❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

RSF: Rama të fokusohet në përmirësimin e peizazhit mediatik, jo në sfidimin e Indeksit

✇Citizens.al
By: Erisa Kryeziu

Shqipëria zbriti në vendin e 83-të në Indeksin e Lirisë së medias për vitin 2026, të publikuar nga Reporterët pa Kufij (RSF), duke rikthyer në vëmendje debatin për gjendjen e medias në vend.

Reagimi i Kryeministrit Rama kĂ«tĂ« radhĂ« nuk mbeti vetĂ«m nĂ« deklarata politike. PĂ«rmes njĂ« serie postimesh nĂ« platformĂ«n sociale X, Rama ka zgjedhur t’i pĂ«rgjigjet drejtpĂ«rdrejt RSF-sĂ«, duke tentuar tĂ« sfidojĂ« metodologjinĂ« dhe pĂ«rfundimet e organizatĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare me ato qĂ« ai e quan “tĂ« dhĂ«na empirike” tĂ« prodhuara nga njĂ« analizĂ« me inteligjencĂ« artificiale.

Duke u bazuar te njĂ« studim i kryer me AI nga njĂ« “start up” shqiptar, Rama shprehet nĂ« postimin e tij nĂ« platformĂ«n X se nga monitorimi i 106 mijĂ« artikujve nĂ« 47 media shqiptare rrĂ«zohet teza e “medias sĂ« kapur”, pasi sipas analizĂ«s opozita ka mĂ« shumĂ« hapĂ«sirĂ« mediatike se sa qeveria dhe kritikat ndaj ekzekutivit dominojnĂ« mbulimin mediatik.

“Sa mĂ« i madh bĂ«het kampioni, aq mĂ« e dobĂ«t duket tĂ« jetĂ« ajo tezĂ«â€, shkruan Rama, duke e cilĂ«suar raportin si njĂ« provĂ« statistikore kundrejt pretendimeve pĂ«r kapje tĂ« medias.

RSF: Energjinë për të sfiduar Indeksin, Rama duhet ta adresojë në përmirësimin e peizazhit mediatik

Drejtori i Byrosë së Pragës për Reporterët Pa Kufij, Pavol Szalai, në një komunikim me Citizens.al u shpreh se është i surprizuar se sa shumë energji po harxhon Kryeministri Rama në përpjekjen për të sfiduar Indeksin.

“Ko energji duhet tĂ« pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« adresuar problemet endemike tĂ« peizazhit mediatik nĂ« ShqipĂ«ri, pĂ«rfshirĂ« mungesĂ«n e pavarĂ«sisĂ« sĂ« transmetuesit publik dhe autoritetit mediatik, rritjen e transparencĂ«s sĂ« pronĂ«sisĂ« dhe financimit tĂ« mediave private, garantimin e sigurisĂ« sĂ« gazetarĂ«ve pĂ«rballĂ« dhunĂ«s nĂ« protesta dhe krimit tĂ« organizuar, si edhe forcimin e kuadrit ligjor pĂ«r mbrojtjen e burimeve gazetareske, aksesin nĂ« informacion dhe sigurisht drejtĂ«sinĂ« pĂ«r krimet ndaj profesionistĂ«ve tĂ« medias”, argumentoi Szalai.

Sipas tij, Rama nuk është origjina e këtyre problemeve, por ai dhe qeveria e tij kanë fuqinë që ti adresojnë ato përmes zgjidhjeve sistemike.

“Parlamenti, natyrisht, ka njĂ« rol tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« diskutimin dhe miratimin e reformave pĂ«r lirinĂ« e medias”, shtoi mĂ« tej Pavol Szalai.

Megjithatë, Szalai u shpreh se komunikimi publik i kryeministrit Rama ndaj RSF-së ka qenë i respektueshëm dhe jo agresiv.

“RSF dhe Indeksi i saj sulmohen rregullisht nga liderĂ« politikĂ«, pĂ«rfshirĂ« edhe nĂ« EuropĂ«. Ky nuk Ă«shtĂ« rasti i RamĂ«s”, tha Szalai pĂ«r Citizens.al.

Ai deklaroi gjithashtu se vlerëson dekriminalizimin e shpifjes nga mazhoranca socialiste, edhe pse fatkeqësisht nuk u bë plotësisht siç u kërkua nga opozita dhe organizatat e gazetarëve.

“Kjo masĂ« ende nuk Ă«shtĂ« reflektuar nĂ« Indeksin e kĂ«tij viti, i cili bazohet nĂ« tĂ« dhĂ«nat e disponueshme deri nĂ« janar 2026”, tha mĂ« tej Szalaj.

“Denoncimi i presionit politik, arsyeja e kritikave tĂ« RamĂ«s ndaj RSF-sĂ«â€

Sipas RSF-së sa i takon monitorimit me AI që Rama i referohet, as profili i Shqipërisë dhe as renditja e saj në vendin e 83-të nga 180 vende në Indeksin Botëror të Lirisë së Medias nuk hidhen poshtë nga raporti.

“NĂ« lidhje me ShqipĂ«rinĂ«, termi ‘kapje e medias’ nuk pĂ«rdoret nga RSF-ja dhe nuk mĂ« kujtohet ta kemi krahasuar Edi RamĂ«n me Viktor Orbanin, i cili realisht e kapi median hungareze”, tha Szalai pĂ«r Citizens.al.

Sipas tij, kjo nuk i ka ndaluar të denoncojnë presionet politike.

“Ne denoncojmĂ« presionet politike dhe sulmet qĂ« vijnĂ« si nga qeveria, pĂ«rfshirĂ« Edi RamĂ«n, ashtu edhe nga opozita, dhe besoj se kjo Ă«shtĂ« arsyeja e vĂ«rtetĂ« e kritikave tĂ« Kryeministrit ndaj RSF-sĂ«â€, deklaroi Szalai.

Një nga argumentet kryesore të Ramës është se opozita dominoi hapësirën mediatike me 68.2% të dukshmërisë, ndërsa qeveria kishte vetëm 31.8%.

Sipas Bleriana Binos nga Rjeti i Gazetarëve të Sigurt në Shqipëri, kjo qasje redukton konceptin e kapjes së medias në një analizë sipërfaqësore statistikore.

“Kapja e medias nuk kuptohet thjesht duke parĂ« kush pĂ«rmendet mĂ« shumĂ« nĂ« lajme, por duke parĂ« kush ndikon dhe kontrollon kushtet nĂ« tĂ« cilat prodhohet lajmi”, thotĂ« Bino.

Sipas saj, problemi është struktural dhe lidhet me pronësinë e mediave, mënyrën e financimit, shpërndarjen e reklamave shtetërore, aksesin në kontrata publike dhe presionin politik apo ekonomik mbi redaksitë.

“Fakti qĂ« opozita pĂ«rmendet mĂ« shumĂ« nuk do tĂ« thotĂ« domosdoshmĂ«risht se media Ă«shtĂ« mĂ« e lirĂ«â€, shton ajo, duke argumentuar se opozita prodhon mĂ« shumĂ« lajme pasi Ă«shtĂ« nĂ« konflikt tĂ« vazhdueshĂ«m.

Bino ngre gjithashtu pikĂ«pyetje mbi mĂ«nyrĂ«n si interpretohet “kritika ndaj qeverisĂ«â€ nĂ« analizĂ«n me inteligjencĂ« artificiale.

“NĂ«se njĂ« media raporton deklaratĂ«n e opozitĂ«s qĂ« akuzon qeverinĂ« pĂ«r korrupsion, algoritmi e lexon kĂ«tĂ« si ton kritik ndaj qeverisĂ«. Por kritika nuk vjen domosdoshmĂ«risht nga media; mund tĂ« jetĂ« thjesht citim i opozitĂ«s”, thotĂ« ajo.

“Heshtja editoriale” dhe temat qĂ« nuk bĂ«hen lajm

NjĂ« nga pikat kryesore tĂ« kritikĂ«s ndaj analizĂ«s sĂ« promovuar nga Rama lidhet me atĂ« qĂ« ekspertĂ«t e medias e quajnĂ« “heshtje editoriale”.


Sipas Binos, kapja e medias shpesh nuk shihet vetëm te lajmet që publikohen, por te ato që mungojnë.

“Ajo shfaqet kur disa histori nuk ndiqen, kur disa biznese nuk preken, kur kontrata publike tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nuk hetohen, kur interesat e pronarĂ«ve mbrohen nĂ« heshtje dhe kur tema tĂ« caktuara shmangen nga redaksitĂ«â€, thotĂ« ajo.

Për këtë arsye, një metodë që numëron vetëm artikujt e publikuar nuk mund të masë autocensurën, presionin editorial apo temat që në praktikë nuk lejohen të bëhen lajm.

NĂ« analizĂ«n e saj, Bino argumenton se qeveria nuk Ă«shtĂ« “e dobĂ«t nĂ« komunikim”, siç sugjeron studimi, por pĂ«rkundrazi ka ndĂ«rtuar njĂ« strategji komunikimi tĂ« centralizuar.


“Ajo ka zgjedhur tĂ« komunikojĂ« pĂ«rmes kanaleve qĂ« kontrollon vetĂ« dhe tĂ« shmangĂ« hapĂ«sirat ku gazetarĂ«t mund ta pyesin apo sfidojnĂ«â€, thotĂ« ajo.

Kundërpërgjigjet me RSF-në dhe negociatat me Bashkimin Europian

Sipas Bleriana Binos, komunikimi i Ramës kundër RSF-së ka marrë këto përmasa pasi nuk bëhet fjalë vetëm për rënditje ndërkombëtare.

“BĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« çështje qĂ« lidhet drejtpĂ«rdrejt me negociatat me BE-nĂ«. Liria e medias Ă«shtĂ« pjesĂ« e Kapitullit 23, te tĂ« drejtat themelore, dhe e GrupKapitullit 1 — Themeloret, i cili hapet i pari, mbyllet i fundit dhe kushtĂ«zon ritmin e gjithĂ« procesit”, u shpreh Bino.

Me të njëjtën qasje gjykon edhe Pavol Szalai. Sipas tij, Indeksi Botëror i Lirisë së Medias që RSF publikon merret shumë seriozisht dhe citohet nga Komisioni Evropian dhe institucionet e tjera të BE-së.

“LiderĂ«t politikĂ«, si demokratĂ« ashtu edhe autoritarĂ«, shqetĂ«sohen pĂ«r reputacionin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« qeverive tĂ« tyre. Dhe kjo Ă«shtĂ« normale, pasi Ă«shtĂ« nĂ« interesin e vendeve tĂ« tyre. Prandaj, kur vendi i tyre renditet ulĂ«t ose pĂ«son rĂ«nie, ata mund tĂ« reagojnĂ« negativisht”, sjell nĂ« vĂ«mendje Szalai.

NdĂ«rsa Bleriana Bino shton se: “Kur ShqipĂ«ria renditet keq pĂ«r lirinĂ« e medias, kjo bĂ«het pjesĂ« e klimĂ«s sĂ« vlerĂ«simit pĂ«r pĂ«rparimin e negociatave”.

PĂ«r Szalain, postimet e RamĂ«s nĂ« X pĂ«r Indeksin janĂ« njĂ« operacion komunikimi pĂ«r t’ju pĂ«rgjigjur presionit tĂ« ushtruara nga RSF-ja dhe nga BE-ja pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« veprime konrete nĂ« pĂ«rmirĂ«sim tĂ« lirisĂ« sĂ« medias nĂ« ShqipĂ«ri. NdĂ«rsa shtoi mĂ« tej se tanimĂ« do tĂ« ishte mirĂ« tĂ« flisnim pĂ« zgjidhjet.

