atmosferë paradoksale. Aleatët ishin fitimtarë, por jo të barabartë. Ushtria e Kuqe kishte pushtuar Evropën Lindore, ndërsa trupat anglo-amerikane po avanconin nga Perëndimi. Stalin fliste nga pozita force; Churchill nga pozita frike për balancën evropiane; Roosevelt, i sëmurë rëndë dhe vetëm dy muaj larg vdekjes, përpiqej të ndërtonte një arkitekturë ndërkombëtare që do të shmangte një luftë tjetër globale.

Besimi mes tyre ishte i brishtĂ«. Çdo marrĂ«veshje mbante nĂ« vetvete njĂ« kompromis dhe njĂ« dyshim. Jalta ishte mĂ« pak njĂ« tryezĂ« miqĂ«sore dhe mĂ« shumĂ« njĂ« negociatĂ« mes aleatĂ«sh qĂ« tashmĂ« e shihnin njĂ«ri-tjetrin si rivalĂ« tĂ« ardhshĂ«m.

Vendimet që ndryshuan botën

Në Jaltë u morën disa nga vendimet më të rëndësishme politike të shekullit XX:

– Gjermania do tĂ« ndahej nĂ« katĂ«r zona okupimi: amerikane, britanike, sovjetike dhe franceze. Berlini do tĂ« kishte tĂ« njĂ«jtin fat.

– U vendos çmilitarizimi dhe denazifikimi i plotĂ« i GjermanisĂ«.

– U ra dakord pĂ«r pagesĂ«n e reparacioneve tĂ« luftĂ«s, veçanĂ«risht ndaj Bashkimit Sovjetik.

– U pĂ«rcaktua se nĂ« vendet e çliruara tĂ« EvropĂ«s Lindore do tĂ« zhvilloheshin zgjedhje tĂ« lira, njĂ« formulĂ« qĂ« shumĂ« shpejt do tĂ« zbrazet nga pĂ«rmbajtja.

– U hodhĂ«n bazat pĂ«r krijimin e OrganizatĂ«s sĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara, me njĂ« KĂ«shill Sigurimi ku fuqitĂ« e mĂ«dha do tĂ« kishin tĂ« drejtĂ«n e vetos.

– Bashkimi Sovjetik u angazhua tĂ« hynte nĂ« luftĂ« kundĂ«r JaponisĂ«, tre muaj pas kapitullimit tĂ« GjermanisĂ«.

Në letër, këto vendime dukeshin si një projekt për paqe dhe stabilitet global. Në praktikë, ato u shndërruan në themelet e një bote të ndarë.

Europa e ndarë dhe lindja e Luftës së Ftohtë

Pas Jaltës, Evropa nuk u bashkua; ajo u nda. Premtimi për zgjedhje të lira në Poloni, Rumani, Bullgari, Hungari dhe vende të tjera të Evropës Lindore mbeti një iluzion diplomatik. Realiteti ishte pushteti sovjetik dhe instalimi i regjimeve komuniste nën mbikëqyrjen e Moskës.

Churchill do ta quante kĂ«tĂ« ndarje “Perde e Hekurt”, ndĂ«rsa historianĂ«t do ta shihnin JaltĂ«n si pikĂ«n ku Lufta e FtohtĂ« mori formĂ«, edhe pse ende pa emĂ«r.

Roosevelt besonte se mund ta zbutte Stalinin përmes institucioneve ndërkombëtare; Churchill e kuptonte rrezikun, por nuk kishte mjetet për ta ndalur; Stalini, nga ana tjetër, e shihte Evropën Lindore si një zonë sigurie pas shkatërrimit kolosal që kishte pësuar Bashkimi Sovjetik gjatë luftës.

Jalta sot: kompromis apo tradhti?

Konferenca e Jaltës mbetet edhe sot një nga ngjarjet më të debatuara të historisë moderne. Për disa, ajo ishte një kompromis i domosdoshëm, i diktuar nga realitetet ushtarake. Për të tjerë, ishte një tradhti ndaj Evropës Lindore, e lënë në mëshirë të diktaturave komuniste.

E vërteta historike qëndron diku në mes: Jalta nuk krijoi ndarjen e botës, por e formalizoi atë. Ajo shënoi momentin kur fituesit e luftës pranuan se paqja nuk do të ishte e përbashkët, por e ndarë në sfera influence.

Më 4 shkurt 1945, në Jaltë nuk u mbyll vetëm një kapitull i Luftës së Dytë Botërore; u hap një tjetër, po aq i gjatë dhe i rrezikshëm: kapitulli i botës bipolare, i frikës bërthamore dhe i ekuilibrit të terrorit. Një botë, hijet e së cilës vazhdojnë të bien edhe sot mbi politikën globale.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

12:00 Histori/ Sekrete të patreguara: jetët e dyta të kriminelëve nazistë në shërbimin e Izraelit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Pas luftës, disa kriminelë nazistë u rekrutuan për operacione inteligjence nga SHBA-ja, BRSS-ja, Izraeli dhe vende të tjera.

Historiani Danny Orbach, pĂ«rmes artikullit “Sekrete tĂ« patreguara” nga Riccardo Michelucci, marrĂ« nga arkivat e Focus Storia, tregon se si disa kriminelĂ« lufte nazistĂ« pĂ«rfunduan nĂ« shĂ«rbimet sekrete tĂ« fuqive kryesore botĂ«rore pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.

Gjuetia e nazistëve

Kur mbaroi Lufta e DytĂ« BotĂ«rore, AleatĂ«t u zotuan tĂ« ndiqnin kriminelĂ«t nazistĂ« tĂ« luftĂ«s “deri nĂ« skajet e botĂ«s”. NĂ« realitet, megjithatĂ«, shumĂ« nga udhĂ«heqĂ«sit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r tmerret e Holokaustit arritĂ«n tĂ« shpĂ«tonin, shpesh me mbrojtjen e Bashkimit Sovjetik ose tĂ« fuqive perĂ«ndimore, tĂ« cilat mĂ« pas i rekrutuan gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«.

Tabu

Rasti mĂ« famĂ«keq dhe sensacional i bashkĂ«punimit midis tĂ« arratisurve nga Rajhu i TretĂ« dhe shĂ«rbimeve tĂ« inteligjencĂ«s perĂ«ndimore Ă«shtĂ« ai i Klaus Barbie, ish-komandant i Gestapos franceze, i njohur me nofkĂ«n “Kasapi i Lionit”, i rekrutuar nga kundĂ«rzbulimi amerikan menjĂ«herĂ« pas luftĂ«s. Por ai nuk ishte i vetmi.

Ishte një përqafim vdekjeprurës, i nxitur nga realpolitika dhe paratë, që kapërceu ideologjitë dhe aleancat politike, duke u ndalur vetëm përballë një tabu-je të madhe: bashkëpunimit midis ish-nazistëve dhe Shtetit të Izraelit.

Hetimi

Për një kohë të gjatë, kjo çështje u konsiderua si një legjendë e errët dhe e pamundur, e denjë për një thriller spiunazhi hollivudian, por pa prova të qëndrueshme historike.

