❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

E vërteta tronditëse pas artit historik anatomik

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Për shekuj me radhë, trupat e vërtetë të të vdekurve kanë frymëzuar ilustruesit shkencorë dhe artistët e mëdhenj në krijimin e veprave të detajuara dhe të bukura artistike. Por, historitë që fshihen pas këtyre kufomave - dhe mënyra si janë përfituar - janë të errëta dhe makabre, siç zbulon një ekspozitë e re.

Nga: Deborah Nicholls-Lee / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Trupi i tij duket si prej mermeri gri të gdhendur, çdo muskul i përshkruar në mënyrë të përsosur. Por, figura që sjell në dritë piktura Mësimi i anatomisë nga Nikolas Tulpi (1632) e Rembrandtit, nuk është ndonjë hero nga antikiteti grek. Ai është një kriminel i ekzekutuar, të cilit i bëhej autopsia në një teatër anatomik. Krimi i tij? Vjedhja e një palltoje dimërore.

ParalajmĂ«rim: Ky artikull pĂ«rmban imazhe dhe detaje tĂ« cilat disa lexues mund t’i konsiderojnĂ« shqetĂ«suese

Duke përfshirë pesë shekuj, të vdekurit në gravurat anatomike që aktualisht po shfaqen në ekspozitën Nën çarçafë: Anatomia, arti dhe pushteti - në Muzeun Thekri të Mjekësisë në qytetin e Lidsit në Mbretërinë e Bashkuar - janë realizuar gjithashtu me përpikëri. Këto figura, kryesisht anonime, të paraqitura me organe të brendshme, ilustronin atlaset mjekësore që dikur konsultoheshin nga mjekët dhe anatomistët ose që ekspozoheshin si trofe nga koleksionistët e pasur. Dhe, si Adriaan Adriaanszooni, hajduti i vogël i pikturuar nga Rembrandti, asnjëri prej tyre nuk kishte dhënë pëlqimin që imazhet e trupave të tyre të zhveshur dhe të gjymtuar të përfshiheshin në një libër ose të ekspozoheshin në një mur.

Libri i vitit 1851, “Anatomia kirurgjike” nga Joseph Maclise, ishte njĂ« vepĂ«r pĂ«r referim(Mark Newton Photography)

“NĂ«n çarçafĂ« sfidon vizitorĂ«t tĂ« pyesin: trupat e kujt pĂ«rfshihen nĂ« tekstet anatomike, kush i ka vizatuar dhe pse”, thotĂ« pĂ«r BBC-nĂ«, Jamie Taylor, drejtori i koleksioneve, mĂ«simit dhe programit nĂ« muze. “Trupat e paraqitur nĂ« kĂ«to faqe u pĂ«rkasin njerĂ«zve tĂ« cilĂ«t pĂ«rgjatĂ« historisĂ« kanĂ« qenĂ« tĂ« shtypur, tĂ« drejtat e tĂ« cilĂ«ve janĂ« konsideruar dytĂ«sore, tĂ« papĂ«rfillshme ose tĂ« injoruara”.

NjĂ« libĂ«r anatomie pa vizatime nuk Ă«shtĂ« “mĂ« i mirĂ« se njĂ« libĂ«r gjeografie pa hartat e tij”, ka thĂ«nĂ« kirurgu dhe ilustruesi anatomik i shekullit XVIII, John Bell. Gravurat e tij tĂ« ndĂ«rlikuara me hijezime, pĂ«rhapĂ«n njohuri tĂ« detajuara pĂ«r trupin qĂ« pak vetĂ« kishin parĂ« jashtĂ« njĂ« teatri anatomik. Por, njĂ« vĂ«shtrim mĂ« i afĂ«rt mbi ilustrimet e tilla zbulon jo vetĂ«m ndryshimin e botĂ«kuptimit tonĂ« pĂ«r trupin e njeriut, por edhe kontekstin kulturor nĂ« tĂ« cilin u krijuan kĂ«to imazhe.

Veçanërisht informues, dhe që shfaqet në fillim në ekspozitë, është kopertina e zbukuruar e librit De Humani Corporis Fabrica (1543), nga Andreas Vesalius - teksti i parë madhor që tregon anatominë e njeriut të vizatuar drejtpërdrejt nga trupat që u bëhej autopsia. Në një teatër anatomik të mbushur me njerëz, autori, gjithmonë drejtues i shfaqjes, kryen autopsinë mbi një punëtore seksi të ekzekutuar - bisturi i tij zbulon, për një audiencë kryesisht mashkullore, nëse gruaja ishte shtatzënë, siç ajo kishte pohuar në lutjen e saj për mëshirë.

Kopertina e e ilustruar e një libri anatomie nga viti 1543, paraqet si spektakël autopsinë e trupit të një gruaje(Alamy)

Dallimi nĂ« status shoqĂ«ror dhe pushtet midis kirurgut dhe subjektit vĂ«shtirĂ« ka mundur tĂ« jetĂ« mĂ« i theksuar, dhe tregu pĂ«r kĂ«ta libra tĂ« ndĂ«rlikuar tĂ« ilustruar, siç tregohet nĂ« ekspozitĂ«, ishte “nĂ« skajin e kundĂ«rt tĂ« spektrit ekonomik tĂ« njerĂ«zve tĂ« paraqitur nĂ« faqet e tyre”.

Librat mjekĂ«sorĂ« u bĂ«nĂ« veçanĂ«risht luksozĂ« kur zhvillimet nĂ« litografi, nĂ« shekullin XIX, pĂ«rmbytĂ«n faqet me ngjyra tĂ« ndezura. Botimi i muzeut, Atlasi i plotĂ« i anatomisĂ« njerĂ«zore dhe kirurgjisĂ« (1866), nga JM Bourgery - i ilustruar nĂ« mĂ«nyrĂ« madhĂ«shtore - rrallĂ«herĂ« Ă«shtĂ« prekur, thotĂ« pĂ«r BBC-nĂ«, Dr Jack Gann, kurator i ekspozitĂ«s. Ata qĂ« mund t’i pĂ«rballonin kĂ«to vepra, thotĂ« ai, “do t’i kishin ekspozuar nĂ« shtĂ«pitĂ« e veta bashkĂ« me koleksionet e tyre tĂ« artit”.

Ndonjëherë, vetë kufoma bëhej objekt arti për ekspozim. Mungesa e kontrollit që shumë gra kishin mbi atë që ndodhte me trupin e tyre pas vdekjes, dhe roli ogurzi që disa praktikues të respektuar të mjekësisë luajtën në këtë, përfaqësohet në rastin e Mary Billionit. Ajo vdiq në vitin 1775 dhe u balsamos nga burri i saj, dentisti Martin van Butchell, me ndihmën e kirurgut të respektuar londinez William Hunter - ish-mësues i tij dhe autor i një libri të ilustruar për trupa shtatzënë, i lavdëruar për realizmin e tij të pashembullt. Duke shpresuar të tërhiqte klientë të rinj, Van Butchelli veshi Billionin me fustanin e nusërisë dhe e ekspozoi atë në dritaren e klinikës dhe të shtëpisë së tij në Mejfer, derisa gruaja e tij e dytë kërkoi që trupi të zhvendosej në një muze.

Arti dhe shkenca anatomike kanë një lidhje të gjatë. Në Italinë e Rilindjes, Leonardo da Vinci dhe Michelangelo bënë studime të autopsisë së trupave në morg për të ndihmuar që figurat në pikturat e tyre të ishin më realiste, ndërsa atlaset e hershme anatomike paraqitnin trupa në poza të stilizuara si reminishencë për skulpturat klasike. Anatomia e trupit njerëzor (1741) nga William Cheselden, për shembull, përfshin dy figura pa lëkurë që përleshen si Herkuli dhe Antaeu.

Një vizatim anatomik i vitit 1741, i dy figurave pa lëkurë që përleshen, ngjan me një skulpture të shekullit të XVI të Herkulit dhe Anteut(Alamy)

PĂ«r shkencĂ«tarĂ«t dhe njĂ«soj pĂ«r artistĂ«t, sfida mĂ« e madhe ishte qasja nĂ« trupa, e pĂ«rkeqĂ«suar nga Akti i Gjykimit tĂ« Vdekjes i vitit 1823 i cili uli numrin e krimeve tĂ« dĂ«nueshme me vdekje. U krijua njĂ« treg i zi fitimprurĂ«s pĂ«r kufoma, me vjedhĂ«s tĂ« trupave tĂ« quajtur “burrat e ringjalljes”, qĂ« vidhnin kufoma nga varre tĂ« freskĂ«ta dhe i shisnin nĂ« shkolla mjekĂ«sore pĂ«r shuma tĂ« majme.

PĂ«r t’i penguar ata, ata qĂ« kishin mundĂ«si i varrosnin tĂ« dashurit e tyre nĂ« kafaze tĂ« njohura si “mortsejf”, ose vendosnin gurĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« mbi vendin e varrit. PĂ«r kriminelĂ«t e dĂ«nuar dhe tĂ« varfrit, pushimi nĂ« paqe ishte mĂ« i pasigurt. TĂ« afĂ«rmit e hajdutit tĂ« rrugĂ«ve, John Worthington, i ekzekutuar nĂ« vitin 1815, ndĂ«rmorĂ«n hapin e jashtĂ«zakonshĂ«m tĂ« pĂ«rvĂ«limit tĂ« trupit tĂ« tij me acid pĂ«r t’u siguruar qĂ« tĂ« mos ishte i pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r autopsi.

William Hare dhe William Burke u bĂ«nĂ« vrasĂ«sit mĂ« famĂ«keq serialĂ« tĂ« SkocisĂ«. Ata iu drejtuan tĂ« gjallĂ«ve nĂ« vend tĂ« tĂ« vdekurve, duke kryer njĂ« fushatĂ« vrasjesh prej 10 muajsh midis viteve 1827 dhe 1828, me qĂ«llim pĂ«r tĂ« furnizuar me kufoma shkollĂ«n e anatomisĂ« nĂ« Edinburg tĂ« mjekut Robert Knox. Mary Paterson, ish-banore e njĂ« institucioni pĂ«r gratĂ« “e rĂ«na”, trupi i vdekur sĂ« cilĂ«s ishte çuditĂ«risht i ngrohtĂ« nĂ« momentin e mbĂ«rritjes, u deh me uiski nga agresorĂ«t e saj, pĂ«rpara se tĂ« ruhej nĂ« tĂ« pĂ«r tre muaj nga Knoxi.

Mary Paterson u vra nga vrasësit serialë William Hare dhe William Burke, të cilët furnizuan një shkollë anatomie me trupat e viktimave të tyre(George Orton)

Ligji mĂ« nĂ« fund i kapi vrasĂ«sit e saj. MegjithĂ«se Hare u lirua nĂ« kĂ«mbim tĂ« dĂ«shmisĂ«, bashkĂ«punĂ«tori i tij kishte mĂ« pak fat. GjykatĂ«si David Boyle e dĂ«noi me vdekje nĂ« litar dhe shpalli se Burke, si viktimat e tij, do tĂ« “pritej dhe anatomizohej publikisht”. Skeleti i tij tani Ă«shtĂ« i varur nĂ« Muzeun Anatomik tĂ« Universitetit tĂ« Edinburgut.

NĂ« Muzeun Thekri tĂ« MjekĂ«sisĂ«, trupi i Patersonit Ă«shtĂ« gjithashtu nĂ« ekspozim, por si vizatim - etika pĂ«r tĂ« cilĂ«n u debatua fuqishĂ«m nga ekipi i kuratorĂ«ve. Ajo Ă«shtĂ« vizatuar si Venera e Rokbit e VelĂĄzquezit, thekson Ganni. “ËshtĂ« njĂ« imazh shumĂ« sensual”, por gjithashtu, thotĂ« ai, â€œĂ«shtĂ« trupi i vdekur i njĂ« viktime vrasjeje qĂ« vazhdon ende tĂ« shfrytĂ«zohet”.

Trupat e idealizuar dominojnë këta libra mjekësorë, duke mjegulluar kufijtë midis shkencës, artit dhe erotikës, dhe duke ofruar njohuri mbi preferencat dhe shqetësimet e krijuesve të tyre. Në një nga ilustrimet më të ndjeshme të Nicolas Henri Jacobit për anatomistin Bourgery, shkëputja nga shkenca vihet në dyshim ndërsa dy palë duar meshkujsh, të padukshme, prekin gjoksin e prerë të një gruaje të re, flokët e së cilës janë stiluar si të një bukurosheje greke të lashtësisë.

Piktura e Rembrandtit e vitit 1632, “MĂ«simi i anatomisĂ« nga Nikolas Tulpi" paraqet autopsinĂ« e njĂ« krimineli tĂ« ekzekutuar(Mauritshuis, HagĂ«)

“Imazhet anatomike lĂ«shonin nxehtĂ«si, ofronin kĂ«naqĂ«si pĂ«r burrat qĂ« i realizonin, i sodisnin dhe i studionin”, pohon Michael Sappol nĂ« AnatominĂ« perverse (2024). PĂ«r kirurgun dhe artistin Joseph Maclise, ajo “soditje” ishte perverse, pohon Sappoli. Vepra kryesore e Macliseit, Anatomia kirurgjike (1851), dominohet nga burra nĂ« poza tĂ« paqarta: krahĂ«t e tyre muskulorĂ« tĂ« ngritur nĂ« mĂ«nyrĂ« nĂ«nshtruese pas kokĂ«s, pĂ«r shembull, ose goja e tyre e hapur nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« mund tĂ« interpretohej si kĂ«naqĂ«si. ËshtĂ« e mundur, propozon Sappoli nĂ« njĂ« ese tĂ« vitit 2021, “qĂ« paraqitjet e Macliseit, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« perverse dhe tĂ« fshehur - ndoshta as vetĂ« Maclise nuk ishte plotĂ«sisht i vetĂ«dijshĂ«m ... ishin njĂ« hapĂ«sirĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ai e zbulonte veten, dĂ«rgonte sinjale tĂ« dĂ«shirĂ«s homoerotike”.

“NjerĂ«zit perceptojnĂ« se njĂ« ilustrim anatomik Ă«shtĂ« paraqitje objektive e trupit tĂ« njeriut, sipas aftĂ«sive mĂ« tĂ« mira tĂ« artistit”, thotĂ« Ganni, gjĂ« qĂ« ekspozita synon ta “shpĂ«rbĂ«jĂ«â€. “NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ato i nĂ«nshtrohen kulturĂ«s, shijeve dhe lĂ«vizjeve artistike si çdo formĂ« tjetĂ«r arti dhe ilustrimi.”. NjĂ« figurĂ« e zezĂ« pa emĂ«r nĂ« librin e Macliseit, qĂ« mendohet tĂ« jetĂ« i vetmi trup i zi nĂ« veprat anatomike tĂ« periudhĂ«s, Ă«shtĂ« njĂ« shembull i qartĂ« meqĂ« u hoq nga botimi i krijuar pĂ«r AmerikĂ«n para-abolicioniste.

PĂ«rshkrimi i tij, vĂ«ren Keren Rosa Hammerschlag nĂ« esenĂ« e saj tĂ« vitit 2021, Apoloni i zi: Estetika, autopsia dhe raca nĂ« AnatominĂ« kirurgjike tĂ« Xhozef Meklajsit, Ă«shtĂ« “dukshĂ«m e estetizuar, duke e vendosur atĂ« nĂ« dialog me statujat klasike si Apoloni Belvedere, realizimet ‘e larta’ tĂ« artit nga vĂ«llai i Josephit, Daniel Maclise, imazhet e boksierĂ«ve tĂ« zinj dhe pamjet nga lĂ«vizja abolicioniste e kohĂ«s”.

Veprat e përpikta të Macliseit përfshihen në një ekspozitë në Muzeun Thekri të Mjekësisë(Mark Newton Photography)

Brenda njĂ« dekade nga Maclisei, vepra e njohur Anatomia e Greit nga Henry Gray, e ilustruar nga Henry Vandyke Carter, do tĂ« vendoste mĂ« nĂ« fund njĂ« burim tĂ« pĂ«rballueshĂ«m nĂ« duart e studentĂ«ve tĂ« mjekĂ«sisĂ«, ndonĂ«se edhe ajo bazohej nĂ« trupat qĂ« nuk tĂ«rhiqeshin nga shtĂ«pitĂ« e kujdesit dhe spitalet. “Ka njĂ« heshtje nĂ« qendĂ«r tĂ« Grayt, siç ndodh nĂ« tĂ« gjithĂ« librat e anatomisĂ«, qĂ« lidhet me tĂ« pashprehshmen”, shkruan Ruth Richardson nĂ« Krijimi i AnatomisĂ« sĂ« z. Grej. “Si imazhe tĂ« prodhuara nĂ« masĂ«, [trupat e kĂ«tyre njerĂ«zve] kanĂ« hyrĂ« nĂ« trurin e brezave tĂ« tĂ« gjallĂ«ve ... Dhe, askund pĂ«rveçse nĂ« imazhet e Carterit ata nuk kanĂ« njĂ« kujtesĂ« pĂ«r ta”.

Përdorimi i viktimave pa zë për ta çuar përpara shkencën mjekësore, vazhdoi në shekullin XX. Për shembull, Atlasi i anatomisë topografike dhe të aplikuar të njeriut (1937) i Eduard Pernkopfit, që ende përdoret nga disa kirurgë sot, përmban një të burgosur lufte autopsinë e të cilit e bënë mjekë nazistët që punonin nën regjimin e Hitlerit.

GjashtĂ«dhjetĂ« vjet mĂ« vonĂ«, nĂ« prag tĂ« mijĂ«vjeçarit, njĂ« arkiv digjital i tĂ« gjithĂ« trupit tĂ« njeriut, i krijuar nga The Visible Human Project, u publikua nĂ« Atlasin e ri tĂ« anatomisĂ« njerĂ«zore tĂ« Thomas McCrackenit. Imazhet 3D u formuan nga qindra prerje njĂ« milimetĂ«rshe tĂ« trupit tĂ« Joseph Paul Jerniganit, njĂ« vrasĂ«s nga Teksasi, i ekzekutuar me injeksion vdekjeprurĂ«s nĂ« vitin 1993. Edhe pse ai ishte pajtuar tĂ« dhuronte trupin e tij pĂ«r shkencĂ«n mjekĂ«sore, nuk mund ta kishte parashikuar njĂ« tĂ« ardhme kaq tĂ« dukshme pĂ«r tĂ«. “Ky Ă«shtĂ« njĂ« set i madh tĂ« dhĂ«nash qĂ« ende Ă«shtĂ« i qasshĂ«m pĂ«r njerĂ«zit sot”, thotĂ« Ganni, i cili e pĂ«rmbyll ekspozitĂ«n me pyetjen: “Sa larg kemi ardhur, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«â€? /Telegrafi/

↗

Shfrytëzimi i lëvizjeve ekstremiste nga Moska në Ballkan

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Blerim Vela

Në mesin e janarit 2026, analistët raportuan një rritje të ndjeshme të propagandës së së djathtës ekstreme të lidhur me Rusinë, që qarkullonte në Telegram në Serbi. Dhjetëra kanale të ndërlidhura përforcuan mesazhet e Ligës Ndërkombëtare Sovraniste dhe rrjeteve të tjera ekstremiste, duke arritur qindra-mijëra ndjekës. Këto kanale nuk janë dhoma të izoluara jehone. Grupet ultranacionaliste në Serbi rishpërndajnë përmbajtje të koordinuar mbi emigracionin, tradicionalizmin dhe kundërshtimin ndaj normave liberale, duke i ngulitur thellë në diskursin online narrativat e përafruara me Moskën. Zgjerimi i këtyre rrjeteve nxjerr në pah mënyrën se si platformat digjitale janë shndërruar në vektorë qendrorë të ndikimit të huaj në Ballkanin Perëndimor, duke formësuar opinionin publik dhe dinamikat politike, e jo thjesht duke i pasqyruar ato.

Rrjetet online janĂ« vetĂ«m njĂ« shtresĂ« e njĂ« ekosistemi mĂ« tĂ« gjerĂ«. NĂ« mbarĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor, grupe tĂ« sĂ« djathtĂ«s ekstreme marshojnĂ« nĂ« rrugĂ«, priftĂ«rinj ortodoksĂ« e paraqesin besnikĂ«rinĂ« gjeopolitike si detyrim moral, ndĂ«rsa politikanĂ« dashamirĂ«s kĂ«rkojnĂ« “bekimin” e MoskĂ«s pĂ«r t’iu kundĂ«rvĂ«nĂ« normave perĂ«ndimore duke ndĂ«rtuar njĂ« strategji tĂ« koordinuar qĂ« pĂ«rdorĂ« levat digjitale, fetare dhe politike tĂ« ndikimit.

Pesha e kësaj dinamike është e qartë për Ballkanin dhe Perëndimin. Ndikimi rus nuk është më abstrakt, ai shfrytëzon plagë historike, konservatorizëm shoqëror dhe institucionet e brishta për të ngulitur një model joliberal qeverisjeje. Përmes organizatave ekstremiste, rrjeteve fetare dhe elitave politike dashamirëse, Moska po eksporton vetë planin themelor të sistemit të saj autoritar: autoritet të centralizuar, pluralizëm të kufizuar dhe shkrirjen e pushtetit kulturor me atë politik në një rajon që ende përpiqet të arrijë konsolidim demokratik. Kuptimi i kësaj dinamike është thelbësor për mbrojtjen e normave demokratike dhe procesit të integrimit në BE, në një rajon nën kontestim aktiv ideologjik.

NĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor, sot, ndikimi i RusisĂ« nuk Ă«shtĂ« njĂ« abstraksion i largĂ«t. PĂ«rkundrazi, Ă«shtĂ« njĂ« forcĂ« e prekshme qĂ« formĂ«son zgjedhje, polarizon shoqĂ«ri dhe ngulitet brenda lĂ«vizjeve ekstremiste qĂ« pretendojnĂ« afinitet kulturor dhe mision politik. Nga Beogradi nĂ« Banja-LlukĂ« e Shkup, strategjia e MoskĂ«s ka evoluar nĂ« njĂ« fushatĂ« shumĂ«shtresore qĂ« ndĂ«rthur identitetin kulturor, pĂ«rkatĂ«sinĂ« ortodokse, rrjetet ekstremiste dhe operacionet e ndikimit. ËshtĂ« njĂ« plan pĂ«r eksportimin e njĂ« modeli qeverisjeje tĂ« rrĂ«njosur nĂ« autoritet tĂ« centralizuar dhe rezistencĂ« ndaj normave tĂ« demokracisĂ« liberale.

Konturat e kĂ«tij ndikimi u bĂ«nĂ« dukshĂ«m tĂ« qarta nĂ« shtator 2025, kur grupe neo-naziste dhe tĂ« sĂ« djathtĂ«s ekstreme nga e gjithĂ« Evropa u mblodhĂ«n nĂ« ShĂ«n Petersburg nĂ«n patronazhin e KishĂ«s Ortodokse Ruse pĂ«r tĂ« themeluar LigĂ«n NdĂ«rkombĂ«tare Sovraniste. Forza Nuova e ItalisĂ«, Agimi i ArtĂ« i GreqisĂ« dhe grupe ultranacionaliste serbe si “Rojet e Popullit” dhe “Aksioni Serb” morĂ«n pjesĂ« krahas oligarkut-ideolog, Konstantin Malofeev, dhe mendimtarit nacionalist rus, Aleksandr Dugin. Misioni i LigĂ«s, “mbrojtja e vlerave tĂ« bardha tĂ« krishtera” kundĂ«r dekadencĂ«s perĂ«ndimore, ilustroi se si rrjetet e lidhura me Kremlinin ofrojnĂ« platforma pĂ«r ideologji ekstremiste, duke i veshur ato me legjitimitet fetar. Siç vuri nĂ« dukje United24 Media, “grupeve tĂ« sĂ« djathtĂ«s ekstreme iu dha miratimi moral nga Kisha, duke i shndĂ«rruar efektivisht agjendat radikale politike nĂ« njĂ« formĂ« detyrimi shpirtĂ«ror/fetar”.

Larg të qenit të izoluara, këto rrjete përfitojnë nga aleatë dhe lehtësues brenda Bashkimit Evropian, të cilët u japin legjitimitet dhe hapësirë për qarkullimin e ideve. Kryeministri hungarez, Viktor Orbån, ka luajtur një rol veçanërisht lehtësues në këtë ekosistem. Ai organizon tubime, si Forumi Demografik i vitit 2023 në Budapest, që tërheqin aktorë rajonalë të së djathtës ekstreme, politikanë ultranacionalistë dhe ideologë simpatizantë të një botëkuptimi shoqërisht konservator. Duke ofruar platforma me profil të lartë dhe mbulesë të butë diplomatike, Orbåni ka forcuar lidhjet mes ekstremistëve të Ballkanit Perëndimor dhe homologëve të tyre evropianë, duke normalizuar efektivisht një model qeverisjeje shoqërisht konservatore dhe autoritare që pasqyron atë të Rusisë.

Ky zhvillim ka implikime më të gjera. Rritja e lëvizjeve të së djathtës ekstreme në mbarë Evropën, të cilat hapur admirojnë ose imitojnë modelin politik rus, i sinjalizon rajonit se joliberalizmi është një shabllon i zbatueshëm dhe elektoralisht i suksesshëm. Kjo i inkurajon aktorët lokalë të refuzojnë normat e BE-së mbi pluralizmin, liritë civile dhe të drejtat e pakicave, duke e bërë shumë më të lehtë operacionalizimin e operacioneve të ndikimit të Kremlinit në shtete që tashmë përballen me institucione të dobëta dhe fragmentim politik.

Këto dinamika nuk janë thjesht simbolike. Në mbarë Ballkanin Perëndimor, rrymat ekstremiste dhe pro-ruse e kanë shndërruar afërsinë ideologjike në ndikim konkret politik, duke formësuar zgjedhje lokale dhe debate kombëtare të politikave.