“Duke bashkĂ«punuar me partnerĂ«t e saj lokalĂ«, RSF mbetet e gatshme tĂ« diskutojĂ« propozimet e saj nĂ« njĂ« dialog me institucionet shqiptare”, u shpreh Szalai.

MegjithatĂ«, siaps Szalait, integrimi evropian i ShqipĂ«risĂ« Ă«shtĂ« parĂ« si njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar lirinĂ« e medias, “bazuar nĂ« sistemin e BE-sĂ« tĂ« ‘shkopit dhe karotĂ«s”.

“Indeksi i RSF-sĂ« duhet parĂ« edhe si njĂ« faktor motivues, si njĂ« thirrje pĂ«r veprim; ai nuk duhet tĂ« çojĂ« nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r ta diskredituar indeksin, pra nĂ« ‘vrasjen e lajmĂ«tarit’.”u shpreh Szalai pĂ«r Citizens.al.

Për Bleriana Binon qeveria po përpiqet të ndërtojë një narrativë alternative ndaj kritikave ndërkombëtare.

“Mesazhi i Ă«shtĂ« se nuk ka kapje tĂ« medias dhe se kritikat mbĂ«shteten nĂ« perceptim, jo nĂ« tĂ« dhĂ«na. Qeveria po e pĂ«rdor IBAR-in pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« “kaluam”, por po hesht pĂ«r kushtet qĂ« dokumentet e BE-sĂ« vendosin pĂ«r mbylljen e Kapitullit 23, kushte mĂ« tĂ« forta sesa nĂ« shkurt 2026 dhe ku liria e shprehjes Ă«shtĂ« piketĂ« permbyllĂ«se thelbĂ«sore”, pĂ«rfundoi Bino.

“‘Prova’ e RamĂ«s pĂ«r median e lirĂ«â€

Citizens.al nĂ« njĂ« publikim tĂ« mĂ«hershĂ«m vuri re se raporti tĂ« cilit i referohet Rama pĂ«r gjendjen e medias nĂ« ShqipĂ«ri Ă«shtĂ« i vetmi i platformĂ«s “Buletin”, tĂ« krijuar nĂ« vitin 2020.

ShoqĂ«ria “Buletin shpk” zotĂ«rohet 80% nga Mandi ShĂ«nediela dhe 20% nga Ardit Dine.

PĂ«rveç platformĂ«s mediatike, ShĂ«nediela rezulton i pĂ«rfshirĂ« edhe nĂ« sektorin e turizmit dhe ndĂ«rtimit. Ai zotĂ«ron kompaninĂ« “Bhospitality”, e cila operon nĂ« menaxhimin e “Kep Merli Resort and Villas”, njĂ« prej projekteve elitare turistike nĂ« jug tĂ« ShqipĂ«risĂ« qĂ« ka marrĂ« nga qeveria statusin “Investitor Strategjik”.

Po ashtu, ai figuron si konsulent nĂ« kompaninĂ« “Boiken Developments”, me emrin tregtar “Kep Merli”, kompani nĂ« pronĂ«si tĂ« Agim ShĂ«nedielĂ«s dhe me aktivitet nĂ« fushĂ«n e ndĂ«rtimit.

Kështu, burimi që Kryeministri zgjodhi të përdorë për të treguar se qeveria nuk e ka kapur median, konfirmon një nga gjetjet kryesore të Reporterëve pa Kufij, se media është e lidhur me interesa ekonomike në sektorë që varen drejtpërdrejt nga vendimmarrja dhe politikat qeveritare.

Lexo gjithashtu:

The post RSF: Rama të fokusohet në përmirësimin e peizazhit mediatik, jo në sfidimin e Indeksit appeared first on Citizens.al.

↗

RTSH larg transparencës dhe përdorimit etik të Inteligjencës Artificiale

✇Citizens.al
By: Elira Kadriu

Radio Televizioni Shqiptarë (RTSH) është vlerësuar mbi mesataren, por me boshllëqe domethënëse për përdorimin etik të inteligjencës artificiale dhe transparencën institucionale. 60 nga 100 pikë ka qenë vlerësimi që i është dhënë Televizionit Publik Shqiptar, nga një raport i cili ka monitoruar shtatë transmetues publik në Ballkanin Perëndimor.

PikĂ«zimi qĂ« ka pĂ«rdorur “NarativAI” nxjerr nĂ« pah sa shpejt po pĂ«rshtaten mediat publike nĂ« rajon me transformimet e menjĂ«hershme qĂ« ka sjellĂ« Inteligjenca Artificiale nĂ« raportim, ndryshimin e algoritmeve dhe manipulimin digjital.

Më të vlerësuarit në rajon janë BHRT i Bosnje-Hercegovinës dhe RTK i Kosovës, me nga 65 pikë, ndërsa në fund të renditjes qëndrojnë MRTV e Maqedonisë së Veriut dhe HRT e Kroacisë, me nga 50 pikë.

RTSH e Shqipërisë dhe RTCG e Malit të Zi renditen në nivel të mesëm me 60 pikë, duke reflektuar mangësi në transparencë dhe në politikat për inteligjencën artificiale.

Transparencë e kufizuar në RTSH

Në aspektin e transparencës, RTSH ka marrë vetëm 25 nga 50 pikë. Ndërsa në fushën e inteligjencës artificiale, RTSH vlerësohet disi më mirë, me 35 nga 50 pikë.

Raporti shpjegon se monitoruesit kanĂ« tentuar mĂ« shumĂ« se 20 herĂ« pĂ«r tĂ« aksesuar Kodin e EtikĂ«s, nĂ« seksionin e “TransparencĂ«s” nĂ« uebin online tĂ« televizionit, por ka qenĂ« e pamundur.

“Kodi u sigurua pĂ«rfundimisht pĂ«rmes faqeve tĂ« palĂ«ve tĂ« treta qĂ« monitorojnĂ« median dhe gazetarinĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, dhe jo pĂ«rmes vetĂ« faqes sĂ« internetit tĂ« RTSH-sĂ«â€, citohet nĂ« pĂ«rmbledhjen e publikuar.

Kodi i Etikës i RTSH-së u miratua më 23 nëntor 2016 dhe është një nga dokumentet etike më të gjata në rajon, me gjithsej 55 faqe. Pavarësisht nivelit të detajimit, Kodi nuk është përditësuar për të përfshirë referenca ndaj inteligjencës artificiale, algoritmeve apo medias sintetike, kështu që nuk ka rregulla për përdorimin etik të AI-së në prodhim, verifikim apo vendimmarrje editoriale.

Kodi përfshin rregulla digjitale, duke kërkuar verifikimin e informacionit nga burime jozyrtare para publikimit dhe kontrollimin e fakteve përpara shpërndarjes online. Gjithashtu punonjësve të televizionit nuk u lejohet që të postojnë opinione që dëmtojnë RTSH-në dhe duhet të tregojnë kur postimet janë personale.

“Edhe pse kĂ«to elemente digjitale janĂ« tĂ« vlefshme, ato nuk janĂ« tĂ« mjaftueshme dhe nuk zĂ«vendĂ«sojnĂ« nevojĂ«n pĂ«r standarde moderne mbi inteligjencĂ«n artificiale, algoritmet ose verifikimin e medias sintetike”, thekson raporti.

Por pikëzimi relativisht i lartë i RTSH-së për gatishmërinë digjitale/AI vjen kryesisht nga rregullat strikte kundër manipulimit teknologjik dhe verifikimit online, jo nga përdorimi i vërtetë i inteligjencës artificiale.

Raporti e paraqet RTSH-në si një institucion që nuk është ndër më problematikët në rajon, por që mbetet larg standardeve më të avancuara të transparencës dhe inovacionit etik. Për të forcuar rolin e tij si transmetues publik, raporti sugjeron nevojën për më shumë hapje ndaj publikut, publikim të qartë të dokumenteve kyçe dhe hartim të politikave të posaçme për përdorimin e inteligjencës artificiale.

Sipas rekomandimeve tĂ« “NarativAI” RTSH duhet tĂ« bĂ«jĂ« tĂ« aksesueshĂ«m Kodine e EtikĂ«s nĂ« seksionin e TransparencĂ«s. Ky kod duhet tĂ« pĂ«rditĂ«sohet pĂ«r tĂ« pĂ«rfshirĂ« standarde moderne pĂ«r inteligjencĂ«n artificiale, algoritmet dhe median sintetike, si dhe tĂ« forcojĂ« rregullat pĂ«r verifikimin e informacionit online. Gjithashtu duhet tĂ« krijojĂ« njĂ« politikĂ« pĂ«r pĂ«rdorimin e inteligjencĂ«s artificiale qĂ« tregon qartĂ« se çfarĂ« pĂ«rdorimesh janĂ« tĂ« lejueshme, tĂ« kufizuara dhe tĂ« ndaluara nĂ« prodhim dhe punĂ« editoriale.

Citizens ka raportuar në vazhdimësi për procesin e zgjedhjes të drejtuesve të televizionit publik, por edhe krizën financiare në këtë institucion, ngërç i cili ka sjellë që dhjetëra gazetarë e bashkëpunëtorë të mbesin pa paga.

The post RTSH larg transparencës dhe përdorimit etik të Inteligjencës Artificiale appeared first on Citizens.al.

↗

Për kë po ndërtohet? Gjysma e banesave në Durrës dhe Vlorë janë bosh

✇Citizens.al
By: Citizens.al

Autor: Xhevahir Zhabina | Citizens.al

Durrësi dhe Vlora janë dy nga qarqet më të rëndësishme të vendit dhe janë shëmbëlltyra se si është zhvilluar Shqipëria gjatë tranzicionit. Për forcat politike që e kanë qeverisur vendin ato konsiderohen histori suksesi.

Por, pavarësisht dëshirës së pushtetit për të na ofruar këtë pamje, të dhënat e censit të vitit 2023, tregojnë një realitet tjetër, ku gati gjysma banesave të këtyre dy qarqeve janë bosh.

Ky fakt ngre pikëpyetje të mëdha mbi modelin e zhvillimit ekonomik të këtyre dy qendrave të rëndësishme në të cilat është investuar ndjeshëm në ndërtim. Por të dhënat tregojnë se pjesa më e madhe e objekteve të reja janë pa rezidentë.

Vetëm 7% e banorëve të qarkut Durrës dhe 2% e banorëve të Vlorës jetojnë në banesa të ndërtuara mes viteve 2016-2023.

Durrës, një në dy banesa bosh.

Qarku i Durrësit, i dyti më i rëndësishëm në vend, përfshin bashkitë Durrës, Shijak dhe Krujë dhe numëron 226,863 banorë, me një rënie prej 36,848 banorësh (14%), krahasuar me censin e viti 2011.

Në letër, është një zonë dinamike me portin më të madh të vendit, afërsi me Tiranën dhe një vijë bregdetare që tërheq investime e turizëm.

Por tabloja nuk është kaq optimiste. Sipas censit të vitit 2023 në qarkun e Durrësit ka 117,303 banesa, nga të cilat 51,127 (43,6%) janë bosh, ndërsa 66,176 janë të banuara.

Situata bëhet më dramatike kur ndarja e banesave bosh bëhet në nivel bashkish.

Bashkia Durrës, përfshin pjesën dërrmuese të njësive bosh. Gjithsej ajo ka 91,378 njësi banimi, nga të cilat 46,7938 (51.2%) janë të banuara ndërsa 44,595 (48.8%) jo. Kjo tregon se thuajse gjysma e banesave është bosh.

