Simon Tisdall*
Donald Trump Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rbindĂ«sh â dhe pĂ«r mĂ« tepĂ«r njĂ« pĂ«rbindĂ«sh i trashĂ« â siç e tregoi shpifja e tij e ndyrĂ« ndaj ushtarĂ«ve britanikĂ« qĂ« shĂ«rbyen nĂ« Afganistan. PĂ«rpjekja e tij pĂ«r tâi rrĂ«mbyer DanimarkĂ«s territor sovran tĂ« njĂ« aleati besnik; fjalimi i tij shkatĂ«rrues i normave dhe thellĂ«sisht injorant nĂ« Davos javĂ«n e kaluar; si dhe bullizmi i tij pĂ«rbuzĂ«s ndaj udhĂ«heqĂ«sve tĂ« BritanisĂ« sĂ« Madhe dhe BE-sĂ«, kanĂ« dĂ«shmuar pĂ«rfundimisht se çfarĂ« kĂ«rcĂ«nimi ekzistencial, i papajtueshĂ«m, i papĂ«rshkrueshĂ«m Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« presidenti i 47-tĂ« i SHBA-sĂ«.
Pas Davosit, gjithĂ« biseda sillet rreth asaj se çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jnĂ« nĂ« tĂ« ardhmen Britania, BE-ja dhe NATO-ja pĂ«r tâi rezistuar dhe pĂ«r ta frenuar Trump-in, dhe si tĂ« kundĂ«rshtojnĂ« pĂ«rpjekjet e tij pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar rendin global tĂ« bazuar nĂ« rregulla. MegjithatĂ«, kĂ«rkohet sens mase. NĂ«se politikat dhe qĂ«ndrimet e tij hiqen nga ekuacioni, bĂ«het e qartĂ« se bota e pasluftĂ«s â sado e pakĂ«ndshme, por e njohur â e rivaliteteve mes fuqive tĂ« mĂ«dha dhe sferave de facto tĂ« ndikimit, mbetet nĂ« thelb e pandryshuar. VazhdimĂ«sitĂ« janĂ« mĂ« tĂ« shumta se çarjet. Po ashtu, Ă«shtĂ« e qartĂ« se kjo krizĂ« nuk Ă«shtĂ«, nĂ« fund tĂ« fundit, diçka qĂ« Evropa mund ta zgjidhĂ« e vetme.
Trump â dhe vetĂ«m Trump â Ă«shtĂ« problemi kryesor dhe urgjent. Dhe Trump Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rbindĂ«sh âmade in Americaâ. U takon amerikanĂ«ve ta çbĂ«jnĂ« atĂ« dhe tĂ« rregullojnĂ« gjĂ«rat â gjĂ« qĂ«, me siguri, do ta bĂ«jnĂ«, herĂ«t a vonĂ«.
Kriza ende e ndezur e GroenlandĂ«s Ă«shtĂ« shembulli mĂ« i fundit â pas VenezuelĂ«s, GazĂ«s dhe Iranit â i shtrirjes neo-imperiale tĂ« Trump-it. NĂ«se ai vĂ«rtet do tĂ« donte tĂ« forconte sigurinĂ« nĂ« Arktik, mjaftonte tĂ« kĂ«rkonte. Danimarka tashmĂ« Ă«shtĂ« e detyruar me traktate tĂ« pranojĂ« mĂ« shumĂ« dhe mĂ« tĂ« mĂ«dha baza amerikane. AleatĂ«t e NATO-s dhe BE-ja janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« ndihmojnĂ«. Por ajo qĂ« krakeni i Uashingtonit kĂ«rkon realisht Ă«shtĂ« tĂ« gĂ«lltisĂ« gjithĂ« territorin dhe burimet e tij, pavarĂ«sisht dĂ«shirĂ«s sĂ« groenlandezĂ«ve.