Historiani izraelit Danny Orbach, profesor nĂ« Universitetin Hebraik tĂ« Jerusalemit, Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur sĂ« fundmi tĂ« hedhĂ« dritĂ« mbi njĂ« kapitull tĂ« fshehtĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, duke u mbĂ«shtetur nĂ« dokumente tĂ« deklasifikuara nga Mossadi dhe arkivat gjermane e amerikane. NĂ« librin e tij tĂ« ri, “Fugitives: A History of Nazi Mercenaries During the Cold War” (C. Hurst & Co. Publishers), Orbach rindĂ«rton historitĂ« e dhjetĂ«ra nazistĂ«ve qĂ«, pas vitit 1945, gjetĂ«n strehim nĂ« SHBA, Bashkimin Sovjetik, SpanjĂ«, Itali, Siri dhe gjetkĂ«.

Madje edhe Izraeli

Kriminelë lufte të shndërruar në agjentë sekretë nga demokracitë perëndimore, regjimi sovjetik dhe fuqitë aziatike. Ndërsa ishte e njohur se CIA, KGB-ja dhe shërbimet e Paktit të Varshavës kishin punësuar prej kohësh ish-hitlerianë, pjesa e hulumtimit që lidhet me Izraelin është veçanërisht tronditëse.

Orbach tregon se, në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, edhe shteti i sapoformuar hebre, i rrethuar nga armiqësia e botës arabe, nuk hezitoi të rekrutonte ish-nazistë. Pikërisht mbi këtë aspekt të hetimit të tij historik u përqendruan pyetjet tona.

ÇfarĂ« do tĂ« thoshte tĂ« ishe nazist gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«?

Shumica e kriminelëve të luftës nazistë ishin të interesuar kryesisht për paratë dhe u shndërruan në tregtarë armësh, spiunë dhe agjentë sekretë. Disa punuan që herët për sovjetikët ose Gjermaninë Lindore, diçka që deri pak kohë më parë do të dukej e paimagjinueshme.

PĂ«r tĂ« tjerĂ«, antikomunizmi mbizotĂ«ronte mbi gjithçka, ndaj bashkĂ«punimi me amerikanĂ«t dukej i natyrshĂ«m. NdĂ«rsa njĂ« grup tjetĂ«r, i fiksuar pas urrejtjes antihebraike, Ă«ndĂ«rronte pĂ«r njĂ« “Rajh tĂ« KatĂ«rt” dhe u afrua me botĂ«n arabe nĂ« konflikt me Izraelin.

Si i zbuloi nazistët e rekrutuar nga Izraeli?

Pothuajse rastësisht. Fillimisht kisha planifikuar të shkruaja një libër tjetër, për gjuetarët e nazistëve. Por gjatë kërkimeve, u zhytëm gjithnjë e më thellë në aktivitetet e të arratisurve nazistë, si në shërbimet e inteligjencës ashtu edhe në trafikun e armëve, dhe zbulova rolin e tyre të papritur në konfliktin midis Izraelit dhe botës arabe.

Pjesa më e madhe e kërkimit bazohet në dokumente arkivore të pabotuara më parë, të aksesueshme vetëm së fundmi nga CIA, BND-ja gjermane dhe Mossadi.

Sa ish-nazistë punuan për Mossadin?

Bazuar në hulumtimin tim, mund të konfirmoj të paktën katër raste të bashkëpunimit aktiv me shërbimet sekrete izraelite. Nuk përjashtohet që të ketë pasur edhe të tjerë.

Në atë kohë, Mossadi dhe shërbimet e tjera izraelite nuk ndryshonin shumë nga homologët perëndimorë: realizmi politik dhe oportunizmi shpesh mbizotëronin mbi konsideratat morale. Për më tepër, përmasat e plota të Holokaustit ende nuk kuptoheshin plotësisht.

Rasti Walter Rauff

Rasti më i diskutueshëm është ai i Walter Rauff, ish-oficer SS, i përfshirë në zhvillimin e dhomave të lëvizshme të gazit. Ai u arratis, gjeti strehim në Siri dhe më pas u përfshi në lojërat e inteligjencës së Lindjes së Mesme, përpara se të bashkëpunonte përkohësisht edhe me Izraelin.

Otto Skorzeny

Lista përfshin edhe Otto Skorzeny-n, njeriun që udhëhoqi misionin për lirimin e Benito Musolinit në Gran Sasso. Pas luftës, ai u shndërrua në mercenar dhe tregtar armësh. Në vitin 1960, Mossadi vendosi ta rekrutonte për sabotimin e programit raketor egjiptian, me miratimin e kryeministrit David Ben-Gurion.

A u bind Skorzeny nga paratë?

Jo. Sipas dokumenteve të brendshme të Mossadit, Skorzeny kërkoi vetëm të hiqej nga lista e të kërkuarve të Simon Wiesenthalit. Kërkesa u refuzua, por bashkëpunimi vazhdoi deri në vdekjen e tij nga kanceri në Spanjë, në vitin 1975.

Burimi: focus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

11:00 Propagandë në kinema, shkurtime në redaksi: kjo është media amerikane nën Trumpin dhe baronët e tij të teknologjisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Presidenti dhe mbështetësit e tij që bashkojnë forcat për të vendosur se çfarë lexojnë dhe shohin audiencat duket si e marrë drejtpërdrejt nga manuali i fashizmit.

Nesrine Malik*

Dy ngjarje, të vendosura krah për krah, na tregojnë shumë për atë që po merr formë me shpejtësi në SHBA. Në njërën, Melania Trump publikon një dokumentar luksoz, Melania, një rrëfim i rikthimit të saj në Shtëpinë e Bardhë. Amazon i kaloi rivalët për të siguruar të drejtat e dokumentarit, duke shpenzuar gjithsej 75 milionë dollarë (54 milionë paund), dhe shitjet e biletave deri tani sugjerojnë se kjo, ta themi butë, nuk ishte një sipërmarrje thjesht komerciale.

NĂ« tjetrĂ«n, Washington Post pritet tĂ« shkurtojĂ« deri nĂ« 200 vende pune nĂ« fillim tĂ« kĂ«tij muaji, pĂ«rfshirĂ« shumicĂ«n e stafit tĂ« tij tĂ« huaj dhe njĂ« pjesĂ« tĂ« konsiderueshme tĂ« redaksisĂ«. Si Melania, ashtu edhe Washington Post mbĂ«shteten nga Jeff Bezos. Dy vendimet e tij — tĂ« investojĂ« nĂ« propagandĂ« shtetĂ«rore dhe tĂ« tĂ«rhiqet nga pushteti i katĂ«rt qĂ« supozohet tĂ« mbajĂ« pushtetin nĂ«n kontroll — zbulojnĂ« shumĂ« pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si kapitali dhe autoritarizmi bashkojnĂ« forcat pĂ«r tĂ« vendosur se çfarĂ« lexojnĂ« dhe shohin audiencat.

Probleme po shfaqen edhe nĂ« njĂ« tjetĂ«r media historike amerikane, CBS News. NĂ« korrik tĂ« vitit tĂ« kaluar, miliarderi i teknologjisĂ« dhe aleati i Donald Trumpit, Larry Ellison, sĂ« bashku me djalin e tij, producent hollivudian David Ellison, morĂ«n kontrollin e Paramount, qĂ« mbikĂ«qyr CBS News. Ish-kolumnistja e New York Times dhe, sĂ« fundmi, themeluese e blogut anti-“woke” Free Press, Bari Weiss, u soll me urgjencĂ« pĂ«r tĂ« drejtuar CBS News. Ajo u pĂ«rball shpejt me probleme, pasi hyri nĂ« konflikt me veteranĂ«t e njĂ« kanali qĂ« prodhon programe legjendare si 60 Minutes, dhe u pĂ«rpoq tĂ« justifikonte vendime editoriale qĂ« u panĂ« si tĂ« anshme nĂ« favor tĂ« administratĂ«s Trump. Weiss pritet tani tĂ« bĂ«jĂ« edhe shkurtime nĂ« redaksi.