KĂ«to rryma ekstremiste transnacionale kanĂ« gjetur terren pjellor nĂ« politikĂ«n rajonale. NĂ« zgjedhjet lokale tĂ« MaqedonisĂ« sĂ« Veriut nĂ« vitin 2025, parti si “Maqedonia e Bashkuar” bĂ«n fushatĂ« kundĂ«r integrimit nĂ« BE dhe NATO, duke u thirrur nĂ« sovranitet dhe ruajtjen kulturore, ndĂ«rsa apeluan te biznesmenĂ« dhe rrjete ideologjike tĂ« pĂ«rafruara me MoskĂ«n. NĂ« Serbi, refuzimi i qeverisĂ« pĂ«r tĂ« vendosur sanksione ndaj RusisĂ«, pas luftĂ«s kundĂ«r UkrainĂ«s, ka forcuar koalicione politike tĂ« brendshme qĂ« simpatizojnĂ« narrativat e Kremlinit. Grupe ultranacionaliste si partia serbe “BetimtarĂ«t” kanĂ« fituar pĂ«rfaqĂ«sim parlamentar dhe tashmĂ« bashkĂ«punojnĂ« me PartinĂ« Progresive Serbe nĂ« pushtet, duke normalizuar njĂ« platformĂ« anti-perĂ«ndimore dhe duke promovuar legjislacion qĂ« kufizon shoqĂ«rinĂ« civile.

Republika Srpska nĂ« Bosnje dhe HercegovinĂ« ofron njĂ« tjetĂ«r shembull tĂ« fortĂ«. Milorad Dodiku, ish-president i RepublikĂ«s Srpska, ka udhĂ«tuar vazhdimisht nĂ« MoskĂ« pĂ«r tĂ« riafirmuar qĂ«ndrime pro-ruse, ndĂ«rkohĂ« qĂ« ka penguar reformat nĂ« nivel shtetĂ«ror dhe ka promovuar retorikĂ« secesioniste. NĂ« shkurt 2025, qeveria e Dodikut miratoi njĂ« “ligj pĂ«r agjentĂ«t e huaj”, i modeluar drejtpĂ«rdrejt sipas legjislacionit rus, pĂ«r tĂ« kufizuar median e pavarur dhe organizatat joqeveritare duke institucionalizuar njĂ« taktikĂ« qĂ« Moska e ka pĂ«rdorur brenda vendit pĂ«r tĂ« shtypur kundĂ«rshtarĂ«t dhe mospajtimin shoqĂ«ror.

PĂ«rtej legjislacionit, ndikimi rus nĂ« Ballkan lulĂ«zon nĂ« jetĂ«n qytetare dhe kulturore. Serbia pĂ«rjetoi disa nga protestat mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« dekadave tĂ« fundit nĂ« vitin 2025, me qindra mijĂ«ra qytetarĂ« qĂ« kĂ«rkonin llogaridhĂ«nie pĂ«r korrupsionin dhe dĂ«shtimet e qeverisjes. NĂ« vend qĂ« tĂ« adresonin ankesat, autoritetet i etiketuan kĂ«to protesta si “revolucione me ngjyra” tĂ« orkestruara nga fuqi tĂ« huaja - njĂ« narrativĂ« e marrĂ« drejtpĂ«rdrejt nga operacionet informative ruse. Media ruse dhe ato serbe tĂ« lidhura me shtetin e amplifikuan kĂ«tĂ« propagandĂ«, duke e paraqitur angazhimin qytetar si kĂ«rcĂ«nim ekzistencial tĂ« manipuluar nga Brukseli ose Uashingtoni.

Institucionet fetare janĂ« shfaqur ndĂ«r bartĂ«sit mĂ« efektivĂ« tĂ« narrativave tĂ« pĂ«rafruara me Kremlinin. Kisha Ortodokse Serbe, thellĂ«sisht e ngulitur nĂ« jetĂ«n politike, vepron si njĂ« amplifikator i fuqishĂ«m i sentimentit pro-rus, duke i kornizuar zgjedhjet gjeopolitike si beteja kulturore dhe duke e pozicionuar MoskĂ«n si mbrojtĂ«sen e qytetĂ«rimit ortodoks. Siç shpjegonte njĂ« artikull nĂ« New Union Post, “autoriteti fetar nĂ« Ballkan nuk Ă«shtĂ« simbolik. Ai mobilizon votues, legjitimon qĂ«ndrime politike dhe amplifikon narrativa qĂ« pĂ«rputhen me interesat strategjike ruse”. UdhĂ«heqĂ«sit ekstremistĂ« e shfrytĂ«zojnĂ« kĂ«tĂ« platformĂ« fetare pĂ«r tĂ« normalizuar retorikĂ«n ultranacionaliste dhe anti-perĂ«ndimore, duke e paraqitur atĂ« si mbrojtje tĂ« traditĂ«s, e jo si ideologji.

Edhe jashtë rrjeteve ortodokse, strategjia e Moskës përshtatet me kontekste të tjera sociopolitike. Hulumtimet tregojnë se aktorë pro-rusë kanë bashkëpunuar herë pas here me organizata islame në Ballkan, duke promovuar narrativa të rezistencës ndaj imperializmit kulturor perëndimor. Fleksibiliteti i këtyre rrjeteve nënvizon fokusin e Moskës jo thjesht mbi ideologjinë, por mbi ndërtimin e aleancave strategjike në një gamë të gjerë mjedisesh shoqërore.

Një model i qartë qeverisjeje i bashkon këto ndërhyrje. Rusia eksporton një kombinim të autoritetit të centralizuar, pluralizmit të kufizuar dhe tradicionalizmit kulturor, duke demonstruar se si pushteti autoritar mund të shoqërohet me kontroll shoqëror të kornizuar si detyrim moral. Aty ku institucionet janë të dobëta, shoqëria civile e kufizuar dhe frustrimi ekonomik i lartë, ky model gjen terren pjellor. Ai normalizon idenë se devijimi nga normat e përafruara me Moskën kërcënon jo vetëm rendin politik, por edhe mbijetesën kulturore.

VendimmarrĂ«sit evropianĂ« i kanĂ« njohur kĂ«to dinamika. Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, dĂ«noi “sulmet hibride tĂ« RusisĂ« qĂ« synojnĂ« destabilizimin e demokracive nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor”, duke theksuar rĂ«ndĂ«sinĂ« e forcimit tĂ« institucioneve demokratike dhe mediave tĂ« pavarura pĂ«r t’i rezistuar ndĂ«rhyrjeve tĂ« jashtme. UdhĂ«heqĂ«sit rajonalĂ« i pĂ«rsĂ«risin kĂ«to shqetĂ«sime, duke paralajmĂ«ruar se ndikimi i vazhdueshĂ«m i MoskĂ«s mund tĂ« rrezikojĂ« paqen, pĂ«rparimin demokratik dhe kredibilitetin e proceseve tĂ« anĂ«tarĂ«simit nĂ« BE.

Ndikimi i Rusisë në Ballkanin Perëndimor pasqyron një strategji të qëllimshme dhe adaptive, që integron organizata ekstremiste, autoritet fetar dhe instrumente legjislative në një model koherent të ndikimit politik. Në vend që të eksportojë vetëm ideologji, Moska promovon një sistem qeverisjeje të karakterizuar nga autoritet i centralizuar, pluralizëm i kufizuar dhe tradicionalizëm kulturor.

Teksa këto praktika institucionalizohen përmes zgjedhjeve, rregullimit të mediave dhe kufizimeve ndaj shoqërisë civile, ato riformësojnë normat dhe pritshmëritë politike në rajon. Rezultati nuk janë ndërhyrjet episodike, por normalizimi gradual i qeverisjes joliberale në shoqëri tashmë të shënuara nga brishtësia institucionale dhe konflikte identitare të pazgjidhura. Kjo trajektore sugjeron se roli i Rusisë në Ballkan do të mbetet një faktor i qëndrueshëm në formësimin e evolucionit politik të rajonit.

(Autori shĂ«rbeu si shef i stafit tĂ« presidentes sĂ« KosovĂ«s (2021-2023) dhe ka doktoruar pĂ«r Studime Evropiane BashkĂ«kohore nĂ« Universitetin e Saseksit. Ky shkrim fillimisht Ă«shtĂ« botuar nga “Jamestown Foundation” nĂ« gjuhĂ«n angleze)

↗

Aktorët e famshëm të vjetër kinemasë po joshen drejt ekranit televiziv pranë jush

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Fiona Sturges / The Guardian (titulli: It’s the Hollywood sensation we’re all enjoying: ageing cinema megastars lured to a TV screen near you)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Shrinking, seriali televiziv për Xhimin që luhet nga Jason Segeli, një psikoterapist në zi që nuk pushon duke ua thënë pacientëve atë që ai me të vërtetë mendon, duket mjaft i padëmshëm në letër. Nga Frasier te In Treatment e deri te Sex Education, nuk ka mungesë dramash televizive për terapeutë të çrregullt. Ajo që e veçon Shrinking nga të tjerat është prania e Harrison Fordit, i cili luan mentorin tetëdhjetëvjeçar të Xhimit. Këtu shohim një superyll të Holivudit që drogohet me ushqime që përmbajnë ekstrakte kanabisi, përballet me dështimet e tij si baba dhe përpiqet të fshehë simptomat e Parkinsonit. Edhe pse Segeli ka rolin kryesor bashkë me Fordin, ky i fundit është atraksioni kryesor dhe ka të gjitha frazat më të mira.

1923 e Paramount-it, pararendësja e Yellowstone-i nga Taylor Sheridan, gjithashtu shfrytëzon statusin e Fordit si figurë e rëndësishme, duke treguar përpjekjet e një familjeje blegtorësh për të ruajtur pasurinë dhe statusin gjatë Depresionit të Madh. Partnerja e Fordit është Helen Mirren, një tjetër aktore tetëdhjetëvjeçare që ka luajtur më parë me të në filmin e vitit 1986, The Mosquito Coast. Me ngjarjet që zhvillohen në Montana, 1923 është një dramë me stil që e kthen në art pamjen e ashpër të protagonistëve, së bashku me prirjen e tyre për brutalitet.

Pra, çfarĂ« tĂ« themi pĂ«r tĂ« moshuarit e kinemasĂ« qĂ« po ushtrojnĂ« zanatin nĂ« ekranin e vogĂ«l? NĂ« tĂ« kaluarĂ«n, yjet e Holivudit tĂ« VjetĂ«r do tĂ« ishin tmerruar nga kalimi nĂ« TV. Po ta bĂ«je njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«, kjo do tĂ« ishte shenjĂ« e qartĂ« se karriera jote Ă«shtĂ« nĂ« rĂ«nie - ndonĂ«se Barbara Stanwyck dhe Joan Collins e injoruan kĂ«tĂ« qĂ«ndrim snob nĂ« vitet ‘80 tĂ« shekullit XX, kur iu bashkuan kastit tĂ« The Thorn Birds dhe Dynasty. Collinsi u bĂ« yll edhe mĂ« i madh si super-negativja Aleksis Kerington nĂ« Dynasty, mĂ« shumĂ« sesa kishte qenĂ« si njĂ« vajzĂ« e re nĂ«n kontratĂ« me produksionin 20th Century Fox duke luajtur nĂ« filmat si Land of the Pharaohs dhe The Opposite Sex. NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, paraqitja e turpshme e Charlton Hestonit nĂ« serialin pasues tĂ« Dynasty-sĂ«, The Colbys, pati efektin e kundĂ«rt, duke ia vrarĂ« pĂ«rfundimisht karrierĂ«n. Pas kĂ«saj, aktori u pĂ«rqendrua si mysafir nĂ« shfaqjet komike dhe nĂ« tubimet e mbĂ«shtetĂ«sve pĂ«r mbajtje tĂ« armĂ«ve [NRA].

Peizazhi televiziv i sotĂ«m duket qartĂ«sisht ndryshe pĂ«r yjet e Holivudit qĂ« dĂ«shirojnĂ« tĂ« zgjerojnĂ« karrierĂ«n, duke ofruar mĂ« shumĂ« larmi dhe, nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, njĂ« klasĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« drame sesa dikur. Mendoni pĂ«r Meryl Streepin, e cila u shfaq nĂ« sezonin e dytĂ« tĂ« Big Little Lies mĂ« 2019 dhe mĂ« pas u bashkua me qejf nĂ« komedinĂ« e suksesshme tĂ« Hulu-s, Only Murders in the Building. Ose Gary Oldmanin - i cili ka interpretuar DrakulĂ«n dhe Çërçillin nĂ« ekranin e madh - si njĂ« agjent i moshuar qĂ« ka nevojĂ« pĂ«r dush nĂ« serialin televiziv Slow Horses. Ose Kathy Bates qĂ« luan avokaten shtatĂ«dhjetĂ«vjeçare nĂ« Matlock, ku nĂ«nvlerĂ«sohet vazhdimisht pĂ«r shkak tĂ« moshĂ«s. Ose Sly Stallone qĂ« bĂ«n debutimin e tij nĂ« TV si mafioz veteran nĂ« Tulsa King, njĂ« tjetĂ«r serial nga Taylor Sheridani. NĂ« fakt, Sheridani, i cili sĂ« fundmi ka angazhuar Kevin Costnerin dhe Billy Bob Thorntonin nĂ« Yellowstone dhe Landman, duket se Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« mision pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« nga pensioni aktorĂ«t veteranĂ«.

Pak prej këtyre yjeve të plakur mund të akuzohen se po bien poshtë nivelit në ato që janë kryesisht prodhime me buxhet të lartë, edhe pse e kanë të vështirë të bien në sy në këtë epokë ku ka tepër shumë seriale televizive. Gjithashtu, nuk ka ndonjë ndjesi se po ushqehen me lavditë e së kaluarës. Kur Jeff Bridges, ylli i ekranit të madh në The Fisher King dhe The Big Lebowski u bind të rikthehej në TV për të luajtur një ish-agjent të CIA-s i cili e ka të vështirë të veshë çorapet në mëngjes, e bëri këtë më lehtë për serialin me titull të qartë të FX Networks-it, The Old Man. Në Shrinking, Fordit i kërkohet të përballet haptazi me statusin e tij si i moshuar dhe të portretizojë luftën e personazhit të tij me sëmundjen që po përparon. Krahasojeni këtë me ribërjen e Indiana Xhonsit në vitin 2023, Dial of Destiny, ku, në moshën 80-vjeçare, ai e ripërsërit rolin e heroit aksion me kamxhik dhe plot skena me stërvitje fizike.

Fakti qĂ« po shkruhen role tĂ« plota pĂ«r televizion vetĂ«m pĂ«r tĂ« moshuar, ky Ă«shtĂ« njĂ« lajm i mirĂ« - padyshim njĂ« pĂ«rmirĂ«sim nĂ« krahasim me nxjerrjen nĂ« pension nĂ« moshĂ« tĂ« mesme, siç bĂ«nte zakonisht Holivudi deri vonĂ« - por, aktualisht janĂ« ende burrat ata qĂ« kanĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« kĂ«tyre roleve. NĂ« aktrim, si dhe nĂ« jetĂ«, mosha ka qenĂ« gjithmonĂ« mĂ« e pamĂ«shirshme pĂ«r gratĂ«, njĂ« situatĂ« qĂ« Ă«shtĂ« satirizuar nĂ« mĂ«nyrĂ« mjeshtĂ«rore nĂ« skeçin e Amy Schumerit, Last Fuckable Day, ku tri aktore - Julia Louis-Dreyfus, Tina Fey dhe Patricia Arquette - shĂ«nojnĂ« ditĂ«n e fundit kur njĂ«ra prej tyre konsiderohet “seksualisht tĂ«rheqĂ«se” nĂ« sytĂ« e industrisĂ« sĂ« argĂ«timit.

Një faktor tjetër që po i shtyn aktorët veteranë të kërkojnë punë në televizion është se industria e filmit ende po ndien goditjen financiare nga koronavirusi dhe nga grevat e skenaristëve dhe aktorëve në vitin 2023. Buxhetet mbeten të ngushta dhe sukseset e mëdha janë gjithnjë e më të rralla - vitin e kaluar, Snow White, Mickey 17, Christy, After the Hunt dhe filmi i Dwayne Johnsonit, The Smashing Machine, dështuan tërësisht në të hyra. Ndërkohë, shikuesit kanë mundësinë të presin që filmat e mëdhenj të shfaqen në platformat në internet - ndonjëherë vetëm disa ditë pas premierës në kinema.

Nuk është çudi, pra, që aktorët më të moshuar duan të përfshihen në TV, ku mund të shihen nga ata shikues që nuk duan të shkojnë në kinema, dhe ku mund të kalojnë kohë duke zhvilluar personazhe më kompleksë. Ndërkohë, serialet po përfitojnë në peshë, përvojë dhe cilësi yjesh. Aktualisht ka shumë arsye për të qenë pesimist për industrinë krijuese, por kjo është një epokë e artë për aktorin në prag pensioni për të cilin po afrohen lavdi të reja dhe një akt i tretë në karrierë. /Telegrafi/

↗

BURG I ËMBËL

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: James Joyce
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

I ëmbël më qe ai burgim
Shpirti m’u lumturua ...
Liri më qe ai përqafim
TĂ« dal prej tij nuk dua.
Në atë përqafim burgosmë
I lumtur të jem gjithmonë!

Më mbërtheje me ata krahë
Që fërgëllonin me mall,
Dhe gjith’ atĂ« natĂ« tĂ« gjatĂ«,
Gjithçka harrova, çdo hall;
Gjumi qe ëndërr e pasosur
Ku shtrirë rrinin dy shpirtra të burgosur.

↗

Çdo grua do ta njohĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« tĂ« tmerrshme nga kĂ«to fotografi tĂ« fundit tĂ« Epsteinit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Victoria Richards / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

KĂ«tĂ« fundjavĂ« kalova ca kohĂ« me njĂ« grup adoleshentĂ«sh britanikĂ«, 13 dhe 14 vjeç - dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« vura re nĂ« zhargonin e tyre tĂ« ditĂ«s: sa herĂ« qĂ« dikush prej tyre bĂ«nte shaka jo tĂ« hijshme, tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t bĂ«rtisnin: “Epstein”!

“Mos mĂ« epstino”, tha njĂ«ri nga djemtĂ«, kur shoku i tij u pĂ«rpoq t’i fuste njĂ« çokollatĂ« nĂ« pantallona.

“Largohu, Epstein!” - u kundĂ«rpĂ«rgjigj me sarkazĂ«m njĂ«ra nga vajzat, kur tĂ« tjerĂ«t u pĂ«rpoqĂ«n tĂ« formonin njĂ« grumbull trupash mbi divan.

Epsteini si sinonim për abuzim, për mungesë pëlqimi, për sjellje të pahijshme, për sjellje grabitqare; për atë vetëdije të paqartë gjysmë të ndërgjegjshme mbi dinamikat e pushtetit, rinisë, cenueshmërisë dhe kontaktit të padëshiruar fizik.

Epsteini si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar, pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« “jo”. Epsteini si paralajmĂ«rim, si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« sinjalizuar: “E njoh kĂ«tĂ« pĂ«r atĂ« qĂ« ishte pĂ«r tĂ« tjerĂ«t - dhe pĂ«r çfarĂ« mund tĂ« jetĂ«â€. Epsteini si “tĂ« shoh ...”!

Si njĂ« nĂ«nĂ« qĂ« rrinte pranĂ«, duke rrotulluar sytĂ« dhe duke pĂ«shpĂ«ritur shumĂ«, mu duk si njĂ« “shaka” tipike adoleshentĂ«sh me tehe tĂ« dhĂ«mbĂ«zuara. Pa shije, sigurisht. Por, gjithsesi, e vetmja mĂ«nyrĂ« se si fĂ«mijĂ«t mund t’i japin kuptim tmerrit shumĂ« real njerĂ«zor, pĂ«r tĂ« cilin kanĂ« dĂ«gjuar, parĂ« dhe lexuar. E vetmja mĂ«nyrĂ« se si mund tĂ« pĂ«rpunojnĂ« atĂ« qĂ« tĂ« rriturit u kanĂ« bĂ«rĂ« - dhe, nĂ« disa raste, vazhdojnĂ« t’u bĂ«jnĂ« - tĂ« rinjve tĂ« tjerĂ« si ata.

S’e pĂ«rballon dot tmerrin e neveritshĂ«m tĂ« publikimit tĂ« fundit tĂ« dosjeve tĂ« Epsteinit, me plot emra tĂ« famshĂ«m qĂ« kĂ«ta tĂ« rinj i njohin, po aq sa edhe tĂ« tĂ« vetĂ«ve? BĂ«je njĂ« shaka pĂ«r kĂ«tĂ«.

E, çfarë atëherë për emrin Andrew?

Shikoj fotografitĂ« e fundit, tĂ« ndyra, tĂ« ish-princit, tĂ« pĂ«rkulur nĂ« tĂ« katrat mbi njĂ« trup tĂ« shtrirĂ«, nĂ« dukje pavetĂ«dijshĂ«m, tĂ« njĂ« gruaje shumĂ« mĂ« tĂ« re dhe dua tĂ« qaj. Dua tĂ« mbledh vajzĂ«n time dhe shoqet e saj, t’i mbroj nga dĂ«mtimi nga duart e burrave si ky.

Sepse kam njohur burra si ky. Tani në të dyzetat, mund të kujtoj (edhe pse rrallë dua) burra që janë përpjekur të më dëmtojnë mua dhe shoqet e mia; që na kanë fotografuar - pak a shumë kështu. Dhe, nëse e hedh vështrimin më gjerë, shohim burra si ky ... epo, kudo.

Fytyrat e burrave mu si ky u gjetën në rreshtin e të pandehurve që dilte nga gjykata në Mazan gjatë gjyqit për përdhunimin e GisÚle Pelicotit dhe dënimin - një vit më parë - të ish-burrit të saj Dominique Pelicot dhe 50 të tjerëve: burra që ishin bashkëshortë, bij, gjyshër.

Andrew Mountbatten-Windsor, po ashtu ka qenë bashkëshort, bir dhe gjysh. Dhe, nëse ndjeni një ngjashmëri të frikshme midis detajeve që dimë nga gjyqi Pelicot dhe këtyre imazheve të publikuara rishtazi të tij, të shkrepura nga blici i një objektivi mbi trupin e një gruaje, si një dre në dritat e makinës, nuk jeni vetëm.

Në fakt, mendimi im i parë kur pashë imazhet, me gjithë intimitetin e detajeve (këmbët zbathur të ish-princit, bluza e rastësishme polo, dora e vendosur mbi barkun e gruas së re të panjohur), është se të duket si një shkelje. Jo shumë ndryshe, ndoshta, nga 20 mijë fotografitë dhe videot që tani dimë se iu bënë GisÚle Pelicotit teksa ajo ishte e droguar dhe e pavetëdijshme. Dhe, të gjithë e dimë çfarë i ndodhi asaj pas kësaj.

Ndoshta ajo që e bën këtë fotografi të Andrewit kaq shqetësuese është se ne nuk e dimë saktësisht se çfarë ndodhi më pas. Nuk ka titra, nuk ka shenja kohe ose date. Nuk e dimë ku janë bërë. Ato shfaqen si pjesë e tre milionë dokumenteve të tjera, pothuajse si dëme anësore: nuk e dimë identitetin e gruas, nuk e dimë pse fotografia fillimisht u bë ose kush e bëri; nëse ishte e pozicionuar apo e rastësishme, e vendosur si lojë me role dhe shaka, apo në një sulm grabitqar.

Nuk e dimĂ« nĂ«se gruaja nĂ« fotografi ka dhĂ«nĂ« leje qĂ« ajo tĂ« shkrepej, nĂ«se ajo ishte madje zgjuar. Mbetemi nĂ« errĂ«sirĂ«, duke pyetur veten nĂ«se duhet tĂ« bĂ«rtasim “Epstein” si “shaka” apo nĂ«se gjithçka Ă«shtĂ« tepĂ«r reale.

Dhe, kĂ«shtu, ne thjesht duhet tĂ« kapemi pas asaj qĂ« dimĂ«. E dimĂ« qĂ« ish-princi Ă«shtĂ« akuzuar se â€œĂ«shtĂ« fshehur” nga zyrtarĂ«t amerikanĂ« pasi u ftua vitin e kaluar tĂ« paraqitej para komisionit mbikĂ«qyrĂ«s tĂ« DhomĂ«s sĂ« PĂ«rfaqĂ«suesve tĂ« ShBA-sĂ«. E dimĂ« qĂ« kryeministri, Keir Starmer, ka thĂ«nĂ« se Andrew duhet tĂ« dĂ«shmojĂ« para Kongresit pĂ«r lidhjet e tij me Epsteinin. Ne gjithashtu dimĂ« qĂ« Mountbatten-Windsori ka mohuar gjithmonĂ« çdo akt tĂ« keq.

DimĂ« ... dhe nuk dimĂ«. Dhe, kĂ«shtu, mbetemi me fjalĂ«n “Epstein” - me gjithĂ« errĂ«sirĂ«n e saj, konotacionet e saj tĂ« shĂ«mtuara - qĂ« jehon nĂ« njĂ« dhomĂ« bosh, shumĂ« kohĂ« pasi çdo e qeshur Ă«shtĂ« shuar. /Telegrafi/

Fotografitë nga dosjet e Epsteinit duket se shfaqin princin Andrew në dysheme me një grua.

↗

ARNOLD LEJNI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Syd Barrett (Pink Floyd, 1967)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Arnold Lejni, kishte një hobi të çuditshëm
Mblidhte rroba natën, të brendshmet e grave në tel për tharje
I pëlqente si i rrinin

Në mur varej një pasqyrë e madhe
Pamja e shtrembëruar, përmes të kaltrës së tejdukshme
Këtë e bëri

Oh, Arnold Lejn, nuk është njësoj
Duhet të dy vetë që ta kuptojnë, dy vetë që ta kuptojnë
Dy vetë që ta kuptojnë, dy vetë që ta kuptojnë
Pse s’mund ta kuptosh?