Në Shijak dhe Krujë, ku presioni nga turizmi dhe ndërtimi janë ndjerë më pak, shifrat janë më të ulëta, me përqindje boshatisjeje respektivisht 32.5% dhe 21.3%.

NdĂ«rsa popullsia e ShqipĂ«risĂ« ulet, si rezultat i emigrimit masiv dhe faktit qĂ« Tirana Ă«shtĂ« ajo qĂ« tĂ«rheq edhe ato pak banorĂ« nga lĂ«vizjet e brendshme demografike, DurrĂ«si Ă«shtĂ« kthyer nĂ« “depo betoni” pĂ«r apartamente qĂ« presin pushuesit e verĂ«s, emigrantĂ«t me kursime, apo investitorĂ« dhe spekulantĂ« tĂ« fokusuar nĂ« tregun e pronave tĂ« paluajtshme.

Por jo për njerëzit që jetojnë dhe duan të jetojnë aty përditë.

Në qarkun e Durrësit nga viti 2013 deri në vitin 2024 janë shtuar 779,000 m2 ndërtim i destinuar vetëm për banim.

Vlora më keq së Durrësi

Vlora është qarku ku fenomeni i banesave bosh është më i theksuar. Në letër Vlora është histori suksesi, me investime strategjike, turizëm në rritje dhe zhvillim të shpejtë të bregdetit.

Sipas censit te vitit 2023, popullsia e qarkut Vlorë ka rënë me 28,959 (17%) nga viti 2011.

Në total qarku ka 109,375 banesa me destinacion banimin, nga këto, 52,296 janë të banuara (47.8%), ndërsa 57,079 (52.2%) jo. Më shumë se gjysma e shtëpive në qarkun e Vlorës janë bosh.

Në bashkinë Vlorë, e cila përfshin vetë qytetin dhe zonat përreth, nga 63,428 banesa në total, 33,561 janë bosh (53%), ndërsa 29,867(47%) janë të banuara.

Në Sarandë, një tjetër model i zhvillimit të turizmit shqiptar, fenomeni është edhe më i theksuar, nga 20,790 banesa, 12,919 janë bosh, dhe vetëm 7,871 kanë njerëz brenda.

Në përqindje, kjo do të thotë 62% banesa bosh dhe vetëm 38% të banuara.

Himara, një tjetër destinacion turistik i ngjashëm, ka 7,292 banesa, nga të cilat 4,173 janë bosh (57%) dhe 3,119 (43%) të banuara.

Në Delvinë, Konispol dhe Finiq, zona që nuk kanë ndjerë të njëjtin presion për ndërtime dhe turizëm, vetëm afërsisht 1 në 3 apartamente është bosh.

Selenica bën përjashtim në qarkun Vlorë me nivelin e lartë të banesave bosh ndonëse jo një zonë turistike.

PĂ«r urbanisten Doriana Musai ndĂ«rtimi Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« model ekonomik pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« “statistikat e zhvillimit”.

“Qeveria shpall sukseset me fjalĂ« si ‘turizĂ«m’, ‘investime strategjike’ dhe ‘modernizim’, por nĂ« realitet po krijon qytete fantazmĂ«, ku gjysma e dritareve nuk ndizen kurrĂ«,” thotĂ« Musai.

93-98% e banorëve të Vlorës dhe Durrësit banojnë në ndërtesa të para vitit 2016

Censi i dy viteve më parë, përveç numrit të banesave bosh dhe të banuara, tregon edhe vjetërsinë e ndërtesave ku jetojnë banorët e dy qarqeve.

Por këtë të dhënë Instituti i Statistikave e ka publikuar vetëm në rang qarku, në këtë fazë mungojnë të dhënat në nivel bashkie dhe njësie administrative.

Ne i kërkuam INSTAT të na i vinte në dispozicion këto të dhëna, por pas disa komunikimeve me përfaqësues të këtij institucioni dhe të Komisionerit për të Drejtën e Informimit, na u tha se këto të dhëna ishin duke u përpunuar dhe në momentin që ky proces do të ketë përfunduar do të na vihen në dispozicion.

Megjithatë mbi aq sa është publike kemi mundur të ndërtojmë një ide se ku jetojnë banorët e qarkut të Durrës.

Nga totali prej 66,176 njësi të banuara në Durrës në nivel prefekture grafiku i mëposhtëm na tregon ku banojnë qytetarët e qarkut të grupuar sipas vitit të ndërtimit të banesës.

Më shumë se gjysma e njësive të banuara në Durrës (57%) janë ndërtuar para viteve 2000.

Banesat e ndërtuara në vitet 2001-2010 zënë 30% të totalit të banesave të banuara, ato të ndërtuara pas vitit 2010 zënë 14% të totalit të banesave të banuara.

Më shumë se gjysma e banorëve rezident të qarkut jetojnë në banesa të ndërtuara gjatë komunizmit apo vitet e para të demokracisë dhe jo ato të valës ndërtimore post 2000.

Ndërsa, në Vlorë totali prej 52,296 njësive të banuara është i ndarë sipas grafikut të mposhtëm.

Në këtë qark fakti që shumica e banorëve rezident jetojnë në banesa të vjetra bëhet dhe me evident, duke nxjerrë në pah që janë banesat e post 2000 kanë tendencë të jenë bosh.

Dy në tre njësi të banuara, janë ndërtuar para viteve 2000.

Banesat e ndërtuara në vitet 2001-2010 zënë 23% të totalit të banesave te jetuara. Ndërsa banesat e ndërtuara pas vitit 2010 zënë vetëm 8% të totalit të Banesave të banuara.

Dy të tretat e banorëve rezident të qarkut jetojnë në banesa të ndërtuara gjatë komunizmit apo vitet e para të demokracisë dhe jo ato të valës ndërtimore post 2000.

Në qarkun Vlorë nga 2013 deri në 2024 janë miratuar 722,000 m2 ndërtim me destinacion banimin. Vlen të përmendet që vetëm në 2014 janë dhënë 266,000 m2 ndërtim për banim. 

Njësitë e reja të banimit pas 2016 zënë një përqindje shumë të vogël në totalin e shtëpive të banuara, në Durrës 7% dhe në Vlorë 2% . Pra, ndërtesat e reja nuk po zëvendësojnë të vjetrat, por shtohen mbi to.

Kërkuam nga INSTAT edhe të dhëna mbi njësitë e banimit që janë bosh në këto dy qarqe, ku të përcaktonte se në cilat njësi administrative dhe cilës periudhë të ndërtimit i përkasin njësitë e banimit bosh, edhe këtë informacion nuk arritëm ta marrim me argumentin e njëjtë se të dhënat janë duke u përpunuar.

Industria e ndërtimit për urbanisten Doriana Musai është shumë e ekspozuar ndaj dy fenomeneve spekulimi dhe pastrim parash dhe investimet në pasuri të paluajtshme janë kthyer në strehim për kapitalin e pasigurt, përfshirë korrupsionin dhe krimin financiar.

“NĂ« mungesĂ« tĂ« tregjeve tĂ« tjera tĂ« sigurta, betoni Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ‘banka’ mĂ« e sigurt pĂ«r kursimet, shpesh me burim tĂ« dyshimtĂ«. SPAK na konfirmon ne shumĂ« raste kĂ«tĂ« skemĂ« tĂ« ngritur,” thotĂ« Musai.

Krahasimi i Durrësit dhe Vlorës me Selaniku

Në këto dy qarqe po ndodh një fenomen i çuditshëm, popullsia nga censi në cens është ulur, banesat bosh janë rritur, por gjithashtu metrat e ndërtimit me destinacion banimin janë shtuar.

Sipas një studimi të kryer nga tre pedagogë (Azmi Stringa, Manjola Naco dhe Alban Korbi), thuhet se pjesa e njësive të pabanuara u rrit dhe së bashku me to u rrit edhe çmimi i pasurive të paluajtshme.

Sipas Bankës së Shqipërisë, çmimet e apartamenteve u rritën me afërsisht 44% në vitin 2024.

Faktorë të shumtë po kontribuojnë në këtë rritje janë zgjerimi i turizmit dhe kërkesa për qira ditore (afatshkurtra si Airbnb), blerja spekulative e shtëpive dhe një pjesë në rritje e blerjeve nga blerësit e huaj, e vlerësuar në 20% të transaksioneve në vitin 2024.

“Ky bashkim i mungesĂ«s sĂ« alternativave tĂ« tjera tĂ« investimit, profilit tĂ« rrezikut tĂ« vendit (pasiguria nĂ« tĂ« bĂ«rit biznes nxit investimet nĂ« pasuri tĂ« paluajtshme), investimeve spekulative, kĂ«rkesĂ«s sĂ« jashtme nga turizmi, korrupsioni dhe krimi financiar po prodhon njĂ« rezultat paradoksal, ndĂ«rsa popullsia e ShqipĂ«risĂ« Ă«shtĂ« nĂ« rĂ«nie, numri i shtĂ«pive tĂ« zbrazĂ«ta vazhdon tĂ« rritet dhe çmimet pĂ«rshkallĂ«zohen pĂ«rtej mundĂ«sive tĂ« qytetarĂ«ve mesatarĂ«â€ thuhet nĂ« studim

Studimi bën një krahasim me një qendër të rëndësishme të turizmit në Greqi, siç është Selaniku dhe kjo zonë është dukshëm më mirë se Durrësi dhe Vlora. Sipas mediave greke, një në tre shtëpi në rajonin e Maqedonisë Qendrore është bosh, pra rreth 33%.

NdĂ«rsa DurrĂ«si dhe VlorĂ« janĂ« rreth 50% me trend rritjen e kĂ«saj shifre pĂ«r shkak se projekti “DurrĂ«s Yacht Marina”, dhe “Vlora Marina” do tĂ« sjellin nĂ« treg mijĂ«ra apartamente tĂ« tjera.

Doriana Musai thotĂ« se po ndĂ«rtohet njĂ« ekonomi e iluzioneve, ku “zhvillimi” nuk matet me rritjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« jetĂ«s sĂ« njerĂ«zve, por me numrin e lejeve tĂ« ndĂ«rtimit dhe mÂČ tĂ« betonit tĂ« shitur.

“NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, DurrĂ«si dhe Vlora po bĂ«hen viktima tĂ« suksesit tĂ« rremĂ«, duke u shndĂ«rruar nĂ« qytete turistike pĂ«r disa, por tĂ« pabanuara pĂ«r shumicĂ«n”, pĂ«rmbyll Musai.

Lexoni gjithashtu:

The post Për kë po ndërtohet? Gjysma e banesave në Durrës dhe Vlorë janë bosh appeared first on Citizens.al.

↗

Porti i Durrësit: Planet vazhdojnë mes paqartësisë dhe përfitimeve për pak njerëz

✇Citizens.al
By: Elira Kadriu

Projekti për rindërtimin e Portit të Durrësit ka një sërë dritëhijesh dhe qytetarët shqiptarë mund të jenë ata që do të paguajnë çmimin. Një nga propozimet më kontroverse është financimi i një pjese të projektit duke shitur apartamente para se ndërtimi të nisë.