Çështja domethĂ«nĂ«se Ă«shtĂ« çfarĂ« do tĂ« mbetet nĂ« kĂ«to institucione, çfarĂ« do tĂ« theksohet. Weiss ka njoftuar se ka shtuar njĂ« numĂ«r autorĂ«sh opinioni dhe se dĂ«shiron tĂ« vĂ«rĂ« “theks tĂ« madh te ‘scoops’
 veçanĂ«risht te ‘scoops’ tĂ« ideve. ‘Scoops’ tĂ« shpjegimit”. Me pak fjalĂ«: mĂ« shumĂ« nxehtĂ«si, mĂ« pak dritĂ«. Edhe rubrika e opinionit tĂ« Washington Post Ă«shtĂ« me interes pĂ«r Bezosin, i cili njoftoi vitin e kaluar se faqet e saj do tĂ« “shkruajnĂ« çdo ditĂ« nĂ« mbĂ«shtetje dhe mbrojtje tĂ« dy shtyllave: lirive personale dhe tregjeve tĂ« lira
 kĂ«ndvĂ«shtrimet qĂ« kundĂ«rshtojnĂ« kĂ«to shtylla do t’u lihet t’i botojnĂ« tĂ« tjerĂ«t”.

Ky fetiçizim i shkrimit tĂ« opinionit Ă«shtĂ« njĂ« shenjĂ« e keqe. PikĂ«pamjet duhet tĂ« ecin krah pĂ«r krah me mbulimin e lajmeve vendase dhe ndĂ«rkombĂ«tare. Lajmet nuk duhet tĂ« pĂ«rdoren pĂ«r qĂ«llime partiake apo tĂ« “kanibalizohen” pĂ«r koment. Por, mbi tĂ« gjitha, ky orientim Ă«shtĂ« simptomĂ« e njĂ« mediaje nĂ« pronĂ«si tĂ« sĂ« djathtĂ«s qĂ« nuk kĂ«rkon mĂ« ta raportojĂ« botĂ«n ashtu siç Ă«shtĂ«, por ta krijojĂ« botĂ«n ashtu siç dĂ«shiron tĂ« jetĂ«.

Pikat e diskutimit tĂ« regjimit Trump, qĂ« justifikojnĂ« vrasjen “e merituar” tĂ« tĂ« ashtuquajturve “terroristĂ« tĂ« brendshĂ«m” nĂ« rrugĂ«t amerikane, trajtohen si çështje opinioni qĂ« thjesht duhet tĂ« transmetohen. VetĂ« realiteti Ă«shtĂ« shtrembĂ«ruar dhe Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« i diskutueshĂ«m. Ajo qĂ« njerĂ«zit kanĂ« parĂ« e dĂ«gjuar me sytĂ« dhe veshĂ«t e tyre vihet nĂ« dyshim nga njĂ« lumĂ« komentesh me gĂ«njeshtra dhe hamendĂ«sime, tĂ« cilave u jepet vula e sĂ« vĂ«rtetĂ«s duke u shfaqur apo shtypur nĂ« platforma tĂ« besueshme.

Por ky kalim nga lajmi te opinioni Ă«shtĂ« pjesĂ« e diçkaje mĂ« tĂ« gjerĂ«. Politika Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« shfaqje narrativesh pĂ«r atĂ« se kush Ă«shtĂ« mik dhe kush armik. Ajo prek emocionet e publikut duke nxitur dhe provokuar frikĂ«. Kanalizimi dhe theksimi i kĂ«tyre ndjenjave bĂ«het mĂ« pas biznesi i medias. NdĂ«rkohĂ«, strukturat reale tĂ« pushtetit mbeten tĂ« paprekura. Kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« Walter Benjamin e quajti “estetizimi i politikĂ«s” nĂ«n fashizĂ«m.

Kudo që sheh në këtë epokë të mediave në pronësi të manjatëve të teknologjisë, vendimet ndjekin këto shije fashiste. ǒvlerë ka mbulimi i jashtëm, një përpjekje e kushtueshme dhe që kërkon shumë kohë, kur bota shihet si një vend armiqsh dhe përfituesish që ose duhen prerë, ose vënë nën kontroll? Kujt i interesojnë hetimet e gjata për abuzimet e pushtetit? Apo reportazhet që eksplorojnë jetët e njerëzve diku tjetër?

Ndikimi është degradimi i vetë mënyrës se si njerëzit komunikojnë me njëri-tjetrin dhe për njëri-tjetrin. Njohja dhe afërsia me të tjerët janë gjëra që duhen zhdukur nën autoritarizëm. Po kështu edhe shprehja artistike, siç tregohet nga marrja nën kontroll e asaj që ishte Qendra Kennedy dhe sulmi ndaj Smithsonian-it. Ajo që disa e shohin si institucione të vjetra dhe të nderuara amerikane, e djathta i sheh si organe të një regjimi të vjetër që duhen ripërdorur. Kjo është ajo që ndodh në grushtet e shtetit: gjithçka që lidhet me vlerat dhe stilin e rendit të vjetër çrrënjoset.

Autokracia bluan ngadalë dhe pështyn gjithçka që i duket e papërshtatshme. Miliarderët, që kanë grumbulluar shumë më tepër para dhe pushtet sesa është e shëndetshme për një demokraci, zotërojnë makineritë. Ata që i shërbejnë janë të papërshtatur, idiotë të dobishëm dhe kërkues vëmendjeje. Kjo bluarje do të shitet si pragmatizëm, thjesht si dhënie publikut të asaj që dëshiron. Në një botë ku financat e mediave tradicionale janë të paqëndrueshme dhe vëmendja e audiencës është e copëzuar, do të thuhet se raportimi është shumë kërkues për burimet institucionale dhe për vetë publikun.

KĂ«to probleme janĂ« reale — gazetaria Ă«shtĂ« njĂ« industri nĂ« vĂ«shtirĂ«si dhe teknologjia po dĂ«mton aftĂ«sinĂ« tonĂ« pĂ«r tĂ« mĂ«suar dhe menduar — por Ă«shtĂ« domethĂ«nĂ«se qĂ« zgjidhjet e propozuara priren drejt futjes sĂ« mĂ« shumĂ« zĂ«rave tĂ« djathtĂ«, privilegjimit tĂ« shprehjes mbi raportimin dhe zvogĂ«limit tĂ« aftĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« dĂ«shmuar pĂ«rvojĂ«n njerĂ«zore globale.

Nuk Ă«shtĂ« rastĂ«si qĂ« manjatĂ«t e teknologjisĂ« tĂ« ngarkuar me “zgjidhjet” rezultojnĂ« tĂ« jenĂ« pranĂ« ose tĂ« lidhur me ata qĂ« kanĂ« marrĂ«dhĂ«nie me administratĂ«n Trump. Dhe ajo qeveri ka shpallur luftĂ« ndaj gazetarisĂ«, me retorikĂ«n e saj pĂ«r “lajmet e rreme”, madje tani edhe duke arrestuar gazetarĂ«. NĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ« EllisonĂ«t apo Bezosi nuk janĂ« kujdestarĂ« me mirĂ«besim tĂ« medias, tĂ« shqetĂ«suar vetĂ«m pĂ«r qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e gazetarisĂ« nĂ« njĂ« botĂ« nĂ« ndryshim. E gjithĂ« kjo mban erĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«.

*Nesrine Malik është kolumniste e Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:00 Dritëro Agolli, i përjetshmi i letërsisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 03/02/2026 by Leonard

U nda nga jeta më 3 shkurt 2017

Leonard Veizi

PĂ«r njĂ« rastĂ«si fatlume, ai lindi po nĂ« 13 tetor. Vinte nĂ« jetĂ« 20 vite pas paraardhĂ«sit tĂ« tij gjithashtu poet i jashtĂ«zakonshĂ«m. Veç njĂ«ri lindi nĂ« ShkodrĂ«n qytet dhe quhej Millosh, ndĂ«rsa tjetri nĂ« Devoll, tek fshati Menkulas dhe emri iu vu DritĂ«ro. Por dy dekada janĂ« njĂ« kohĂ« e papĂ«rfillshme, pĂ«r njĂ« komb i cili nxjerr dy poetĂ« qĂ« dominojnĂ« nĂ« mĂ«nyra krejt tĂ« ndryshme skenĂ«n letrare tĂ« vendit. Sot, nĂ« kandarin e vlerave, ku gramĂ«t nuk bĂ«jnĂ« punĂ« dhe shenja treguese dridhet mes dy anĂ«ve, pesha e tyre nuk merr kurrfarĂ« rĂ«ndĂ«sie, sepse koha vetĂ«, me njĂ« njĂ«si matĂ«se krejt tĂ« pagabueshme i ka ngjitur lart nĂ« piedestal



Titulli si “patriarku i letrave shqipe” nuk bie me vdekjen e tij. PĂ«rkundrazi, tanimĂ« ai qĂ«ndron mbi tĂ« gjitha çmimet e titujt qĂ« kishte marrĂ« sa ishte gjallĂ«. Dhe titujt e çmimet pĂ«r tĂ« nuk kanĂ« munguar. Gjithsesi, DritĂ«ro Agolli cilĂ«sohet ndryshe dhe si njĂ« nga shkrimtarĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe, nĂ« lĂ«vrimin e vargjeve poetike dhe nĂ« tĂ« shkruarin e prozĂ«s gjithashtu.

DritĂ«roi ishte njeri i thjeshtĂ« e popullor. Isha rritur nĂ«n hijen e mistershme e disi tĂ« rĂ«ndĂ« qĂ« atij i jepte qenĂ«sia e Kryetarit tĂ« Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve e Deputet i Kuvendit tĂ« dikurshĂ«m Popullor. Pushtet politik me doza tĂ« mĂ«dha, por shumĂ« mĂ« tepĂ«r njĂ« pushtet letrar, si dhe njĂ« makinĂ« “Polski Fiat” tĂ« cilĂ«n e kishte nĂ« dispozicion sa zbriste poshtĂ« shkallĂ«ve tĂ« shtĂ«pisĂ«. Sepse pĂ«r njĂ« rastĂ«si tjetĂ«r, aspak oportune, apartamenti ku unĂ« banoja nĂ« vitet ‘80 ishte vetĂ«m 150 metra larg nga ai qĂ« cilĂ«sohej si “Pallati i ShkrimtarĂ«ve” – nĂ« hyrje tĂ« rrugĂ«s “Bardhok Biba” me pamje nga “Rruga e DibrĂ«s”, – ku banonte DritĂ«ro Agolli, si dhe Ismail Kadare. Sepse, – edhe pse nĂ« tĂ« njĂ«jtin pallat banonin disa personalitete tĂ« tjera tĂ« artit, – unĂ« vetĂ« njihja vetĂ«m kĂ«ta tĂ« dy, si persona fizikĂ« tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« pajisur gjithashtu me armĂ«n e rĂ«ndĂ« tĂ« njĂ« letĂ«rsie brilante.

Pas viteve ’90, teksa njihesha me DritĂ«roin, – tanimĂ« me njĂ« peshĂ« tĂ« dyfishtĂ« pĂ«r atĂ« çfarĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte, edhe pse jo mĂ« si Kryetar i Lidhjes, – hija e tij e rĂ«ndĂ« u zhbĂ« njĂ«herazi. Sepse ai ishte DritĂ«roi, babaxhan e hokatar, me tĂ« cilin mund tĂ« bashkĂ«bisedoje lirshĂ«m madje dhe tĂ« tĂ« dĂ«gjonte gjatĂ«, duke tumosur vazhdimisht njĂ« cigare, pĂ«r ato ç’ka mund t’i llomotisje, qĂ« mbase pĂ«r tĂ« nuk pĂ«rbĂ«nin as njĂ« kuriozitet tĂ« pĂ«rciptĂ«.

Si rrallëkush, ai u tërhoq nga jeta politike, por mbeti strumbullari i mendimeve të kthjellëta e plot debat, të cilët gazetarët ia merrnin më së shumti nëpërmjet telefonatave, që ai nuk i refuzonte kurrë.

Me flokë të thinjura që gati i binin mbi supe, ai mbeti fisnik në brendësinë e tij, po aq sa transmetonte në pamjen e parë.

Sot nĂ« bibliotekĂ«n personale, librat e DritĂ«ro Agollit qĂ«ndrojnĂ« nĂ« radhĂ«. JanĂ« aty poemat “NĂ«nĂ« ShqipĂ«ri” dhe “Devoll Devoll”, por dhe romanet “Komisari Memo”, “Njeriu me top”, “TrĂ«ndafili nĂ« gotĂ«â€ si dhe “ShkĂ«lqimi dhe rĂ«nia e shokut Zylo”. PĂ«r mĂ« tej, do tĂ« mĂ« duhet tĂ« shkoj sĂ«rish nĂ« librari, sepse krijimtaria e tij Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e gjerĂ« se kaq.

Ai vinte nĂ« TiranĂ«n e viteve ’60, pasi ishte diplomuar nĂ« Fakutetin e Arteve tĂ« ShĂ«n Petersburgut qĂ« asokohe quhej Leningrad. Ishte i ri dhe plot energji, ndaj jo vetĂ«m shkruante lajme e reportazhe pĂ«r gazetĂ«n “ZĂ«ri i Popullit” ku punonte, por thurte vargje pambarim nĂ« copa letrash dhe proza i zinte njĂ« kohĂ« tĂ« pamjaftueshme.

Vite mĂ« pas teksa konsolidohej, u cilĂ«sua si poeti i tokĂ«s dhe i dashurisĂ«, shkrimtari i filozofisĂ« dhe i dhimbjes njerĂ«zore. Kritika e kohĂ«s ishte shprehur pĂ«r tĂ« se u shfaq nĂ« letĂ«rsi si njĂ« autor me kĂ«rkesa tĂ« larta pĂ«r poezinĂ«. E sipas kĂ«saj kritike ai krijoi traditĂ«n e re tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare. PĂ«r mĂ« tej se kaq do tĂ« futeshim nĂ« njĂ« labirinth shprehjesh tĂ« ngurta e skematike, çka nĂ« vend ta lartĂ«sonte shkrimtarin e madh, mĂ« shumĂ« do t’ia zbehte vlerat. Por gjithsesi na lejohet qĂ« pĂ«r njĂ« kompromis tĂ« shkurtĂ«r e teknik tĂ« themi se gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s sĂ« tij artistike DritĂ«ro Agolli ka lĂ«vruar: poezinĂ« dhe poemĂ«n, tregimet dhe novelat, romanin dhe dramĂ«n, reportazhin dhe kritikĂ«n, analizĂ«n dhe raportin e lajmit, e pĂ«r sĂ« fundi dhe skenarin e filmit.

