Nga Luka PetroviÄ
Integrimi evropian nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor mbetet njĂ« proces i hapur dhe thellĂ«sisht i kontestuar. PavarĂ«sisht pĂ«rpjekjeve tĂ« vazhdueshme tĂ« qeverive rajonale pĂ«r tĂ« treguar pĂ«rparim, nismat reformuese shpesh hasin vĂ«shtirĂ«si pĂ«r tâu shndĂ«rruar nĂ« ndryshime institucionale domethĂ«nĂ«se. Ky tension Ă«shtĂ« veçanĂ«risht i dukshĂ«m nĂ« fushat e shtetit tĂ« sĂ« drejtĂ«s dhe luftĂ«s kundĂ«r korrupsionit, ku pĂ«rputhshmĂ«ria formale dhe performanca e jashtme kanĂ« marrĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« pĂ«rparĂ«si ndaj substancĂ«s demokratike.
Gjatë dekadave të fundit, Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol qendror në formësimin e zhvillimeve politike dhe institucionale në Ballkan. Ky angazhim ka prodhuar rezultate të përziera dhe shpesh ka qenë i harmonizuar me agjendën e zgjerimit të Bashkimit Evropian, veçanërisht në vende si Mali i Zi, Serbia dhe Shqipëria. Megjithatë, ndonëse marrëdhëniet diplomatike mbeten të forta, rezultatet e reformave kanë qenë shumë më pak bindëse.
NĂ« mbarĂ« rajonin, vendet kandidate pĂ«r anĂ«tarĂ«sim nĂ« BE vazhdojnĂ« tĂ« pĂ«rballen me dobĂ«si tĂ« rrĂ«njosura institucionale, keqpraktika politike dhe korrupsion. NjĂ« faktor kontribues qĂ«ndron nĂ« vetĂ« procesin e anĂ«tarĂ«simit. NĂ« praktikĂ«, ai shpesh ka theksuar rezultatet e zbatimit â arrestime, akuza penale dhe ndĂ«rtimin e shpejtĂ« tĂ« institucioneve tĂ« reja â nĂ« kurriz tĂ« garancive procedurale dhe respektimit tĂ« procesit tĂ« rregullt ligjor. Ky problem nuk Ă«shtĂ« unik pĂ«r zgjerimin e BE-sĂ«. Ădo shtet qĂ« synon tĂ« hyjĂ« nĂ« regjime ndĂ«rkombĂ«tare ligjore ose ekonomike, qoftĂ« BE, GJPN (ICC) apo OBT (WTO), pĂ«rballet me presione tĂ« ngjashme. Aty ku institucionet janĂ« tĂ« brishta, qeveritĂ« mund tâi drejtohen pĂ«rputhshmĂ«risĂ« performuese, duke i dhĂ«nĂ« pĂ«rparĂ«si veprimeve tĂ« dukshme mbi reformĂ«n e qĂ«ndrueshme.
Nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i Brukselit dhe Uashingtonit, Ballkani PerĂ«ndimor ka pĂ«rfaqĂ«suar prej kohĂ«sh si njĂ« mundĂ«si strategjike, ashtu edhe ekonomike. AnĂ«tarĂ«simi nĂ« NATO i vendeve si Mali i Zi dhe ShqipĂ«ria e pĂ«rforcoi kĂ«tĂ« perceptim, duke i pozicionuar ato si pararendĂ«se pĂ«r anĂ«tarĂ«simin eventual nĂ« BE. Administrata tĂ« njĂ«pasnjĂ«shme amerikane, pĂ«rfshirĂ« ato tĂ« presidentĂ«ve Obama dhe Biden, mbĂ«shtetĂ«n nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qetĂ« reforma ambicioze nĂ« sektorin e drejtĂ«sisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, me synimin pĂ«r tĂ« harmonizuar institucionet vendase me standardet ligjore evropiane. KĂ«to pĂ«rpjekje, tĂ« mbĂ«shtetura nga Departamenti Amerikan i Shtetit, institucionet e BE-sĂ« dhe organizata si Fondacioni âShoqĂ«ria e Hapurâ, synonin forcimin e qeverisjes demokratike dhe frenimin e korrupsionit. MegjithatĂ«, si nĂ« shumĂ« nisma reformuese tĂ« drejtuara nga jashtĂ«, kombinimi i stimujve dhe zgjedhjeve tĂ« dizajnit institucional prodhoi pasoja qĂ« nuk u parashikuan dhe as u adresuan plotĂ«sisht.