MĂ« 9 janar tĂ« 2021, njĂ« video e publikuar nĂ« Instagram, nga faqja zyrtare e  restoranteve luksoze “Nusret” nĂ« Dubai, ndezi reagime tĂ« forta nĂ« ShqipĂ«ri. Kjo pĂ«r shkak se nga pamjet dalloheshin ish – zĂ«vendĂ«s kryeministri (por edhe MinistĂ«r i Shtetit pĂ«r RindĂ«rtimin i asaj kohe) Arben Ahmetaj, Belinda Balluku Ministre e InfrastrukturĂ«s dhe EnergjisĂ«, kĂ«shilltari i kryeministri Endri Fuga, si edhe nĂ«nkryetari i BashkisĂ« sĂ« TiranĂ«s, Arbjan Mazniku, biznemeni Samir Mane, nĂ«n shoqĂ«rinĂ« e njĂ« prej emrave me mĂ« ndikim nĂ« Lindjen e Mesme Mohamed Alabbar. Ai Ă«shtĂ« themeluesi dhe ish-kryetari i kompanisĂ« Emaar Properties, njĂ« nga zhvilluesit mĂ« tĂ« mĂ«dhenj dhe prestigjiozĂ« tĂ« pasurive tĂ« patundshme nĂ« botĂ«, e cila njihet pĂ«r projekte ikonike si Burj Khalifa nĂ« Dubai, ndĂ«rtesa mĂ« e lartĂ« nĂ« botĂ«, dhe kompleksi Downtown Dubai.

NĂ«n furtunĂ«n e komenteve se qeveritarĂ«t shpĂ«rdorojnĂ« taksat e qytetarĂ«ve, Mazniku replikoi se “as menunĂ« nuk e pamĂ«, darka ishte e porositur dhe e paguar nga kompania” dhe ishte pjesĂ« e njĂ« misioni zyrtar pĂ«r tĂ« prezantuar investorin Emirat nĂ« projektet e portit, pĂ«rfshirĂ« “revitalizimin e portit tĂ« DurrĂ«sit”.

Kjo mendohet se është hera e parë që audienca shqiptare u njoh me faktin se një plan gjigand po luhej për fatin e një nga porteve më të rëndësishme dhe më antik të rajonit.

MĂ« 30 janar 2023, qeveria shqiptare dhe kompania “Eagle Hills Real Estate Development” nĂ«nshkruan njĂ« marrĂ«veshje pĂ«r njĂ« investim prej 2 miliardĂ« eurosh, qĂ« synon tĂ« shndĂ«rrojĂ« DurrĂ«sin nĂ« njĂ« qytet me dy porte, njĂ« pĂ«r pasagjerĂ« dhe njĂ« tjetĂ«r turistik e pĂ«r jahtet. Porti aktual do tĂ« spostohet nĂ« zonĂ«n e Porto Romanos, ndĂ«rsa nĂ« hapĂ«sirĂ«n e portit ekzistues do tĂ« zhvillohet projekti “DurrĂ«s Yachts & Marina”.

“Projekti gjigand, i cili do tĂ« shtrihet nĂ« 450 hektarĂ« dhe do tĂ« çelĂ« pĂ«rgjatĂ« gjithĂ« zhvillimit tĂ« tij 12 mijĂ« vende tĂ« reja pune”- citohet ndĂ«r tĂ« tjera nĂ« postimin publik nĂ« faqen zyrtare tĂ« kryeministrisĂ« referuar projektit “DurrĂ«s Yachts & Marina”.

NĂ« projektin “DurrĂ«s Yachts & Marina” parashikohet tĂ« ndĂ«rtohen nĂ« total rreth 13 mijĂ« apartamente, 850 dhoma hoteliere dhe 280 vende pĂ«r jahte. Projekti do tĂ« zhvillohet nĂ« dy faza kryesore: Faza e parĂ« pĂ«rfshin ndĂ«rtimin e 4,000 apartamenteve, hoteleve dhe zonave tregtare, me njĂ« afat realizimi prej 5–7 vitesh dhe njĂ« investim prej 595 milionĂ« eurosh. Faza e dytĂ« zgjeron mĂ« tej projektin me marina pĂ«r jahte, mĂ« shumĂ« apartamente dhe hotele, duke shtrirĂ« kohĂ«zgjatjen totale tĂ« investimit deri nĂ« 20 vjet.

Për shkak të statusit si projekt strategjik, kompania zbatuese përfiton lehtësira të mëdha fiskale, si përjashtim nga tatimi mbi fitimin, TVSH-ja dhe taksat doganore, si dhe procedura të përshpejtuara për marrjen e lejeve brenda 150 ditëve. Marrëveshja garanton gjithashtu që kushtet fiskale dhe marrëveshja nuk do të ndryshohen për 99 vjet, duke mbrojtur interesat e investitorit.

Eduard Halimi, i cili shërbeu si Ministër i Drejtësisë nga viti 2011 deri në vitin 2013, në një analizë për median ngriti shqetësimin se 60% e kompanisë Eagle Hills ishte në pronësi të një rrjeti prej pesë kompanish, të cilat, sipas të dhënave të depozituara në Qendrën Kombëtare të Biznesit (QKB), janë të regjistruara në Ishujt Kajman.

Por kjo nuk ka qenë ndër kritikat e vetme që kanë marrë financuesit e këtij projekti nga zërat opozitarë.

MĂ« 27 korrik 2022, Autoriteti Portual i DurrĂ«sit themeloi shoqĂ«rinĂ« aksionare publike “Albanian Seaports Development Company” (ASDC) pĂ«r tĂ« menaxhuar dhe koordinuar investimin strategjik tĂ« projektit “DurrĂ«s Yachts & Marina”. Kapitali fillestar i ASDC-sĂ« nĂ« momentin e themelimit ishte dhjetĂ« milionĂ« lekĂ« (rreth 103,000 euro), ndĂ«rsa nĂ« qershor 2024 u rrit nĂ« 21,9 milionĂ« lekĂ« (rreth 225,000 euro) pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur punĂ«n dhe pĂ«r tĂ« zgjeruar rolin e kompanisĂ« si njĂ« aktor publik i pĂ«rfshirĂ« nĂ« projekt.

NĂ« janar 2023, ASDC themeloi njĂ« filial tĂ« quajtur “DurrĂ«s Marina”, nĂ« tĂ« cilin zotĂ«ron 100% tĂ« kapitalit. Filiali Ă«shtĂ« pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r menaxhimin e zbatimit tĂ« projektit dhe bashkĂ«punimin me partnerĂ«t strategjikĂ«.

Shteti shqiptar, pĂ«rmes ASDC, zotĂ«ron 33% tĂ« aksioneve nĂ« projektin “DurrĂ«s Yachts & Marina”, i cili ka njĂ« vlerĂ« totale investimi prej rreth 2 miliardĂ« eurosh dhe parashikohet tĂ« gjenerojĂ« tĂ« ardhura prej 3.2 miliardĂ« eurosh. NĂ« pĂ«rputhje me kĂ«tĂ« pjesĂ«, shteti pritet tĂ« pĂ«rfitojĂ« rreth 281 milionĂ« euro nga fitimet neto tĂ« projektit.

“Pasi tha 3 vjet se do tĂ« vijĂ« Emaar, Emaar, do tĂ« bĂ«jmĂ« Dubain nĂ« EvropĂ«, bĂ«het marrĂ«veshja midis shteteve dhe tani na del qĂ« Emaar nuk Ă«shtĂ« asgjĂ«kund. Pra ka tre vjet qĂ« thotĂ« do tĂ« vijĂ« kompani e madhe, prandaj nuk po e japim, prandaj po bĂ«jmĂ« njĂ« ligj special, dhe zbulojmĂ« tani qĂ« marrĂ«veshja nuk po bĂ«het me Emaar, por me njĂ« individ, i cili, para njĂ« viti krijoi disa kompani tĂ« ndryshme, qĂ« janĂ« praktikisht bosh, pa kapital, pa tĂ« punĂ«suar, pa historik”- Ă«shtĂ« shprehur kryetari i partisĂ« “MundĂ«sia”, Agron Shehaj.

Punë në zhvillim në portin e Durrësit

Projekt pa garë dhe jo transparent

NĂ« nĂ«ntor tĂ« 2022, 37 deputetĂ« tĂ« opozitĂ«s çuan nĂ« GjykatĂ«n Kushtetuese marrĂ«veshjen pĂ«r Portin e DurrĂ«sit, duke e cilĂ«suar atĂ« njĂ« mega aferĂ« korruptive. Pretendimet e opozitĂ«s u hodhĂ«n dy herĂ« poshtĂ« nga Gjykata Kushtetuese, e cila ndĂ«r tĂ« tjera u shpreh se  menaxhimi i hapĂ«sirave publike nga investitori strategjik nĂ« nenin 10.6 tĂ« “MarrĂ«veshjes KuadĂ«r” duhet kuptuar se Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« mundĂ«si, zbatimi i sĂ« cilĂ«s mbetet nĂ« diskrecionin e pushtetit vendor.

Sipas Pano Soko, ekonomist dhe ish-bashkĂ«kryetar i partisĂ« “Nisma Thurrje”, pavarĂ«sisht vendimit tĂ« gjykatĂ«s, ky lloj investimi nxit pabarazinĂ«.

Soko identifikon tre çështje kritike kryesore të lidhura me projektin: mungesa e mundësive të barabarta, kushtet dhe termat nën të cilat është negociuar dhe skema e rrezikshme e shitjes së apartamenteve para se të fillojë ndërtimi.

“Jo mĂ« kot marrĂ«veshja e stabilizim – asocimit  e pĂ«rcakton qartĂ« kĂ«tĂ« dhe jo mĂ« kot dhe Bashkimi Evropian u shpreh i shqetĂ«suar, nĂ« mos hapjen e njĂ« gare publike, ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r zhvillimin e kĂ«tij projekti, sepse nĂ« demokraci dhe nĂ« shtetin e sĂ« drejtĂ«s, shtetasit janĂ« tĂ« barabartĂ« para ligjit, Ă«shtĂ« aksiomĂ« absolute qĂ« duhet respektuar me rigorozitet, e cila u shkel nĂ« rastin e DurrĂ«s MarinĂ«s”- tha Soko.

Eurokomisioneri për Zgjerimin, Oliver Varhelyi, i është përgjigjur letrës së kreut të grupit të PD, Enkelejd Alibeaj, ku pranoi shqetësimin e Bashkimit Evropian në lidhje me këtë projekt.

“TĂ« gjitha prokurimet dhe koncesionet, pĂ«rfshirĂ« dhe marrĂ«veshjet mes shteteve apo palĂ«ve tĂ« treta, duhet tĂ« ngrihen mbi parimet e transparencĂ«s, garĂ«s, trajtimit tĂ« barabartĂ« dhe jo diskriminimit” – ishin fjalĂ«t e Oliver nĂ« letĂ«r.

Problemi i dytë sipas Sokos, është se shteti shqiptarë rrezikon të dal me humbje. Sipas tij vetëm zhvendosja e Portit të Durrësit mund të kushtoj diku te 2 miliardë dollarë, taksat e falura të projektit, por edhe toka që është diku te gati një milionë metër katrorë, me një çmim 100 euro m2, që mund të jetë më shumë shkon 150 milionë euro.

“Pra ne po dalim me kĂ«pucĂ« tĂ« kuqe nga ky projekt!”- nĂ«nvizon ai.

Së fundmi ai ngre dhe shqetësimin për shitjen në gropë të apartamenteve, proces i cili sipas ekspertit ndodh vetëm në vende të botës së tretë.