Arnold Lejn, Arnold Lejn
Arnold Lejn
Tani është arrestuar, një lloj njeriu i pështirë
E dënuan, dyert përplasen, punë e detyruar
E urren këtë

Oh, Arnold Lejn, nuk është njësoj
Duhet të dy vetë që ta kuptojnë, dy vetë që ta kuptojnë
Dy vetë që ta kuptojnë, dy vetë që ta kuptojnë
Pse s’mund ta kuptosh?

Arnold Lejn, Arnold Lejn
Arnold Lejn

Arnold Lejn
Mos e përsërit më

/Telegrafi/

- YouTube www.youtube.com

↗

A ishte ky kapadai i shekullit XIX, fashisti i parë në botë?!

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Markezi de MorÚs ishte një antisemit i neveritshëm - por, libri Fashisti i parë e paraqet gabimisht rëndësinë e tij historike.

Nga: Simon Heffer / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« fillim tĂ« kĂ«tij studimi origjinal, megjithĂ«se jo plotĂ«sisht tĂ« kĂ«naqshĂ«m, Sergio Luzzatto shpalos qĂ«llimet e veta. “Ky libĂ«r synon tĂ« tregojĂ«â€, thotĂ« ai, se si francezi Antoine Vallombrosa, Markezi [Marquis] de MorĂšs (1858-96), “pa qenĂ« arkitekt i fashizmit, ishte njĂ« nga etĂ«rit e tij”. MorĂšsi ishte, shkruan ai nĂ« [librin] Fashisti i parĂ« [The First Fascist], “udhĂ«heqĂ«si i parĂ« nĂ« PerĂ«ndim qĂ« u shfaq nĂ« skenĂ«n politike si populist, antisemit dhe (edhe pse fjala ende nuk ekzistonte) njĂ« milic fashist, qĂ« tĂ« gjitha kĂ«to nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«â€.

Luzzatto ka njĂ« libĂ«r pĂ«r tĂ« shitur, ndaj ndoshta mund tĂ« falet pĂ«r kĂ«tĂ« dramaticitet tĂ« tepruar. Por, shumĂ« shpesh vlefshmĂ«ria e pretendimeve tĂ« tij varet nga pĂ«rkufizimet. Ka pasur udhĂ«heqĂ«s populistĂ« para tij; mjaft antisemitĂ«; dhe lexuesit i mbetet tĂ« vendos vetĂ« se çfarĂ« paraqet njĂ« milic fashist. MosmarrĂ«veshja kryesore e kĂ«tij recensuesi ndaj pretendimeve tĂ« tij nuk lidhet me antisemitizmin e MorĂšsit as me (pĂ«rpjekjen e tij pĂ«r) populizĂ«m (ai kurrĂ« nuk i ka prirĂ« njĂ« numri tĂ« madh tĂ« ndjekĂ«sve nĂ« njĂ« karrierĂ« politike qĂ« ishte e shkurtĂ«r dhe e mjerĂ«). Ka tĂ« bĂ«jĂ« me idenĂ« e “fashizmit” tĂ« tij: pĂ«r ta quajtur atĂ« “milic fashist”, do tĂ« duhej tĂ« kishte njĂ« “milici fashiste” pjesĂ« e tĂ« cilit mund tĂ« ishte: nĂ« FrancĂ«n e viteve 1880 ose 1890 nuk kishte tĂ« tillĂ«.

Libri është realisht një biografi e një horri francez të shekullit të XIX që ndodhi të ishte ngacmues i vazhdueshëm i hebrenjve. Fatkeqësisht, nuk ishte i vetëm, dhe ishte pjesëmarrës - më shumë sesa krijues - i të njëjtës shoqëri që krijoi Aferën Dreyfus. Interesante është që vetë Alfred Dreyfusi kishte menduar të sfidonte MorÚsin në duel - MorÚsi kishte vrarë një oficer hebre i cili e kishte sfiduar atë për të mbrojtur nderin e racës së tyre. Dreyfusi u bind të mos e bënte, dhe Luzzatto argumenton se, po të mos e kishin bindur dhe po të kishte fituar, historia ndoshta do të kishte qenë ndryshe.

Megjithatë, duke pasur parasysh se MorÚsi ishte tepër i aftë për të vrarë njerëz në duele - ishte një mujshar që kënaqej duke i sfiduar burrat për të cilët dinte se nuk ishin të barabartë me të në përdorimin e shpatës - është e pamundur që Dreyfusi të kishte fituar; dhe duke pasur parasysh klimën antisemite mes oficerëve francezë në atë kohë, është e pamundur që fundi i Dreyfusit të kishte qenë më i lumtur edhe nëse do ta kishte sfiduar. Siç përshkruan Luzzatto, Kisha Katolike e kishte shndërruar urrejtjen ndaj hebrenjve në një lloj artikulli besimi. Nuk ishin vetëm aristokratët që merreshin me këtë: gjithashtu dhe kasapët e Parisit që besonin (gabimisht) se hebrenjtë në tregtinë e tyre po shisnin në sasi të mëdha, për garnizonin e Verdunit, mish të papërshtatshëm për konsum nga njeriu.

Urrejtja e vetë MorÚsit ndaj hebrenjve i atribuohet dy ngjarjeve kryesore: përvojës së tij me një fajdexhi kur ishte kadet në Sen-Sir, dhe refuzimit të dashurisë së tij nga një trashëgimtare hebreje. Gjithashtu, jezuitët duket se kishin ndikim (thuhet se e kanë rrahur shpesh; ndoshta jo mjaftueshëm, mund të mendojë dikush) dhe ai duket se kishte arritur në përfundimin se nuk mund të ishe tamam francez dhe të shpëtoje Francën pa urryer hebrenjtë. Në këtë aspekt, ai dha më të mirën e tij.

Marrja e parave me fajde ishte tregues i hershĂ«m i paaftĂ«sisĂ« sĂ« tij financiare. Harxhoi njĂ« pjesĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« pasurisĂ« sĂ« vjehrrit tĂ« tij tĂ« pasur, duke dĂ«shtuar nĂ« njĂ« biznes me bagĂ«ti dhe transport me ftohje me tren nĂ« DakotĂ«n e Veriut (familja e gruas sĂ« tij trashĂ«gimtare, von Hoffmann, kishte krijuar pasurinĂ« nĂ« Uoll-Strit). Pastaj shkoi dhe humbi edhe mĂ« shumĂ« nĂ« njĂ« biznes tĂ« dĂ«shtuar hekurudhor nĂ« Indo-KinĂ«n franceze, gjĂ« qĂ« bĂ«ri qĂ« babai i tij ta shpĂ«tonte dhe t’ia hiqte çdo kontroll mbi paratĂ«.

MĂ« pas erdhi karriera e tij e shkurtĂ«r politike nĂ« fillim tĂ« viteve ’90 tĂ« shekullit XIX, tĂ« cilĂ«n e ndĂ«rmori sĂ«rish nĂ« FrancĂ« pasi kishte dĂ«shtuar nĂ« disa punĂ« tĂ« tjera. Ai dĂ«shtoi edhe aty, kaloi njĂ« periudhĂ« tĂ« shkurtĂ«r nĂ« burg dhe kĂ«rkoi rrugĂ« tĂ« tjera drejt lavdisĂ«. NjĂ« “kryqĂ«zatĂ«â€ kundĂ«r hebrenjve, duke pĂ«rfshirĂ« ndihmĂ«n e arabĂ«ve, e çoi nĂ« njĂ« “mision” nĂ« Algjeri, gjatĂ« tĂ« cilit disa tuaregĂ« ia bĂ«nĂ« FrancĂ«s njĂ« nder duke e vrarĂ« atĂ«. Disa mijĂ«ra veta morĂ«n pjesĂ« nĂ« funeralin e tij nĂ« Notre Dame, dhe njĂ« lloj i caktuar i francezĂ«ve e nderoi kujtimin e tij deri nĂ« (dhe gjatĂ«) ditĂ«t e Vishit dhe PĂ©tainit.

Megjithatë, periudha e ndikimit të tij serioz politik në Francë zgjati vetëm tri ose katër vjet, një kohë aq e shkurtër saqë është shumë e vështirë të kuptohet pse Luzzatto, ose kushdo tjetër, duhet të bëjë kaq shumë zhurmë për të. Autori gjithashtu pranon se janë të pakta burimet arkivore për disa pjesë të jetës së tij dhe të gruas së tij. Shpesh krijohet përshtypja se ai po përpiqet të bëjë qerpiçë pa kashtë. MorÚsi ishte djali i Dukës dhe Dukeshës së Valombrosës dhe titulli markez i tij ishte një titull nderi; për arsye që ai zgjedh të mos i shpjegojë (ndoshta sepse nuk i di plotësisht), subjekti i tij është Valombrosa për disa dhjetëra faqet e para dhe më pas bëhet MorÚsi.

Ky libĂ«r Ă«shtĂ« i lezetshĂ«m pĂ«r t’u lexuar, por teza e tij Ă«shtĂ« e fryrĂ« dhe e ekzagjeruar. Ai Ă«shtĂ« gjithashtu i shkruar nĂ« anglishten amerikane, njĂ« gjuhĂ« drejtshkrimet dhe idiomat e sĂ« cilĂ«s janĂ« jashtĂ«zakonisht irrituese pĂ«r lexuesit britanikĂ«. Edhe nĂ«se [ShtĂ«pia Botuese] Allen Lane kanĂ« mungesĂ« redaktorĂ«sh, a nuk mund tĂ« tregojnĂ« tĂ« paktĂ«n respekt tĂ« mjaftueshĂ«m pĂ«r tregun e tyre britanik duke investuar nĂ« ndonjĂ« softuer qĂ« do t’i pĂ«rkthente librat e tillĂ« nĂ« anglisht? /Telegrafi/

↗

Liri individuale, jo pa përgjegjësi sociale

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: GĂ«zim Tushi

Shoqëria shqiptare po kalon momente të ndërlikuara kur në mënyrë evidente përballet me një konfuzion fizik dhe metafizik, që shfaqet dukshëm në paqartësitë dhe konceptet e ndërlikuara të raporteve objektive e subjektive midis lirisë së individit dhe antinomive që po shoqërojnë zbehjen e përgjegjësive në jetën e përbashkët sociale.

Pikërisht nga konceptimi semplist dhe subjektivist i këtij relacioni fondamental, me vlerë të padiskutueshme ekzistenciale. Mbase kjo situatë ka shkaqet e veta dhe arsyet e veçanta, që duhen trajtuar dhe interpretuar sociologjikisht. Jo si qëllim në vetvete, por për të diagnostikuar këtë situatë, e cila sipas mendimit tim, më së pari dhe mbi të gjitha është e lidhur në mënyrë të determinuar me specifikat e tranzicionit tonë dhe me arsye të tjera komplekse e sintetike, me natyrë kontekstuale, lidhur me faktorë historikë, kulturorë, socialë dhe ekonomikë.

Mbase të gjithë këta faktorë të marrë së bashku janë argumente të mjaftueshme për të pranuar se në mënyrë evidente në jetën e sotme, në strukturën e shoqërisë shqiptare, po shfaqet një gjendje e përgjithshme e trazuar e jetës sociale, e cila ka krijuar precedentë, por edhe situata reale disi kaotike, turbulente, shoqëruar me doza të theksuara të paqartësive konceptuale, që reflektohen në mënyrë adekuate në modelet e sjelljes empirike individuale, por edhe në strukturat e gjëra të organizimeve të jetës së përbashkët sociale e komunitare.

Padyshim, trajektorja historike, mënyra unike e kalimit të shoqërisë shqiptare nga totalitarizmi në demokraci dhe e individit në liri, u shoqërua me deformime me peshë sociale, për konceptimin dhe ndërtimin e drejtë të raporteve të reja e dinamike, midis lirisë së individit, sovranitetit civil, jetës private nga njëra anë dhe nevojës së pranimit dhe respektimit të një mase të moderuar të vlerave të përbashkëta, si kushte të funksionimit kompakt të shoqërisë, humanizimit të raporteve të individit të lirë me jetën e përbashkët sociale.

Por, kĂ«to ndryshime e transformime nuk ecĂ«n nĂ« rrugĂ«n e duhur, me durim social dhe gradualitet transformues nĂ« procesin e transformimit tĂ« hallkave tĂ« kĂ«tij raporti ekzistencialisht themelor e strukturalisht thelbĂ«sor, i cili papritur pĂ«soi njĂ« pĂ«rmbysje kaotike nĂ« kuptimin material e fizik, por edhe konceptual, ideologjik e metafizik, duke sjellĂ« probleme e anomali, tĂ« cilat aktualisht shfaqen si plagĂ« sociale tĂ« agravuara. NjerĂ«zit tanĂ« tĂ« mĂ«rzitur nga “kafazi” gjysmĂ«shekullor totalitarist, nĂ« jetĂ«n me mungesĂ« absolute tĂ« lirisĂ« individuale dhe e mbingarkuar me peshĂ«n e koncepteve dhe praktikave hipersociale e superkolektiviste, tĂ« nxitur nga shpresa e padurimi pĂ«r tĂ« rindĂ«rtuar njĂ« shoqĂ«ri tĂ« lirĂ« e demokratike, ata u joshĂ«n nga etiketa e jashtme e lirisĂ«, nga ideja fillestare e konceptit semplist tĂ« njeriut tĂ« lirĂ«, si njeri i vetĂ«mjaftueshĂ«m, asocial, i shkĂ«putur nga shoqĂ«ria dhe pa vlerĂ«suar dhe respektuar konvencionet sociale e morale tĂ« jetĂ«s sĂ« lirĂ« demokratike. QĂ«ndrime qĂ« sollĂ«n si pasojĂ«, nga njĂ«ra anĂ« liri dhe autonomi mĂ« tĂ« madhe morale dhe pavarĂ«si shpirtĂ«rore, por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, kjo e shoqĂ«ruar me rrĂ«nimin e akseleruar dhe prishjen e menjĂ«hershme tĂ« relacioneve sociale me shoqĂ«rinĂ«, njĂ« izolim prej normave tĂ« reja tĂ« saj.

NĂ« kohĂ«n e sotme Ă«shtĂ« e qartĂ« se ka njĂ« prirje tĂ« njĂ«anshme nĂ« sjelljen e njeriut, qĂ« frymĂ«zohet dhe orientohet nga filozofia qĂ« ushqen ndjenja dhe mendime tĂ«rĂ«sisht individualiste, qĂ« kanĂ« ndikimin nĂ« dobĂ«simin e vlerave tĂ« shoqĂ«risĂ« funksionuese dhe tĂ« mirĂ« rregulluar si duhet. Duke e vlerĂ«suar kĂ«tĂ« moment delikat tĂ« shoqĂ«risĂ« moderne, kĂ«tĂ« defekt apo kĂ«tĂ« rrezik qĂ« vjen nga moderniteti social, lideri klasik i liberalizmit modern John Rawls, mendon se, “nuk duhet tĂ« ketĂ« asnjĂ« arsye tĂ« momentit pse qĂ«llimet e njerĂ«zve nĂ« njĂ« shoqĂ«ri tĂ« mirĂ«rregulluar duhet tĂ« jenĂ« nĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe individualiste”. (M. Sandel, Liberalizmi dhe kufijtĂ« e drejtĂ«sisĂ«, f. 102)

Pikërisht kjo njëanshmëri e konceptimit teorik e filozofik nga njëra anë dhe sjelljet arriviste në anën tjetër, janë faktorë pse është kaq në zgjerim sasia e veprimeve abuzive, qëndrimeve anormale e sjelljeve destruktive, shoqëruar me akte brutalisht të dhunshme e kriminale, të cilat në thelb janë tregues të qartë të ardhjes në shoqërinë shqiptare të njeriut që mendon për vete, pa llogaritur të tjerët, pa përfillur nevojën e përshtatjes me sistemin e vlerave dhe determinantët e habitatit të përbashkët social.

JanĂ« shtuar njerĂ«zit nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« qĂ« synojnĂ«, luftojnĂ« dhe e ndĂ«rtojnĂ« jetĂ«n tĂ« bazuar vetĂ«m nĂ« dĂ«shirat e mundura, tĂ« pamundura apo tĂ« pafshehura tĂ« unin e tyre tĂ« “kulluar” (Jasques Lacan), apo qĂ« atĂ« e mbushin vetĂ«m me sjellje agresive e anomali antisociale, sjellje e pasione sociopatike tĂ« pakontrolluara, fenomene nĂ« zgjerim patologjik, qĂ« po tentojnĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« shtresĂ« sociale evidente, fenomen social tejet shqetĂ«sues e bezdisĂ«s pĂ«r shoqĂ«rinĂ« tonĂ«. PĂ«r pasojĂ«, jeta jonĂ« e pĂ«rditshme, gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« po pĂ«rballet ekzistencialisht ashpĂ«r me njerĂ«z qĂ« nĂ« emĂ«r tĂ« “lirisĂ« sĂ« pakufizuar” dhe pavarĂ«sisĂ« sĂ« imagjinuar nga ligjet dhe rregullat e pĂ«rbashkĂ«ta tĂ« shoqĂ«risĂ«, shfaqen me devijime tĂ« rrezikshme e sjellje kriminale, mungesĂ« tĂ« vetĂ«pĂ«rmbajtjes nĂ« raportet e tyre me jetĂ«n urbane, duke neglizhuar nevojĂ«n e shfaqjes sĂ« domosdoshme tĂ« pjekurisĂ« qytetare dhe racionalitetit human.

Bashkuar kĂ«to devijanca edhe me anomali tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« nĂ« terrene me frymĂ«zime utopike, pritshmĂ«ri sociale tĂ« tepĂ«rta e jo realiste, shoqĂ«ruar me pĂ«rdorimin e zgjeruar tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« lĂ«ndĂ«ve psikotrope. TĂ« gjitha kĂ«to sjellje individuale, dukuri sociale e pamje tĂ« pĂ«rditshme tĂ« jetĂ«s urbane i kanĂ« detyruar sociologĂ«t tĂ« flasin pĂ«r ekzistencĂ«n e “epokĂ«s sĂ« hipermodernitetit”, e cila po dĂ«mtohet nga koncepti i hipertrofizuar i lirisĂ« individuale, e cila nĂ« shumĂ« aspekte shfaqet e shĂ«mtuar”. ËshtĂ« realitet i padyshimtĂ« qĂ« pjesa e shĂ«ndoshĂ« e shoqĂ«risĂ« shqiptare po pĂ«rballet nĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« tĂ« ashpĂ«r tĂ« mundshme me pjesĂ«n e njerĂ«zve qĂ« shpĂ«rdorojnĂ« lirinĂ« sociale, qĂ« kanĂ« ulur nĂ« kuota kritike reduktimin, madje asgjĂ«simin e pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« sociale e personale si qytetarĂ«.

KĂ«ta janĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht indiferentĂ« ndaj çështjeve publike dhe problemeve jetĂ«sore, kanĂ« prirje pĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« “atomizuar”, izoluar ndaj çështjeve sociale, duke mbivlerĂ«suar vetĂ«m aspektet qĂ« kanĂ« lidhje me sjelljet e tyre individualiste, egoiste e synimet konkurenciale. Ata e kanĂ« lirinĂ« si aset pĂ«r tĂ« shfaqur prirje tĂ« individualizmit, si raport i thjeshtĂ« i “vetes me veten” pa pasur lidhje, pa respektuar rregullat, normat, vlerat qĂ« ndĂ«rtojnĂ« personalitetin e tyre dhe garantojnĂ« shfaqjen e pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« qytetare. Ky lloj procesi i “denatyrimit tĂ« lirisĂ«â€ prej kĂ«saj shtrese shoqĂ«rore bezdisĂ«se dhe shqetĂ«suese, po sjell efekte degraduese pĂ«r shĂ«ndetin e shoqĂ«risĂ« shqiptare nĂ« tĂ«rĂ«si. Personalisht mendoj se jemi nĂ« njĂ« situatĂ«, qĂ« duhet vlerĂ«suar integralisht, sociologjikisht dhe nĂ« trajtĂ« empirike situata pĂ«r tĂ« parĂ«, kuptuar dhe interpretuar drejt gjendjen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« kaotike, qĂ« ka sjellĂ« ngatĂ«rrim konceptual dhe real tĂ« raporteve midis autonomisĂ« dhe integritetit vetjak tĂ« njeriut si liri, me pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e sjelljes individuale nĂ« shoqĂ«ri.

Ndoshta ky ekuacion ekzistencial ka mundĂ«si tĂ« ecĂ« nĂ« rrugĂ«n e degradimit dhe afunksionalitetit, nĂ«se nuk fillojmĂ« tĂ« kultivojmĂ« nĂ« familje, shkollĂ«, shoqĂ«ri civile dhe gjithĂ« institucionet e sigurisĂ« morale dhe kulturĂ«s qytetare, frymĂ«n pozitive dhe tĂ« ekuilibruar, pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« njĂ« “aksion kombĂ«tar” pĂ«r tĂ« rregulluar raportet e sjelljes midis koncepsioneve morale detyruese dhe lirisĂ« subjektive, objektivave personale utilitariste dhe relacioneve sociale dobiprurĂ«se tĂ« jetĂ«s sĂ« individit. Nuk besoj se pesimizmi, dĂ«shpĂ«rimi pĂ«r situatat qĂ« kalojmĂ« janĂ« rruga e duhur pĂ«r tĂ« rregulluar kĂ«tĂ« ekuacion ekzistencial dhe garantues nĂ« rindĂ«rtimin e raporteve tĂ« drejta, midis qytetarit dhe shoqĂ«risĂ«.

ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« ka tri dekada e gjysmĂ« qĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« shoqĂ«risĂ« Ă«shtĂ« vendosur njeriu utilitarist dhe indiferent ndaj “tjetrit”, qĂ« lufton vetĂ«m pĂ«r vete dhe dobinĂ« personale. JetojmĂ« nĂ« njĂ« shoqĂ«ri liberale, pragmatiste e individualiste, e cila ka vendosur nĂ« qĂ« ndĂ«r tĂ« saj individin si tĂ« tillĂ«. Por kjo nuk do tĂ« thotĂ« dhe nuk Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«, qĂ« shoqĂ«ria e sotme shqiptare Ă«shtĂ« tĂ«rĂ«sisht neutrale, indiferente, adiaforiste dhe e mpirĂ« moralisht. Apo tĂ« mendosh se nĂ« ekzistencĂ«n e saj morale e sociale, nuk ka dhe nuk ekzistojnĂ« “pikĂ«mbĂ«shtetje” pĂ«r tĂ« rregulluar kĂ«tĂ« raport, pĂ«r tĂ« shmangur keqkuptimet e njĂ«anshme e subjektiviste, konfliktet e panatyrshme e artificiale qĂ« ndikojnĂ« nĂ« shpĂ«rbĂ«rjen e lidhjes sociale individ-shoqĂ«ri.

Duke arsyetuar mbi bazĂ«n e dukurive sociale, nuk Ă«shtĂ« deri nĂ« fund e qartĂ«, nĂ«se vetĂ«m liria dhe individualizmi si “entitete”, janĂ« kusht pĂ«r ndĂ«rtimin e shoqĂ«risĂ« modern, apo Ă«shtĂ« vetĂ« natyra e shoqĂ«risĂ« moderne qĂ« ka si produkt integral tipik individualizimin e jetĂ«s, indiferencĂ«n, narcizismin, cinizmin egocentrik, si tipare esenciale e me peshĂ« sociale nĂ« strukturĂ«n dhe fenomenologjinĂ« e sjelljes tĂ« njeriut.

Por, pavarĂ«sisht nevojĂ«s sĂ« debatit teorik sociologjik e akademik, njĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« dhe evidente nĂ« realitetin tonĂ« social. TĂ« gjithĂ« e ndjejmĂ« se duke vlerĂ«suar “dialektikĂ«n e pĂ«rmbysur” radikalisht tĂ« raportit midis lirisĂ« sociale dhe pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« individuale, ne praktikisht ndodhemi pĂ«rballĂ« realitetit tĂ« njĂ« shoqĂ«rie qĂ« nuk Ă«shtĂ« e “rregulluar mirĂ«â€, pĂ«r shkak se nĂ« emĂ«r tĂ« superioritetit tĂ« lirisĂ« sĂ« njeriun dhe nĂ« shĂ«rbim tĂ« anomalive eksentrike, ajo duket sikur punon dhe nxit tendencĂ«n e pakontrolluar personaliste, qĂ« nĂ« emĂ«r tĂ« lirisĂ« i mban njerĂ«zit tĂ« ndarĂ«, tĂ« veçuar, pa lidhje sociale me njĂ«ri-tjetrin. ËshtĂ« anomali humane qĂ« buron nga konceptimi i deformuar i lirisĂ« personale, duke u nisur nga perceptimi i ngushtĂ« i kornizĂ«s sĂ« lirisĂ« sĂ« pakufizuar tĂ« “jetĂ«s private”, qĂ« e mĂ«son, madje e “detyron” njeriun tĂ« jetojĂ« i “mbyllur brenda vetes”, pa pasur lidhje dhe relacione tĂ« domosdoshme sociale.

ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se demokracia liberale Ă«shtĂ« e lidhur fort me idealin e lirisĂ« si vetĂ«vendosje sovrane e individit. Por kjo duhet kuptuar drejt, sepse “ ... demokracia liberale privilegjon autonominĂ« individuale apo private, pra vetĂ«vendosjen individuale”, ... nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« “çdo subjekt tĂ« jetĂ« i lirĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« jetĂ«n e tij ashtu siç i duket mĂ« mirĂ« dhe shteti ndĂ«rhyn pĂ«r tĂ« zgjidhur konfliktet kur liria e dikujt kĂ«rcĂ«non lirinĂ« e dikujt tjetĂ«r”. (James Gordon Finlayson f. 147-148)

Ndaj Ă«shtĂ« imperative, detyrim qĂ« e sjell koha qĂ« jetojmĂ«, natyra dhe tipologjia e shoqĂ«risĂ« ku bĂ«jmĂ« pjesĂ«, qĂ« ta kthejmĂ« nĂ« mision humanizmin e raporteve tĂ« lirisĂ« sĂ« individit me rregullat, nevojat e pĂ«rbashkĂ«ta tĂ« shoqĂ«risĂ«. Sepse nĂ« fund tĂ« fundit, duhet pranuar e vĂ«rteta e idesĂ« sĂ« filozofit Jurgen Habermas, sipas tĂ« cilit, “Askush nuk Ă«shtĂ« i lirĂ«, po nuk qemĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« lirĂ«â€. (J.G. Finlaynson f. 161)

↗

MBJELLJA E FARAVE TË DASHURISË

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Roland Orzabal dhe Curt Smith (Tears for Fears, 1989)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

ËshtĂ« koha tĂ« ngrihemi
Dhe të tronditim mendësinë e njeriut të zakonshëm
Treni i dashurisë kalon nga bregu në breg
Disk-xhokeu është ai që duam më shumë
A mund të jesh, a mund të jesh krejtësisht pa vese
Dhe të shkatërrosh çdo shpresë për demokraci?
Siç thotë titulli, je i lirë të zgjedhësh
Por ke vezë në fytyrë dhe baltë në këpucë
Një ditë do ta quajnë melankoli, po, po

(Mbjellja e farave të dashurisë)
Çdo gjĂ« Ă«shtĂ« e mundur
(Farat e dashurisë)
Kur mbjell farat e dashurisë
(Mbjellja e farave)

(Mbjellja e farave të dashurisë)
Çdo gjĂ« Ă«shtĂ« e mundur
(Farat e dashurisë)
Kur mbjellim farat e dashurisë
(Mbjellja e farave)

Shoh lot në sytë e tyre
Shikojnë qiellin për një ndërhyrje hyjnore
Ushqimi hidhet kot -
Kaq i mirĂ« pĂ«r t’u ngrĂ«nĂ«, kaq i mirĂ« pĂ«r t’u shijuar
Politikane plakushe me idealet tua të larta
A nuk e ke idenë si ndihen shumica
Pra, pa dashuri dhe pa një tokë të premtuar
Jemi budallenj që ndjekim rregullat e një plani qeveritar
Hiqni dorë nga stili, kthehuni te improvizimi

(Mbjellja e farave të dashurisë)
Gjithçka
(Farave të dashurisë)
(Mbjella e farave të dashurisë)

(Mbjellja e farave të dashurisë)
(Farave të dashurisë)

Mbjellja e farave
Zogjtë dhe bletët
E dashura ime dhe unë
TĂ« dashuruar

Ndjeje dhimbjen, fol për të
Nëse je njeri i shqetësuar, bërtit për të
Hape zemrën, ndjej për të
Hape mendjen, mendo për të
Të gjithë, lexoni për të
Të gjithë, bërtisni për të
Të gjithë
(Të gjithë, po, po)
Të gjithë lexoni për të, lexoni për të
Lexoni nĂ« libra se nĂ« cepa e qoshe ka libra pĂ«r t’u lexuar

(Mbjellja e farave të dashurisë)
(Mbjellja e farave të dashurisë)
Po mbjellim farat
(Mbjellja e farave)
Po mbjellim farat e dashurisë

Po mbjellim farat
Po mbjellim farat e dashurisë
Po mbjellim farat e dashurisë
(Z. Angli po i mbjell farat e dashurisë)

(ËshtĂ« koha tĂ« pĂ«rpish tĂ« gjitha fjalĂ«t e tua)
(Të gëlltisësh krenarinë)
(Të hapësh sytë)
ËshtĂ« koha tĂ« pĂ«rpish tĂ« gjitha fjalĂ«t tua
Të gëlltisësh krenarinë
(Të hapësh sytë)

ËshtĂ« koha tĂ« ngrihemi
(Të përpish të gjitha fjalët e tua)
Dhe të tronditim mendësinë e njeriut të zakonshëm
(Të gëlltisësh krenarinë)
Dhe treni i dashurisë kalon nga bregu në breg
(Hapi sytë)
Në çdo minutë të çdo ore
E dua lulediellin
(Hapi sytë)
Dhe besoj
Në fuqinë e dashurisë
(Hapi sytë)
Në fuqinë e dashurisë
(Hapi sytë)
Në fuqinë e dashurisë

(Mbjellja e farave të dashurisë)
(Farave të dashurisë)
(Mbjellja e farave të dashurisë)
(Mbjellja e farave të dashurisë)
Mbjellja e farave
(Mbjellja e farave të dashurisë)
Duke mbjellë farat e dashurisë
Duke mbjellë farat
(E punëtorët?)
Edhe politika e lakmisë
Me dashuri

(Mbjellja e farave të dashurisë)

- YouTube

- YouTube


↗

Eliminimi i opozitës dhe rruga e Zogut drejt Presidencës së parë!

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Romeo Gurakuqi

Fundi i Luftës së Parë Botërore ka qenë një kohë dramatike për Shqipërinë, për shkak të largimit nga skena gjeopolitike evropiane të shtetit të saj protektor, të Perandorisë Austro-Hungareze. Për Shqipërinë u krijuan dy vakume të menjëhershme: së pari, ai i brendshmi, institucional, për pjesën më të madhe të territorit, që për gati tri vite u administrua nga austriakët, italianët dhe francezët; së dyti, në bisedimet e paqes, Shqipëria nuk do të kishte më një zë të kualifikuar dhe besnik, pro saj, brenda fuqive të mëdha vendimmarrëse.

Italia, e rreshtuar pĂ«rkrah vendeve fituese tĂ« AntantĂ«s, pĂ«r njĂ« numĂ«r arsyesh nuk mundej dhe nuk do ta luante dot nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, serioze dhe tĂ« vĂ«rtetĂ«, njĂ« rol tĂ« tillĂ« pro ShqipĂ«risĂ«, çështjes sĂ« saj kombĂ«tare. MirĂ«po, dhĂ«nia e sĂ« drejtĂ«s sĂ« kontrollit ushtarak italian mbi ShqipĂ«rinĂ« nga ana e KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« AntantĂ«s nĂ« momentin e avancimit tĂ« ushtrive tĂ« AntantĂ«s nĂ« Ballkan, do t’u mundĂ«sojĂ« shqiptarĂ«ve njĂ« lloj mbrojtjeje, do tĂ« shmangĂ«, nĂ« njĂ« masĂ« tĂ« madhe, pĂ«rsĂ«ritjen e skenave pushtuese tĂ« SerbisĂ« dhe GreqisĂ« nĂ« vendin tonĂ« dhe do t’u mundĂ«sojĂ« forcave nacionaliste tĂ« fillojnĂ« procesin e ripĂ«rtĂ«ritjes sĂ« shtetit, institucioneve, restaurimit tĂ« legalitetit tĂ« paraluftĂ«s dhe dĂ«rgimit tĂ« pĂ«rfaqĂ«sisĂ« diplomatike nĂ« KonferencĂ«n e Paqes nĂ« Paris.

Lexo po ashtu nga Romeo Gurakuqi:
- Traktati i Fshehtë i Vlorës!
- Rinjohja e shtetit shqiptar pas Luftës së Parë Botërore dhe roli i ShBA-së
- Nëntori si kohë e reflektimit dhe e korrigjimit të historisë

Kujtoj se pas Luftës së Parë Botërore, përvoja e palavdishme ehlikjamiste dhe esadiste mbeti veç një kujtim i hidhur i një kohe të shkuar, ndërkohë që tre vitet e administrimit të Austro-Hungarisë në dy të tretat e Shqipërisë, të Italisë dhe Francës në Jug të vendit, autonomia administrative e kulturore që gëzuan shqiptarët nën këto kontrolle, kishte krijuar gjurmët e veta në strukturimin e nacionalizmit dhe restaurimin e administratës publike shqiptare. Edhe pse vitet e ardhshme do të jenë një sfidë e vërtetë në aspektin shtetformues për elitën nacionaliste, në planin e brendshëm dhe atë ndërkombëtar, bashkësia nacionale që do të duhej të drejtohej nga kjo udhëheqësi, pati një ftillim të ndryshëm në aspektin e vetëdijes mbi përkatësinë dhe në pranimin më të madh të parimeve mbi të cilat do të duhej të rithemelohej marrëdhënia ndërshqiptare.

Nacionalizmi tanimë, në mënyrë të qartë, po mbështetej gjithnjë e më shumë mbi parimet e elitës së kulturës së lartë, ishujve të të vetëdijshëm mbi lirinë arbnore dhe përkatësinë e vendit në Adriatik. Vetë esadistët, të mbetur tanimë pa liderin e tyre (i cili u pengua të hynte në Shqipëri prej italianëve, të vendosur tanimë në pozita të forta kundër tij dhe më pas u ekzekutua nga Avni Rustemi në Paris), aplikuan transformizëm, përshtatje me rrethanat e reja dhe në ndarjen e re politike brenda vendit; u pozicionuan përkrah forcave konservatore të bejlerëve të ish-perandorisë, duke u përpjekur të gjejnë gradualisht liderin e tyre në figurën e Ahmet Bej Zogut, i cili starton, fillimisht në prapaskenë dhe më pas hapur, udhën e ndërtimit të një legaliteti të ri institucional mbi kreun e shtetit dhe formën e regjimit, që përmbyste kornizat e kongreseve nacionale të Durrësit (dhjetor 1918) dhe të Lushnjës (janar 1920), për të ngritur një të ri, rreth personit të tij (nga dhjetori i vitit 1924 me restaurimin e pushtetit të tij personal, fillimisht me ndihmën e Serbisë dhe më pas të Italisë).

Përndryshe, elita e evropianizueme e kulturës së lartë, diaspora nacionaliste, rrethet e nacionalizmit purist, albanianist dhe shekullarë, katolike dhe myslimane të Veriut, elita kosovare, ata të Shqipërisë qendrore të përqendruar në Elbasan përreth figurës më me autoritet në Shqipëri, Aqif Pashë Biçakçiut, nacionalistët e Toskërisë, në vitet 1918- 1924, megjithëse në minorancë për shkak të nivelit të shoqërisë shqiptare, punuan me vendosmëri për ripërtëritjen e Shqipërisë mbi kornizat e nëntorit 1912, Principatës së Shqipërisë së vitit 1914, mishëruar në linjën ringritëse të dy kongreseve të pas luftës, me një shpresë dhe mision për rikthimin e legalitetit të mirëfilltë me mbretin Wilhelm von Wied, ose pasardhësit e tij në krye të shtetit, si garantë të përforcimit të një shteti dhe nacioni të ripërtërirë evropian në kufijtë më të mundshëm etnikë.

Ky ka qenë i gjithë thelbi ballafaqimeve politike në vitet 1920-1924, fundi i së cilës ishte një humbje për elitën demokratike evropianiste dhe mbisundim i forcave konservatore, edhe të esadistëve të transformuar, ndërkohë që vetë Esadi ishte larguar fizikisht nga skena.

Rendi kushtetues

Ngjarjet e fillimit të vitit 1924, që kulmuan me Revolucionin e Qershorit, kryengritjen e qershorit, përmbysjen e qeverisë legjitime, u nxitën edhe nga përpjekja e qëllimshme e Ahmet Zogut për të kultivuar perceptimin se Shqipëria kishte nevojë për një udhëheqës të fortë, autoritar, në mënyrë që të siguronte stabilitetin dhe ruajtjen e rendit. Zhvillimet e vitit 1924 shuan përfundimisht çdo perspektivë për rikthimin e princ Wiedit; çështja e legjitimitetit të tij u harrua gradualisht, ndërsa forcat konservatore filluan të hartonin plane për konsolidimin dhe përjetësimin e pushtetit të Ahmet Zogut. Problemi i vendosjes së një rendi kushtetues dhe i përcaktimit të formës së regjimit mbeti i pazgjidhur gjatë gjithë kësaj periudhe, çka i krijoi Zogut hapësirë për të vepruar njëanshëm pas dhjetorit 1924. Pas Kundërrevolucionit të Dhjetorit 1924, rikthimit të legalitetit - riardhjes së njeriut të fortë në pushtet me shembjen e regjimit të mëparshëm të forcave demokratike - anëtarët e qeverisë së fundit shqiptare të formuar ligjërisht, së bashku me një prej regjentëve, u kthyen pothuajse menjëherë në kryeqytet. Me synimin për të ruajtur vazhdimësinë kushtetuese, ish-kryeministri Iliaz Bej Vrioni rifilloi përkohësisht ushtrimin e funksionit të tij, përpara se të paraqiste dorëheqjen. Më pas, regjenti ia besoi Ahmet Zogut detyrën e formimit të një kabineti të ri qeveritar. Shumica e anëtarëve të Asamblesë Kushtetuese u kthyen gjithashtu në Tiranë dhe, më 21 janar 1925, shpallën zyrtarisht vendosjen e regjimit republikan. Brenda një periudhe të shkurtër, republika, si formë e re qeverisjeje, ose si prishësja e dyfishtë e legalitetit të para qershorit 1924, u institucionalizua dhe Ahmet Zogu u zgjodh oresident i Republikës në rrethana që praktikisht e vendosën atë si autoritetin e vetëm dhe suprem në Shqipëri. Disa ditë më vonë, ai u rizgjodh zyrtarisht oresident për një mandat shtatëvjeçar. U hartua një Kushtetutë e re, e cila parashikonte një organ legjislativ dydhomësh, të përbërë nga një Senat me tetëmbëdhjetë anëtarë dhe një Dhomë Deputetësh me pesëdhjetë e shtatë deputetë. Kompetencat e oresidentit i ngjanin në thelb atyre të një republike presidenciale, si Shtetet e Bashkuara të Amerikës, me dallimin thelbësor se presidenti zgjidhej nga Parlamenti dhe jo nga vota popullore. Kushtetuta parashikonte gjithashtu një kabinet ministror të emëruar nga presidenti, por politikisht përgjegjës përpara Dhomës së Deputetëve.

Për rrjedhojë, në qoftë se në qershor 1924 kemi një qeveri të ardhur në pushtet në mënyrë jo legjitime, me rrugë të armatosur, që gjithsesi ruajti kuadrin institucional të përcaktuar në Kongresin e Lushnjës, në dhjetor 1924 kemi rikthimin formal, jo thelbësor, jo vendimmarrës, të një qeverie legjitime të nxjerrë nga pushteti me dhunë, që shërbeu si trampolinë për shkatërrimin e legalitetit kushtetues të Kongresit të Lushnjës (janar 1920) dhe krijimin e një forme të re regjimit në Shqipërinë që nuk dinte çfarë ishte Republikanizmi.

Eliminimi i kundërshtarëve

Pyetja qĂ« bĂ«jmĂ« Ă«shtĂ«: Ku gjenden kufijtĂ« kohore dhe kuptimorĂ« tĂ« “rikthimit tĂ« legalitetit” nĂ« kĂ«tĂ« rast?!

Pas kundërrevolucionit, ose të ashtuquajturit rikthim të legalitetit qeverisës, pas dhjetorit 1924 u vendos një kuadër i ri juridik, i cili qëndronte në kontrast të theksuar, si me marrëveshjet e brendshme, ashtu edhe me ato ndërkombëtare që lidhnin shtetin shqiptar. Gjetja e një ekuilibri të qëndrueshëm midis centralizmit dhe decentralizmit përbënte një nga sfidat më urgjente për politikën shqiptare të kohës. Megjithatë, konflikti më i thellë lidhej ngushtë me çështjen agrare, e cila synonte, të paktën pjesërisht, dobësimin e dominimit të pronarëve të mëdhenj tokësorë - figura që kishin përfituar prona të gjera si kompensim për rolin e tyre represiv në administrimin e popullsisë shqiptare.

Pas tĂ« ashtuquajturit “Triumf i Legalitetit” nga ana e qeverisĂ«, ajo qĂ« pasoi ishte, nĂ« thelb, çmontimi pĂ«rfundimtar i legalitetit tĂ« kreut tĂ« shtetit, i shoqĂ«ruar me njĂ« marrĂ«veshje tĂ« heshtur me MbretĂ«rinĂ« e SerbĂ«ve, KroatĂ«ve dhe SllovenĂ«ve pĂ«r neutralizimin e rrymĂ«s politike tĂ« njohur si “Drini” (e pĂ«rbĂ«rĂ« kryesisht nga kosovarĂ« dhe nacionalistĂ« tĂ« pĂ«rkushtuar), si edhe me angazhimin pĂ«r respektimin e disa mirĂ«kuptimeve themelore me ItalinĂ«. Kjo fazĂ« u pasua nga shtypja e dhunshme dhe e zgjatur e kundĂ«rshtarĂ«ve politikĂ«, pĂ«rfshirĂ« vrasjen e disa figurave tĂ« spikatura tĂ« opozitĂ«s.

Kjo periudhë u karakterizua nga eliminimi i një sërë kundërshtarësh të rëndësishëm të regjimit të Ahmet Zogut, çka kontribuoi ndjeshëm në konsolidimin e pushtetit të tij personal. Më 2 mars 1925, Luigj Gurakuqi, i konsideruar një nga etërit e kombit, një prej figurave më të shquara të nacionalizmit shqiptar dhe kritik i vendosur i regjimit, u vra në Bari, Itali, nga Baltion Stamolla, një ngjarje që siç rezulton nga dokumentet kroate dhe amerikane të zbuluara së fundmi, por edhe nga dokumentacioni i studiuar italian nga profesorët e Universitetit të Barit, ishte një ngjarje e kurdisur nga shërbimet shtetërore konsullore dhe të MPB të Tiranës, në rrugë jozyrtare. Brenda Shqipërisë, Zija Bej Dibra u vra nga xhandarmëria, ndërsa Bajram Curri, një kundërshtar i hershëm politik dhe ushtarak, gjeti vdekjen në fund të marsit në rrethana të diskutueshme. Hysni Curri vdiq në Vjenë gjatë pranverës së po atij viti, ndërsa Marka Gjoni, kapedani me ndikim i Mirditës, ndërroi jetë nga sëmundje e zemrës rreth së njëjtës kohë. Më vonë, në gusht 1925, një tjetër prijës mirditor i njohur, Zef Noci, u qëllua për vdekje.

NĂ« vitin 1926, represioni u shtri edhe mbi bastionin kryesor tĂ« forcave pĂ«rparimtare nĂ« Dukagjin, tĂ« cilin regjimi i Zogut e justifikoi me pretendime pĂ«r infiltrime nga MbretĂ«ria Serbo-Kroato-Sllovene. Shtypja e ushtruar ndaj popullsisĂ« sĂ« Dukagjinit, qĂ« vijoi edhe gjatĂ« vitit 1927, pĂ«rbĂ«n njĂ« nga shfaqjet mĂ« brutale qĂ« zbulojnĂ« thelbin e regjimit tĂ« vendosur nĂ« ShqipĂ«ri me ardhjen nĂ« pushtet tĂ« Zogut dhe “stabilitetin” e ndĂ«rtuar mbi dhunĂ«n e sundimit tĂ« tij diktatorial. Viktima e fundit nĂ« vargun e gjatĂ« tĂ« hakmarrjeve tĂ« pamĂ«shirshme ishte njĂ« nga figurat themeluese tĂ« kombit shqiptar, Hasan Prishtina, i cili u vra tetĂ« vjet mĂ« vonĂ«, mĂ« 13 gusht 1933, nĂ« Selanik, Greqi.

NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, trajektorja e nisur nga Esad Pasha pĂ«r konsolidimin e kontrollit politik mbi ShqipĂ«rinĂ« u vijua nga Ahmet Bej Zogu. Nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i sĂ« drejtĂ«s kushtetuese, Ahmet Zogu fillimisht pretendoi se kishte rivendosur legalitetin qeverisĂ«s; mĂ« pas ai e çmontoi kĂ«tĂ« rend, duke e kaluar vendin nga njĂ« monarki kushtetuese nĂ« njĂ« republikĂ« presidenciale, ku Presidenti, si kreu i shtetit, ushtronte pushtet autoritar brenda kuadrit formal tĂ« njĂ« republike. MegjithatĂ«, as ky transformim nuk i kĂ«naqte plotĂ«sisht ambiciet e tij pĂ«r pushtet tĂ« pĂ«rhershĂ«m. NĂ« vitin 1928, ai e shndĂ«rroi republikĂ«n presidenciale nĂ« njĂ« monarki kushtetuese me kompetenca tĂ« zgjeruara, njĂ« strukturĂ« qeverisjeje qĂ« nuk garantoi liritĂ« themelore, nuk ndĂ«rtoi njĂ« parlament funksional, nuk mbrojti tĂ« drejtat e njeriut dhe nuk krijoi kushtet pĂ«r njĂ« demokraci tĂ« vĂ«rtetĂ«. NjĂ« mbretĂ«ri e re do tĂ« krijohej tanimĂ«, sĂ« bashku me njĂ« legjitimitet tĂ« ri mbretĂ«ror nĂ« krye tĂ« shtetit, por ndryshe nga esadistĂ«t dhe fillesa politike e shumĂ« prej personazheve politike mbĂ«shtetĂ«se, nĂ« rrjedhĂ«n e viteve ’30 tĂ« shekullit XX, ShqipĂ«ria do tĂ« formĂ«sohet si shtet me stabilitet, administratĂ« tĂ« rregullt, program nacional arsimimi, me njĂ« sĂ«rĂ« politikash modernizuese dhe perĂ«ndimizuese dhe me TurqinĂ« tĂ« pĂ«rjashtuar nga ndĂ«rhyrja nĂ« punĂ«t e brendshme tĂ« ShqipĂ«risĂ«. /Gazeta “Panorama”/

↗

Luftë, marrëveshje e imponuar, kolaps regjimi: Për Teheranin, asnjë opsion nuk është i mirë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Udhëheqësit e Iranit përballen tani me një rrezik të paprecedentë. Regjimi nuk është më i qëndrueshëm dhe mekanizmat globalë për shmangien e konfliktit nuk funksionojnë më.

Nga: Sanam Vakil / The Guardian (titulli: War, a Trump-imposed deal or internal regime collapse: for Tehran, none of the options are good)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Dyzet e shtatë vjet pas revolucionit iranian, Irani po përballet me një realitet strategjik që nuk e ka përjetuar më parë - një krizë të njëkohshme e legjitimitetit të brendshëm dhe një kërcënim të besueshëm nga jashtë, aq serioz sa mbijetesa e regjimit nuk mund të merret më si e mirëqenë. Deri tani, Teherani i ka mbijetuar luftërave, sanksioneve, vrasjeve, protestave masive dhe izolimit ndërkombëtar përmes një strategjie që përfshin projektimin e forcës jashtë vendit, shtypjen e disidencës brenda dhe krijimin e një krize të përhershme për të justifikuar udhëheqjen e dobët dhe dështimin politik.

Sot, Donald Trumpi ka mobilizuar “armadĂ«n” nĂ« Lindjen e Mesme qĂ« pĂ«rfshin grupin e sulmit tĂ« aeroplanmbajtĂ«ses USS Abraham Lincoln, shkatĂ«rruesit me raketa tĂ« dirigjuara, njĂ« prani e zgjeruar ajrore dhe sisteme tĂ« mbrojtjes raketore. Ky demonstrim force sugjeron se ShBA-ja nuk Ă«shtĂ« mĂ« e fokusuar nĂ« frenimin e Iranit, por nĂ« imponimin e njĂ« zgjidhjeje pĂ«rfundimtare tĂ« njĂ« konflikti tĂ« gjatĂ«. Zgjedhja qĂ« paraqitet Ă«shtĂ« ose pranimi i njĂ« marrĂ«veshjeje tĂ« imponuar nga ShBA-ja, ose shkatĂ«rrimi i RepublikĂ«s Islamike siç ekziston sot.

Veprimet e Trumpit gjatë mandatit të tij të parë si president përfshinin braktisjen e marrëveshjes bërthamore të vitit 2015, rivendosjen e sanksioneve gjithëpërfshirëse dhe vrasjen e komandantit të Forcës Quds, Qassem Suleimani, në vitin 2020, duke paralajmëruar një qasje të re ndaj një armiku të kahershëm. Tani që është kthyer në detyrë, ai duket i vendosur ta përfundojë atë projekt duke e detyruar Teheranin të pranojë një marrëveshje sipas kushteve amerikane ose të përballet me sulme ushtarake që synojnë çmontimin e regjimit.

PĂ«r Iranin, ky Ă«shtĂ« njĂ« moment i paprecedentĂ«. QĂ« nga viti 1979, regjimi nuk Ă«shtĂ« pĂ«rballur me kĂ«rcĂ«nime serioze nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« - si ndaj legjitimitetit tĂ« tij tĂ« brendshĂ«m, ashtu edhe ndaj aftĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« trembur armiqtĂ« jashtĂ« vendit. Brenda vendit, sistemi Ă«shtĂ« i rraskapitur. Vite tĂ« tĂ«ra me rĂ«nie ekonomike, korrupsion, kolaps i valutĂ«s dhe emigrimi masiv e kanĂ« dobĂ«suar kontratĂ«n shoqĂ«rore. Protestat qĂ« nga viti 2017, pĂ«rfshirĂ« kryengritjen “Grua, JetĂ«, Liri” tĂ« vitit 2022 dhe demonstratat masive tĂ« muajit tĂ« fundit, tregojnĂ« njĂ« shoqĂ«ri qĂ« nuk ia ka mĂ« frikĂ«n shtetit. Protestuesit janĂ« bĂ«rĂ« mĂ« tĂ« guximshĂ«m dhe mĂ« tĂ« zemĂ«ruar, edhe pse kostoja e mospajtimit Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m. NĂ« fakt, goditja e janarit ishte mĂ« e dhunshmja nĂ« historinĂ« e regjimit, me mbi 6 000 persona tĂ« konfirmuar tĂ« vrarĂ« dhe edhe 17 000 vdekje tĂ« tjera tĂ« regjistruara ende nĂ«n hetim.