Reforma gjyqësore në të gjithë Ballkanin është përballur vazhdimisht me pengesa strukturore. Në disa raste, modelet e reformës të mbështetura nga aktorë të huaj kanë favorizuar autoritet të fortë prokurorial të izoluar nga mbikëqyrja demokratike. Në vend që të forconte llogaridhënien, ky konfigurim ka tërhequr gjithnjë e më shumë kritika për mundësimin e drejtësisë selektive dhe persekutimit politik. Ndjekja e besueshmërisë së reformave jashtë vendit ka përkuar, në disa raste, me një konsolidim të heshtur të pushtetit brenda vendit.
PĂ«rvojat e Malit tĂ« Zi dhe SerbisĂ« pasqyrojnĂ« kĂ«to dinamika mĂ« tĂ« gjera. VlerĂ«simet e BE-sĂ« kanĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dukje se Mali i Zi ka bĂ«rĂ« pak pĂ«rparim nĂ« reformĂ«n gjyqĂ«sore, pavarĂ«sisht zbatimit tĂ« njĂ« Strategjie pĂ«r ReformĂ«n nĂ« DrejtĂ«si dhe planeve pĂ«rkatĂ«se tĂ« veprimit. NgĂ«rçi politik, dialogu i dobĂ«t institucional dhe llogaridhĂ«nia e kufizuar e gjyqĂ«sorit vazhdojnĂ«, edhe pas krijimit tĂ« institucioneve tĂ« reja kundĂ«r korrupsionit. NĂ« Serbi, pezullimi i fondeve tĂ« USAID-it nĂ« fillim tĂ« vitit 2025 ekspozoi se si narrativat e reformĂ«s mund tĂ« ripĂ«rdoren shpejt pĂ«r kontroll politik tĂ« brendshĂ«m. Veprimet qeveritare kundĂ«r OJQ-ve kritike ndaj transparencĂ«s dhe tĂ« drejtave tĂ« njeriut â tĂ« justifikuara pĂ«rmes pretendimeve pĂ«r ndĂ«rhyrje tĂ« huaj â ngritĂ«n shqetĂ«sime brenda BE-sĂ« dhe theksuan brishtĂ«sinĂ« e angazhimeve pĂ«r shtetin e sĂ« drejtĂ«s kur stimujt e jashtĂ«m ndryshojnĂ«.
Shqipëria ofron ndoshta ilustrimin më të qartë të këtyre tensioneve. Krijimi i Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) pas reformave kushtetuese të vitit 2016 u promovua gjerësisht si gur themeli i rinovimit të drejtësisë. Aktorë si nga SHBA-ja ashtu edhe nga BE-ja u përfshinë ngushtë në formësimin dhe mbështetjen e procesit, me më shumë se 27.5 milionë dollarë amerikanë ndihmë të drejtuara drejt sektorit të drejtësisë në Shqipëri. Pritshmëria ishte që një organ i fuqishëm dhe i pavarur prokurorial do të përballej më në fund me korrupsionin e nivelit të lartë.
Në vend të kësaj, reformat prodhuan një arkitekturë gjyqësore të karakterizuar nga pabarazi. SPAK u shfaq si një institucion i fuqishëm, i drejtuar nga prokuroria, që operon me kontrolle të kufizuara dhe mbikëqyrje minimale demokratike. Shqetësimet e hershme se Shqipëria po bëhej një terren prove për një interpretim të zgjeruar të pavarësisë prokuroriale fillimisht u hodhën poshtë. Me kalimin e kohës, megjithatë, këto paralajmërime fituan peshë. Kritikët argumentojnë gjithnjë e më shumë se autoriteti i SPAK-ut ushtrohet në mënyra që pasqyrojnë leverdi politike dhe pritshmëri të jashtme, më tepër sesa drejtësi të paanshme.