“Kjo ishte dhe kuota bazĂ« e financimit, pĂ«rveç shifrĂ«s qĂ« u parashikua tĂ« financoheshin nga Albbari dhe nga kredia qĂ« do tĂ« merrej, pjesa e investimit do tĂ« mbulohej nga paratĂ« qĂ« do tĂ« vinin nga shitja nĂ« gropĂ« e apartamenteve. Pra do tĂ« shitej ajri dhe me kĂ«to do tĂ« mbusheshin 2 miliardĂ« dollarĂ« tĂ« investimeve” – vijon Soko.

Ai nënvizon se Alabbar ka pasur projekte të ngjashme dhe në Beograd dhe në Bjellorusi, që nuk kanë pasur një fund të mirë, e për këtë arsye Shqipëria në vend të tregohej e kujdesshme, u tregua shumë e hapur.

“Pse u tregua shumĂ« e hapur ShqipĂ«ria? PikĂ«risht se u mendua qĂ« financuesit kryesorĂ«, apo paratĂ« qĂ« do tĂ« financonin kĂ«to projekte, apo blerjen e kĂ«tyre apartamenteve, do tĂ« vinin nga paratĂ« e pista!”- pĂ«rmbyll eksperti i ekonomisĂ«.

399 milionë euro nga buxheti shtetit për Portin në Porto Romanos

Ndryshe nga projekti “DurrĂ«s Yachts Marina” pĂ«r tĂ« cilin nuk u hap asnjĂ« garĂ«, pĂ«r ndĂ«rtimin e portit tĂ« ri nĂ« Porto – Romano u zhvilluan dy procedura tenderimi. Osservatorio Balcani ju drejtua Autoriteti Portual Durres (APD), i cili i konfirmoi se investimi pĂ«r Portin e ri nĂ« Porto – Romano do tĂ« jetĂ« rreth 399 milionĂ« euro dhe do tĂ« mbulohet tĂ«rĂ«sisht nga buxheti i shtetit.

“GjatĂ« periudhĂ«s sĂ« spostimit tĂ« operacioneve portuale nga Terminali aktual i kontejnerĂ«ve drejt Terminalit tĂ« ri, bizneset qĂ« varen nga trafiku i mallrave nĂ«pĂ«rmjet portit tĂ« DurrĂ«sit mund tĂ« pĂ«rballen me nevojĂ«n e riorganizimit tĂ« operacioneve”- konfirmon APD, nĂ« lidhje me ndikimet qĂ« do tĂ« sjell ky transferim.

APD gjithashtu pretendon se do të gjenerohen të ardhura shtesë, pasi APD do të funksionoj si një autoritet me dy porte, ku porti ekzistues do të vazhdoj funksionimin i transformuar si një Marinë Turistike.

Procedura e tenderimit për ndërtimin e Portit të ri tregtar në Porto Romano ka kaluar një proces të gjatë dhe të ndërlikuar. Fillimisht e shpallur në korrik 2024 me një fond limit rreth 390 milionë euro, ajo u anulua disa muaj më vonë për shkak të mungesës së ofertave të përshtatshme. Në dhjetor të po atij viti, tenderi u rihap me dokumentacion të përmirësuar dhe pa ndarje në lote, duke tërhequr sërish interesin e kompanive ndërkombëtare. Pas dy raundeve të parakualifikimit dhe shqyrtimit të ankesave, aktualisht procedura ndodhet në fazën përfundimtare të vlerësimit të ofertave financiare, ku dy konsorciume janë në garë për fitimin e kontratës.

I pari është bashkimi midis kompanisë holandeze Van Oord dhe gjigandit belg Besix, ndërsa konsorciumi i dytë përfshin kompaninë greke Archirodon, në partneritet me Deme Dredging NV dhe Societa Italiana Dragaggi S.p.A. Të dyja konsorciumet kanë kaluar fazat teknike të kualifikimit dhe aktualisht janë në pritje të vlerësimit të ofertave financiare, që do të përcaktojë fituesin e kontratës për projektin strategjik.

Aranita Brahaj, drejtuese e platformës e të dhënave Open Data (organizatë që synon transparencën e të dhënave), në lidhje me parregullsi për tenderin e hapur për këtë projekt, tha për Osservatorio Balcani se ekziston një problematikë që lidhet me përgatitjen e dokumentacionit dhe projektit të tenderit.

“Ka pasur njĂ« mungesĂ« tĂ« dukshme transparence nĂ« pĂ«rzgjedhjen e biznesit tĂ« huaj qĂ« ka kryer pĂ«rgatitjet”-shprehet Aranita.

Ajo vijon se fillimisht u parashikua që kjo vepër të realizohej me financim të huaj, por më pas, për shkak të mungesës së garancive për fonde të jashtme, mbeti që Porti të ndërtohej me investime të brendshme.

“Kjo tregon njĂ« mungesĂ« besimi nga partnerĂ«t ndĂ«rkombĂ«tarĂ« pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur projektin”- pĂ«rmbyll Brahaj.

Rezistencë e vakët lokale

Ndryshe nga Mali i Zi, ku vendasit dhe aktivistĂ«t kanĂ« shprehur hapur kundĂ«rshtimin e tyre ndaj projekteve tĂ« Alabbar nĂ« Ulqin duke organizuar protesta, nĂ« ShqipĂ«ri rezistenca ka qenĂ« shumĂ« e dobĂ«t, pothuajse inekzistente. Propaganda e pĂ«rhapur gjerĂ«sisht nĂ« ShqipĂ«ri, qĂ« e paraqet DurrĂ«sin si ‘Dubain e Mesdheut’, ku vlerat e pronave dhe punĂ«simi do tĂ« rriteshin nĂ« mĂ«nyrĂ« eksponenciale, duket se ka funksionuar nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive.

Zërat e ekspertëve dhe aktivistëve lokalë pothuajse janë inekzistente, ndryshe nga raste të tjera në Durrës, përmendim kundërshtitë të veprave infrastrukturore, për shembull objekti i Velierës.

Urbanisti nga Durrësi, Artan Kacani, shpjegon për Osservatorio Balcani se Porti i Durrësit është një vepër inxhinierike unike dhe se është bërë me kolona lundruese, pluskuese në ujë, pra gjithë dyshemeja e kontejnerëve kur vinë dallgët lundron mbi ujë.

Kacani thekson se relievi i Durrësit është argjiloz dhe shumë i vështirë për të pasur një stabilitet. Dhe sipas tij, ky ka qenë problemi gjithmonë në antikitet i Portit të Durrësit, pra gjithmonë ka qenë territore jo të qëndrueshme për të zhvilluar një port infrastrukture të madhe.

“TĂ« marrĂ«sh kĂ«tĂ« port, kĂ«tĂ« zgjidhje gjeniale inxhinierike dhe ta konvertosh duke hedhur materiale tĂ« ndryshme, jo vetĂ«m ke ndryshuar sizmologjinĂ« e tokĂ«s, por mbi tĂ« gjitha ke krijuar njĂ« budallallĂ«k nĂ« ujĂ«, sepse Ă«shtĂ« territor sizmologjik shumĂ« i fortĂ« dhe kĂ«tĂ« e vĂ«rteton historia e DurrĂ«sit” – thotĂ« ai.

Kacani shprehet se e njĂ«jta vĂ«shtirĂ«si haset edhe nĂ« Porto – Romano, ku do tĂ« zhvendoset Porti i ri, pasi  Porto – Romano shtrihet nĂ« buzĂ«t e pllakave tektonike.

“ËshtĂ« e njĂ«jta sfidĂ« si dhe ura nĂ«pĂ«rmjet ItalisĂ« dhe SicilisĂ« qĂ« shumĂ« politikanĂ« thonĂ« do ta bĂ«jmĂ« por asnjĂ« inxhinierĂ« nuk e hedh firmĂ«n sepse janĂ« bashkimet e pllakave tektonike dhe nĂ« tĂ« ardhmen ato mund tĂ« krisen dhe tĂ« lĂ«vizin. Nuk ka asnjĂ« lloj garancie” – thekson Kacani.

Një tjetër arkitekt nga Durrësi, Enea Papa thotë se nuk është ndarë akoma, nëse duam qytet historik, turistik, apo çfarë të dalë. Ai tregon për Osservatorio Balcani se Durrësi nuk ka as infrastrukturën e duhur për të gjithë këtë ngarkesë urbane që pritet të mikpresë.

“DurrĂ«si ka dy orĂ« ujĂ« nĂ« ditĂ«, si pretendon qĂ« do sjellĂ«sh gjithĂ« ato rezidentĂ« e turistĂ«, do tĂ« thotĂ« tĂ« sjellĂ«sh njĂ« qytet tĂ« dytĂ«. Nuk jemi gati! ËshtĂ« sikur tĂ« bĂ«sh dasmĂ« nĂ« njĂ« shtĂ«pi dy plus njĂ«, nuk e bĂ«n dot, se s’ke ku ul njerĂ«zit! Do kurajo tĂ« madhe tĂ« bĂ«sh diçka tĂ« tillĂ«!”- analizon Papa.

Rasti i Portit të Durrësit përfaqëson shumë më tepër se një projekt ndërtimi; ai është një pasqyrë e mënyrës se si konceptohet zhvillimi urban, qeverisja ekonomike dhe raporti i qeverisë me publikun në Shqipëri. Mungesa e transparencës, shmangia sistematike e garës, përjashtimi i qytetarëve dhe specialistëve nga vendimmarrja, dhe dyshimet mbi interesat e përfshirë pas një projekti kaq të madh, e kthejnë këtë histori në një studim rasti për keqmenaxhimin e hapësirës publike dhe sfidat e demokracisë funksionale.

Përtej retorikës politike dhe premtimeve për investime miliarda-euroshe, mbetet pyetja themelore: Kujt i shërben ky projekt? Dhe çfarë humbasim si qytet dhe si shoqëri kur vendimmarrja për të ardhmen urbane e vendit kalon pa konsultim, pa analizë reale dhe pa llogaridhënie?

Nëse kjo histori do të vazhdojë të përsëritet edhe me projekte të tjera strategjike apo aeroportet, rrezikojmë të ndërtojmë një Shqipëri që nuk është për qytetarët e saj, por për interesa të ngushta, të padukshme dhe afatshkurtra.

*Ky botim është prodhuar në kuadër të Nismës për Gazetari Investigative dhe Bashkëpunuese (CIJI), një projekt i bashkëfinancuar nga Komisioni Evropian. Përmbajtja e këtij botimi është përgjegjësi e vetme e Osservatorio Balcani Caucaso Transeuropa dhe nuk pasqyron pikëpamjet e Bashkimit Evropian.

Lexoni artikullin origjinal këtu!

The post Porti i Durrësit: Planet vazhdojnë mes paqartësisë dhe përfitimeve për pak njerëz appeared first on Citizens.al.

↗

Dezinformimi dhe AI, sa të përgatitura janë mediat?

✇Citizens.al
By: Erisa Kryeziu

Një televizion shqiptar përdori inteligjencën artificiale (AI) për të gjeneruar titullin e një lajmi, por pa ia bërë të ditur publikut. Sidoqoftë kjo praktikë i doli zbuluar pasi në tekstin e artikullit, padashur, përfundoi edhe vetë kërkesa e bërë.

“MĂ« jep njĂ« titull pĂ«r kĂ«tĂ«: Skema e re e bonusit tĂ« bebes, nga viti qĂ« vjen pritet tĂ« ndryshojĂ«, duke nisur pagesa mujore deri nĂ« moshĂ«n 5-vjeçare,” ishte hyrja e lajmit nĂ« fjalĂ« ku dallonte kĂ«rkesa. Artikulli u korrigjua pak kohĂ« mĂ« vonĂ« pas botimit.