Jashtë vendit, Irani e ka humbur kontrollin, dhe projekti i tij rajonal i fuqisë është shkërmoqur. Që nga 7 tetori, fushata sistematike e Izraelit kundër të ashtuquajturit bosht të rezistencës iraniane ka gërryer ndjesinë e sigurisë së Teheranit. Përmes sulmeve të hapura ajrore në të gjithë rajonin dhe në vetë Iran, vrasjeve që kishin cak njerëz të nivelit të lartë dhe operacioneve kibernetike që kulmuan me luftën 12-ditore të verës së kaluar, Izraeli e ka zhvendosur luftën e fshehtë në një konflikt të hapur dhe, në këtë mënyrë, e ka shtyrë aktivisht Iranin drejt një ballafaqimi të drejtpërdrejtë me ShBA-në.

Në të njëjtën kohë, Irani i ka krijuar vetë kushtet e dobësisë së tij. Përpjekjet e tij për të ndërtuar ndikimin përmes milicive në Irak, Siri, Liban dhe Jemen kishin për qëllim të shmangnin sulmet duke rritur koston e luftës. Në vend të kësaj, ato kanë krijuar pika të shumta ekspozimi. Loja me pragun bërthamor, dikur një mjet për presion, tani është bërë justifikimi kryesor për presion ndërkombëtar. Ideologjia e tij revolucionare, dikur një mjet për mobilizim, tani e lë gjithnjë e më të izoluar në një rajon që është lodhur nga konfliktet ideologjike.

Pyetja kryesore për ditët në vijim nuk është nëse do të ndodhë përballja, por në çfarë forme do të ndodhë ajo.

Skenari i parë është kompromisi i detyruar. Nën presion të madh, Irani pranon një marrëveshje që kufizon programin e tij bërthamor, lejon inspektime të bezdisshme, vendos kufizime për aftësitë raketore dhe e redukton rolin e tij rajonal në këmbim të lehtësimit të sanksioneve dhe ndoshta investimeve të ardhshme amerikane në vend. Kjo mund të parandalojë luftën e menjëhershme, por do të ketë një kosto të madhe politike. Marrëveshja e tillë do të shihej brenda Iranit si pazar për hir të mbijetesës së regjimit.

Skenari i dytë është lufta e kontrolluar. ShBA-ja do të koordinonte sulmet ndaj udhëheqjes iraniane, forcave raketore, mbrojtjes ajrore dhe infrastrukturës bërthamore që mbetet, duke synuar të gjymtojë regjimin. Kjo ndoshta do të shkaktonte një përshkallëzim rajonal iranian që varion nga sulmet mbi bazat amerikane, rrugët detare dhe qytetet izraelite, ndoshta edhe me mobilizim të ndërmjetësve [proxy] përreth Gjirit. Qëllimi në këtë skenar do të ishte transformimi i regjimit, por rezultati me siguri do të sillte paqëndrueshmëri të zgjatur, fragmentim të elitës dhe një luftë të dhunshme për drejtimin e ardhshëm.

Skenari i tretë është kolapsi i pakontrolluar. Nën presion të kombinuar nga jashtë dhe nga trazirat e brendshme, regjimi thyhet, duke prodhuar jo një tranzicion liberal, por një vakum pushteti. Faksionet konkurruese të sigurisë, kolapsi ekonomik dhe ndërhyrjet rajonale mund ta kthejnë Iranin në një burim afatgjatë të paqëndrueshmërisë - duke sjellë ndër mend imazhet e Libisë dhe Sirisë - që do të prodhonte një rezultat më të rrezikshëm sesa regjimi që zëvendëson.

Në të tre skenarët, rezultati është i rrezikshëm për popullin iranian. Qoftë përmes kompromisit të detyruar, luftës së kufizuar apo kolapsit të regjimit, asnjë nga rrugët e mundshme nuk çon drejt stabilitetit të menjëhershëm apo tranzicionit demokratik. Për më tepër, të gjitha palët - Izraeli, ShBA-ja dhe Irani - janë të bllokuara në një logjikë përshkallëzimi dhe jo përmbajtjeje.

Kjo është ajo që e bën momentin aktual të jetë kaq i rrezikshëm. Nuk ka më frena të vërtetë diplomatike. Sistemet dhe mekanizmat që më parë mbanin konfliktin të përmbajtur, nuk funksionojnë më. Evropa nuk ka më asnjë rol për të ndërmjetësuar me Iranin. Rusia është e përqendruar në luftën e saj në Ukrainë dhe nuk është e gatshme të investojë në zgjidhje. Kina është e kujdesshme dhe nuk dëshiron të udhëheqë. Shtetet rajonale po përpiqen të ndërhyjnë dhe të menaxhojnë diplomacinë e çastit të fundit, por njëkohësisht po përgatiten për atë që vjen.

Për Iranin dhe për Lindjen e Mesme në përgjithësi, pyetja nuk është më nëse kriza mund të zbutet, por sa shumë dëm do të shkaktojë përpara se të përfundojë. /Telegrafi/

↗

Polici që frymëzoi Serpicon e Al Pacinos

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Frank Serpico u qĂ«llua mĂ« 3 shkurt 1971, pasi zbuloi korrupsionin nĂ« Departamentin e PolicisĂ« sĂ« Qytetit tĂ« Nju-Jorkut. Vitin tjetĂ«r, BBC raportoi pĂ«r kalbjen “e pĂ«rhapur” nĂ« forcĂ«n policore tĂ« MollĂ«s sĂ« Madhe [Nju-Jorkut].

Nga: Greg McKevitt / BBC (titulli: 'The dishonest officer should fear the honest one': The policeman who inspired Al Pacino's Serpico)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Drama kriminale e vitit 1973, Serpiko [Serpico] u shkëput drejtpërdrejt nga titujt e gazetave. Bazuar në bestsellerin e Peter Maasit, filmi kishte Al Pacinon në rolin kryesor - taze nga suksesi në rolin e Majkël Korleonit te Kumbari [The Godfather] - si polici idealist Frank Serpico i cili guxoi të përballej me korrupsionin në Departamentin e Policisë së Qytetit të Nju-Jorkut [NYPD].

Ndershmëria e tij kokëfortë e vuri në konflikt me kolegët. Por, a kishte kjo lidhje me momentin e 3 shkurtit 1971, kur ai u qëllua gjatë një bastisjeje për narkotikë? BBC raportoi për hetimin pasues në vitin 1972.

Serpico, djali i emigrantĂ«ve italianĂ«, iu bashkua NYPD-sĂ« nĂ« vitin 1959 pĂ«r t’i shĂ«rbyer komunitetit. NĂ« vitin 1965, u bĂ« oficer me rroba civile - njĂ« hap drejt detektivit. Idealizmi i tij u pĂ«rplas shpejt me pandershmĂ«rinĂ« e disa prej kolegĂ«ve tĂ« tij. Zbuloi se korrupsioni ishte i pĂ«rhapur. NjĂ« polic mund tĂ« merrte deri nĂ« 800 dollarĂ« nĂ« muaj - ekuivalenti i rreth 8 000 dollarĂ«ve [6 766 euro] sot - nga operacionet e lojĂ«rave tĂ« fatit, me zyrtarĂ«t e lartĂ« qĂ« merrnin njĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« madhe.

Në vitin 1967, Serpico u bë informator, duke sjellë prova të këtij korrupsioni tek eprorët e tij. Në këmbim, ai u ngacmua dhe u kërcënua. Më pas iu bashkua në këtë mision David Durkut, një tjetër oficer i guximshëm i NYPD-së që kishte kontakte në nivele të larta. Teksa Durku ishte jurist pedant dhe familjar, Serpico ishte një shpirt i lirë dhe vetmitar - një tjetër arsye pse nuk ishte i pëlqyer nga kolegët.

Në vitin 1970, i zhgënjyer dhe pa rrugëdalje, Serpico dhe Durku ia dorëzuan zbulimet e tyre gazetës New York Times. Zbulimet tronditëse në faqen e parë tronditën qytetin. Kryetari i Bashkisë, John Lindsay, caktoi një komision të pavarur të drejtuar nga avokati i Uoll-Stritit [Wall Street], Whitman Knapp. Por, Serpico ende ishte në detyrë aktive.

Al Pacino luajti Frank Serpicon në biopikun e vitit 1973 të Sidney Lumetit(Alamy)

Në shkurt të vitit 1971, tashmë pjesë e sektorit të narkotikëve, ai shkoi në një ndërtesë apartamentesh në Bruklin me tre oficerë të tjerë pas një sinjalizimi për një marrëveshje droge. Serpico trokiti në derën e të dyshuarit dhe u fut brenda kur ajo u hap, por u qëllua në fytyrë. Një zyrtar i lartë i policisë i tha revistës New York Magazine se kur erdhi lajmi, "u tmerruam nga mundësia që këtë ta kishte bërë një polic".

Sipas New York Magazine-it, Serpico u “la pĂ«r tĂ« vdekur nga kolegĂ«t e tij policĂ«â€, dhe ishte njĂ« banor i ndĂ«rtesĂ«s ai qĂ« thirri shĂ«rbimet e urgjencĂ«s. Ai u dĂ«rgua nĂ« spital me njĂ« makinĂ« policie. NĂ« njĂ« artikull tĂ« Politico-s tĂ« vitit 2014, ai shkroi: “NjĂ«ri nga policĂ«t qĂ« mĂ« çoi atĂ« natĂ« tha [mĂ« vonĂ«], ‘po ta dija qĂ« ishte ai, do ta kisha lĂ«nĂ« aty tĂ« rridhte gjak derisa tĂ« vdiste’”.

NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, David Taylor nga programi 24 Hours i BBC-sĂ« raportoi nga qyteti ku statistikat e krimit ishin “si tĂ« njĂ« lufte nĂ« zhvillim”. Ai zbuloi se Nju-Jorku jo vetĂ«m qĂ« ishte qyteti mĂ« i pasur nĂ« botĂ«, por edhe njĂ« nga mĂ« tĂ« ndyrĂ«t. “Vitit e kaluar ishin 1 600 vrasje nĂ« qytet. MĂ« shumĂ« amerikanĂ« u vranĂ« kĂ«tu sesa nĂ« Vietnam. NjĂ« krim i dhunshĂ«m ndodh çdo 15 minuta, njĂ« grabitje çdo minutĂ« dhe njĂ« vjedhje çdo 30 sekonda”.

“Por, ajo qĂ« e bĂ«n edhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« situatĂ«n Ă«shtĂ« dijenia e pĂ«rgjithshme se policĂ«t marrin ryshfet”, tha Taylori. Hetimi publik zbuloi se korrupsioni ishte “i pĂ«rhapur, megjithĂ«se jo i njĂ«jtĂ« nĂ« shkallĂ«â€. Ai i quajti shumicĂ«n e policĂ«ve tĂ« korruptuar si “barngrĂ«nĂ«s”. KĂ«ta ishin policĂ« qĂ« pranonin pagesa tĂ« vogla dhe dhurata nga “kontraktues, operatorĂ« tĂ« merimangave, lojtarĂ« kumari dhe tĂ« ngjashĂ«m”. “MishngrĂ«nĂ«sit”, njĂ« pĂ«rqindje e vogĂ«l e NYPD-sĂ«, shfrytĂ«zonin nĂ« mĂ«nyrĂ« agresive situatat pĂ«r pagesa tĂ« mĂ«dha. KĂ«to pĂ«rfshinin “kumarin, narkotikĂ«t dhe krimet e tjera tĂ« rĂ«nda qĂ« mund tĂ« sillnin mijĂ«ra dollarĂ«â€.

- YouTube youtu.be

DĂ«shmitari kryesor nĂ« seancat e transmetuara nĂ« televizion ishte William Phillips, njĂ« polic me rroba civile qĂ« kishte marrĂ« ryshfet pĂ«r 14 vjet. NjĂ« detektiv i vrasjeve qĂ« e pa atĂ« duke dĂ«shmuar nĂ« TV i tha prokurorĂ«ve se ai i ngjante njĂ« skice tĂ« njĂ« tĂ« dyshuari pĂ«r njĂ« vrasje tĂ« pazgjidhur nga viti 1968. Phillipsi pĂ«rfundoi i dĂ«nuar pĂ«r vrasjen e dy personave dhe shkoi nĂ« burg pĂ«r 32 vjet. Vdiq nĂ« vitin 2023, nĂ« moshĂ«n 92-vjeçare. NĂ« nekrologjinĂ« e tij, New York Times shtroi pyetjen: “A kreu vrasje, apo u kurdis si hakmarrje pĂ«r thyerjen e murit tĂ« kaltĂ«r tĂ« heshtjes”?

Serpico, pjesĂ«risht i shurdhuar nĂ« njĂ«rin vesh nga tĂ« shtĂ«nat, dĂ«shmoi vetĂ« nĂ« hetim, duke thĂ«nĂ«: “Shpresoj qĂ« zyrtarĂ«t policorĂ« tĂ« mos e pĂ«rjetojnĂ« nĂ« tĂ« ardhmen tĂ« njĂ«jtin zhgĂ«njim dhe ankth qĂ« mĂ« Ă«shtĂ« shkaktuar mua nĂ« pesĂ« vjetĂ«t e fundit, nga eprorĂ«t e mi, pĂ«r shkak tĂ« pĂ«rpjekjes pĂ«r tĂ« raportuar korrupsionin. MĂ« bĂ«nĂ« tĂ« ndihesha sikur i kisha ngarkuar me njĂ« detyrĂ« tĂ« padĂ«shiruar”. Ai i bĂ«ri thirrje hierarkisĂ« policore tĂ« krijojĂ« “njĂ« atmosferĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n polici i pandershĂ«m ka frikĂ« nga ai i ndershmi dhe jo e kundĂ«rta”.

Durku i tha komisionit: “Korrupsioni nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« fare me paratĂ«, sepse nuk ka sasi parash qĂ« mund t’i japĂ«sh njĂ« polici pĂ«r tĂ« rrezikuar jetĂ«n 365 ditĂ« nĂ« vit. TĂ« jesh polic Ă«shtĂ« njĂ« vokacion, ose nuk Ă«shtĂ« asgjĂ« fare - dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« u shkatĂ«rrua nga korrupsioni nĂ« Departamentin e PolicisĂ« sĂ« Qytetit tĂ« Nju-Jorkut; u shkatĂ«rrua pĂ«r mua dhe pĂ«r mijĂ«ra tĂ« tjerĂ« si unĂ«â€.

Raporti i BBC-sĂ« i vitit 1972, mbi gjendjen e policisĂ« sĂ« Nju-Jorkut, gjeti njĂ« forcĂ« tĂ« demoralizuar. Kapiteni Edward Rogers, komandant i NjĂ«sisĂ« sĂ« NĂ«ntĂ«, tha pĂ«r 24 Hours: “Momentalisht, morali Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« pikĂ« shumĂ« tĂ« ulĂ«t nĂ« departament pĂ«r shkak tĂ« Komisionit Knapp, kur 95 pĂ«rqind e burrave tĂ« ndershĂ«m tani po quhen tĂ« korruptuar, ndĂ«rkohĂ« qĂ« Komisioni Knapp nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ« zbuloi ndoshta se pesĂ« pĂ«rqindĂ«shi i departamentit Ă«shtĂ« i korruptuar. 95 pĂ«rqind tĂ« tjerĂ«t po bartin barrĂ«n e etiketĂ«s sĂ« korrupsionit”. Ai shtoi: “Diçka e kĂ«saj natyre na ka kthyer shumĂ« vite prapa nĂ« marrĂ«dhĂ«niet me publikun, padrejtĂ«sisht”.

Durku i tha BBC-sĂ« se arritja mĂ« e madhe e komisionit ishte qĂ« “shkĂ«rmoqi teorinĂ« e mollĂ«s sĂ« kalbur” qĂ« ishte pĂ«rgjigja e mĂ«parshme ndaj çdo akuze pĂ«r korrupsion policor. “Administrata gjithmonĂ« thoshte, ‘ÇfarĂ«? TronditĂ«se, e tmerrshme, na trego fajtorin dhe do ta varim’. Dhe, zakonisht bĂ«nin njĂ« shfaqje dramatike duke varur njĂ« ose dy vetĂ« ... zakonisht njerĂ«z nĂ« nivele shumĂ« tĂ« ulĂ«ta. Mendoj se ajo qĂ« bĂ«ri Komisioni Knapp ishte tĂ« tregonte shkallĂ«n dhe seriozitetin e asaj qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ«nkupton korrupsioni”.

Kur erdhi puna për të bërë filmin mbi luftën kundër korrupsionit, roli i Durkut në ngjarje u paraqit nga Bob Blair, një personazh i trilluar i luajtur nga Tony Roberts. Pas seancave të komisionit, Durku u promovua në toger dhe qëndroi në polici për më shumë se një dekadë.

Serpico, i zhgĂ«njyer, dha dorĂ«heqje nga forca nĂ« vitin 1972 dhe pĂ«r njĂ« kohĂ« u zhvendos nĂ« ZvicĂ«r. Filmi biografik, i drejtuar nga Sidney Lumet, doli nĂ« ShBA njĂ« vit mĂ« vonĂ«. Motoja nĂ« poster ishte kjo: “ShumĂ« nga kolegĂ«t e tij e konsideronin njeriun mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m tĂ« gjallĂ« - njĂ« polic i ndershĂ«m”. TridhjetĂ« vjet mĂ« pas, nĂ« vitin 2003, Instituti Amerikan i Filmit e renditi Frank Serpicon nĂ« vendin e 40-tĂ« nĂ« listĂ«n e heronjve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj nĂ« historinĂ« e kinemasĂ« amerikane. /Telegrafi/

↗

Studentët e mi e krahasuan shkrimin tim me atë të ChatGPT-së dhe të gjithë preferuan IA-në

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Sarfraz Manzoor / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ankthi është një rrezik profesional për shkrimtarin. Për tri dekada kam siguruar jetesën nga shkrimi dhe nuk mbaj mend një kohë kur nuk më ka shkaktuar ankth.

Kur fillova, shqetësimi im ishte si të bindja redaktorët e botimeve që të më jepnin një mundësi për të shkruar. Më vonë u shqetësova nga kufizimi, u shqetësova për pasigurinë e përhershme financiare që vjen me punën si i pavarur, dhe u shqetësova se askush nuk do të ishte i interesuar të më linte të shkruaja atë që dëshiroja të shkruaja. Sot, i kam ende të gjitha këto shqetësime, por atyre u është shtuar një ankth më i ri: se do të zëvendësohem nga inteligjenca artificiale [IA].

PĂ«rveç karrierĂ«s sime si shkrimtar, jap edhe mĂ«sim pĂ«r shkrimin faktik [non-fiction] nĂ« Kolegjin Universitar tĂ« LondrĂ«s (UCL), ku pĂ«rpiqem t’i bind studentĂ«t e mi se aspirata tĂ« bĂ«hesh shkrimtar nĂ« kohĂ«n e ChatGPT-sĂ« nuk Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht e çmendur. PĂ«rkundĂ«r tĂ« gjitha paralajmĂ«rimeve tĂ« zymta pĂ«r rrezikun e IA-sĂ«, prirem tĂ« besoj se ajo ende nuk mund ta pĂ«rsĂ«risĂ« atĂ« qĂ« e bĂ«n shkrimin e madh tĂ« jetĂ« i madh, apo edhe atĂ« qĂ« e bĂ«n njĂ« shkrim tĂ« jetĂ« i veçantĂ«.

Doja t’ua demonstroja kĂ«tĂ« studentĂ«ve tĂ« mi, ndaj shpika eksperimentin i cili, me shpresĂ«, do tĂ« shfaqte kufizimet e IA-sĂ«. U kĂ«rkova tĂ« lexonin dy artikuj. NjĂ«ri ishte njĂ« kolumne e shkruar unĂ«, duke reflektuar pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si, nĂ« njĂ« vit aq tĂ« paparashikueshĂ«m sa 2026-ta, gjeta ngushĂ«llim nĂ« gjĂ«rat qĂ« ishin tĂ« parashikueshme. Tjetri ishte i gjeneruar nga ChatGPT-ja, tĂ« cilin e kisha udhĂ«zuar tĂ« shkruante 700 fjalĂ« duke bĂ«rĂ« tĂ« njĂ«jtin argument “nĂ« stilin e Sarfraz Manzoorit”.

I shtypa tĂ« dyja pjesĂ«t nĂ« tĂ« njĂ«jtin font dhe format. QĂ«llimi ishte i thjeshtĂ«: tĂ« tregoja se, pĂ«r gjithĂ« rehatinĂ« joshĂ«se qĂ« ofron, shkrimi i prodhuar nga IA-ja Ă«shtĂ« i aftĂ«, por i zbrazĂ«t. Doja qĂ« studentĂ«t e mi tĂ« krahasonin specifikĂ«n, shkathtĂ«sinĂ« dhe ritmin e shkrimit tim me atĂ« qĂ« prodhonte IA-ja. Çdo lexues paksa inteligjent, besoja unĂ«, do tĂ« mund tĂ« shihte se pjesa ime ishte mĂ« superiore nĂ« çdo aspekt. Ky, tĂ« paktĂ«n, ishte plani.

U dhashĂ« studentĂ«ve kohĂ« pĂ«r tĂ« lexuar tĂ« dy artikujt dhe pastaj kĂ«rkova komentet e tyre. PĂ«r habinĂ« time, shumica thanĂ« se e preferonin versionin e IA-sĂ«. ThanĂ« se ishte mĂ« mirĂ« i argumentuar, mĂ« qartĂ« i strukturuar, mĂ« ambicioz nĂ« shtrirje, dhe - kjo ishte goditja mĂ« e fortĂ« - disa madje mĂ« thanĂ« se ishte mĂ« personal se i imi. Kjo dhemb: njĂ« pjesĂ« e gjeneruar nga IA-ja ishte mĂ« “personale” sesa ajo e shkruar nga njĂ« person i vĂ«rtetĂ«.

Kur tregova se artikulli i parë ishte i imi dhe i dyti e gjeneruar nga IA-ja, pati një pauzë teksa ata e përpunonin këtë informatë. Shumë nga ta dukeshin vërtet të habitur - dhe disa ndoshta mendonin nëse mund të kthenin për paratë që kishin paguar për shkollimin. Pastaj shpjeguan arsyetimin e tyre. Ishin kryesisht studentë ndërkombëtarë - shumë prej tyre kinezë - dhe referencat kulturore nuk i kishin kuptuar. Nuk kishin dëgjuar për [këngën] Disco 2000 të [grupit] Pulp, [aktoren] Bonnie Blue apo [politikanin] Nigel Farage, dhe kështu gjërat që unë i kisha përfshirë për të pasur një ndjeshmëri te lexuesit ishin pikërisht ato që ua kishin vështirësuar atyre lidhjen.

E pranoj që në fillim u ndjeva i zhgënjyer që studentët preferuan versionin tim të bërë me IA sesa atë të vërtetin. Por, kur hulumtova pse e preferuan artikullin e dytë, fillova të ndihesha më optimist. U bë e qartë se ata ishin mësuar të vlerësonin shkrimin me sinjalizime të qarta, që lëvizte rrjedhshëm nga një pikë në tjetrën, dhe që ishte i zhveshur nga personaliteti apo thumbimet - shkrim që lexohej më shumë si ese.

Artikulli im, nĂ« njĂ«rĂ«n anĂ«, supozonte njĂ« kujtesĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t dhe referencat e pĂ«rbashkĂ«ta kulturore dhe kishte shaka. StudentĂ«t qĂ« ishin mĂ« tĂ« shkathtĂ« nĂ« media - ata qĂ« mĂ« thanĂ« se ishin abonentĂ« tĂ« gazetave - ishin mĂ« pak tĂ« bindur nga versioni i IA-sĂ«. NjĂ«ri tha se ndihej “i ftohtĂ«â€, tĂ« tjerĂ«t e quajtĂ«n diçka qĂ« lehtĂ« harrohet, dhe disa vunĂ« re se ishte e pamundur tĂ« dije kur mund tĂ« ishte shkruar. NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, artikulli im pĂ«rmbante njĂ« rresht tĂ« cilin njĂ« student e citoi dhe e pĂ«rshkroi si tĂ« paharrueshĂ«m, ndĂ«rsa njĂ« tjetĂ«r u bind tĂ« dĂ«gjonte pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« Disco 2000.

Me fjalë të tjera, artikulli i IA-së ishte i aftë, por që harrohet, ndërsa i imi kërkonte më shumë nga lexuesi, por ofronte më shumë shpërblim. IA-ja ofronte iluzionin e thellësisë, të paketuar në banalitet të zbutur që mezi mund të kalonte si njohuri. Për disa studentë, kjo ishte e mjaftueshme.

Por, siç u thashë atyre, ndonëse mund të kishte mashtruar ata, dyshoj shumë se do të kishte mashtruar redaktorin që kishte porositur artikullin. Po ta kisha dorëzuar atë version të dytë, besoj se do të më thuhej se ka nevojë për më shumë punë, se duhej të ndihej më personal dhe se i mungonte një zë autentik autorial.

A do tĂ« zĂ«vendĂ«sohem ndonjĂ« ditĂ« nga IA? ËshtĂ« e mundur, por jo e pashmangshme.

Detyra ime për pjesën tjetër të semestrit është të mësoj studentët e mi jo vetëm si të bëhen shkrimtarë më të mirë, por edhe si të njohin dhe vlerësojnë shkrimin që është vërtet njerëzor, në vend të një përafrimi të hollë si letra.

Cilësitë që gjithmonë i kam besuar si tipare të shkrimit të mirë - zëri, specifika - nuk u vlerësuan menjëherë nga të gjithë studentët e mi. Por, ndoshta, kjo është pikërisht arsyeja pse ato ende kanë rëndësi. /Telegrafi/

↗

E vërteta e vrasjes së Budit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Behar Gjoka[1]

Pjetër Budi (1566- 1622) - dëshmor i besimit, gjuhës dhe atdhetarisë

Vdekja e parakohshme e Budit, vetëm në moshën 56-vjeçare, pra në apogjeun e veprimtarisë kishtare, botuese dhe atdhetare, ka tërhequr përherë vëmendjen e jo pak studiuesve, veçmas për të shpeshtjellur lëmshin misterioz të endur me shumë përkujdesje dhe mjeshtëri qysh kur ngjau ndarja nga jeta, dhjetorin e largët, 1622, fill pasi kishte marrë pjesë në një takim të priftërinjve katolikë shqiptarë.

Gjykimet e këtyre studiuesve, pavarësisht nuancave dallimore ndërmjet tyre, megjithatë variojnë në dy pista shqyrtimore:

1. Si vdekje aksidentale në valët e lumit Drin.

2. Si vrasje e qëllimtë, me doras dhe nxitës, e formuluar kaq shpesh, në qasje të ndryshme.

Prezantimi i verifikuar i këtyre dy pistave, tanimë si konkluzione të përfunduara, është bërë i mundur duke analizuar rrethanat, kontekstet vepruese, sfondin historik të asaj periudhe hershmërie, madje duke përmendur dhe përcaktuar edhe kundërshtarët kryesorë të poetit.

Afera e vrasjes qĂ«llimore, si mĂ« potente pĂ«r nga skeleti pĂ«rshkrimor, qĂ«mtuar ndĂ«r arkiva, por e lĂ«nĂ« nĂ« “gjysmĂ«harresĂ«â€ me nĂ«nkuptime nga ana e historiografisĂ« letrare, Ă«shtĂ« njĂ« realiteti prekshĂ«m, pĂ«rplot me dĂ«shmi dokumentare. Madje, nisur nga krahasimi i tĂ« dhĂ«nave tĂ« autorĂ«ve tĂ« ndryshĂ«m, tĂ« burimeve tĂ« shumta arkivale dhe, sidomos prej verifikimit tĂ« ngjarjeve hap pas hapi, si fragmente tĂ« ngadalĂ«suara, pra duke gjurmuar retrospektivĂ«n e kĂ«saj ndodhie, pa frikĂ« e droje mund tĂ« fiksohet si linja pĂ«rfundimtare.

Lexo po ashtu:
- Pjetër Budi dhe kultura e fasadës
- Mbi artin e Pjetër Budit
- Madhështi e njerëzve
- LetĂ«rsia shqipe” (1955): Teksti studimor i albanologut Stuart Edward Mann

Momentet e pasvdekjes, krejt natyrshëm mund të vështrohen, së paku në dy etapa kohore, patjetër të lidhura ngushtë me shoshoqen, por edhe me nuanca dalluese ndërmjet tyre:

A. Pasvdekja e distancuar e cila na vjen si njĂ« jehonĂ« e gjallĂ« deri nĂ« vitin 1642, qĂ« pĂ«rkon me çastet e zhvillimit tĂ« gjyqit tĂ« Kallmetit pĂ«r kĂ«tĂ« çështje. Sipas Injac Zamputit, gjithnjĂ« e shqyrtuar nĂ« relacionet e kohĂ«s dhe e pasqyruar nĂ« revistĂ«n Studime historike, nr. 1 e vitit 1985, dalin dy dĂ«shmitarĂ« okularĂ« (tĂ« sypĂ«rsyshĂ«m) nĂ« ngjarjet e ditĂ«ve tĂ« krishtlindjeve tĂ« viteve 1622-1623, tĂ« quajtur Mark Shega e D. PjetĂ«r Bosi (Boshi), tĂ« cilĂ«t ndĂ«r tĂ« tjera dĂ«shmojnĂ« nĂ« gjyqin e Kallmetit: “MeqĂ« lumi i Drinit ishte rritur shumĂ« nga shirat e mĂ«parshĂ«m dhe ishte shumĂ« i rrĂ«mbyeshĂ«m, iu lutĂ«m imzot peshkopit PjetĂ«r Budi qĂ« tĂ« mos vinte nĂ« rrezik tĂ« hapur veten e vet dhe ne tĂ« gjithĂ« dhe veçanĂ«risht iu lut me shumĂ« kĂ«mbĂ«ngulje zoti D. Nikolla, por ai (nuk e di a pĂ«r fat tĂ« mirĂ« ose tĂ« keq) deshi tĂ« vazhdonte udhĂ«timin e vetĂ« dhe, me t’u larguar prej bregut barka u mbush me ujĂ« pĂ«r shkak tĂ« furisĂ« sĂ« lumit dhe tĂ« gjithĂ« ranĂ« nĂ« ujĂ«. Ne me mundim tĂ« madh dolĂ«m, por ai mbeti dhe shkoi nĂ«n ujĂ« duke na shkaktuar qarje e dhimbje tĂ« pafund” (1985: 168).

Kjo e dhĂ«nĂ«, gjithsesi, Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ«ra nga dĂ«shmitĂ« autentike, siç na bĂ«n mĂ« dije Injac Zamputi, e cila Ă«shtĂ« gjendur nĂ« Aktet e gjyqit tĂ« Kallmetit, para 17 prillit 1642, posaçërisht nĂ« Arkivin e PropagandĂ«s Fide. FjalĂ«sia pĂ«rshkrimore e gjoja incidentit dhe, veçanĂ«risht shprehja e futur nĂ« kllapa, ka tĂ«rhequr vĂ«mendjen e dhjetĂ«ra studiuesve. VetĂ« formulimi i dyzuar, gati mister, e cila vjen nĂ« situatĂ«n e ndĂ«rkallur, sidomos nĂ«ntekstet e pranishme, qĂ« ndĂ«rkaq e fsheh edhe pranĂ«vĂ«nia dhe baraspesha e fjalĂ«ve “pĂ«r fat tĂ« mirĂ« a tĂ« keq”, mĂ« tepĂ«r iu kundĂ«rvihet thĂ«nieve tĂ« tjera tĂ« kĂ«tyre dĂ«shmitarĂ«ve. Dhe, çka kĂ«tu merr rĂ«ndĂ«si thelbĂ«sore pĂ«r aktin e kryer, si dhe lĂ« shtegun tĂ« hapur pĂ«r interpretime tĂ« shumĂ«llojshme. Prandaj, po aty, me tĂ« drejtĂ«, njohĂ«si ma i thekur i jetĂ«s sĂ« Budit, bazuar nĂ« arkiva dhe dokumenta, konkludon: “KĂ«shtu u mbyll kjo çështje kaq e mprehtĂ« dhe Roma, sikundĂ«r kishte mbyllur sytĂ« mĂ« parĂ«, qe e kĂ«naqur qĂ« formalisht çdo gjĂ« u vu nĂ« rregull” (1985:169), pra duke i vĂ«nĂ« edhe kapakun e florinjtĂ« tĂ« “drejtĂ«sisĂ«â€.

NdĂ«rsa tĂ« dhĂ«nat e tjera qĂ« sjell Rexhep Ismaili, botuesi i poezisĂ« sĂ« Budit, rreth organizimit tĂ« gjyqit tĂ« Kallmetit janĂ« tejet interesante ku, ndĂ«r tĂ« tjera, tek parathĂ«nia e librit Budit-Poezia,1618-1621, ndĂ«r tĂ« tjera thekson: “PĂ«r ta ndjekur dhe zgjidhur kĂ«tĂ« çështje, Roma caktoi ipeshkvin raguzan tĂ« LezhĂ«s, Benedikt Orsini, qĂ« e njohim si njĂ« nga lajmĂ«tarĂ«t pĂ«r vdekjen e Budit. Orsini gjyqin e mbajti nĂ« Kallmet para 12 dĂ«shmitarĂ«ve - 5 klerikĂ« e 7 shekullarĂ« dhe misionarit apostolik tĂ« ZadrimĂ«s, famullitarit tĂ« DibrĂ«s e tĂ« MĂ«rqisĂ«. I akuzuari N. Leka mohon çdo gjĂ« nga aktakuza 
” (1986:44), duke sqaruar rrethanat e zhvillimit tĂ« gjyqit nĂ« Kallmet e jo tjetĂ«rkund. Por, mbase do sqaruar se aktakuzĂ«n, gjithnjĂ« sipas Zamputit, pĂ«r NikollĂ« LekĂ«n, e pati hartuar Frang Bardhi, njĂ« figure tjetĂ«r e ndritur e shekullit XVII. Bardhi, nĂ« mes tĂ« tjerash, nĂ«nvizon: “Abati nĂ« fjalĂ« (N. Leka) deshi tĂ« hynte nĂ« njĂ« barkĂ« tĂ« vogĂ«l ku gjindej peshkopi i SapĂ«s, Budi. Ky peshkop, duke pare rrezikun i thoshte tĂ« mos hypte meqĂ« edhe ai vetĂ« donte tĂ« dilte. Por, ai pa ua vĂ«nĂ« veshin fjalĂ«ve tĂ« atij peshkopi mori njĂ« zagar, hyri nĂ« barkĂ« e cila, nga pesha e tepĂ«rt, u fundos dhe qĂ« tĂ« gjithĂ« shpĂ«tuan me pĂ«rjashtim tĂ« peshkopit tĂ« varfĂ«r. Dhe, tani ai (abati Nikolla) me kryepeshkopin e Tivarit bĂ«jnĂ« makinacione me shenja tĂ« qarta pĂ«r tĂ« shkaktuar vdekjen e peshkopit tĂ« tanishĂ«m” (1985:167).

Kopja e aktakuzĂ«s, me ngarkesĂ« tĂ« dyfishuar, pra si njĂ« rrezik i pranishĂ«m, shkruar me dorĂ« tĂ« Frang Bardhit, siç na e paraqet Zamputi, para 22 gushtit 1641, ruhet nĂ« Arkivin e PropagandĂ«s Fide. Kjo dĂ«shmi, nga mĂ« themeloret, sa i pĂ«rket personit qĂ« ka hartuar aktakuzĂ«n, kundĂ«rshtohet nga ana e R. Ismailit, i cili, tekstualisht, gjithnjĂ« tek parathĂ«nia, thotĂ«: “Aktakuza nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« e D. Simon Mesit me shtatĂ« priftĂ«rinjtĂ« e ZadrimĂ«s” (1986:44). Veçse, po aty, madje fare pĂ«rngjitur thĂ«nies sĂ« parĂ«, po ky autor nĂ«nvizon: “Frang Bardhi i pakĂ«naqur me vendimin e gjyqit, reagon nĂ« RomĂ« pĂ«r shkak se nuk qenĂ« bĂ«rĂ« hetimet, po gjykimi u mbyll vetĂ«m me dĂ«shmi. Reagimi i Bardhit mbeti pa jehonĂ«â€ (1986:44). Prania e Frang Bardhit edhe si formulues i akuzĂ«s, edhe si reaguesi mĂ« i zjarrtĂ«, pas pĂ«rfundimit tĂ« gjyqit Ă«shtĂ« mĂ« e mundshmja. Ka mĂ« tepĂ«r gjasa qĂ« tĂ« jenĂ« bĂ«rĂ« dy reagime, relatime nĂ« RomĂ«, pavarĂ«sisht njĂ«ri-tjetrit, pĂ«r tĂ« njĂ«jtin problem: demaskimin e farsĂ«s gjyqĂ«sore, qĂ« do tĂ« realizohej nĂ« Kallmet nĂ« vitin 1642. KĂ«to pasazhe, tĂ« njĂ« distance tĂ« theksuar nga momenti i krimit, burimore dhe tĂ« shtjellimeve konkludive, e zbardhin plotĂ«sisht pistĂ«n e vrasjes sĂ« qĂ«llimshme, sepse: PĂ«rcaktojnĂ« katĂ«rcipĂ«risht dorasin e kryerjes sĂ« atentatit, NikollĂ« LekĂ«n. PrezantojnĂ« dĂ«shmitĂ« e dy dĂ«shmitarĂ«ve tĂ« pranishĂ«m kur realizohet krimi, pĂ«rkatĂ«sisht, Mark ShegĂ«s dhe PjetĂ«r Bosit, qĂ« pĂ«rveç tjerash lĂ«shojnĂ« dĂ«shmi tĂ« rreme.

Nxitueshmëria për ta formalizuar kryerjen e gjyqit vetëm me dëshmi, sa për të mbyllur përfundimisht këtë episod të besdisshëm, për ata që e nxitën dhe e realizuan. Pikërisht, mbajtja e seancave gjyqësore pas njëzet vjetësh, lë hapësirë për të kuptuar dhe nënkuptuar se organizimi i këtij procesi bëhet qëllimisht për të realizuar kështu edhe vrasjen e dytë, tashmë nëpërmjet drejtësisë.

B. Pasvdekja e menjëhershme: për domethënien e tyre, mund të veçohen këto relacione të përkthyera prej Zamputit:

1. Letra e Gjon KolĂ«sit drejtuar Kongregacionit tĂ« PropagandĂ«s Fide, e 20 janarit 1623, nĂ« tĂ« cilĂ«n thuhet: “Ipeshkvi i SapĂ«s, mbasi kĂ«shtu i pĂ«lqej nanĂ«s sĂ« zotit u mbyt nĂ« ujĂ«, sapo kalonte njĂ« lumĂ«, dhe tĂ« gjithĂ« krishtnimit t’atyne anĂ«ve i ka ramĂ« shumĂ« keq dhe, meqĂ«nĂ«se kanĂ« mbetur pa bari” (1952:221).

2. Relacionet e shkurt-marsit tĂ« Domeniko Andreasit, ipeshkĂ«v i ShkodrĂ«s, nĂ« tĂ« cilat, pĂ«rveç mĂ«llefit tĂ« derdhur me tepri pĂ«r veprimet e Budit, kryer kohĂ« mĂ« parĂ«, vijnĂ« edhe disa tĂ« dhĂ«na domethĂ«nĂ«se: “... kam ndĂ«gjue me hidhĂ«nim dhe keqardhje shumĂ« e madhe se ... nuk ka shumĂ« kohĂ«, tue kalue njĂ« lumĂ« (tĂ« quejtun Drin) me pesĂ« veta, u mbyt nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« mjerĂ«, t’ue shpĂ«tue tĂ« gjithĂ« ... as nuk ka qenĂ« e mundun t’i gjendet trupi i tij ...” (1963:311).

3. Relacioni i marsit 1623 i Benedikt Orsinit, ku ndĂ«r tĂ« tjera shkruhet: “... pĂ«r çështjen e mjerueshme qĂ« i ngjajti pĂ«rpara festive tĂ« Krishtlindjeve Imzot PjetĂ«r Budi, Ipeshkv i SapĂ«s nĂ« ArbĂ«ni, i cili, kur po donte me kalue lumin e Drinit pĂ«r tĂ« pajtue njĂ«farĂ« kishe, asht mbytĂ« nĂ« lumin e thanun, pa e pasĂ« pamun kush trupin e tij” (1963:315).

4. Informacioni i vitit 1625 i Gjon KolĂ«sit, nĂ« mes tĂ« tjerash nĂ«nvizon: “... asht e nevojshme qĂ« ipeshkvi tĂ« ketĂ« ndihmĂ«n e miqve, tĂ« farefisit dhe me tĂ« holla pranĂ« pashallarĂ«ve e krenĂ«ve dhe nĂ« njĂ«mijĂ« mĂ«nyra tĂ« pĂ«rpiqet me ia dalĂ« mb’anĂ«sh dhe turq, me i mbajtĂ« ata tĂ« krishtenĂ« nĂ« bindje ndaj Krishtit shenjtĂ«. Nga kjo rrjedh se Ipeshkvi duhet tĂ« jetĂ« pĂ«rherĂ« njĂ« qĂ« tĂ« ketĂ« lindun po nĂ« kĂ«tĂ« vend kĂ«shtuqĂ« ma mirĂ«, dhe qoftĂ« nĂ« gjuhĂ«n e vet, qoftĂ« me anĂ«n e miqve e tĂ« farefisit, tĂ« mundet ma mirĂ« me qĂ«ndrue sikundĂ«r turqve ashtu edhe kundĂ«r grekĂ«ve dhe kujdo, kĂ«shtu ma mirĂ« e ma me fryt ta kryejĂ« shĂ«rbimin e shenjtĂ« ndaj zotit nĂ« mes tĂ« gjindesh qĂ« njeh, tĂ« cilĂ«t edhe do ta ndihmojnĂ« bashkĂ« me krenĂ«t kryesorĂ« tĂ« turqve pĂ«r tĂ« shkue nĂ« vizitĂ« dhe pĂ«r tĂ« bamĂ«, funksionet e nevojshme kudo qĂ« e lyp puna” (1963:369).

NdĂ«rsa Gaetano Petrotta, qĂ« ka botuar njĂ« histori tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« italisht, nĂ« vitin 1932, njĂ« tekst i plotĂ« si vĂ«shtrim i historisĂ« sĂ« gjuhĂ«s dhe tĂ« popullit tonĂ«, si konceptim i materies dhe faktologji, nĂ« rastin e Budit mjaftohet me informatĂ«n: “... siç Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« vdiq i mbytun nĂ« Drin nĂ« 1623 ...” (1932: 26), pra siç shihet duke lĂ«nĂ« nĂ« ekuilibĂ«r ligjĂ«ratĂ«n e hapur qysh nĂ« krye. Nga tĂ« dhĂ«nat arkivore, qĂ« cekĂ«m mĂ« sipĂ«r, lehtĂ«sisht mund tĂ« arrihet nĂ« disa konkluzione, sa i pĂ«rket episodit jetĂ«ndarĂ«s:

- Ngjarja ka ndodhur në ditët e kremtimit të Krishtlindjeve, me gjasë, në prag të fillimit të tyre.

- Heshtet qëllimisht për emrat e personave të pranishëm në atë udhëtim të dhjetorit të vitit 1622.

- Humbja e trupit të Budit është një fakt që përmendet, thuajse prej të gjitha burimeve arkivore.

- Vdekja e parakohshme ndërpreu një udhëtim të rëndësishëm.

- Dhembja reale dhe hipokrite mbi zhdukjen e tij.

- FajĂ«sohen vetĂ«m valĂ«t e Drinit, tĂ« cilat ndihmuan jo pak pĂ«r tĂ« endur misterin dhe aureolĂ«n enigmatike, kryesisht pĂ«r ta paraqitur si aksident ndodhinĂ«, mbytjen nĂ« valĂ«t e Drinit, nĂ« dhjetorin e lartĂ« tĂ« 1622, nĂ« ditĂ«t e dimrit, nĂ« prag tĂ« KĂ«shnellave. Gjithashtu, natyrisht nĂ«pĂ«rmjet tyre, u luajt loja e dyzuar, pĂ«r tĂ« fshehur ekzekutimin e projektuar, gjithsesi duke tentuar fshirjen e gjurmĂ«ve tĂ« krimit tĂ« parĂ«. Kurse nĂ« gjyq, tanimĂ« pĂ«r ta mbyllur pĂ«rfundimisht kĂ«tĂ« kapitull, edhe me “vrasjen” e dytĂ«, posaçëm me tĂ« njĂ« gjyqi formal, e qĂ« fatmirĂ«sisht vetĂ« kjo maskaradĂ« gjyqĂ«sore ndihmon pĂ«r tĂ« evidentuar dĂ«shmitarĂ«t, prapaskenat, tĂ« interesuarit, afĂ«r dhe larg, ngutjen pĂ«r ta arkivuar kĂ«tĂ« akt me çdo mjet, e parakohshme ndĂ«rpreu njĂ« udhĂ«tim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Pa dyshim qĂ« kĂ«to dy momente, pra distanca e largĂ«t dhe ajo e afĂ«rt, tĂ« pasvdekjes sĂ« Budit, nuk mund tĂ« kuptohen nĂ« vetvete si qerthuj tĂ« shkĂ«putur nga jeta e tij. PĂ«rkundrazi, lidhja ndĂ«rmjet tyre Ă«shtĂ« krejt e kapshme, madje vjen e shqiptuar si marrĂ«dhĂ«nie e ndĂ«rsjellĂ«t.

Prandaj, kundrimi i paravdekjes si momente të jetuara në kundërshti të hapur me mjedisin rrethepërqark, sidomos në vitet e fundit të jetës së tij që shpalojnë dhe formatojnë çastet më kulmore të kësaj figure, është e nevojshme, jo veç si radhitje faktesh, por më tepër si pranëvënie me pasvdekjen, patjetër, për të prekur rezonimin dhe pikëtakimet e natyrës së vërtetë të krimit të realizuar, prej të cilëve, si më kryesoret mund të shkëputen:

SĂ« pari: EmĂ«rimi Ipeshkv i ZadrimĂ«s: “mĂ« “20 korrik 1621 u zgjodh ipeshkv (peshkop) ...” (1932: 21), siç e pĂ«rmend Petrotta, madje duke thyer rregullat e Kongregacionit, pĂ«r kĂ«tĂ« emĂ«rtesĂ« qĂ« parashikonte “doktor” nĂ« teologji, e cila u bĂ« e mundur me shumĂ« pĂ«rpjekje, sidomos pas botimit tĂ« librave prej tij, mĂ« 1621. NdĂ«rsa studiuesi Selman Riza, njohĂ«si mĂ« i mirĂ« i jetĂ«s dhe veprĂ«s sĂ« PjetĂ«r Budit, si dhe i shkrimtarĂ«ve tĂ« shekujve XVI-XVII, tĂ« letrave shqipe, katĂ«r B, Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani dhe L. MatrĂ«ngĂ«s, bĂ«n me dije se emĂ«rimi i tij nĂ« kĂ«tĂ« detyrĂ« Ă«shtĂ« realizuar mĂ« 10 korrik, 1621 (2002: 90).

SĂ« dyti: MĂ« 15 shtator 1621, Budi i dĂ«rgon njĂ« letĂ«r kardinal Gocadinos, ku pĂ«rshkruan me hollĂ«si pĂ«rmasat e kryengritjes sĂ« pĂ«rgjithshme, ndĂ«rsa thekson: “... popujt e sipĂ«rthanun presin nga unĂ« personalisht pĂ«r ditĂ« se ç’vendim ka marrĂ« ShenjtĂ«nija pĂ«r kĂ«tĂ« dĂ«shirĂ« tĂ« tyne dhe mĂ« nxisin qĂ« unĂ« tĂ« kthehem me njĂ« pĂ«rfundim tĂ« mirĂ«. Do tĂ« jetĂ« pĂ«r gĂ«zim tĂ« madhe t’atyne popujve dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ky shestim i shenjtĂ«, tĂ« mos zbulohet prej armiqve, do tju sjell kĂ«tyne popujve ndjesĂ« tĂ« plotĂ« (indungentia plenaria) me ndonjĂ« bekim pĂ«r ato vĂ«nĂ«de, dhe do tĂ« shpĂ«rndaj librat e mi ... kĂ«shtu shkuemja ime unĂ« sjellĂ« dyshim ...” (1963: 305), por nĂ« kĂ«tĂ« udhĂ«tim, siç thotĂ« mos tĂ« edhe vetĂ« Budi, bashkĂ« me tĂ« ka qenĂ«: “... tash sĂ« fundi mĂ« kanĂ« dĂ«rgue, gjoja si student, njĂ« fisnik tĂ« quejtun NikollĂ« Leka, po nga ipeshkvia e SapĂ«s, i cili e njeh shumĂ« mirĂ« qytetin e ShkodrĂ«s e tĂ« LezhĂ«s, ka edhe marrĂ«veshje tĂ« mira me popujt e sipĂ«rthanun tĂ« Kelmendit e tĂ« Dukagjinit ...”(1963:303). Prania e N. LekĂ«s nĂ« tĂ« gjithĂ« momentet e pasvdekjes dhe, sidomos pĂ«rmendja prej vetĂ« Budit, e kthen kĂ«tĂ« personazh historik, nĂ« strumbullarin e atij episodi tĂ« largĂ«t, jo vetĂ«m si doras, por edhe si njĂ«ri prej projektuesve qĂ« e ndoqi hap pas hapi, i vĂ«nĂ« me detyrĂ«, sĂ« jashtmi dhe sĂ« brendshmi, pĂ«r ta gjurmuar kĂ«mba-kĂ«mbĂ«s dhe pĂ«r t’ia gjetur anĂ«n, duke e mbytur nĂ« valĂ«t e Drinit.

SĂ« treti: NĂ« vitin 1622, pas kthimit nga Roma, Budi organizon njĂ« mbledhje me elementĂ«t kishtarĂ« vendas, posaçërisht tĂ« ZadrimĂ«s, ShkodrĂ«s dhe LezhĂ«s, ku vendoset: “... tĂ« mos pranoheshin prelatĂ« tĂ« huaj, pĂ«r qeverisjen shpirtĂ«rore ...” ku njoftimin pĂ«r mbajtjen e kĂ«saj mbledhjeje e konfirmon Domeniko Andreasi, ipeshkĂ«v i ShkodrĂ«s, pĂ«rkatĂ«sisht nĂ« relacionin e datĂ«s 1 shkurt 1623, ku pĂ«rveç tjerash, thotĂ«: “NĂ« dioçez unĂ« do tĂ« gjej shumĂ« pengesa pĂ«r tĂ« cilat ... magjanĂ«sisht do tĂ« njohtoj ... kur t’arrij (nĂ« selinĂ«?) time nĂ« tĂ« cilĂ«n me frigĂ« ... aq mĂ« tepĂ«r se po marr vesh se (qenka) e vĂ«rtetĂ« ajo qĂ« mĂ« kanĂ« tregue disa njerĂ«z tĂ« denjĂ« pĂ«r tu besue (se ipeshkvi i SapĂ«s - PjetĂ«r Budi), kur ka arrit n’ipeshkĂ«vinĂ« e vet ka (bamĂ« njĂ« mbledhje me kler) nĂ« tĂ« cilĂ«n ka dekretue qĂ« tash e mbrapa mos tĂ« pranohen ipeshkvij, as abatĂ« n’atĂ« anĂ« tĂ« ShqipnisĂ« nĂ« mos qofshin vendas, dhe i ka ba tĂ« gjithĂ« priftnit tĂ« nĂ«nshkruajnĂ« ...” (1963:311), e ku shenjohet mjaft qartĂ« “fajĂ«sia” e kryer prej shkrimtarit, pĂ«r atĂ« “kuvend” shpirtĂ«ror tĂ« mbajtur nĂ« SapĂ«, nĂ« ipeshkvĂ«ninĂ« ku Budi ishte caktuar nĂ« detyrĂ« tĂ« lartĂ«, si ipeshkv.