Struktura e stimujve që rrethon reformën kundër korrupsionit ndihmon në shpjegimin e këtij rezultati. E matur ndaj standardeve të BE-së dhe perceptimeve ndërkombëtare, suksesi shpesh barazohet me veprime të dukshme zbatimi. Arrestimet e profilit të lartë gjenerojnë tituj dhe sinjalizojnë angazhim, edhe kur hetimet mbeten të errëta dhe shqyrtimi gjyqësor i kufizuar. Analistë dhe vëzhgues të shoqërisë civile kanë ngritur shqetësime se ndjekjet penale zbatohen në mënyrë të pabarabartë, duke synuar figura politikisht të cenueshme, ndërsa të tjerë kursehen.
Këto shqetësime janë përforcuar nga një model i paraburgimit të zgjatur para gjykimit në disa çështje të spikatura. Paraburgimi i ish-presidentit Ilir Meta nxiti akuza për ndjekje penale të politizuar, ndërsa arrestimi i kryetarit të bashkisë me etni greke, Fredi Beleri, ngriti alarme te mbrojtësit e të drejtave të pakicave. Më së shumti, çështja e kryetarit të Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, ka ardhur të simbolizojë mangësi më të gjera procedurale brenda sistemit të drejtësisë në Shqipëri.
Veliaj është mbajtur në paraburgim pa gjykim për gati një vit mbi akuza për korrupsion, pavarësisht mungesës së një aktakuze përfundimtare dhe kërkesave të përsëritura për masa alternative. Në nëntor 2025, Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë vendosi se shkarkimi i tij nga detyra ishte antikushtetues, duke e rikthyer formalisht si kryetar bashkie. Megjithatë, ai ka mbetur në paraburgim, i paaftë për të ushtruar mandatin e tij. Analistë ndërkombëtarë të së drejtës kanë paralajmëruar se paraburgimi i zgjatur i një zyrtari të zgjedhur pa gjykim rrezikon të minojë përfaqësimin demokratik dhe besimin e publikut në pavarësinë e gjyqësorit.
Ndërsa fajësia ose pafajësia mund të përcaktohen vetëm përmes një procesi gjyqësor të drejtë, mënyra e trajtimit të çështjes ka përforcuar shqetësimet se paraburgimi para gjykimit po përdoret gjithnjë e më shumë si zëvendësim i procesit të rregullt ligjor. Në kontekstin e anëtarësimit në BE, praktika të tilla rrezikojnë të ngatërrojnë zbatimin e dukshëm me reformën e vërtetë të shtetit të së drejtës, duke turbulluar dallimin mes llogaridhënies dhe oportunizmit.
Një ndryshim në politikën amerikane në fillim të vitit 2025 shënoi një pikë kthese të mëtejshme. Vendimi i Presidentit Trump për të pezulluar operacionet e USAID-it dhe për të ndalur financimin e programeve të reformës gjyqësore në Shqipëri, përfshirë mbështetjen për SPAK-un, sinjalizoi një pranim të nënkuptuar se nismat e mëparshme ishin shndërruar në mjete të politizuara, më shumë sesa në instrumente të drejtësisë institucionale. Ndërsa tërheqja e financimit në vetvete nuk mund të zgjidhë problemet themelore, ajo theksoi brishtësinë e modeleve të reformës të nxitura nga jashtë.
Ballkani PerĂ«ndimor â dhe ShqipĂ«ria nĂ« veçanti â ka padyshim nevojĂ« pĂ«r reformĂ« gjyqĂ«sore tĂ« thellĂ« dhe tĂ« qĂ«ndrueshme. MegjithatĂ«, pĂ«rparimi nuk varet nga numri i arrestimeve apo krijimi i institucioneve tĂ« fuqishme, por nga respektimi i parimeve demokratike. Kufizimet mbi paraburgimin para gjykimit, shqyrtimi i rregullt gjyqĂ«sor, transparenca nĂ« vendimmarrjen prokuroriale dhe pĂ«rputhja me standardet evropiane tĂ« procesit tĂ« rregullt ligjor janĂ« thelbĂ«sore. Pa kĂ«to garanci, reforma rrezikon tĂ« minojĂ« vetĂ« shtetin e sĂ« drejtĂ«s qĂ« pretendon tĂ« avancojĂ«.
Artikulli origjinal:
Western geopolitics and Balkan corruption: How US and EU justice reform efforts fuelled power centralization and failed justiceÂ
Login