Më i plotësuar se kaq nuk mund të bëhet një shkrimtar, që kishte punuar jo pak kohë dhe si gazetar e njohës i terrenit në përditshmëri, gjë që me siguri e ka bërë ta njohë jetën shqiptare shumë më thellë se një gazetar e shkrimtar që realitetin e sheh vetëm pas xhamave të zyrës.

Dritëro Agolli u lind në Menkulas të Devollit të cilit i këndoi aq shumë e aq shumë i kushtoi vargje. Por ndërroi jetë tek një spital universitar në Tiranë. Prej katër muajsh kishte mbushur 85-vitet e jetës së tij, kur sëmundja pulmonare nga e cila vuante prej ca kohësh e shkëputi nga përditshmëria. Ishte e premte
 3 shkurt 2017.

Sot, pakkush e di ku ndodhet vendvarrimi i tij, por nĂ« bibliotekat personale librat qĂ« ai shkroi qĂ«ndrojnĂ« nĂ« radhĂ«. Dhe po aq nĂ« pelikulĂ«n e kinemasĂ« janĂ« stampuar skenarĂ«t e tij nĂ« formĂ«n e njĂ« filmi artistik. Ndaj DritĂ«roi Ă«shtĂ« po aty, “nĂ« ndonje fjalĂ« a ndonjĂ« shkronjĂ«, – mjafton qĂ« librin pak ta heqesh – ai do te zbres do t’vi prane teje
 ”

↗

08:30 Histori/ 1870 / 1913 – Dy amendamente qĂ« ndryshuan themelet e demokracisĂ« amerikane

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Uashington – Historia kushtetuese e Shteteve tĂ« Bashkuara shĂ«non dy momente kyçe nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n datĂ« kalendarike, por tĂ« ndara nga 43 vite, qĂ« do tĂ« transformonin rrĂ«njĂ«sisht marrĂ«dhĂ«nien midis shtetit dhe qytetarit.

Më 1870, SHBA ratifikuan Amendamentin e 15-të të Kushtetutës, duke sanksionuar parimin se e drejta e votës nuk mund të mohohet apo kufizohet për shkak të racës, ngjyrës së lëkurës apo statusit të mëparshëm të skllavërisë. Ky amendament ishte një nga shtyllat e periudhës së Rindërtimit pas Luftës Civile dhe synonte të integronte miliona afrikano-amerikanë në jetën politike të vendit, duke u dhënë atyre një të drejtë themelore qytetare: votën.

Megjithatë, edhe pse në letër përfaqësonte një hap historik drejt barazisë, zbatimi i Amendamentit të 15-të u përball për dekada me rezistencë të fortë, sidomos në shtetet jugore, ku ligje diskriminuese dhe praktika përjashtuese e zbehën fuqinë reale të tij deri në lëvizjet për të drejtat civile të shekullit XX.

Në të njëjtën datë, por më 1913, u ratifikua Amendamenti i 16-të, i cili i dha qeverisë federale autoritetin kushtetues për të vendosur dhe mbledhur taksë mbi të ardhurat. Ky ndryshim shënoi një kthesë të rëndësishme në strukturën fiskale të shtetit amerikan, duke i mundësuar qeverisë burime të qëndrueshme financiare për funksionimin e saj, investimet publike dhe politikat sociale.

Amendamenti i 16-të hapi rrugën për zgjerimin e rolit të shtetit federal në ekonomi dhe shoqëri, duke ndikuar drejtpërdrejt në ndërtimin e institucioneve moderne amerikane gjatë shekullit XX.

SĂ« bashku, kĂ«to dy amendamente – njĂ«ri qĂ« synonte zgjerimin e demokracisĂ« politike dhe tjetri konsolidimin e kapacitetit financiar tĂ« shtetit – pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« dy shtylla themelore tĂ« AmerikĂ«s moderne, ku vota dhe taksa u bĂ«nĂ« instrumente kyçe tĂ« marrĂ«dhĂ«nies midis qytetarit dhe republikĂ«s.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

07:00 Histori/ 1989 – RrĂ«zohet Alfredo Stroessnerit, fundi i njĂ« diktature 35-vjeçare nĂ« Paraguai

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Pas tridhjetë e pesë vitesh sundim absolut, regjimi i Alfredo Stroessnerit u shemb në orët e para të vitit 1989, kur një grusht shteti ushtarak i dha fund një prej diktaturave më të gjata dhe më represive në historinë moderne të Amerikës së Jugut.

Stroessner, i cili kishte ardhur në pushtet në vitin 1954 përmes ushtrisë dhe Partisë Kolorado, e drejtoi Paraguain për më shumë se tri dekada me dorë të hekurt. Gjatë sundimit të tij, vendi u shndërrua në një shtet policor, ku opozita politike u shtyp sistematikisht, mijëra kundërshtarë u burgosën, u internuan ose u zhdukën, ndërsa liritë themelore u reduktuan në minimum.

RĂ«nia e tij erdhi nga brenda vetĂ« aparatit qĂ« e kishte mbajtur nĂ« pushtet. NjĂ«si tĂ« ushtrisĂ«, tĂ« udhĂ«hequra nga gjenerali AndrĂ©s RodrĂ­guez – dikur aleat i afĂ«rt i Stroessnerit – morĂ«n kontrollin e kryeqytetit AsunciĂłn pas pĂ«rleshjeve tĂ« armatosura qĂ« shĂ«nuan fundin e regjimit. Diktatori u detyrua tĂ« dorĂ«hiqej dhe mĂ« pas u dĂ«rgua nĂ« mĂ«rgim, duke mbyllur njĂ« kapitull tĂ« errĂ«t tĂ« historisĂ« paraguajane.

Me 35 vite në pushtet, Stroessner mbetet figura me sundimin më të gjatë të pandërprerë në Amerikën e Jugut në shekullin XX. Në shkallë globale, ai renditet rreth vendit të 20-të ndër udhëheqësit kombëtarë më jetëgjatë në detyrë që nga viti 1900, çka e bën një nga krerët e shteteve që kanë qëndruar më gjatë në pushtet në botë.

RrĂ«zimi i tij u prit me shpresĂ« nga njĂ« shoqĂ«ri e lodhur nga frika dhe izolimi, por edhe me pasiguri pĂ«r tĂ« ardhmen. Fundi i regjimit Stroessner hapi rrugĂ«n pĂ«r tranzicionin demokratik nĂ« Paraguai, duke shĂ«nuar njĂ« moment kyç jo vetĂ«m pĂ«r vendin, por edhe pĂ«r valĂ«n mĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« largimit nga diktaturat ushtarake qĂ« pĂ«rfshiu AmerikĂ«n Latine nĂ« fund tĂ« viteve ’80.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

13:00 Histori/ 2 shkurt 1492 – Rekonkuista e SpanjĂ«s dhe rĂ«nia e GranadĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« 2 shkurt 1492, me kapitullimin e MbretĂ«risĂ« sĂ« GranadĂ«s pĂ«rpara ushtrive tĂ« Mbretit Ferdinand V tĂ« AragonĂ«s dhe MbretĂ«reshĂ«s Isabella I tĂ« Kastiljes, pĂ«rfundoi njĂ« epokĂ« gati tetĂ«qindvjeçare e pranisĂ« myslimane nĂ« Gadishullin Iberik. Me kĂ«tĂ« akt simbolik dhe politik, Rekonkuista spanjolle – procesi i gjatĂ« i “rivendosjes” sĂ« territoreve nga sundimi islam – arriti kulmin e saj, duke shĂ«nuar fundin e civilizimit maur nĂ« SpanjĂ«.

Granada, e vendosur në jug të vendit, në bashkimin e lumenjve Darro dhe Genil, ishte një nga qytetet më të fortifikuara dhe më të bukura të botës mesjetare. Qyteti u konsolidua si qendër maure gjatë sundimit të Almoravidëve në shekullin XI dhe më pas u shndërrua në kryeqytetin e fundit mysliman të Spanjës. Në vitin 1238, pas avancimit të pandalshëm të forcave të krishtera drejt jugut, myslimanët spanjollë u tërhoqën në këtë territor, ku u themelua Emirati i Granadës si streha e fundit e qytetërimit maur.

Për gati dy shekuj, Granada lulëzoi si qendër politike, ekonomike dhe kulturore. Ajo u bë simbol i bashkëjetesës së ndërlikuar mes feve dhe kulturave, një vend ku arti, shkenca dhe arkitektura arritën kulme të jashtëzakonshme, të mishëruara në komplekse si Alhambra, një nga kryeveprat e trashëgimisë islame në Evropë.

Megjithatë, në fund të shekullit XV, shenjat e rënies u bënë të dukshme. Konfliktet e brendshme brenda dinastisë Nasride, dobësimi ekonomik dhe presioni i vazhdueshëm ushtarak e politik nga mbretëritë e bashkuara të Kastiljes dhe Aragonës e vunë Granadën në një pozitë gjithnjë e më të pafavorshme. Ndërkohë, konsolidimi i pushtetit mbretëror nën Ferdinandin dhe Isabellën, të njohur si Mbretërit Katolikë, krijoi një shtet të fortë e të centralizuar, të aftë për të përmbyllur atë që kishte nisur shekuj më parë.

Kapitullimi i Granadës në vitin 1492 nuk ishte vetëm një fitore ushtarake, por edhe një pikë kthese historike për Spanjën dhe Evropën. Ai shënoi fundin e sundimit mysliman në Gadishullin Iberik dhe hapi rrugën për një epokë të re, të karakterizuar nga unifikimi politik, zgjerimi kolonial dhe përpjekjet për uniformitet fetar, pasojat e të cilave do të ndiheshin thellë në shekujt që pasuan.

PĂ«rgatiti L.Veizi

↗

12:00 Viti i Marilin: libra, ekspozita dhe një paletë ngjyrash

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nisin festimet për 100-vjetorin e lindjes së divës

nga Alessandra Baldini

Libra, shfaqje, ekspozita dhe madje edhe një paletë ngjyrash: një gamë e gjerë iniciativash janë planifikuar për 100-vjetorin e lindjes së Marilyn Monroe, ylli par excellence i Hollivudit, simbol i mitit, dëshirës dhe tragjedisë. Përvjetori bie më 1 qershor.

Duke nisur nga 31 maji, qindra objekte origjinale – kostume, fotografi, letra dhe materiale tĂ« rralla, pĂ«rfshirĂ« disa veshje skenike – do tĂ« rrĂ«fejnĂ« karrierĂ«n e njĂ« dive qĂ« mishĂ«roi bukurinĂ« dhe feminitetin, nĂ« Muzeun e AkademisĂ« nĂ« Los Angeles. Nga 8 prilli deri mĂ« 26 korrik, CinĂ©mathĂšque Française nĂ« Paris do tĂ« presĂ« Marilyn Monroe Turns 100!, njĂ« ekspozitĂ« qĂ« shkon pĂ«rtej klisheve dhe rrĂ«fen karrierĂ«n e Marilyn pĂ«rmes filmave, fotografive dhe posterave.

Gjithashtu kĂ«tĂ« pranverĂ«, njĂ« pĂ«rvojĂ« udhĂ«timi gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se do tĂ« nisĂ« nga Hollywood-i, duke ofruar ambiente shumĂ«-shqisore, fotografi 3D, memorabili tĂ« rralla dhe pĂ«rmbajtje interaktive, me synimin pĂ«r t’i zhytur vizitorĂ«t nĂ« jetĂ«n dhe legjendĂ«n e Marilyn, yllit tĂ« filmave ikonikĂ« si Some Like It Hot, The Seven Year Itch dhe The Prince and the Showgirl.

E lindur në një familje jofunksionale dhe fillimisht modele aspirante, ylli i Marilyn filloi të shkëlqente kur u zbulua nga aktori Ben Lyon, në moshën vetëm njëzetvjeçare. Monroe mishëroi arketipin e femme fatale dhe idenë e lirisë seksuale, në një kohë kur shoqëria përpiqej të çlirohej nga kufizimet e botës së vjetër. Jeta e saj do të jetë në qendër të Marilyn: 100 Years of a Legend, një shfaqje teatrale dhe muzikore që do të vihet në skenë në Crazy Cogs në Londër, në prill, ku sozia dhe imituesja e saj Suzie Kennedy do ta rikrijojë aktoren në skenë.

Festimet përfshijnë edhe një bashkëpunim me Pantone: ka debutuar tashmë Pantone Marilyn Monroe Collection Palette, një gamë ngjyrash e konceptuar për të kapur aspekte të ndryshme të identitetit të divës, me nuanca evokuese si Star White dhe High Risk Red.

Një vëllim përkujtimor është gjithashtu i disponueshëm. Në bashkëpunim me Marilyn Monroe Estate, Marilyn Monroe 100 është i vetmi botim zyrtar fotografik i realizuar posaçërisht për 100-vjetorin. Faqet e tij ofrojnë një panoramë të punës së fotografëve më të mëdhenj që bashkëpunuan me Marilyn: nga André de Dienes, Joseph Jasgur dhe Bernard of Hollywood, i cili realizoi imazhet e para të një Norma Jeane Mortenson shumë të re, te John Florea dhe Philippe Halsman, autorë të portreteve promovuese të një aktoreje në ngjitje.

Eve Arnold, Elliott Erwitt, Bruce Davidson dhe Henri Cartier-Bresson e përjetësuan atë gjatë xhirimeve të disa prej filmave të saj më të famshëm; Cecil Beaton dhe Richard Avedon kapën bukurinë e saj joshëse; ndërsa fotografi më intime nga Alfred Eisenstaedt, Sam Shaw, George Barris dhe Milton Greene zbulojnë një anë më personale të ikonës së Hollivudit.

Vëllimi përmbyllet me The Last Sitting të Bert Stern, së bashku me imazhe të rizbuluara së fundmi të një Marilyn të ndritshme dhe të buzëqeshur, të shkrepura nga Allan Grant gjatë një xhirimi për revistën Life dhe të botuara fillimisht vetëm dy ditë para vdekjes së yllit.

Burimi: ansa.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

11:00 Kina po udhĂ«heq marshimin drejt Armagedonit bĂ«rthamor – dhe Starmer mezi e vuri re

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Simon Tisdall*

Ora e Kiametit po tik-takon gjithnjĂ« e mĂ« fort, ndĂ«rsa mekanizmat e kontrollit tĂ« armĂ«ve po dĂ«shtojnĂ« dhe udhĂ«heqĂ«sit po sillen gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« pamatur. Koha pĂ«r t’u alarmuar Ă«shtĂ« tani.

Kthesa e kujdesshme e Keir Starmerit drejt Fronit tĂ« Dragoit Ă«shtĂ« pritur mirĂ« nĂ« Pekin, por jo nĂ« “Trump-land”. Kjo ndodh pjesĂ«risht sepse, si shumĂ« liderĂ« perĂ«ndimorĂ« nĂ« nevojĂ«, kryeministri britanik shmangu temat e pakĂ«ndshme si shkeljet e tĂ« drejtave tĂ« njeriut, skandali Jimmy Lai, spiunazhi dhe Tajvani. Por nĂ« bisedimet me presidentin Xi Jinping, njĂ« çështje jetike u shmang krejtĂ«sisht – dhe nuk duhej shmangur: ndĂ«rtimi i rrezikshĂ«m, i pashpjeguar, sekret dhe i pĂ«rshpejtuar i arsenalit bĂ«rthamor tĂ« KinĂ«s.

MĂ« shumĂ« se kriza klimatike, uria globale, militarizmi prusian i “Kaiser” Trumpit dhe kĂ«rcĂ«nimi gjithnjĂ« i pranishĂ«m i pandemive, pĂ«rhapja e pakontrolluar e armĂ«ve tĂ« shkatĂ«rrimit nĂ« masĂ« Ă«shtĂ« kĂ«rcĂ«nimi mĂ« i menjĂ«hershĂ«m dhe ekzistencial pĂ«r njerĂ«zimin. JavĂ«n e kaluar, Ora e Kiametit u zhvendos nĂ« 85 sekonda para mesnatĂ«s – mĂ« afĂ«r Armagedonit se kurrĂ« mĂ« parĂ«. “Rreziqet bĂ«rthamore dhe tĂ« tjera globale po pĂ«rshkallĂ«zohen me shpejtĂ«si dhe nĂ« mĂ«nyra tĂ« paprecedenta”, paralajmĂ«roi Buletini i ShkencĂ«tarĂ«ve AtomikĂ«.

Diplomacia e çarmatimit bërthamor është në ngërç global. Konsensusi për veprim të përbashkët në të ardhmen pritet sërish të dështojë në konferencën e rishikimit të Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT), që mbahet në prill në Nju Jork. Të enjten skadon New Start, traktati i fundit i mbetur që kufizon forcat strategjike bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Ndërkohë, një garë ndërkombëtare e frikshme armatimi bërthamor po zhvillohet pa asnjë kontroll, siç detajohet në raportin e vitit 2025 të Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm (Sipri).

Pothuajse tĂ« nĂ«ntĂ« shtetet me armĂ« bĂ«rthamore – SHBA, Rusia, Kina, Franca, Britania e Madhe, India, Pakistani, Koreja e Veriut dhe Izraeli – po ndjekin “programe intensive modernizimi bĂ«rthamor”, raporton Sipri, pĂ«rfshirĂ« armĂ« tĂ« reja si raketat hipersonike dhe bomba taktike me fuqi tĂ« ulĂ«t, tĂ« ashtuquajtura “tĂ« pĂ«rdorshme”. Testimet bĂ«rthamore mund tĂ« rifillojnĂ« sĂ« shpejti. “Nga inventari global prej rreth 12.241 koka bĂ«rthamore nĂ« janar 2025, rreth 9.614 ndodheshin nĂ« depo ushtarake pĂ«r pĂ«rdorim tĂ« mundshĂ«m”, thuhet nĂ« raport. Prej tyre, rreth 90% i pĂ«rkasin SHBA-sĂ« dhe RusisĂ«.

Me rreth 600 koka bĂ«rthamore, Kina Ă«shtĂ« ende pas – por po afrohet me shpejtĂ«si. “Arsenali bĂ«rthamor i KinĂ«s po rritet mĂ« shpejt se i çdo vendi tjetĂ«r, me rreth 100 koka tĂ« reja nĂ« vit qĂ« nga 2023
 [Ajo] mund tĂ« ketĂ« potencialisht po aq raketa balistike ndĂ«rkontinentale (ICBM) sa Rusia ose SHBA deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s”, llogarit Sipri. Pekini nuk jep asnjĂ« shpjegim apo arsyetim pĂ«r kĂ«tĂ« rritje dramatike – dhe refuzon bisedimet shumĂ«palĂ«she pĂ«r kontrollin e armĂ«ve.

NjĂ« dokument zyrtar, i publikuar nga Kina nĂ« nĂ«ntor, riafirmoi qĂ«ndrimin e saj se vendet me arsenalet mĂ« tĂ« mĂ«dha bĂ«rthamore duhet tĂ« hedhin hapin e parĂ«, duke bĂ«rĂ« “reduktime drastike dhe thelbĂ«sore” nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« njĂ«anshme. Deri atĂ«herĂ«, thuhet nĂ« dokument, Kina do t’i mbajĂ« aftĂ«sitĂ« e saj bĂ«rthamore “nĂ« nivelin minimal tĂ« nevojshĂ«m pĂ«r sigurinĂ« kombĂ«tare”. Dokumenti, me leverdi, nuk specifikon se cili Ă«shtĂ« ky nivel.

Kritika e Kinës se SHBA dhe të tjerët po injorojnë angazhimin e tyre sipas NPT-së për çarmatim është e saktë, edhe pse hipokrite. Ajo ka më shumë bazë kur kundërshton planin e Donald Trumpit për një mburojë raketore shumë-shtresore, të lidhur me Groenlandën, të quajtur Golden Dome, e cila, nëse realizohet ndonjëherë, mund të prishë në mënyrë të rrezikshme ekuilibrin e frikës.

PavarĂ«sisht avantazheve aktuale, SHBA Ă«shtĂ« e shqetĂ«suar. Pentagoni paralajmĂ«roi nĂ« dhjetor se “ndĂ«rtimi historik ushtarak i KinĂ«s e ka bĂ«rĂ« territorin amerikan gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« cenueshĂ«m”. Ai theksoi njĂ« qĂ«ndrim bĂ«rthamor mĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r sulm, “me gisht nĂ« kĂ«mbĂ«z”, dhe pretendoi se rreth 100 ICBM ishin instaluar sĂ« fundmi nĂ« silosĂ« nĂ« KinĂ«n veriore. Gjithashtu, u tha se Pekini po teston aftĂ«sinĂ« e tij “pĂ«r tĂ« goditur forcat amerikane nĂ« PaqĂ«sor”, duke rrezikuar seriozisht ndihmĂ«n e ardhshme ushtarake amerikane pĂ«r Tajvanin. “Kina pret tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« luftojĂ« dhe tĂ« fitojĂ« njĂ« luftĂ« pĂ«r Tajvanin deri nĂ« fund tĂ« vitit 2027”, thuhet nĂ« deklaratĂ«n e Pentagonit.