MegjithatĂ«, data e mbledhjes sĂ« kĂ«tij takimi, ende mbetet nĂ« errĂ«sirĂ«, por, merret vesh qĂ« Ă«shtĂ« mbajtur pas kthimit nga Roma me librat e stampuar, posaçërisht me pasqyrĂ«n dhe ritualin. Ka mĂ« shumĂ« gjasa, nisur nga tĂ« dhĂ«nat e tĂ«rthorta e, veçmas prej ngutjes sĂ« Budit pĂ«r botimin e librave, si dhe pĂ«r shpĂ«rndarjen e tyre, pĂ«r tĂ« fshehur veprimtarinĂ« politike dhe atdhetare, e cila kishte rĂ«nĂ« nĂ« sy tĂ« dashakeqĂ«ve dhe shtiekĂ«qinjve, qĂ« kjo mbledhje tĂ« jetĂ« e mbajturnĂ« “... vjeshtĂ«n e vitit 1622” (1992:161), siç nĂ«nvizon Mahmud Hysa.

Qe tĂ« tre kĂ«to momente, pra pasvdekja e largĂ«t dhe e afĂ«rt, si dhe paravdekja, nĂ« raportimet logjike tĂ« ndĂ«rmjetme qĂ« kanĂ«, ndikojnĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rshpejtuar aktin, domethĂ«nĂ« vrasjen e Budit, por si mĂ« thelbĂ«sori ndĂ«rmjet tyre, pĂ«r shkak tĂ« konteksteve vepruese, pa mĂ«dyshje qĂ« Ă«shtĂ« episodi i tretĂ«. NjĂ« akt nga mĂ« kuptimplotĂ«t nĂ« veprimtarinĂ« fetare, sepse pikĂ«risht aty formulohet dhe pĂ«rcaktohet mĂ«vehtĂ«sia fetare, duke konturuar, qysh nĂ« hershmĂ«ri, portretin e njĂ« farĂ« “autonomie” tĂ« parĂ« kishtare, tĂ« besimit katolik, duke hedhur kĂ«shtu themelet e pavarĂ«sisĂ« shpirtĂ«rore, njĂ«rĂ«s prej shtyllave bazale tĂ« bĂ«rjes sĂ« atdheut dhe kombit.

PĂ«r rrethanat e zhdukjes sĂ« Budit, kohĂ« mĂ« parĂ« studiuesi S. Riza nĂ«nvizon: “... Ă«shtĂ« tepĂ«r larg mendsh qĂ« kalimin e lumit me trap nĂ« dimĂ«r, Budi tĂ« ketĂ« vendosur ta bĂ«jĂ« pĂ«r shkaqe vetĂ«m e thjeshtĂ« administrative. PĂ«rkundrazi, Ă«shtĂ« krejt e natyrshme tĂ« mendohet se rrezikun e kĂ«tij veprimi (i cili atij i kushtoi jetĂ«n), ai do ta ketĂ« marrĂ« nĂ« sy pĂ«r shkaqe pakrahasimisht mĂ« seriozĂ« e mĂ« tĂ« ngutshme: e pikĂ«risht pĂ«r motive konspirative tĂ« karakterit kryengritĂ«s ... militanti kryengritĂ«s nga njĂ«ra anĂ« kundĂ«r zgjedhĂ«s turke, e nga ana tjetĂ«r kundĂ«r tutelĂ«s xheloze tĂ« Vatikanit dhe prepotencĂ«s sĂ« klerit tĂ« huaj” (1996:561) qĂ«, siç vĂ«rehet, e formulojnĂ« qĂ«llimin e lĂ«vizjes sĂ« Budit, por edhe mundĂ«sinĂ« e rrezikut duke pĂ«rmendur edhe dy prej shkaqeve mĂ« themelorĂ« qĂ« çuan nĂ« ndarjen e jetĂ«s sĂ« shkrimtarit.

Kurse I. Zamputi, pasi ka shfletuar, pothuaj plotësisht arkivat e Propagandës Fide, konkludon me të drejte:

a) interesat e klerit zadrimor, që donte për vete sundimin e Zadrimës;

b) vepra e sundimtarëve të vendit përqark Zadrimës, që shihnin tek Budi organizatorin e lëvizjeve të armatosura;

c) vepra e vendikasve që përherë kanë penguar lëvizjet që nuk hynin në sferën e tyre;

ç) kleri i lartë dalmatin që hetoi kundërshtarin e vet te Budi (1985:170), që përbëjnë edhe katër kundërshtarët potencialë të poetit, duke nënkuptuar këtu edhe kundërshtarin e pestë, natyrisht imagjinar dhe real, valët e Drinit.

Studiuesi R. Ismaili, si gjithnjĂ« tek parathĂ«nia e librit poetik tĂ« Budit, thekson: “Vrasja e Budit nga bashkĂ«lidhja Vatikan-Venedik-dalmatinas, pĂ«rmes mashĂ«s sĂ« tyre zadrimore ishte e mirĂ«seardhur pĂ«r turqit. LuftĂ«n çlirimtare as shpirtĂ«rore as politike as fizike tĂ« shqiptarĂ«ve nuk e donin asnjĂ«ra prej kĂ«tyre palĂ«ve” (1986:45) qĂ«, siç duket qartĂ«, emĂ«rtojnĂ« ndarjen nga jeta tĂ« Budit si njĂ« vrasje e pĂ«rgatitur. Pra historiografia letrare e shqipes dhe studiues nga mĂ« tĂ« shquarit, kanĂ« qĂ«mtuar nĂ«pĂ«r dokumente dhe, herĂ« pas here, kanĂ« ndriçuar vdekjen e Budit, si jo aksidentale.

SipĂ«rmarrja pĂ«r tĂ« ofruar kĂ«to fakte, tashmĂ« si parashtrim johipotetik, pĂ«rkundĂ«r, si gjurmĂ« dhe dĂ«shmi tĂ« dokumentuara, qĂ« emĂ«rtojnĂ« vdekjen e Budit si njĂ« atentat i qĂ«llimshĂ«m, i projektuar me kujdes pĂ«r shumĂ« kohĂ«, por i realizuar nĂ« nxitim e sipĂ«r, veçse nxitueshmĂ«ria ka ndihmuar pĂ«r tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e shkujdesjes, edhe pĂ«r faktin se dhjetori i largĂ«t i vitit 1622 mbetet njĂ« kumt i zi, me shumĂ« hije, por, njĂ«herit, edhe njĂ« çast i ndritshĂ«m, krejt i rrallĂ« pĂ«r sakrificĂ«n sublime nĂ« altarin e atdheut dhe tĂ« kulturĂ«s shqiptare, sepse qĂ« prej aty merr udhĂ« shtegtimi i Budit, pĂ«rtej kohĂ«s sĂ« tij, tanimĂ« si “luftĂ«tar i mendimit”, siç e quan me tĂ« drejtĂ« S. Hamiti, i rĂ«nĂ« theror nĂ« fushĂ«n e betejĂ«s, duke mbartur mbi supe edhe shenjtĂ«rimin e ndarjes nga jeta.

______________


[1] Botuar nĂ« librin Poetika e Budit nĂ« vitin 2002, njĂ« libĂ«r i vlerĂ«suar me çmimin “Penda e argjendtĂ«â€ tĂ« konkursit tĂ« MinistrisĂ« sĂ« KulturĂ«s, si libri mĂ« i mirĂ« studimor pĂ«r vitin 2003. PjetĂ«r Budi - dĂ«shmor i besimit, gjuhĂ«s dhe atdhetarisĂ«* (E vĂ«rteta e vrasjes sĂ« Budit)

↗

ËNDRRAT E VONUARA

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Langston Hughes
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

ǒndodh me ëndrrën e vonë?

Thahet e rreshket vallë
Si stafidhe rrushi në diell?

Apo malcohet si plagë
Dhe pastaj rrjedh?

Apo qelbet, si mish i prishur?
Apo zë kore ndërkaq
Si sheqeri mbi shurup?

Mbase si peshë e rëndë vjen
dhe na zgërlaq.

Apo ndoshta shpërthen?

_________

Lexo po ashtu nga Langston Hughes:
- Nana, djalit
- Jeta është e mirë
- Zezaku flet për lumenjtë
- Ëndrrat

↗

A po largohet Arabia Saudite nga ShBA-ja?

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Ali Shihabi / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« medias amerikane, kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« pĂ«rhapur njĂ« narrativĂ« qĂ« sugjeron se Arabia Saudite po bĂ«het aleat mĂ« pak i vlefshĂ«m pĂ«r Shtetet e Bashkuara. Ky argument mbĂ«shtetet nĂ« dy faktorĂ«: sĂ« pari, se Riadi ka vonuar normalizimin me Izraelin pas luftĂ«s nĂ« GazĂ«; sĂ« dyti, se ka dallime tĂ« thella politike - lidhur me Jemenin - me tĂ« preferuarin e ri tĂ« Izraelit nĂ« rajon, Emiratet e Bashkuara Arabe. Nga kĂ«to premisa, kritikĂ«t nxjerrin njĂ« pĂ«rfundim tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m, por thellĂ«sisht tĂ« gabuar: se Arabia Saudite po largohet nga ShBA-ja dhe madje po rikthehet te zakonet e vjetra tĂ« eksportimit tĂ« islamit radikal apo tĂ« aleancĂ«s me “islamistĂ«â€ si strategji rajonale.

Kjo narrativë është e gabuar - si në fakte, ashtu edhe në strategji.

Dallimet e Arabisë Saudite me Emiratet dhe Izraelin nuk burojnë nga ndonjë rikthim ideologjik apo armiqësi ndaj Perëndimit. Ato burojnë nga një mosmarrëveshje themelore për mënyrën se si duhet vepruar me disa nga shtetet më të brishta në botë. Qëndrimi i Riadit është i qartë: shtetet e dobëta mund të stabilizohen dhe të reformohen; shtetet e dështuara bëhen terren pjellor për terrorizëm, krim dhe konflikte të pafundme. Prandaj, prioriteti i Mbretërisë ka qenë mbështetja për qeveritë e njohura ndërkombëtarisht në Jemen, Sudan, Somali dhe Libi, dhe parandalimi i fragmentimit të këtyre vendeve në mini-shtete të drejtuara prej milicive dhe komandantëve të luftës.

Për dallim, Emiratet, shpeshherë me mbështetjen e heshtur të qeverisë aktuale izraelite, kanë ndjekur një qasje tjetër: mbështetjen për forcat separatiste dhe udhëheqës lokalë në përpjekje për të fituar ndikim afatshkurtër apo suksese të menjëhershme diplomatike. Në disa raste, këto fraksione të armatosura e paraqesin veten haptazi si nënshkruese të ardhshme të Marrëveshjeve të Abrahamit, nëse marrin pushtet mbi një pjesë territori. Ato kërkojnë njohje nga ShBA-ja në këmbim të këtyre premtimeve - me Somalilandin si shembullin më të fundit. Kjo taktikë mund të prodhojë tituj gazetash apo ceremoni nënshkrimi, por nuk do të sjellë stabilitet.

Kjo është çështja themelore që injorohet në shumicën e komenteve aktuale. Në parim, Arabia Saudite nuk e kundërshton normalizimin me Izraelin. Ajo e kundërshton një model normalizimi që anashkalon çështjen palestineze, shpërblen fragmentimin e shteteve, legjitimon milicitë dhe përshpejton shpërbërjen e shtetit. Ky qëndrim nuk është antiamerikan; ai përputhet me interesat afatgjata të ShBA-së.

ShBA-ja është një fuqi që mbështet status quo-në. Ajo përfiton nga kufijtë e parashikueshëm, qeveritë funksionale, tregjet e sigurta të energjisë dhe rrugët e hapura detare. Ajo nuk përfiton nga një Lindje e Mesme e ndarë në mini-shtete rivale të drejtuara nga grupe të armatosura që mbështeten në armë, kontrabandë dhe patronazh të huaj. Historia është e qartë për këtë çështje. Terrorizmi lulëzon jo në shtete të forta, por në ato të dështuara. Krimi transnacional, trafiku i drogës dhe kontrabanda e qenieve njerëzore përhapen atje ku bie në kolaps autoriteti qendror.

Amerikanëve nuk u duhet të kujtohen gjatë për ta kuptuar këtë. Sulmet e 11 shtatorit nuk dolën nga një shtet i fortë dhe autoritar. Ato erdhën nga Afganistani, një vend aq i dobët dhe i fragmentuar saqë nuk mundi të ndalonte al-Kaidën të vepronte lirshëm në territorin e tij. Kostoja e atij dështimi nuk u pagua vetëm nga fqinjët e Afganistanit, por edhe nga vetë ShBA-ja.

MegjithatĂ«, sot, disa zĂ«ra nĂ« Uashington duken çuditĂ«risht tĂ« qetĂ« pĂ«r politikat qĂ« shtyjnĂ« Jemenin, Sudanin, SomalinĂ« dhe LibinĂ« drejt tĂ« njĂ«jtĂ«s rrugĂ«. Fragmentimi shihet si i menaxhueshĂ«m. MilicitĂ« trajtohen si partnerĂ« tĂ« mundshĂ«m. ShkĂ«putja paraqitet si “vetĂ«vendosje”. KĂ«to janĂ« fjalĂ« ngushĂ«llimi, por realitetet qĂ« fshehin janĂ« tĂ« vrazhda. Sapo vendet fillojnĂ« tĂ« copĂ«tohen, dhuna bĂ«het normale, ekonomitĂ« e luftĂ«s marrin hov dhe grupet ekstremiste gjejnĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«r tĂ« vepruar. Ta ndalosh kĂ«tĂ« proces Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e lehtĂ« sesa ta kthesh pas.

Qeveria aktuale izraelite, e dominuar nga e djathta ekstreme, duket veçanërisht e verbër ndaj këtyre pasojave afatgjata. Fitoret taktike, si bindja e ndonjë komandanti lokal apo mini-shteti të supozuar për të përqafuar Marrëveshjet e Abrahamit, paraqiten si triumfe strategjike edhe kur ato rrisin destabilitetin në të gjithë rajonin. Kjo është një llogaritje e shkurtër. Siguria afatgjate e Izraelit, si edhe e Amerikës, do të përfitonte jo nga një mozaik fqinjësh të dobët, por nga një rajon i qeverisur nga shtete legjitime, funksionale dhe i ankoruar në një zgjidhje të besueshme të çështjes palestineze.

Arabia Saudite e kupton kĂ«tĂ«. Ajo ka kaluar vite tĂ« tĂ«ra duke u pĂ«rpjekur, shpesh nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« heshtur dhe jo tĂ« pĂ«rsosur, pĂ«r tĂ« forcuar institucionet shtetĂ«rore, pĂ«r tĂ« mbajtur kufijtĂ« tĂ« paprekur dhe pĂ«r tĂ« parandaluar kolapsin total nĂ« disa nga mjediset mĂ« tĂ« vĂ«shtira tĂ« botĂ«s. Kjo punĂ« nuk Ă«shtĂ« as e lavdishme dhe as menjĂ«herĂ« shpĂ«rblyese, por Ă«shtĂ« thelbĂ«sore. ËshtĂ« gjithashtu pikĂ«risht lloji i ndarjes sĂ« barrĂ«s qĂ« Uashingtoni duhet ta kĂ«rkojĂ« nga njĂ« aleat serioz.

Në veçanti është absurd pretendimi se Arabia Saudite po eksporton sërish islam radikal apo se për strategji po bashkëpunon me lëvizje islamiste. Mbretëria ka kaluar dekadën e fundit duke shpërbërë ato rrjete brenda vendit, duke reformuar institucionet fetare dhe duke bashkëpunuar ngushtë me ShBA-në në fushën e antiterrorizmit. Mbështetja për qeveritë e njohura kundër milicive nuk e bën Riadin aleat të islamistëve. E bën atë mbrojtës të rendit bazik shtetëror.

Amerikës nuk i duhen aleatë që ndjekin kaosin për hir të kaosit. I duhen aleatë që kuptojnë se stabiliteti, sado i papërsosur, është më i mirë se kaosi, dhe se reformat janë të mundshme vetëm aty ku ekziston ende shteti. Arabia Saudite është aleat i tillë.

MosmarrĂ«veshjet taktike me disa nga aleatĂ«t e tjerĂ« tĂ« AmerikĂ«s nĂ« rajon nuk duhet tĂ« keqinterpretohen si njĂ« largim strategjik nga vetĂ« ShBA-ja. NjĂ« supozim i tillĂ« rrezikon tĂ« minojĂ« vetĂ« partnerĂ«t qĂ« po pĂ«rpiqen tĂ« parandalojnĂ« gjeneratĂ«n tjetĂ«r tĂ« shteteve tĂ« dĂ«shtuara dhe kĂ«rcĂ«nimeve tĂ« reja. Kjo nuk do t’u shĂ«rbente interesave amerikane. Do t’i tradhtonte ato. /Telegrafi/

↗

FRIKË DIMRI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Kay Ryan
PĂ«rktheu: Fadil Bajraj

A është sall dimër
apo është diç edhe më e keqe.
A është ky viti
kur lagështia e jashtme
errëson një mallkim më të thellë
që pranvera nuk mund ta rregullojë,
kur ingranazhet
që rrotullojnë tokën
nuk do ta ndryshojnë pamjen,
kur retë nuk do të davariten
edhe pse të gjithë qiejt
bëhen të kaltër.

↗

Të rinjtë britanikë nuk po pinë më - pra, si do të duket një mbrëmje e së shtunës për brezat e ardhshëm?

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Emma Brockes / The Guardian
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ishte nĂ«ntori i vitit 2024 dhe fĂ«mijĂ«t e mi puritanĂ« amerikanĂ« merrnin pjesĂ« nĂ« panairin e tyre tĂ« parĂ« tĂ« vjeshtĂ«s nĂ« shkollĂ«n e re fillore angleze. Ka shfaqje me laser, hotdogĂ« dhe njĂ« lojĂ« me shorte biletash. Ka gjithashtu njĂ« bar pĂ«r prindĂ«rit, gjĂ« qĂ« i bĂ«ri dy binjaket e mia tĂ« shtangen. JabanxhinjtĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend pĂ«rjetojnĂ« shumĂ« dallime kulturore, por ndoshta asnjĂ« nuk Ă«shtĂ« aq goditĂ«s sa ky: “A Ă«shtĂ« alkool”? - thotĂ« fĂ«mija im, duke mĂ« parĂ« me pĂ«rbuzje si njĂ« anĂ«tare e vogĂ«l e talebanĂ«ve. “NĂ« njĂ« aktivitet shkolle”? NĂ« kĂ«tĂ« moment kisha pirĂ« dy çokollata tĂ« nxehta me liker dhe ia dhashĂ« asaj njĂ« buzĂ«qeshje mĂ« tĂ« madhe sesa duhet. Po, tĂ« dashurat e mia; mirĂ« se vini nĂ« Britani.

Ose, të paktën, mirë se vini ndoshta në mbetjet e fundit të asaj se si Britania ka qenë dikur. Ka kohë që e dimë përmes rrëfimeve se njerëzit në këtë vend po pinë më pak se më parë. Brezi im, brezi X, është thellë në moshë të mesme dhe shumë prej nesh - përveç ndonjë rasti kur shpëton nga një aktivitet shkolle dhe përveç rasteve më të mëdha - e kanë lënë pirjen. Aty ku anomalitë bien më shumë në sy është te brezat poshtë nesh, te të rinjtë, sjellja e të cilëve ndryshon nga e jona kur ishim në të njëjtën moshë. Këtë javë erdhi konfirmimi zyrtar në formën e një ankete me 10 mijë persona, porositur nga Shërbimi Shëndetësor Kombëtar [NHS], që zbuloi se pothuajse një e katërta (24 përqind) e të rriturve në Angli nuk kishin pirë alkool në vitin 2024 - një rritje nga pak më pak se një e pesta (19 përqind) në vitin 2022.

Lexo po ashtu nga Emma Brockes:
- A duhet të më interesojë se çfarë mendon Sarah Jessica Parkeri për librat?
- Holivudi është po aq i frikësuar nga bota - sa ti dhe unë!
- Jo, ne “nuk mundemi”?

NĂ« plan tĂ« parĂ«, sigurisht, kjo Ă«shtĂ« diçka e mirĂ«. Jo pĂ«r industrinĂ« e pijeve, padyshim, por pĂ«r NHS-in dhe gjithashtu pĂ«r njerĂ«zit qĂ« pĂ«rpiqen tĂ« maksimizojnĂ« jetĂ«gjatĂ«sinĂ« e tyre - ku futemi tĂ« gjithĂ« ne. VetĂ«pĂ«rmirĂ«simi rigoroz pĂ«rmes zbatimit tĂ« tĂ« dhĂ«nave Ă«shtĂ« mĂ«nyra se si e kalojmĂ« kohĂ«n e lirĂ« kĂ«to ditĂ«; si rezultat i sĂ« cilĂ«s, pasi lexova kĂ«tĂ« mĂ«ngjes njĂ« artikull pĂ«r ushqimet qĂ« reduktojnĂ« kancerin, bleva njĂ« “sallatĂ« me grurĂ«, thjerrĂ«za dhe perime tĂ« gjelbra” qĂ« pothuajse me siguri nuk do ta ha. ÇfarĂ« Ă«shtĂ« ajo kokĂ«rr gruri? Askush nuk e di. Çështja Ă«shtĂ« se po pĂ«rpiqemi.

NĂ«se dukem sarkastike, nuk e kam me qĂ«llim. MĂ« pĂ«lqen tĂ« mos pi. Dhe, Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mos bashkohesh me radhĂ«t e atyre njerĂ«zve nĂ« brezin mbi mua tĂ« cilĂ«t, nĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX, kur ndalimet e duhanit u pĂ«rhapĂ«n nĂ« gjithĂ« ShBA-nĂ«, shkruanin ese tĂ« gjata duke argumentuar se cigaret pĂ«rfaqĂ«sonin shpirtin aventurier tĂ« vendit dhe se, si pasojĂ«, duhanpirĂ«sit ishin mĂ« interesantĂ« se njerĂ«zit qĂ« pinin “lĂ«ng tĂ« gjelbĂ«r”. KĂ«ta ishin, objektivisht, njerĂ«zit mĂ« tĂ« kĂ«qij nĂ« botĂ« dhe, megjithĂ«se askujt nuk i pĂ«lqen dikush qĂ« mundohet tĂ« lĂ« alkoolin, Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mos bĂ«hesh si ata.

Interesi im lidhet mĂ« shumĂ« me atĂ« se si do tĂ« duket kultura rinore pa alkool. Rezultatet e reja tĂ« anketĂ«s, tĂ« porositura si pjesĂ« e Anketimit ShĂ«ndetĂ«sor pĂ«r AnglinĂ«, zbuluan se gratĂ« kanĂ« pak mĂ« pak gjasa tĂ« pinĂ« sesa burrat dhe se, nĂ« tĂ« gjitha grupmoshat, tĂ« rinjtĂ« janĂ« abstenuesit kryesorĂ«. NĂ« anketĂ«n e NHS-sĂ« tĂ« vitit 2022, brezi Z rezultoi se kishte pĂ«rqindjen mĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« njerĂ«zve qĂ« pinin shpesh (10 pĂ«rqind), krahasuar me 34 pĂ«rqind te grupmosha 55-64 vjeç dhe 37 pĂ«rqind te 65-74-vjeçarĂ«t. NjĂ« pjesĂ« e kĂ«saj lidhet me koston e jetesĂ«s, por shumica ka gjasa tĂ« jetĂ« çështje kulturore. Thjesht nuk Ă«shtĂ« “trend” tĂ« bĂ«hesh tap.

NĂ« rastin tim, vendimi pĂ«r ta ulur konsumin kishte mĂ« pak tĂ« bĂ«nte me trendĂ«t kulturorĂ« dhe mĂ« shumĂ« me kolapsin e papritur e tĂ« trishtuar tĂ« metabolizmit tim, plus faktin se e ndĂ«rrova mjekun e kujdesit parĂ«sor. GjatĂ« intervistĂ«s sĂ« parĂ«, disa vite mĂ« parĂ«, mjekja ime e re shĂ«noi se nga çfarĂ« kishte vdekur secili nĂ« familjen time deri nĂ« tre breza pas, pĂ«rpara se tĂ« mĂ« shihte rreptĂ«. “Po tĂ« isha nĂ« vendin tĂ«nd, nuk do tĂ« pija”, tha ajo. “Fare”. Ishte e ashpĂ«r, por kishte tĂ« drejtĂ«.

E, megjithatĂ«, imagjinata ime ende lĂ«kundet. I shoh dy fĂ«mijĂ«t e mi dhe pyes veten se si, kur tĂ« jenĂ« 25 vjeçe, do tĂ« duket njĂ« natĂ« e sĂ« shtunĂ«s jashtĂ« nĂ«se nuk pĂ«rfundon me shtrirje gjysmĂ« nĂ« tokĂ« e gjysmĂ« mbi divan duke qarĂ« me [kĂ«ngĂ«taren] Elaine Paige qĂ« kĂ«ndon baladĂ«n e famshme nga [shfaqja] Chess. Nga do tĂ« vijnĂ« historitĂ« e tyre tĂ« luftĂ«s? (LuftĂ« e vĂ«rtetĂ«, me gjasĂ«, por le tĂ« mos mendojmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«.) ÇfarĂ« do tĂ« kujtojnĂ« kur tĂ« jenĂ« nĂ« moshĂ«n time?

Nuk ka asgjĂ« qesharake te shoqja ime qĂ« volli nĂ« njĂ« kanal ngrohjeje dhe, pĂ«r pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« qirasĂ« sĂ« saj, nuk arriti kurrĂ« ta hiqte erĂ«n e tĂ« vjellĂ«s nga apartamenti. As qĂ«ndrimi, duke u lĂ«kundur nĂ« mes tĂ« njĂ« rruge tĂ« ngarkuar automobilistike duke u pĂ«rpjekur tĂ« gjesh njĂ« strategji pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« anĂ«n tjetĂ«r qĂ« nuk pĂ«rfshinte vendosjen e njĂ«rĂ«s kĂ«mbĂ« pĂ«rpara tjetrĂ«s, nuk Ă«shtĂ« aspak qesharake. Ua tregova kĂ«tĂ« histori fĂ«mijĂ«ve tĂ« mi dhe ato u tmerruan. “Mund tĂ« kishe vdekur”, thanĂ« ato, qĂ« ishte pikĂ«risht momenti mĂ«simor qĂ« po kĂ«rkoja.

NdĂ«rkohĂ«, gjetjet e reja nuk janĂ« diçka pĂ«r tĂ« pasur kĂ«naqĂ«si sepse, edhe me kĂ«to shifra tĂ« reduktuara, ne jemi ende mjaftueshĂ«m njĂ« komb alkoolik qĂ« i kushtojmĂ« NHS-it nĂ« Angli 4.9 miliardĂ« paundĂ« [5.56 miliardĂ« euro] nĂ« vit nĂ« sĂ«mundje tĂ« lidhura me alkoolin. NĂ« kĂ«tĂ« frymĂ«: nĂ« fakt po pres me kĂ«naqĂ«si tĂ« ha sallatĂ«n time. Do t’ia shtoj njĂ« vezĂ«, sepse, meqĂ« tĂ« mos pish Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht e mirĂ« pĂ«r shĂ«ndetin, siç e di kushdo, nĂ« fakt janĂ« proteinat ato qĂ« do tĂ« na shpĂ«tojnĂ«. /Telegrafi/

↗

Rrëzimi i mullahëve të Iranit nuk e rrezikon përsëritjen e gabimeve të Luftës së Irakut

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Douglas Murray / New York Post (titulli: Stop thinking like it’s 2003 - toppling Iran’s mullahs does not risk mistakes of Iraq War)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Gati 20 vjet më parë, në vitin 2007, Qeveria Revolucionare e Iranit rrëmbeu 15 anëtarë të Marinës Mbretërore Britanike dhe anëtarë të tjerë të personelit detar britanik. Iranianët pretenduan se anija britanike kishte devijuar nga ujërat irakiane në ujërat territoriale iraniane.

Dhe, kĂ«shtu, pĂ«r gati dy javĂ« iranianĂ«t i pĂ«rdorĂ«n britanikĂ«t e kapur si pionĂ« shahu, i shfaqĂ«n nĂ« programet e tyre televizive tĂ« mbrĂ«mjes dhe i detyruan tĂ« burgosurit, si edhe qeverinĂ« britanike, tĂ« kĂ«rkonin njĂ« ndjesĂ« poshtĂ«ruese e pĂ«rulĂ«se. MĂ« nĂ« fund, britanikĂ«t e kapur u kthyen nĂ« shtĂ«pi me disa “dhurata” poshtĂ«ruese.

Kam dyshime se sot historia do të ishte ndryshe nëse marina iraniane përpiqet të zaptojë ndonjë anije amerikane. Nëse e provojnë këtë në ditët në vijim, duhet të presin një përfundim krejt tjetër.

KĂ«tĂ« javĂ«, presidenti Trump njoftoi se “armada” amerikane ishte nisur drejt Iranit, e gatshme tĂ« mbĂ«rrinte qĂ« kĂ«tĂ« mĂ«ngjes. NĂ« mesin e mjeteve ndodhet edhe aeroplanmbajtĂ«sja USS Abraham Lincoln. Siç theksoi presidenti, flota qĂ« ai ka dĂ«rguar drejt Iranit jo vetĂ«m qĂ« po lĂ«vizte “shpejt, me fuqi tĂ« madhe, entuziazĂ«m dhe qĂ«llim”, por Ă«shtĂ« edhe mĂ« e madhe se flota qĂ« kishte dĂ«rguar sĂ« fundmi drejt VenezuelĂ«s.

Një paralajmërim i drejtpërdrejtë për mullahët.

Lexo po ashtu nga Douglas Murray:
- Trumpi ka mundësi të përfundojë sundimin me terror të Khameneit në Iran
- Pse C. S. Lewis ia qëlloi për luftën?

Sigurisht, regjimi luftarak iranian u pĂ«rgjigj nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tij tĂ« zakonshme. NjĂ« kĂ«shilltar i lartĂ« i “UdhĂ«heqĂ«sit Suprem” tĂ« Iranit pretendoi se, nĂ«se Amerika do tĂ« godiste objektiva iraniane, pĂ«rgjigjja nga Irani do tĂ« ishte “e menjĂ«hershme, gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se dhe e paprecedentĂ«â€.

Ky është shkëmbimi i fundit i kërcënimeve mes Uashingtonit dhe Teheranit. Javët e fundit, presidenti Trump e ka bërë të qartë se nëse regjimi iranian kryen ekzekutime masive të protestuesve, do të ketë një reagim të menjëhershëm nga ushtria amerikane. Deri tani, ky reagim nuk ka ndodhur. Dhe, ka një sërë shpjegimesh pse.

Ndoshta sepse administrata Trump u besoi thashethemeve se regjimi iranian kishte ndalur planin pĂ«r tĂ« ekzekutuar publikisht mĂ« shumĂ« se 800 protestues. MegjithatĂ«, vetĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«sit e regjimit iranian kanĂ« thĂ«nĂ« se ky pretendim Ă«shtĂ« “plotĂ«sisht i rremĂ«â€. Regjimi nĂ« Teheran nĂ« fakt krenohet me ekzekutimet masive.

Për më tepër, nuk ka nevojë të caktohet një vijë te varja e protestuesve nga Qeveria Revolucionare, kur ata po i qëllojnë me armë zjarri - me mijëra. Ndonjëherë për çdo ditë.

TĂ« tjerĂ«t thonĂ« se disa nga aleatĂ«t rajonalĂ« tĂ« AmerikĂ«s po e paralajmĂ«rojnĂ« ShBA-nĂ« tĂ« vonohet. Ndoshta ata kanĂ« frikĂ« nga pasojat e njĂ« plani qĂ« Ă«shtĂ« ose gjysmak ose qĂ« nuk shihet si i pĂ«rfunduar. TĂ« tjerĂ« pyesin se si do tĂ« dukej “pĂ«rfundimi”.

Shumë nga këto shqetësime në rajon - dhe këtu në Amerikë - janë rezultat i një mendësie të vitit 2003. Njerëzit shqetësohen se rrëzimi i regjimit në Teheran do të kishte rezultate të ngjashme me rrëzimin e Saddam Husseinit.

Por, ka shumë dallime mes vitit 2003 dhe sot.

Jo më pak i rëndësishëm është fakti se sot janë vetë iranianët ata që kanë dalë në rrugë për të protestuar kundër qeverisë së tyre. Janë iranianët ata që janë lodhur nga sundimtarët e tyre tiranikë, me ekstremizmin e tyre islamik dhe politikën e çmendur të jashtme antiamerikane që e ka bërë vendin kaq të përjashtuar. Populli iranian ka kujtesë për një liri relative përpara se Ajatollahu të merrte pushtetin. Dhe, shumë prej tyre do të donin që kjo kujtesë të kthehej sërish në realitet.

Po aq i rëndësishëm është fakti se një nga arsyet kryesore pse ndodhi katastrofa pas vitit 2003 në Irak ishte pikërisht regjimi iranian. Regjimi që tani vetë po lëkundet.

Ishin iranianët ata që përmbytën Irakun pas Saddamit, me forcat dhe armatimin e tyre. Ishin iranianët ata që prodhuan bombat rrugore që vranë mijëra ushtarë amerikanë dhe aleatë të tjerë në Irak. Ishin forcat ushtarake iraniane dhe të tjera ato që e shndërruan Irakun në një kurth vdekjeje për ShBA-në. Dhe, ishte regjimi iranian ai që hyri në vakumin e krijuar pas rënies së Saddam Husseinit - duke e kthyer praktikisht Irakun në një shtet vasal të Iranit.

Pothuajse kudo që shikon në Lindjen e Mesme, historia është e njëjtë. Jemeni? Janë iranianët ata që kanë armatosur milicinë e huthëve, e cila ka shënjestruar personelin ushtarak dhe diplomatik amerikan. Pa mbështetjen iraniane, huthët nuk do të dinin as si të lëshonin një varkë në ujë.

E njëjta gjë ndodh në Liban, ku ushtritë e Iranit kanë ndihmuar në shkatërrimin e vendit dhe në sigurimin që ai të mbetet në një gjendje përhershme konflikti civil dhe fetar. E njëjta gjë ndodh pothuajse kudo tjetër që shikon.

ËshtĂ« Irani ai qĂ« e ka pĂ«rhapur terrorin e tij deri nĂ« Bullgari dhe Buenos Aires. ËshtĂ« kjo qeveri iraniane ajo qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur tĂ« vrasĂ« njĂ« romancier britanik pĂ«r krimin e shkrimit tĂ« njĂ« romani dhe tĂ« vrasĂ« njĂ« banor tĂ« Bruklinit pĂ«r krimin se e ka kritikuar regjimin revolucionar.

PĂ«r dekada, regjimi nĂ« Iran ka vepruar pothuajse pa u ndĂ«shkuar nĂ« tĂ« gjitha kĂ«to territore dhe mĂ« gjerĂ«. Dhe, pĂ«rgjigjja e komunitetit ndĂ«rkombĂ«tar ka qenĂ« herĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r ta izoluar regjimin, herĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r ta nxjerrĂ« nga izolimi. QeveritĂ« amerikane dhe homologĂ«t e tyre evropianĂ« kanĂ« kaluar dekada duke u pĂ«rpjekur t’i izolonin ajatollahĂ«t, nga njĂ«ra anĂ«, dhe, nga ana tjetĂ«r, duke u dhĂ«nĂ« atyre para.

Ndoshta pĂ«r kĂ«tĂ« arsye mullahĂ«t mendojnĂ« se mund t’ia dalin mbanĂ« me gjithçka. Sepse pĂ«r gati 47 vjet kanĂ« arritur ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ«. Ata mund tĂ« masakrojnĂ« popullin e tyre nĂ« rrugĂ«t e tyre. Mund tĂ« pĂ«rhapin terror nĂ« gjithĂ« globin. Dhe, mund tĂ« rrĂ«mbejnĂ« personel perĂ«ndimor detar, ta poshtĂ«rojnĂ«, ta detyrojnĂ« tĂ« rrĂ«fehet dhe ta dĂ«rgojnĂ« nĂ« shtĂ«pi me “dhurata”.

Mirëpo, këtë herë mund të kenë gjetur kundërshtarin e gabuar në këtë Shtëpi të Bardhë.

Njerëzit shpesh më pyesin se çfarë mendoj se do të bëjë presidenti Trump për një çështje të caktuar. Dhe, zakonisht them të njëjtën gjë, pavarësisht temës: shikoni çfarë ka thënë se do të bëjë, dhe kjo është ajo që ka më shumë gjasa të bëjë.

Populli iranian është ngritur me guxim të jashtëzakonshëm kundër qeverisë së tij tiranike. Presidenti Trump i ka thënë regjimit të ndalojë masakrat e protestuesve, por masakrat vazhdojnë.

Pra, tani gjithçka varet nga Trumpi. /Telegrafi/

↗

Gagaçi i varur nga droga që u bë ylli më i paparashikueshëm i muzikës pop në botë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Scatman John u ngrit nga pianisti i bareve modeste nĂ« famĂ« globale nĂ« mesin e viteve ‘90 tĂ« shekullit XX, por varĂ«sitĂ« e tij lanĂ« pasoja tĂ« rĂ«nda.

Nga: Gina Waggott / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ishte njĂ« nga fenomenet mĂ« tĂ« çuditshme nĂ« historinĂ« e muzikĂ«s. NĂ« fund tĂ« vitit 1995, artisti mashkull me shitjet mĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« EvropĂ« nuk ishte Michael Jackson, as ndonjĂ« nga yjet e rinj arrogantĂ« tĂ« britpopit, por njĂ« pianist 52-vjeçar amerikan i xhazit, me njĂ« belbĂ«zim tĂ« theksuar. Ai kishte njĂ« histori varĂ«sie nga heroina dhe nuk kishte ndonjĂ« interes tĂ« veçantĂ« pĂ«r famĂ«n. Por, dinte tĂ« “arratisej” - t’u jepte kĂ«ngĂ«ve energji me njĂ« vĂ«rshim improvizimesh “du-bi-du” dhe rrokjesh tĂ« tjera - me njĂ« shpejtĂ«si tĂ« padĂ«gjuar mĂ« herĂ«t. Emri i tij ishte John Paul Larkin, por njihej mĂ« mirĂ« si Scatman John.

I lindur nĂ« El Monte tĂ« KalifornisĂ«, nĂ« vitin 1942, Larkini u rrit nĂ« njĂ« kohĂ« kur belbĂ«zimi shihej gjerĂ«sisht jo si njĂ« gjendje neurologjike, por si njĂ« mangĂ«si psikologjike: shenjĂ« nervozizmi ose dobĂ«sie. PoshtĂ«rimin qĂ« pĂ«rjetoi si fĂ«mijĂ« nuk e harroi kurrĂ«. I detyruar tĂ« lexonte njĂ« artikull lajmesh para shokĂ«ve tĂ« klasĂ«s, Larkini nuk arriti tĂ« nxirrte as fjalĂ«n e parĂ«: “The”. QĂ«ndroi aty duke u dridhur, ndĂ«rsa fĂ«mijĂ«t e tjerĂ« qeshnin. Kaluan minutat dhe mĂ«suesi ende nuk e liroi. MĂ« vonĂ«, ai do ta kujtonte atĂ« turp si tĂ« pafund - njĂ« moment qĂ« e bindi se ishte i thyer. AtĂ« artikull ishte nĂ« gjendje ta recitonte fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« nĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« jetĂ«s sĂ« tij.

John Paul Larkin duke interpretuar në piano në Amsterdam, rreth vitit 1993(Lee Newman)

NĂ«se tĂ« folurit ishte burg, muzika ishte çelĂ«si i tij. Larkini e zbuloi pianon nĂ« moshĂ«n 12-vjeçare, i frymĂ«zuar pasi pa Dave Brubeckun nĂ« televizor; te tastiera, belbĂ«zimi - atĂ« qĂ« Larkini e quante “sabotatori gjithmonĂ« i pranishĂ«m” - nuk e pengonte mĂ«. Duke dĂ«gjuar Ella Fitzgeraldin dhe Louis Armstrongin, ai kuptoi se atĂ« qĂ« ata bĂ«nin me vetĂ«dije nĂ« muzikĂ«, ai e bĂ«nte pa dashje. Xhazi, me theksin e tij te improvizimi dhe liria, u bĂ« gjuha e tij.

Si i ri, Larkini filloi tĂ« luante nĂ« klube pĂ«rgjatĂ« Bregut PerĂ«ndimor tĂ« ShBA-sĂ«, duke pĂ«rthithur bibapin dhe bluzin. Teknikisht ishte i pĂ«rkryer, shpirtĂ«risht i gatshĂ«m dhe jashtĂ«zakonisht serioz ndaj muzikĂ«s. Por, njĂ« rrjedhĂ« e vazhdueshme alkooli dhe drogash - tĂ« pĂ«rdorura pĂ«r tĂ« kapĂ«rcyer hendekun mes vetĂ«besimit muzikor dhe terrorit shoqĂ«ror - mĂ« vonĂ« e detyroi tĂ« jetonte njĂ« jetĂ« mĂ« tĂ« qetĂ« dhe tĂ« kthjellĂ«t. NĂ« fillim tĂ« viteve ’90 tĂ« shekullit XX, Larkini u martua me gruan e tij tĂ« dytĂ«, Judy, dhe u pĂ«rcaktuar pĂ«r njĂ« ekzistencĂ« modeste si pianist lokalesh nĂ« Gjermani, duke luajtur muzikĂ« tĂ« padukshme sfondi pĂ«r klientĂ«t qĂ« mezi çonin kokĂ«n nga pijet e veta.

- YouTube

PikĂ«risht aty, nĂ« njĂ« moshĂ« kur shumica e muzikantĂ«ve po e mbyllin karrierĂ«n, ai filloi transformimin e pamundur. Manfred ZĂ€hringer, drejtues i “Iceberg Records” nĂ« DanimarkĂ«, i cili e kishte angazhuar Larkinin nĂ« anije turistike dhe hotele, sugjeroi tĂ« kombinohej kĂ«ndimi i tij improvizues [scat] me muzikĂ«n bashkĂ«kohore tĂ« vallĂ«zimit. Larkini ishte skeptik. E shihte muzikĂ«n elektronike me dyshim dhe ZĂ€hringeru kujton se kishte menduar: “NjĂ« xhazist kurrĂ« nuk do ta pranojĂ« kĂ«tĂ«â€. Por, Larkini kishte pak pĂ«r tĂ« humbur. Ai gjithashtu pa njĂ« mundĂ«si: muzika pop mund t’i lejonte tĂ« ketĂ« qasje te fĂ«mijĂ«t, veçanĂ«risht tek ata qĂ«, si ai, ndiheshin tĂ« pĂ«rjashtuar pĂ«r shkak tĂ« dallimeve tĂ« tyre.

I inkurajuar nga Judy, ai pranoi dhe vendosi tĂ« debutonte me njĂ« kĂ«ngĂ« pĂ«r vetĂ« belbĂ«zimin. U bashkua me producentĂ«t Ingo Kays dhe Tony Catania, dhe rezultati ishte Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop) - njĂ« kĂ«ngĂ« e kĂ«ndshme dhe absurde nĂ« sipĂ«rfaqe, por qĂ« mbĂ«shtetej nga njĂ« mesazh serioz. “TĂ« gjithĂ« belbĂ«zojnĂ« nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« apo tjetĂ«r”, kĂ«ndonte ai. “NĂ«se Sketmeni mundet, mundesh edhe ti”. Vargje kaq tĂ« sigurta - e, megjithatĂ«, kur singli u publikua nĂ« fund tĂ« vitit 1994, Larkini ishte i tmerruar. Ai priste tallje, pĂ«rqeshjen e klasĂ«s tĂ« amplifikuar nĂ« nivel global.

NĂ« moshĂ«n 53-vjeçare, hiti global “Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop)” e katapultoi Larkinin drejt famĂ«s(Frank Hempel/United Archives/Getty)

NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, disku shpĂ«rtheu. Deri nĂ« verĂ«n e vitit 1995, Scatman John ishte nĂ« krye tĂ« top-listave nĂ« njĂ« duzinĂ« shtetesh. Klubet e lĂ«shonin kĂ«ngĂ«n pa pushim. FĂ«mijĂ«t e adhuronin. NĂ« Japoni, “mania e Sketmnit” arriti nivele pothuajse histerike: e rrethonin nĂ« aeroporte; fytyra e tij shtypej nĂ« karta telefoni dhe riprodhohej nĂ« kukullat Scatman. NĂ« EvropĂ«, u shfaq nĂ« kanaçen e Coca-Cola-s. NĂ« moshĂ«n 53-vjeçare, njĂ« njeri qĂ« dikur mezi shqiptonte emrin e vet ishte bĂ«rĂ« njĂ« nga zĂ«rat mĂ« tĂ« dallueshĂ«m nĂ« planet.

Skepticizmi u shfaq kur, herĂ« pas here, duke folur me shtypin, Larkini fliste mĂ« rrjedhshĂ«m. Mes sugjerimeve se belbĂ«zimi i tij ishte njĂ« lojĂ« pĂ«r tĂ« shitur disqe, Larkini vendosi tĂ« belbĂ«zonte haptas sa herĂ« qĂ« intervistohej ose performonte drejtpĂ«rdrejt. “Ishte hera e parĂ« qĂ« ndjeva turp pse nuk po belbĂ«zoja”, pranoi ai. Nuk u pĂ«rpoq mĂ« kurrĂ« ta zbuste apo ta fshehte atĂ«. Ky refuzim u bĂ« radikalizmi i heshtur i karrierĂ«s sĂ« tij.

Mania e Scatman Johnit u përhap në gjithë Evropën në vitin 1995; në Japoni ai u rrethua nga turma e njerëzve në aeroport(Lee Newman)

Por, rruga drejt famës ishte shtruar mbi rrënoja. Para se të shërohej, Larkini kishte mbijetuar mbidoza, shtrime në spital dhe arrestime të përsëritura. Humbja e kontrollit mund të ishte spektakolare - një herë kishte çuar lart pianon e tij elektrike Wurlitzer, prej 25 kilogramësh - gjatë një performance - dhe e kishte flakur mbi një tavolinë me njerëz që e ngacmonin. Rimëkëmbja nuk erdhi si një epifani triumfuese, por përmes një pune të rëndë: takime të alkoolistëve anonimë, vetanalizë dhe një proces i vështirë i të mësuarit se si të jetonte - dhe të fliste - pa alkool apo droga. (Belbëzimi, megjithatë, nuk u zhduk kurrë. Terapia e të folurit ofroi vetëm lehtësim të kufizuar.)

Suksesi i Larkinit ishte intensiv dhe i shkurtĂ«r. Ai incizoi tri albume, bĂ«ri turne pa pushim dhe mori mijĂ«ra letra nga njerĂ«zit tĂ« cilĂ«t e quanin veten tĂ« huaj dhe qĂ« nuk pĂ«rshtateshin. NjĂ« herĂ«, Judy e gjeti pranĂ« lotĂ«ve, i rrethuar nga pirgjet e letrave tĂ« adhuruesve. Nuk mund t’i lexonte tĂ« gjitha. “Po sikur tĂ« ketĂ« njĂ« tjetĂ«r unĂ«?” - tha ai, i dĂ«shpĂ«ruar.

UnĂ« isha njĂ« nga adhurueset e izoluara qĂ« i shkroi. NĂ« vitin 1997, si adoleshente, po e fshihja belbĂ«zimin tim, duke shmangur tĂ« njĂ«jtat kĂ«shilla dashamirĂ«se, por tĂ« kota, qĂ« Larkini kishte marrĂ« gjithĂ« jetĂ«n: “NgadalĂ«so, merr frymĂ«, mendo paraprakisht”. PĂ«r habinĂ« time, ai u pĂ«rgjigj - jo si njĂ« personazh i famshĂ«m, por si njĂ« gagaç tjetĂ«r. “Ti pĂ«rket mes nesh”, mĂ« tha. U bĂ«mĂ« miq tĂ« ngushtĂ«. UnĂ« e drejtova faqen e tij tĂ« internetit pĂ«r vite me radhĂ«.

Por, deri nĂ« vitin 1998, shĂ«ndeti i Larkinit po pĂ«rkeqĂ«sohej. Vitet e abuzimit me substanca kishin lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e veta dhe, i diagnostikuar me vonesĂ« me kancer agresiv tĂ« mushkĂ«rive, gjendja e tij u pĂ«rkeqĂ«sua shpejt. Kur e vizitova pak para vdekjes sĂ« tij, burri me kapelĂ«n fedora kishte ikur. NĂ« vend tĂ« tij ishte njĂ« shpirt i brishtĂ« dhe spiritual, qĂ« kishte bĂ«rĂ« paqe me aktin e tij tĂ« çuditshĂ«m tĂ« dytĂ«. “Kam pasur jetĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« mundshme”, mĂ« tha. “Kam shijuar bukurinĂ«â€. Ai vdiq nĂ« dhjetor tĂ« vitit 1999, nĂ« moshĂ«n 57-vjeçare, vetĂ«m katĂ«r vjet pas suksesit tĂ« tij global.

Pas vdekjes sĂ« gruas sĂ« tij Judy nĂ« vitin 2023, ndjeva se koha po afrohej pĂ«r historinĂ« e tij tĂ« panjohur. Me bekimin e familjes sĂ« tij, fillova tĂ« rindĂ«rtoj jetĂ«n e Larkinit dhe zbulova njĂ« parathĂ«nie pĂ«r njĂ« autobiografi tĂ« cilĂ«n nuk e kishte pĂ«rfunduar kurrĂ«. “Veç njĂ« gagaç”, kishte shkruar ai, “mund tĂ« shkruajĂ« njĂ« libĂ«r tĂ« tillĂ«â€. AtĂ«herĂ« e kuptova se duhej tĂ« isha unĂ«.

Nga e majta në të djathtë: Larkini, gruaja e tij Judy dhe thjeshtri i Larkinit, Lee, në vitin 1997, dy vjet para vdekjes së Johnit(Lee Newman)

Regjistrimet e tij të hershme të xhazit - teknikisht të sigurta, plot pasion dhe zjarr - po rishfaqen tani, duke ofruar një pamje më të qartë se si fama e tij e vonshme dhe e rastësishme e errësoi, më shumë sesa e zbuloi, talentin e tij. Miliona vetë që blenë hitet e tij të vallëzimit rrallëherë e dalluan virtuozin obsesiv që fshihej. Si Scatman John, ai vazhdoi të jetojë në meme, remikse dhe lista nostalgjike dëgjimi; këngët e tij janë transmetuar më shumë se gjysmë miliardi herë. Një brez i ri e ka përqafuar plotësisht - jo si një atraksion interesant, por si një njeri i plagosur dhe autentik që refuzoi të fshehte atë që e bënte të ndryshëm.

NĂ« fund, Larkini nuk e “mposhti” belbĂ«zimin e tij. Ai ndaloi sĂ« ikuri prej tij dhe, duke e bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, u dha tĂ« tjerĂ«ve leje tĂ« bĂ«nin tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. “Shpresoj qĂ« fĂ«mijĂ«t, ndĂ«rsa kĂ«ndojnĂ« bashkĂ« me kĂ«ngĂ«t e mia ose kĂ«rcejnĂ« me to, ta ndiejnĂ« se jeta nuk Ă«shtĂ« aq e keqe”, tha ai. “QoftĂ« vetĂ«m pĂ«r njĂ« minutĂ«â€. /Telegrafi/

❌