Raste të tilla, ku artikujt shkruhen apo asistohen me AI, po bëhen më të shpeshta.

Ndërsa AI po transformon rrënjësisht mënyrën se si krijohet dhe shpërndahet informacioni mediat shqiptare, por jo vetëm, ndodhen në një moment kyç përballë sfidave: etike, të cilësisë së informacionit dhe luftës kundër dezinformimit.

Oliverda Allmuca, gazetare pranë televizionit MCN tha për Citizens.al se e ka përdorur AI-në për të marrë informacion apo përpunuar të dhëna.

“NĂ« rastet kur ka raporte voluminoze, pĂ«rmbledhja e tĂ« dhĂ«nave sasiore, pra shifra dhe statistika bĂ«het me vlerĂ« dhe kursen kohĂ«â€, tha ajo.

Megjithatë, për rastin në fjalë Oliverda tha se nuk e kishte vendosur në dijeni publikun, pasi materialin e publikuar nuk e kishte zhvilluar tërësisht me AI.

“
sepse nuk kam formĂ«suar pjesĂ« tĂ« informacioenve pĂ«rfundimtare, por vetĂ«m ndihmĂ« nĂ« procesin e kuptueshmĂ«risĂ« pĂ«r mua”, saktĂ«soi gazetarja.

Ngjashëm edhe Ledina Elezin, gazetare pranë televizionit SCAN, tha për Citizens.al se nuk e përdorte shpesh AI-në për të shkruar artikuj.

“TĂ« vetmet raste qĂ« e pĂ«rdor Ă«shtĂ« kur kam ndonjĂ« koncept teknik dhe dua qĂ« tĂ« ma bĂ«jĂ« mĂ« tĂ« qartĂ« mua, pra ta kuptoj unĂ«. NĂ« shumĂ« raste bĂ«n gabime, prandaj pĂ«rpiqem tĂ« mos e pĂ«rdor”, theksoi Ledina.

Ndryshe, Isa Myzyraj, gazetar pranë televizionit Ora News, flet me mbresa për përvojën me AI-në, pavarësisht se ai thekson se zakonisht nuk e përdor për punë.

“Po e kam pĂ«rdorur nĂ« dy raste, hera e parĂ« ka qene sapo doli, pĂ«r provĂ« kryesisht, dhe herĂ«n e dytĂ« pĂ«r njĂ« titull lajmi. Le tĂ« tregohem i sinqertĂ«, kam mbetur i mahnitur me rezultatin”, u shpreh Isa.

Duke komentuar rreth kësaj çështjeje për Citizens.al, gazetari dhe studiuesin e medias Lutfi Dervishi, thotë se në radhët e gazetarëve ka hipokrizi.

“AI pĂ«rdoret, por fshehurazi. Si struci!” theksoi Dervishi, sipas sĂ« cilit inteligjenca artificiale kĂ«rkon qĂ« tĂ« jesh i pĂ«rgatitur pasi Ă«shtĂ« “njĂ« terren qĂ« ndesh tĂ« reja çdo ditĂ«â€.

“Ka kureshtje padyshim, ka dhe keqpĂ«rdorim, por mungojnĂ« dijenitĂ« dhe nuk ka debat se deri ku mund tĂ« pĂ«rdoret”, vijoi ai.

Sipas Dervishit nuk ka kufi tĂ« qartĂ« mes “asistentit virtual” dhe “skllavit” qĂ« zbaton çdo urdhĂ«r qĂ« ti i jep.

“Hapi i parĂ« Ă«shtĂ« qĂ« duhet pranuar se po e pĂ«rdorim, mĂ« pas tĂ« nisĂ« debati si? Deri ku? Cilat janĂ« kufijtĂ«? PĂ«rfitimet? Rreziqet? Protokollet?”, analizoi Dervishi.

Zakonisht pas pĂ«rpunimit tĂ« njĂ« teksti, apo materiali gazetaresk, AI i pyet pĂ«rdoruesit nĂ«se dĂ«shirojnĂ« qĂ« ta ripĂ«rpunojĂ« mĂ« tej me njĂ« mesazh tĂ« ngjashĂ«m si:“NĂ«se dĂ«shiron, mund tĂ« ta pĂ«rgatis ketĂ« nĂ« format revistash, ese akademike, ose version tĂ« shkurtuar pĂ«r botime edukative. Si dĂ«shiron ta pĂ«rdorĂ«sh kĂ«tĂ« material?”

Dervishi tregoi se kishte hasur plot raste ku edhe redaksive serioze të vendit, në fund të shkrimeve të botuara, u kishin shpëtuar kërkesa të tilla të AI-së për përmirësimet e teksteve.

Mungesa e rregulloreve dhe transparencës me publikun

Përtej zhvillimit të teknologjisë dhe mundësisë së përdorimit të AI-së për të thjeshtuar procese apo për të shkurtuar kohë pune, redaksitë e mediave shqiptare duket se nuk janë dhe aq miqësore me të.

“Platforma si ChatGPT ose tĂ« ngjashme, janĂ« bllokuar nĂ« serverĂ«t e kompjuterĂ«ve redaksionalĂ«. Sipas udhĂ«zimit, procesi i pĂ«rdorimit tĂ« inteligjencĂ«s artificiale shkakton dĂ«m serioz nĂ« memorie dhe dobĂ«son kreativitetin”, tha Oliverda pĂ«r redaksinĂ« e MCN-sĂ«.

Sipas saj, në politikat e ndjekura në këtë televizion, AI nuk mund të zëvendësojë gazetarin, stilistikën e tij dhe rolin e tij kritik. Për këtë arsye, ajo e përdor AI-në vetëm në punë jashtë redaksisë.

Situata përshkruhet e njëjtë edhe në televizionin SCAN nga Ledina Elezi.

“Nuk kemi ndonjĂ« udhĂ«zim ose rregullore nĂ« redaksi, por ekziston njĂ« lloj stigme nĂ« rast se pĂ«rdoret”, tha Ledina.

Ajo solli në vëmendje edhe rastet kur kolegë të saj e kishin përdorur për të gjeneruar foto për webin.

“NĂ« ato raste nuk Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dijeni publiku. U pĂ«rdor vetĂ«m tre herĂ« dhe jo mĂ«, sepse kolegu mori kritika nga drejtori”, u shpreh mĂ« tej Ledina.

Edhe Isa tregoi se në redaksinë e Ora News nuk ka një rregullore apo udhëzim për përdorimin e AI-së si për tekstet, edhe për fotot apo videot, ndërsa shprehet se ka vënë në dijeni publikun kur e ka përdorur për materiale të postuara në llogaritë e tij sociale, apo punë jashtë televizionit.

PĂ«r Koloreto Cukalin, drejtues i KĂ«shillit Shqiptar tĂ« Medias (KSHM), Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« besohet se, pĂ«rpos halleve dhe streseve tĂ« pĂ«rditshme, ndonjĂ« media shqiptare t’i ketĂ« kushtuar kohĂ« hartimit tĂ« njĂ« udhĂ«zuesi.

“Edhe pse besoj ka media dhe e di qĂ« ka media qĂ« mund ta kenĂ« diskutuar nĂ«pĂ«r redaksi, nuk besoj se ka njĂ« rregullore tĂ« mirĂ«filltĂ«â€, theksoi ai pĂ«r Citizens.al.

Sipas Cukalit, është shumë e rëndësishme që të ketë transparencë nga mediat për publikun, sa herë përdoret AI.

“Standardi qĂ« po pĂ«rdoret dhe qĂ« po promovohet gjerĂ«sisht nĂ« media ndĂ«rkombĂ«tare Ă«shtĂ« qĂ« kur ka njĂ« tekst tĂ« pĂ«rkthyer me AI duhet tĂ« bĂ«het i ditur nĂ« fund, duhet treguar qĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« me ndihmĂ«n e AI-sĂ«â€ vijoi drejtuesi i KSHM-sĂ«.

Megjithatë, edhe për këtë lloj transparence ka disa nivele, sipas Cukalit.

“NĂ«se ti e pĂ«rdor inteligjencĂ«n artificiale vetĂ«m pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkime, por shkrimin e ke bĂ«rĂ« vetĂ«, sigurisht qĂ« nuk Ă«shtĂ« e nevojshme ta vĂ«sh, sepse ti nuk ke pĂ«rdorur ‘searching’ e Google-it, por ke pĂ«rdorur AI-nĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkime pĂ«r dokumente tĂ« ndryshme”, vijoi Cukali.

Për Lutfi Dervishin, përdorimi i AI-së nuk mund të shihet si armik.

“Mund ta rrisĂ« cilĂ«sinĂ« nĂ«se pĂ«rdoret me mend: kĂ«rkim mĂ« i shpejtĂ«, pĂ«rmbledhje informacioni/dokumentesh, transkriptime, vizualizime tĂ« dhĂ«nash, ide pĂ«r kĂ«ndvĂ«shtrime tĂ« reja, korrigjim tĂ« tekstit pĂ«r gabime ortografike”, shtjellon Dervishi.

MegjithatĂ«, sipas tij cilĂ«sia vritet kur ia dorĂ«zon filtrin editorial “makinĂ«s”.

“Duke huazuar njĂ« koncept tĂ« Yuval Hararit, algoritmi ka zĂ«vendĂ«suar redaktorin. Ti konsumon jo atĂ« qĂ« ka pĂ«rzgjedhur redaktori, por atĂ« qĂ« tĂ« shfaq algoritmi. Sfida Ă«shtĂ« qĂ« kontrolli pĂ«rfundimtar tĂ« jetĂ« nĂ« dorĂ« tĂ« njeriut dhe jo tĂ« AI-sĂ«â€, pĂ«rfundoi Dervishi.

Krijimtaria artificiale sipas AI-së.

Dezinformimi dhe sfida e përballjes me një realitet të ri

Koloreto Cukali shpjegon se dezinformimi nuk Ă«shtĂ« diçka e re, pĂ«rpos terminologjisĂ« qĂ« mund tĂ« jetĂ« e tillĂ«. Sipas tij nevojitet qĂ« krahas zhvillimeve tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« zhvillohet edhe vetĂ« publiku “pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si e merr, kĂ«rkon dhe jep informacionin”.

Për këtë, ai argumenton se nëse nuk rregullohen disa marrëdhënie, nuk mund të ketë një përmirësim apo adresim të kësaj prirjeje.

“[
] ca marrĂ«dhĂ«nie qĂ« kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me ekonominĂ« e mediave sĂ« pari, me kontributin e publikut nĂ« kĂ«tĂ« ekonomi sĂ« dyti, dhe me edukimin e publikut, pĂ«r tĂ« kuptuar se si funksionon etika nĂ« lajme dhe se si funksionojnĂ« tĂ« gjithĂ« kĂ«to elementĂ« tĂ« dezinformimit, unĂ« nuk pres ndonjĂ« pĂ«rmirĂ«sim ose adresim tĂ« kĂ«tij fenomeni”, argumentoi Cukali.

PĂ«r gazetarĂ«t, pĂ«rballja me materiale tĂ« rreme tĂ« gjeneruara me AI-nĂ« Ă«shtĂ« tanimĂ« e pĂ«rditshme. Ky ekspozim duket se ka bĂ«rĂ« qĂ« ata tĂ« fitojnĂ« pĂ«rvojĂ« pĂ«r t’i kuptuar mĂ« mirĂ«.