Paraqitja e Trump-it nĂ« Davos â e dhimbshme pĂ«r tâu parĂ«, pa dinjitet dhe plot ankesa â zbuloi njĂ« njeri egoja e tĂ« cilit nuk njeh kufij, ambicia e tepruar pĂ«r ta komanduar botĂ«n po del jashtĂ« kontrollit. Kjo nuk Ă«shtĂ« aspak teprim. Si ndryshe tĂ« kuptohet âbordi i tij i paqesâ i ri â njĂ« klub diktatorĂ«sh prej 1 miliard dollarĂ«sh, me veten si kryetar pĂ«rjetĂ«, qĂ« synon hapur tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« OKB-nĂ«?
Taktikat e tij tĂ« forcĂ«s, pĂ«rfshirĂ« kĂ«rcĂ«nimet e zakonshme me tarifa, shkaktuan diçka afĂ«r panikut te udhĂ«heqĂ«sit evropianĂ«. Reagimi i Ursula von der Leyen ishte tipik: âNdryshimi nĂ« rendin ndĂ«rkombĂ«tar nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m sizmik, por i pĂ«rhershĂ«m,â paralajmĂ«roi ajo. Konsensusi i gjerĂ« â Mark Carney, kryeministri i KanadasĂ«, u shpreh me njĂ« apokaliptikĂ« elokuente â Ă«shtĂ« se bota ka ndryshuar, pĂ«rgjithmonĂ« dhe pĂ«r keq, dhe se i vetmi rregull i mbetur Ă«shtĂ« âforca bĂ«n tĂ« drejtĂ«nâ.
Kjo vajtim i ditĂ«s sĂ« kiametit Ă«shtĂ« i ekzagjeruar dhe i varfĂ«r nĂ« perspektivĂ«. Historikisht, rendi i bazuar nĂ« rregulla, i udhĂ«hequr nga OKB-ja, ka qenĂ« gjithmonĂ« njĂ« zgjedhje âmerre ose lĂ«reâ pĂ«r fuqitĂ« e mĂ«dha tĂ« kohĂ«s. Pushtimi i paligjshĂ«m i Irakut nĂ« vitin 2003 Ă«shtĂ« shembull tipik. Ajo qĂ« e bĂ«nte sistemin tĂ« funksiononte, shumicĂ«n e kohĂ«s, ishte ndjekja racionale e interesit kombĂ«tar. Dallimi kyç sot Ă«shtĂ« se Trump sillet nĂ« mĂ«nyrĂ« irracionale, duke rrezikuar interesat dhe vlerat e SHBA-sĂ« dhe tĂ« aleatĂ«ve tĂ« saj.
Shumica e amerikanĂ«ve tani duket se ndajnĂ« pikĂ«pamjen evropiane se Trump Ă«shtĂ« njĂ« turp i rrezikshĂ«m. Pothuajse nĂ« çdo çështje, tĂ« brendshme dhe tĂ« jashtme, nivelet e mosmiratimit tĂ« tij po arrijnĂ« rekorde tĂ« reja. NĂ« Davos, Trump pĂ«rsĂ«riti gĂ«njeshtrĂ«n se fitoi njĂ« âfitore dĂ«rrmueseâ nĂ« 2024. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ai e fitoi zgjedhjen me njĂ« diferencĂ« prej 1.5% tĂ« votĂ«s popullore. Nga njĂ« elektorat i regjistruar prej 174 milionĂ«sh, rreth 97 milionĂ« votuan pĂ«r dikĂ« tjetĂ«r ose nuk votuan fare. Sot, shumica anti-Trump Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e madhe.
ĂfarĂ« duhet bĂ«rĂ«? Zgjedhjet e mesmandatit nĂ« nĂ«ntor mund ta frenojnĂ« â edhe pse duken ende larg. Keqmenaxhimi i ekonomisĂ« nga Trump, veçanĂ«risht luftĂ«rat e tij me tarifa, po ushqen njĂ« krizĂ« âpĂ«rballueshmĂ«rieâ ekzistencĂ«n e sĂ« cilĂ«s ai e mohon. Sulmet e dhunshme paramilitare anti-migrantĂ« nĂ« qytetet amerikane po prodhojnĂ« skena qĂ« tĂ« kujtojnĂ« filmin Civil War tĂ« vitit 2024. Trump shkel çdo ditĂ« KushtetutĂ«n e SHBA-sĂ«, ndarjen e pushteteve, demokracinĂ« pĂ«rfaqĂ«suese dhe liritĂ« civile.