ÇfarĂ« po synon Xi? Shtysa e KinĂ«s drejt armĂ«ve bĂ«rthamore mund tĂ« jetĂ« thjesht çështje statusi. Ndoshta Xi dĂ«shiron tĂ« barazohet (ose tĂ« tejkalojĂ«) SHBA-nĂ« dhe RusinĂ«. Ndoshta ai ka frikĂ« reale nga njĂ« sulm. Ai i tha Starmerit se fuqitĂ« “e shfrenuara”, me kĂ«tĂ« nĂ«nkuptuar Trumpin, po ndjekin “ligjin e xhunglĂ«s”. Ose ndoshta, duke menduar pĂ«r trashĂ«giminĂ« e tij, Xi beson se demonstrimi i forcĂ«s bĂ«rthamore – ose diçka mĂ« e keqe – mund ta ndihmojĂ« tĂ« pushtojĂ« Tajvanin dhe tĂ« pĂ«rmbushĂ« ambicien pĂ«r ta bĂ«rĂ« KinĂ«n superfuqinĂ« udhĂ«heqĂ«se botĂ«rore.

Xi ka fituar njĂ« pushtet thuajse perandorak pas 13 vitesh nĂ« krye. Por ai Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« politikan i pasigurt, i gabueshĂ«m dhe jo veçanĂ«risht imagjinativ, i ekspozuar ndaj trendeve dhe presioneve globale. Nga njĂ«ra anĂ«, ai sheh SHBA-nĂ« e Trumpit duke modernizuar armĂ«t bĂ«rthamore, duke shkatĂ«rruar marrĂ«veshje kyçe tĂ« kontrollit tĂ« armĂ«ve, si traktati i vitit 1987 pĂ«r forcat bĂ«rthamore me rreze tĂ« mesme, dhe duke sulmuar sipas qejfit Iranin jo-bĂ«rthamor dhe VenezuelĂ«n. Nga ana tjetĂ«r, ai sheh njĂ« aleat dhe diktator tĂ« ngjashĂ«m, Vladimir Putinin e RusisĂ«, qĂ« kĂ«rcĂ«non PerĂ«ndimin me luftĂ« bĂ«rthamore ndĂ«rsa pĂ«rpiqet tĂ« pushtojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme UkrainĂ«n. ËshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« mos tundohesh nga ky shembull.

ShqetĂ«suese Ă«shtĂ« edhe dyshimi se, pavarĂ«sisht pamjes sĂ« jashtme, Xi mund tĂ« mos ketĂ« kontroll tĂ« plotĂ« mbi forcat e armatosura kineze. Shkarkimi i bujshĂ«m javĂ«n e kaluar i gjeneralit Zhang Youxia, i dyti pas tij nĂ« hierarkinĂ« ushtarake, mbetet njĂ« mister. Zhang, njĂ« veteran i ashpĂ«r, akuzohet se ka qenĂ« i pabesĂ« ndaj shefit tĂ« tij mĂ« pak tĂ« kalitur nĂ« luftĂ« – dhe se ka rrjedhur sekrete bĂ«rthamore te SHBA.

A Ă«shtĂ« e mundur qĂ« dy burrat tĂ« kenĂ« pasur mosmarrĂ«veshje mbi politikat agresive tĂ« Xi-t pĂ«r armĂ«t bĂ«rthamore dhe Tajvanin? Xi ka spastruar mĂ« parĂ« komandantĂ« tĂ« forcave raketore, por duket se ende po pĂ«rpiqet t’i vĂ«rĂ« gjeneralĂ«t nĂ« rresht. Si nĂ« njĂ« jehonĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, rikthehet pyetja shqetĂ«suese e Dr. Strangelove-it: kush e ka gishtin mbi buton?

ÇfarĂ«do qĂ« po mendon presidenti kinez, kĂ«to janĂ« kohĂ« alarmante pĂ«r kĂ«do qĂ« shqetĂ«sohet pĂ«r njĂ« luftĂ« termobĂ«rthamore globale – dhe kjo duhet tĂ« jetĂ« tĂ« gjithĂ«. Thuhet se bisedimet e Starmerit me Xi-nĂ« pĂ«rfshinĂ« kĂ«rcĂ«nime kineze ndaj sigurisĂ« kombĂ«tare tĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar. ÇfarĂ« kĂ«rcĂ«nimi mĂ« tĂ« madh ka se pĂ«rhapja e armĂ«ve bĂ«rthamore? E megjithatĂ«, nga sa dihet, ai nuk e ngriti kĂ«tĂ« çështje.

Heshtja e Starmerit nuk është befasuese. Nën udhëheqjen e tij, edhe Britania po zgjeron forcën e saj goditëse bërthamore, duke blerë avionë luftarakë amerikanë F-35A të aftë për armë bërthamore. Po ashtu, raportohet se po lejon SHBA-në të depozitojë bomba bërthamore në bazën RAF Lakenheath për herë të parë pas 20 vitesh. Britania nuk është në pozitë të kritikojë. Përkundrazi, mesazhi i pashprehur ndaj Xi-t është i ftohtë dhe i qartë: bombat të fluturojnë!

*Simon Tisdall Ă«shtĂ« komentator i çështjeve tĂ« jashtme nĂ« “The Guardian”/ PĂ«rgatiti pĂ«r botim: L.Veizi

↗

08:00 Historia/ 1959 – Tragjedia e Kalimit Dyatlov, nata e frikĂ«s dhe vdekjes nĂ« malet e Uraleve tĂ« 9 alpinistĂ«ve

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në shkurt të vitit 1959, një nga enigmat më të errëta të shekullit XX u shënua në vargmalin verior të Uraleve. Nëntë alpinistë sovjetikë, të gjithë të rinj dhe me përvojë të konsiderueshme në ekspedita dimërore, humbën jetën në rrethana që edhe sot mbeten të pashpjeguara plotësisht.

Grupi, i udhĂ«hequr nga studenti i inxhinierisĂ« Igor Dyatlov, kishte ngritur kampin nĂ« shpatet e malit Kholat Syakhl, njĂ« emĂ«r nga gjuha e popullit Mansi qĂ« do tĂ« thotĂ« “Mali i tĂ« Vdekurve”. Pas tragjedisĂ«, zona u quajt Kalimi Dyatlov, nĂ« nder tĂ« udhĂ«heqĂ«sit tĂ« ekspeditĂ«s.

Gjatë natës, për arsye ende të panjohura, alpinistët duket se u detyruan të largoheshin me nxitim nga çadrat e tyre. Ato u gjetën të çara nga brenda, çka sugjeron një arratisje të dëshpëruar. Anëtarët e grupit ikën drejt pyllit, të veshur në mënyrë të papërshtatshme për kushtet ekstreme të dimrit siberian, me temperatura nën zero dhe stuhi dëbore.

Trupat e tyre u gjetën të shpërndarë, disa me shenja dëmtimesh të rënda fizike, të tjerë pa plagë të dukshme, duke ushqyer për dekada me radhë teori të shumta: nga ortekët dhe fenomenet natyrore të rralla, te testet ushtarake sekrete apo shpjegime më fantastike.

Tragjedia e Kalimit Dyatlov mbetet edhe sot një nga misteret më të famshme të historisë moderne, një histori ku faktet e ftohta shkencore përplasen me frikën, heshtjen dhe imagjinatën njerëzore.

PĂ«rgatiti: L.Vezi

❌