“NĂ«se ka personazhe, shoh kryesisht duart ose kĂ«mbĂ«t, ku zakonisht janĂ« gabimet mĂ« tĂ« zakonshme tĂ« AI-sĂ«. Mund tĂ« kontrolloj edhe aspektin fizik, pra hijet, mund tĂ« kontrolloj kohĂ«n kur Ă«shtĂ« realizuar, ose nĂ«pĂ«rmjet platformave qĂ« bĂ«jnĂ« ‘check AI’, kontrolloj burimin e fotografisĂ«â€, u shpreh Oliverda.

E njëjta përballje me fotot apo videot e gjeneruar me AI vjen edhe për Ledinën.

“NĂ« rastin e fotove, zakonisht cepat janĂ« mĂ« tĂ« lĂ«muar, qoftĂ« nĂ« rastin e njerĂ«zve ose tĂ« objekteve dhe mund tĂ« ketĂ« ndonjĂ« deformim tĂ« vogĂ«l ose diçka qĂ« nuk bĂ«n sens nĂ« foto” thotĂ« ajo.

Ndërsa për tekstet sipas Ledinës, ka disa fjalë tipike që përdoren vazhdimisht.

“Ndodh qĂ« tĂ« pĂ«rdorĂ« edhe shumĂ« mbiemra cilĂ«sorĂ«. Shpjegimi Ă«shtĂ« gjithashtu i ndarĂ« nĂ« pika kryesore” vijon Ledina.

Për Oliverdën, kur vjen puna te të dalluarit të tekstit, është më komplekse.

“Zakonisht pĂ«rpiqem tĂ« shoh burimin nga vjen ky material, sa i besueshĂ«m Ă«shtĂ« ose nĂ«se Ă«shtĂ« njĂ« personazh, kĂ«rkoj pĂ«r profile zyrtare”, tha Oliverda.

Isa kujton raste tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« AI-sĂ« gjatĂ« fushatĂ«s elektorale pĂ«r zgjedhjet qendrore tĂ« 2025-Ă«s. Sipas tij ajo qĂ« i dallonte ishte njĂ« mĂ«nyrĂ« e pĂ«rdorimit tĂ« fjalĂ«ve, sintaksĂ«s, apo pikĂ«simit qĂ« tĂ« linte ta kuptoje se “nuk Ă«shtĂ« shkruar nga njĂ« njeri”.

Sipas tij AI ka një potencial të madh për të përhapur dezinformim në mënyrë masive dhe të sofistikuar.

“TeknologjitĂ« si gjenerimi automatik i teksteve, imazheve dhe videove mund tĂ« krijojnĂ« pĂ«rmbajtje bindĂ«se e tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u dalluar nga ajo autentike. NĂ« duar tĂ« gabuara, kjo mund tĂ« shfrytĂ«zohet pĂ«r tĂ« manipuluar opinionin publik, pĂ«r tĂ« krijuar narrativĂ« tĂ« rreme ose pĂ«r tĂ« ndikuar procese demokratike”, u shpreh Myzyraj.

Për Oliverdën, përballja me dezinformimin është sfidë e përditshme në punën si gazetare, por edhe si një publik që konsumon informacione në rrjet. Ndërsa sipas saj mungon edukimi për median.

Ndërkohë, Lutfi Dervishi është i mendimit se AI e ka bërë gënjeshtrën, manipulimin dhe propagandën më të lirë, më të shpejtë dhe më të personalizuar.

“Kemi ‘deepfake’ audio e video, profile sintetike dhe tekste qĂ« duken ‘gazetareske’”, shprehet ai.

Sipas Dervishit, në Shqipëri problemi shumëfishohet nga tregu i vogël, presioni i klikimeve dhe mungesa e redaktoreve.

“Sot po shikoja disa komente tĂ« pĂ«rdoruesve nĂ« TikTok qĂ« habiteshin sa mire ‘flet’ njĂ« bebe dhe çfarĂ« logjike ka dhe nuk e kuptonin se video ishte pĂ«rgatitur me AI”, u shpreh Dervishi, ndĂ«rsa shtoi se audienca nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« edukuar pĂ«r AI-nĂ«.

Këtë këndvështrim e ndan edhe Koloreto Cukali, ndërsa shprehet se shtimi i kapaciteteve të reja për të krijuar dezinformim e ndërlikon më tepër situatën dhe rrezikun.

“Publiku Ă«shtĂ« i papĂ«rgatitur pĂ«r t’u mbrojtur dhe tĂ« mos harrojmĂ« qĂ« ndĂ«rkohĂ« kemi njĂ« publik qĂ« ishte shumĂ« vulnerabĂ«l, shumĂ« i brishtĂ« ndaj dezinformimit”.

AI dhe nevoja për të ndërhyrë në Kodin e Etikës

Duke pasur në vëmendje ndryshimet teknologjike dhe ndikimin e tyre në punën e gazetarëve, një grup ekspertësh janë duke ndërhyrë në Kodin e Etikës së gazetarit për ndërtimin e një udhëzuesi për përdorimin etik të inteligjencës artificiale.

Sipas Koloreto Cukalit, përdorimi i AI-së kërkon një manual se sa një rregullim etik.

“NjĂ« doracak pĂ«r tĂ« treguar se si duhet pĂ«rdorur, pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar disa rregulla tĂ« pĂ«rdorimit nga ana e gazetarĂ«ve. ËshtĂ« njĂ« fushĂ« qĂ« Ă«shtĂ« akoma nĂ« eksplorim e sipĂ«r meqenĂ«se edhe vet AI Ă«shtĂ« nĂ« zhvillim tĂ« vazhdueshĂ«m. Edhe etika nĂ« raport me tĂ« Ă«shtĂ« nĂ« evolucion”, u shpreh ai.

Në pikën dedikuar AI-së në Kodin e Etikës ku tanimë po ndërhyhet, thuhet se gazetarët dhe redaksitë e lajmeve mund ta përdorin AI-në në mbledhjen, krijimin dhe shpërndarjen e përmbajtjeve duke respektuar transparencën, përgjegjësinë, masat mbrojtëse etike dhe duke pasur një mbikëqyrje njerëzore.

Sipas Lutfi Dervishit, shtimi i kësaj pike në Kodin e Etikës u bë pasi mungonte detyrimi i qartë për transparencë, kur përdoret AI-ja ndaj duhej ndalimi i manipulimeve që mund të mashtrojnë publikun.

“Na duhej njĂ« kornizĂ« pĂ«r privatĂ«sinĂ«, burimet dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« editoriale. Pra pyetja/dilema  e vjetĂ«r: (di)kush mban pĂ«rgjegjĂ«si!? Apo jo?”, u shpreh Dervishi.

Megjithatë, sipas tij, ky është vetëm hapi i parë, pasi hapi i radhës është zbatimi.

Shënim: Titulli i artikullit është sugjeruar nga AI.

The post Dezinformimi dhe AI, sa të përgatitura janë mediat? appeared first on Citizens.al.

↗

Nga Ekuadori në Dubai: Rrënjët shqiptare në trafikun global të kokainës

✇Citizens.al
By: Erblin Vukaj

NĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r dokumentarin “Pa rregulla, pa kufij”, ekspertja e sigurisĂ« Fatjona Mejdini analizon ndikimin qĂ« ka krimi i organizuar shqiptar nĂ« ekonominĂ« dhe shoqĂ«rinĂ«, si brenda vendit, ashtu edhe nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare.

Mejdini thekson se grupet shqiptare kanĂ« kaluar nga trafikimi i qenieve njerĂ«zore dhe kanabisit nĂ« vitet ’90, nĂ« kontrollin e tregtisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« kokainĂ«s. Sipas saj, pas viteve 2000, kĂ«to grupe nisĂ«n tĂ« krijojnĂ« baza nĂ« AmerikĂ«n Latine, sidomos nĂ« Ekuador dhe Kolumbi, duke u bĂ«rĂ« pjesĂ« e pesĂ« rrjeteve mĂ« tĂ« mĂ«dha kriminale nĂ« EvropĂ«.

“Ata tanimĂ« nuk janĂ« mĂ« vetĂ«m transportues, por aktorĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m qĂ« kontrollojnĂ« aleanca, çmime dhe tregje tĂ« kokainĂ«s,” thotĂ« Mejdini, drejtuese e Observatorit tĂ« EvropĂ«s Juglindore, nĂ« IniciativĂ«n Globale KundĂ«r Krimit tĂ« Organizuar Transnacional (GI-TOC).

Sipas saj, paratë e narkotikëve po injektohen masivisht në ekonominë shqiptare përmes ndërtimit, sektorit të energjisë dhe pasurive të paluajtshme.

“NdĂ«rtimi i kullave nuk pasqyron kĂ«rkesĂ« reale, por nevojĂ«n pĂ«r tĂ« pastruar para,” thotĂ« ajo, duke shtuar se ky fenomen po shkatĂ«rron konkurrencĂ«n dhe po forcon korrupsionin.

Mejdini, autore e një raporti skrupuloz rreth lidhjeve të grupeve nga Ballkani me grupet e Amerikës latine, paralajmëron se Shqipëria rrezikon të përjetojë skenarin e këtyre vendeve, ku trafiku i drogës solli dhunë, destabilitet dhe varfëri.

Ajo nënvizon se krimi shqiptar ka ndërtuar lidhje të forta me grupet lokale të këtij kontinenti përmes aleancave biznesi dhe martesave me familje kriminale vendase. Kjo strategji, sipas saj, u ka dhënë shqiptarëve avantazh të fortë në zinxhirin e trafikut.

Ndërkohë, ajo sheh me shqetësim edhe pastrimin e parave në Dubai dhe përdorimin e kriptomonedhave, që sipas saj po bëhen mjete për të shmangur kontrollin ligjor.

Drejtuesja rajonale e GI-TOC, paralajmëron se përveç pasojave ekonomike, krimi po ndikon edhe në modelet sociale përmes glorifikimit të jetës kriminale në rrjetet sociale. Ajo kërkon një reagim të fortë shoqëror për të frenuar këtë fenomen, veçanërisht ndaj rekrutimit të të rinjve.

“NĂ«se nuk ndĂ«rhyjmĂ«, rrezikojmĂ« qĂ« paratĂ« e krimit tĂ« bĂ«hen normĂ« e ekonomisĂ« sonĂ«,” pĂ«rfundon Mejdini.

Lexoni gjithashtu:

The post Nga Ekuadori në Dubai: Rrënjët shqiptare në trafikun global të kokainës appeared first on Citizens.al.

↗

Ndërhyrjet në Spaç: Qeveria mbron projektin, aktivistët kërkojnë të pezullohet

✇Citizens.al
By: Erblin Vukaj

Ministri i EkonomisĂ«, KulturĂ«s dhe Inovacionit, Blendi Gonxhja, ka reaguar ndaj kritikave pĂ«r ndĂ«rhyrjet e nisura nĂ« ish-burgun e Spaçit, duke i cilĂ«suar pretendimet e aktivistĂ«ve si “tymnajĂ« e panevojshme” dhe akuzat pĂ«r manipulim tĂ« kujtesĂ«s historike si “keqinformime dashakeqe”.

Deklarata e tij vjen pas nisjes së një peticioni publik nga një grup qytetarësh dhe aktivistësh që kundërshtojnë mënyrën e ndërhyrjes në një nga simbolet më të errëta të diktaturës komuniste në Shqipëri.

Ata pretendojnë se punimet janë bërë pa transparencë dhe në kundërshtim me standardet për ruajtjen e trashëgimisë.

Projekti për rehabilitimin e Spaçit, tashmë i besuar organizatës CHwB Albania, përfshin ndërhyrje konservuese dhe funksionalizimin e disa godinave, me synimin për ta kthyer zonën në muze. Mirëpo paralelisht një pjesë e këtij projekti duket të jetë çuar para për të ndihmuar në realizimin e një filmi.

Gonxhja: Pretendimet, tymnajë e panevojshme

Ministri i EkonomisĂ«, KulturĂ«s dhe Inovacionit, Blendi Gonxhja, i konsideroi punimet e nisura nĂ« muajin maj nĂ« ish-burgun e Spaçit “pjesĂ« tĂ« njĂ« strategjie mĂ« tĂ« gjerĂ«â€ qĂ« synon “rehabilitimin e vlerave dhe peizazhit nĂ« gjendjen sa mĂ« origjinale”.

Në një reagim në Facebook, të premten, ai hodhi poshtë pretendimet për tjetërsim të historisë, apo qokë, kinse punimet po bëhen për hir të filmit të Namik Ajazit dhe Visar Zhitit. Gonxhja.

Ministri kujtoi miratimin e planit tĂ« menaxhimit (2024), qĂ« synon ta kthejĂ« Spaçin muze. Ai theksoi se ky plan Ă«shtĂ« miratuar pas “njĂ« raundi konsultimesh me grupe interesi” qĂ« pĂ«rfshinin mĂ« shumĂ« se 58 persona, ish-tĂ« burgosur politikĂ«, profesorĂ«, muzeologĂ«, profesionistĂ« tĂ« ruajtjes sĂ« kujtesĂ«s, pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« komunitetit, etj.

Por, sipas Gonxhes, plani për realizimin e muzeut kërkon një kohë shumë më të gjatë se ajo që ka parashikuar për xhirimet grupi i kineastëve shqiptaro-italian me në krye regjisorin Ajazi dhe shkrimtarin Zhiti, të cilët kanë qenë gjithashtu ish-të përndjekur dhe të burgosur gjatë diktaturës.

PĂ«r kĂ«tĂ«, ai tha se ishte kĂ«rkuar realizimi me prioritet i disa ndĂ«rhyrjeve pĂ«rforcuese tĂ« pjesshme qĂ« do ta mundĂ«sonin sigurinĂ« dhe rikrijimin e atmosferĂ«s sĂ« vitit 1973 kur u krye revolta nĂ« ish-burgun e Spaçit. Ministri theksoi se buxheti dhe ndĂ«rhyrjet “janĂ« minimale”.

Postimi i tij u shoqërua me disa foto nga vendi, përfshirë një godinë me dritare blu, për të cilën ai pyeti se pse nuk ka pasur reagime në të kaluarën kur u vendosën ato elemente.

“Ky projekt nuk ka pĂ«r qĂ«llim modifikimin e kujtesĂ«s historike, pĂ«rkundrazi – synon tĂ« sigurojĂ« vazhdimĂ«sinĂ« e saj,” tha Gonxhja, i cili e pĂ«rmbylli reagimin duke etiketuar njĂ« pjesĂ« tĂ« aktivistĂ«ve si “Sanço Panço tĂ« politikĂ«s sĂ« vjetĂ«r”.

Ish-burgu i Spaçit, me katin e parë me dritare blu/Foto Blendi Gonxhja, Facebook.

Reagime ndaj ndërhyrjeve: Kujtesa kolektive përballë rikonstruksionit estetik

Arkitektë dhe aktivistë të zëshëm në çshtjet publike kanë reaguar ashpër ndaj ndërhyrjet në ish-burgun e Spaçit, por edhe për gjuhën dhe argumentet e përdorura nga ministri Gonxhja.

Urbanistja Doriana Musai i cilĂ«soi kĂ«to veprime si “art-washing institucional”, ku arti pĂ«rdoret si mbulesĂ« pĂ«r shkeljen e parimeve tĂ« ruajtjes sĂ« trashĂ«gimisĂ« kulturore.

Sipas saj, suvatimi dhe rilyerja e mureve “tĂ« njĂ« kampi torture pĂ«r hir tĂ« estetikĂ«s filmike Ă«shtĂ« njĂ«soj si tĂ« zbukurosh Auschwitz-in pĂ«r tĂ« xhiruar njĂ« dramĂ« mĂ« realiste”. Ajo e konsideroi kĂ«tĂ« ndĂ«rhyrje si formĂ« tĂ« re dhune ndaj kujtesĂ«s, qĂ« pĂ«rpiqet tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« autenticitetin historik me njĂ« version tĂ« sterilizuar dhe politikisht tĂ« kontrolluar tĂ« sĂ« kaluarĂ«s.

Musai theksoi se pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« morale pĂ«r ruajtjen e Spaçit e ka pushteti aktual, si trashĂ«gimtar politik i PartisĂ« sĂ« PunĂ«s qĂ« ndĂ«rtuan kampin dhe sistemin represiv. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, reagimin e Ministrit Gonxhja ajo e cilĂ«son si “pĂ«rçmues dhe tĂ« cekĂ«t”, duke kritikuar mungesĂ«n e transparencĂ«s dhe refuzimin pĂ«r t’u pĂ«rballur me kritikat e shoqĂ«risĂ« civile dhe komunitetit tĂ« ish-tĂ« pĂ«rndjekurve.

Arkitekti Arnen Sula kritikoi ashpër gjuhën përçmuese të përdorur nga Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit ndaj kritikëve dhe theksoi se ndërhyrjet aktuale bien ndesh me planin e miratuar të menaxhimit, duke transformuar vendin nga një hapësirë e kujtesës në një skenografi të gënjeshtërt.

Edhe QĂ«ndresa Qytetare e kundĂ«rshtoi rikonstruksionin, duke paralajmĂ«ruar se Spaçi po rrezikon tĂ« banalizohet nĂ« formĂ«n e njĂ« “kioske makinash me qira”, ndĂ«rsa kĂ«rkohet njĂ« projekt serioz me garanci ligjore dhe profesionale qĂ« ruan autenticitetin dhe nderon vuajtjet njerĂ«zore.

Sidorela Vatnikaj, e cila Ă«shtĂ« marrĂ« me njĂ« pjesĂ« tĂ« organizimeve pĂ«r tĂ« adresuar shqetĂ«simet pĂ«r kĂ«tĂ« çështje e konsideroi reagimin e ministrit si “tĂ« turpshĂ«m” dhe konfirmues se “Spaçi po shkatĂ«rrohet dhe qytetarĂ«t duhet ta mbrojnĂ«â€. Vatnikaj i bĂ«ri thirrje ministrit Gonxhja pĂ«r pjesĂ«marrje nĂ« njĂ« takim me qytetarĂ«t, tĂ« shtunĂ«n nĂ« Spaç, takim qĂ« ajo e cilĂ«soi “konsultimi publik qĂ« nuk u bĂ« nga qeveria”.

Të katërta reagimet theksojnë nevojën për ndjeshmëri, respekt dhe dinjitet në trajtimin e kësaj hapësire të ngarkuar me dhimbje historike.

Aktivistët nisin peticion: Dëmtohet kujtesa historike

Një peticion publik i nisur nga një grup aktivistësh dhe qytetarësh të angazhuar në mbrojtjen e kujtesës historike, ka nxitur debat mbi ndërhyrjet që po kryhen në ish-burgun famëkeq të Spaçit. Sipas tyre, punimet po zhvillohen pa konsultuar dhe po dëmtojnë autenticitetin e një prej simboleve të dhunës së diktaturës komuniste.

NĂ« tekstin e peticionit, tĂ« publikuar nga platforma “Qytetarin.com”, theksohet se suvatimet, lyerjet dhe transformimet e brendshme janĂ« realizuar pa transparencĂ«, pa njĂ« konsultim me publikun dhe nĂ« kundĂ«rshtim me standardet pĂ«r ruajtjen e trashĂ«gimisĂ« kulturore. FirmĂ«tarĂ«t kĂ«rkojnĂ« pezullimin e menjĂ«hershĂ«m tĂ« ndĂ«rhyrjeve dhe pĂ«rfshirjen e ish-tĂ« pĂ«rndjekurve, studiuesve dhe pĂ«rfaqĂ«suesve tĂ« shoqĂ«risĂ« civile nĂ« procesin e vendimmarrjes pĂ«r tĂ« ardhmen e Spaçit.

Aktivistët kanë paralajmëruar një deklaratë publike në vetë ish-burgun e Spaçit të shtunën, më 7 qershor, ku do të denoncojnë dëmet e shkaktuara dhe do të kërkojnë llogaridhënie institucionale. Ata kanë ftuar qytetarë, gazetarë dhe përfaqësues të institucioneve që të marrin pjesë për të parë nga afër gjendjen aktuale të vendit.

Spaçi u hap në vitin 1968 si kamp i punës së detyruar për mbi 1 mijë të burgosur, të cilët u angazhuan në minierën e bakrit. Në fillim të viteve 90-të kampi iu kalua plotësisht minierës dhe më pas u braktis dhe vandalizua.

KĂ«rkesat pĂ«r ta kthyer nĂ« muze vijuan ndĂ«r vite. Zona, e pĂ«rbĂ«rĂ« nga rreth 7 godina, mori statusin e “Monumentit tĂ« KulturĂ«s, Kategoria II” vetĂ«m nĂ« vitin 2007. Projekti i fundit, i vitit 2023, duket tĂ« ketĂ« marrĂ« mbĂ«shtetje pĂ«r t’u konkretizuar, pas vendimit tĂ« qeverisĂ« pĂ«r t’ia besuar menaxhimin OrganizatĂ«s “TrashĂ«gimia Kulturore pa Kufij” (CHwB Albania).

ÇfarĂ« parashikon projekti?

NĂ« njĂ« artikull tĂ« mĂ«parshĂ«m, Citizens.al, ka treguar detajet e ndĂ«rhyrjeve tĂ« parashikuara nga Instituti KombĂ«tar i TrashĂ«gimisĂ« Kulturore (IKTK) nĂ« strukturat e Spaçit. Projekti me vlerĂ« rreth 100 mijĂ« euro, po zbatohet nga “Martini Konstruksion & Real Estate”.

Nga janari deri në fund të muajit mars, IKTK anuloi të paktën tre herë tenderin për mungesë ofertash.

Projekti parashikon meremetime në të paktën 8 hapësira: vendroja, komanda, dhoma e takimeve, infermieria, kuzhina/mensa, fjetorja, vendi i apelit dhe tualetet.

NĂ« relacionin teknik grupi i projektit, drejtuar nga arkitektĂ«t Genci Tufi e Klejdia Kore dhe inxhinieri Sokol Ismaili, e konsideron ndĂ«rhyrjen e nevojshme pĂ«r ta bĂ«rĂ« zonĂ«n “tĂ« vizitueshme dhe tĂ« sigurt pĂ«r vizitorĂ«t”.

Ndërhyrjet cilësohen të pjesshme dhe përshkruhen kryesisht si plotësime muresh, riparime shkallësh, vendosje parmakësh, dyersh dhe dritaresh.

Paralelisht është planifikuar ngritja e një kulle vrojtimi, vendosja e një porte hekuri në hyrje dhe rrethimi me tela me gjemba i disa hapësirave, si për shembull oborri i brendshëm, apo vendi ku bëhej apeli.

Ndërhyrja më kryesore konsiderohet rindërtimi i tualeteve dhe krijimi sipër tyre i vendit të ajrosjes së të burgosurve zonë kjo e rrënuar për shkak të vandalizimit dhe degradimit ndër vite.

The post Ndërhyrjet në Spaç: Qeveria mbron projektin, aktivistët kërkojnë të pezullohet appeared first on Citizens.al.

❌