Amerikanët nuk votuan për këtë. As aleatët e SHBA-së, si Britania. Pavarësisht diplomacisë së saj gjithnjë të sjellshme e të duruar dhe mikpritjes personale ndaj Trump-it, qeveria e Keir Starmer është tradhtuar ose minuar vazhdimisht për Ukrainën, rregullimin e teknologjisë së madhe, tregtinë, politikat klimatike, ndihmën për Gazën, shtetësinë palestineze dhe tani edhe për bilancin britanik në Afganistan.
ĂshtĂ« e lehtĂ« tĂ« kuptohet pse politikanĂ«t perĂ«ndimorĂ« shqetĂ«sohen. Groenlanda mbetet e pazgjidhur. Trump dhe NATO janĂ« nĂ« prag thyerjeje. Lufta pĂ«r njĂ« paqe tĂ« drejtĂ« nĂ« UkrainĂ« rrezikon seriozisht tĂ« humbasĂ«. Plani âhistorikâ i Trump-it pĂ«r paqen nĂ« Lindjen e Mesme injoron fatalisht çështjen qendrore: pavarĂ«sinĂ« e PalestinĂ«s. PĂ«rbuzja e tij personale pĂ«r kufijtĂ« sovranĂ«, KartĂ«n e OKB-sĂ« dhe tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare inkurajon autokratĂ«t kudo.
MegjithatĂ«, shpresa qĂ«ndron te fakti se shumica e amerikanĂ«ve bien dakord se Trump Ă«shtĂ« njĂ« gabim â nĂ« mos njĂ« devijim i hapur dhe i neveritshĂ«m. Sondazhet tregojnĂ« se shumica mbeten fuqishĂ«m pro-EvropĂ« dhe pro-NATO. Dhe shumica, me siguri, e kuptojnĂ« se kjo farsĂ« shkatĂ«rruese e ShtĂ«pisĂ« sĂ« BardhĂ« nuk mund tĂ« vazhdojĂ« pa u ndalur.
PĂ«r hir tĂ« miqve tĂ« tyre, pĂ«r hir tĂ« rendit global, pĂ«r hir tĂ« arsyes sĂ« tyre, shumica e heshtur e SHBA-sĂ« duhet tani tĂ« veprojĂ« me shpejtĂ«si, vendosmĂ«ri dhe unitet â dhe, nĂ«se Ă«shtĂ« e nevojshme, me njĂ« dozĂ« fleksibiliteti kushtetues tĂ« pazakontĂ« â pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund sundimit tĂ« tij despotik pĂ«rpara se gjĂ«rat tĂ« pĂ«rkeqĂ«sohen mĂ« tej.
QytetarĂ« tĂ« RepublikĂ«s! Impeach Trump-in. Shpalleni tĂ« papĂ«rshtatshĂ«m. Ngrihuni, rebelohuni dhe rrĂ«zojeni ashtu siç, 250 vjet mĂ« parĂ«, u rrĂ«zua George III. BĂ«ni çfarĂ« tĂ« duhet pĂ«r ta larguar paqĂ«sisht nga bota kĂ«tĂ« uzurpator tĂ« stolisur dhe tĂ« trashĂ«, pĂ«r ta pĂ«rmbysur kĂ«tĂ« mbret tĂ« vetĂ«shpallur â por bĂ«jeni shpejt. Ăarmatosejeni. Mbylleni. Burgoseni. Nxirreni pĂ«rbindĂ«shin nga trupi politik.
QĂ« nga viti 1945, amerikanĂ«t e kanĂ« parĂ« veten si flamurtarĂ« tĂ« lirisĂ« globale. Tani duhet tĂ« çlirojnĂ« veten. SHBA-ja e vitit 2026 ka nevojĂ« pĂ«r njĂ« revolucion tĂ« dytĂ«. PĂ«r tâi shpĂ«tuar makthit, pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar demokracinĂ«, pĂ«r tĂ« rindĂ«rtuar qytetin mbi kodĂ«r, tirani duhet tĂ« bjerĂ«.
Simon Tisdall është komentator i çështjeve të jashtme në The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi