Nga Gordon Brown, Project Syndicate
Vendimi i Presidentit Donald Trump pĂ«r tâi tĂ«rhequr Shtetet e Bashkuara nga 66 organizata ndĂ«rkombĂ«tare synon, nĂ« dukje, tĂ« shkurtojĂ« shpenzimet e panevojshme, por pĂ«rfshirja e agjencive qĂ« mbĂ«shtesin vajzat dhe gratĂ« nĂ«nvizon arbitraritetin dhe ndjesinĂ« e hakmarrjes pas njĂ« hapi tĂ« tillĂ«. Pasojat pĂ«r njerĂ«zit nĂ« mbarĂ« botĂ«n do tĂ« jenĂ« shkatĂ«rrimtare.
Më 27 janar, tërheqja e dytë e Presidentit amerikan Donald Trump nga Marrëveshja e Parisit për klimën do të hyjë përfundimisht në fuqi. Kjo vjen pas njoftimit të tij më 7 janar se Shtetet e Bashkuara do të largohen edhe nga 66 organizata të tjera ndërkombëtare, përfshirë 31 entitete të Kombeve të Bashkuara dhe 35 organizma jashtë OKB-së, të cilat administrata Trump i konsideron tashmë të papranueshme.
AsnjĂ«herĂ« mĂ« parĂ« njĂ« udhĂ«heqĂ«s kombĂ«tar nuk i ka prerĂ« nĂ« shkallĂ« tĂ« tillĂ« lidhjet me komunitetin ndĂ«rkombĂ«tar brenda njĂ« muaji tĂ« vetĂ«m. Po aq e paprecedentĂ« Ă«shtĂ« edhe deklarata e hapur: âNuk kam nevojĂ« pĂ«r tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tareâ, siç u shpreh Trump gjatĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r New York Times disa javĂ« mĂ« parĂ«. Ai shtoi se vetĂ«m ai do tĂ« luante rolin e arbitrit pĂ«r tĂ« vendosur se kur kĂ«to kufizime do tĂ« zbatoheshin pĂ«r SHBA-nĂ« dhe se pushteti i tij do tĂ« kufizohej vetĂ«m nga âmoraliteti i tijâ.
Groenlanda, me tĂ« drejtĂ«, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« çështje shqetĂ«suese pĂ«r shkak tĂ« kĂ«rcĂ«nimeve amerikane pĂ«r ta marrĂ« atĂ«. Por kjo anashkalon faktin se ndĂ«rkaq njerĂ«z po vdesin si pasojĂ« e brutalitetit amerikan. GjatĂ« vitit tĂ« kaluar, administrata Trump shkurtoi ndjeshĂ«m fondet pĂ«r ndihmĂ«n humanitare globale dhe programet shĂ«ndetĂ«sore, gjĂ« qĂ«, sipas QendrĂ«s pĂ«r Zhvillim Global, ka gjasa tĂ« rezultojĂ« nĂ« rreth njĂ« milion vdekje mĂ« shumĂ« çdo vit. NjĂ« studim i Institutit tĂ« ShĂ«ndetit Global tĂ« BarcelonĂ«s dhe organizatave tĂ« tjera zbuloi se shkurtimet e ndihmĂ«s nga SHBA-ja dhe Evropa sĂ« bashku mund tĂ« shkaktojnĂ« deri nĂ« 22.6 milionĂ« vdekje shtesĂ« â pĂ«rfshirĂ« 5.4 milionĂ« fĂ«mijĂ« nĂ«n moshĂ«n pesĂ« vjeç â nĂ« vendet nĂ« zhvillim deri nĂ« vitin 2030. Duke qenĂ« se zhvillimet e fundit nĂ«nkuptojnĂ« shkurtime edhe mĂ« tĂ« thella tĂ« mbĂ«shtetjes ndĂ«rkombĂ«tare, kĂ«to shifra me siguri do tĂ« duhet tĂ« rishikohen nĂ« rritje.
Sigurisht, e dinim tashmë se administrata do të vinte në shënjestër institucione globale si UNESCO, Organizata Botërore e Shëndetësisë, Agjencia e OKB-së për Refugjatët, Agjencia e OKB-së për Ndihmën dhe Punët për Refugjatët Palestinezë në Lindjen e Afërt, si dhe Fondi i Kombeve të Bashkuara për Popullsinë (UNFPA). Por, mbi të gjitha tani e dimë se Amerika do të bëhet vendi i parë që braktis vetë kornizën për arritjen e marrëveshjeve mbi ndryshimet klimatike, Konventën Kornizë të OKB-së për Ndryshimet Klimatike, nga e cila do të dalë pas një viti.
Ndërkohë, askush nuk duhet të dyshojë se mandati i Bordit të ri të Paqes të Trumpit do të ketë pasoja të mëdha. Kjo përpjekje për të ofruar një alternativë ndaj përpjekjeve të OKB-së për paqebërje dhe paqeruajtje, të cilat vazhdimisht kanë qenë të nënfinancuara, përfaqëson një ndryshim madhor në politikën e kahershme amerikane.
Sulmi ndaj agjencive tĂ« pĂ«rkushtuara ndaj sundimit ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« ligjit, nga i cili Amerika ka pĂ«rfituar prej kohĂ«sh â pĂ«rfshirĂ« Komisionin e sĂ« DrejtĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare, Komisionin e Venecias tĂ« KĂ«shillit tĂ« EvropĂ«s, Institutin NdĂ«rkombĂ«tar pĂ«r Demokraci dhe AsistencĂ« Zgjedhore, si dhe Institutin NdĂ«rkombĂ«tar pĂ«r DrejtĂ«si dhe Sundimin e Ligjit â ndjell lajme tĂ« kĂ«qija rreth ligjshmĂ«risĂ« sĂ« veprimeve tĂ« ardhshme tĂ« SHBA-sĂ«. Kjo duket gjithashtu shumĂ« larg shpjegimit zyrtar se qĂ«llimi Ă«shtĂ« ulja e shpenzimeve dhe kundĂ«rshtimi i agjendĂ«s âĂ«okeâ.
Dalja nga agjencitĂ« qĂ« mbĂ«shtesin barazinĂ« gjinore dhe mbrojtjen e tĂ« drejtave tĂ« vajzave dhe grave vĂ«shtirĂ« se mund tĂ« justifikohet duke i etiketuar ato si âprograme ideologjikeâ nĂ« kundĂ«rshtim me sovranitetin amerikan, siç thuhet nĂ« deklaratĂ«n zyrtare. Duhet pyetur se si njĂ« agjenci si UN Women mund tĂ« konsiderohet âe panevojshmeâ dhe âshpĂ«rdorueseâ, kur ajo ka ndihmuar mĂ« shumĂ« se 80 vende tĂ« hartojnĂ« buxhete tĂ« ndjeshme ndaj gjinisĂ« dhe kur agjencia e saj motĂ«r, UNFPA, mbĂ«shtet shĂ«ndetin amĂ«sor.
Vendimi pĂ«r tâu tĂ«rhequr nga entitete brenda sistemit tĂ« OKB-sĂ« qĂ« fokusohen te mbĂ«shtetja e vajzave dhe grave viktima tĂ« luftĂ«rave civile, ndryshimeve klimatike dhe krizave tĂ« tjera shkon drejt hakmarrjes sĂ« pastĂ«r. KĂ«to pĂ«rfshijnĂ« Education Cannot Ăait (tĂ« cilin unĂ« e kam drejtuar mĂ« parĂ«), njĂ« fond qĂ« u siguron arsim miliona fĂ«mijĂ«ve refugjatĂ«; ZyrĂ«n e PĂ«rfaqĂ«suesit Special tĂ« Sekretarit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m pĂ«r DhunĂ«n Seksuale nĂ« Konflikt (OSRSG-SVC); dhe PĂ«rfaqĂ«suesin Special tĂ« Sekretarit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m pĂ«r DhunĂ«n ndaj FĂ«mijĂ«ve (SRSG-VAC). NĂ«se kĂ«to organizata nuk financohen mjaftueshĂ«m, disa nga gratĂ« dhe vajzat nĂ« gjendje mĂ« vulnerabĂ«l nĂ« botĂ« do tĂ« pĂ«rballen me rrezik mĂ« tĂ« lartĂ« dhune dhe vdekshmĂ«rie amĂ«sore.
âĂshtĂ« e papranueshme  tiâu dĂ«rgojmĂ« kĂ«tyre institucioneve gjakun, djersĂ«n dhe pasurinĂ« e popullit amerikan, kur kanĂ« pak ose aspak rezultate,â shpjegoi Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio. Por tĂ« pretendosh se qytetarĂ«t amerikanĂ« janĂ« ata qĂ« vuajnĂ« nga agjencitĂ« e pĂ«rqendruara nĂ« lehtĂ«simin e vuajtjeve tĂ« vajzave dhe grave nĂ« vendet me tĂ« ardhura tĂ« ulĂ«ta Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht e pasinqertĂ«. Kjo sugjeron se njohja nga Deklarata e PavarĂ«sisĂ« e âjetĂ«s, lirisĂ« dhe kĂ«rkimit tĂ« lumturisĂ«â si tĂ« drejta tĂ« patjetĂ«rsueshme ende vlen vetĂ«m pĂ«r burrat.
KĂ«to agjenci â OSRSG-SVC dhe UN ĂWomen â financojnĂ« strehimore, ofrojnĂ« ndihmĂ« ligjore dhe mbĂ«shtetje psikosociale pĂ«r gratĂ« e cenueshme. Ato punojnĂ« pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund martesave tĂ« minorenĂ«ve dhe gjymtimit gjenital tĂ« detyruar. NĂ« shumĂ« zona konflikti nĂ« botĂ«, gratĂ« e zhvendosura do tĂ« humbasin tani aksesin nĂ« hapĂ«sira tĂ« sigurta, nĂ« njĂ« kohĂ« kur raportet tregojnĂ« se dhuna seksuale e lidhur me konfliktin u rrit me 25% nga viti 2023 nĂ« 2024.
Duke e parë mbrojtjen e fëmijëve si thelbësore për arritjen e Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm të OKB-së deri në vitin 2030, SRSG-VAC punon krah për krah me OBSH-në për të përmirësuar rezultatet shëndetësore për gratë dhe fëmijët. Në mënyrë të ngjashme, UNFPA dhe OBSH financojnë nisma që synojnë të ulin përhapjen e HIV-it, një nga shkaqet kryesore të vdekjes te gratë dhe vajzat në moshë riprodhuese.
Ky sulm ndaj tĂ« drejtave shkon pĂ«rtej mbrojtjes sĂ« sigurisĂ« dhe shĂ«ndetit tĂ« grave. Arsimi i vajzave do tĂ« pĂ«sojĂ« njĂ« nga goditjet mĂ« tĂ« mĂ«dha dhe mĂ« tĂ« rĂ«nda. Numri i vajzave jashtĂ« shkollĂ«s â tashmĂ« 122 milionĂ« nĂ« mbarĂ« botĂ«n â do tĂ« rritet, duke shkaktuar efekte zinxhir. PĂ«r shembull, Education Cannot Ăait bashkĂ«punon me UNICEF-in pĂ«r tĂ« siguruar shkollimin e vajzave nĂ« shtete tĂ« brishta, jo vetĂ«m pĂ«r tâu dhĂ«nĂ« atyre mĂ« shumĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« lulĂ«zuar, por edhe pĂ«r tĂ« parandaluar martesat e hershme tĂ« detyruara.
Administrata Trump gabimisht supozon se amerikanĂ«t dhe shtetasit e huaj mbĂ«shtesin çmontimin e organizatave ndĂ«rkombĂ«tare. Por shumica dĂ«rrmuese e njerĂ«zve duan qĂ« vendet tĂ« punojnĂ« sĂ« bashku pĂ«r tĂ« adresuar problemet e pĂ«rbashkĂ«ta. NĂ« njĂ« sondazh tĂ« fundit tĂ« opinionit publik, i zhvilluar nĂ« 34 vende qĂ« mbulonin çdo rajon, mĂ« shumĂ« se 90% e tĂ« anketuarve thanĂ« se bashkĂ«punimi ndĂ«rkombĂ«tar ishte thelbĂ«sor pĂ«r shĂ«ndetin global, mbrojtjen e tĂ« drejtave tĂ« njeriut dhe parandalimin e konflikteve. VetĂ«m 5â6% e tĂ« anketuarve, dhe jo mĂ« shumĂ« se 7% nĂ« asnjĂ« rajon, besojnĂ« â siç duket se beson administrata Trump â se njĂ« bashkĂ«punim i tillĂ« Ă«shtĂ« ânĂ« pĂ«rgjithĂ«si humbje kohe dhe burimeshâ.
Për më tepër, në kundërshtim me raportet për skepticizëm në rritje ndaj multilateralizmit, të anketuarit shpesh shprehën më shumë besim te organizatat ndërkombëtare sesa te qeveritë e tyre. Besimi te OBSH-ja qëndron në 60% globalisht (duke u rritur në 85% në Afrikën Subsahariane), ndërsa besimi te OKB-ja është 58%.
Gjasat janĂ« q rezultatet do tĂ« ishin tĂ« ngjashme nĂ«se tĂ« anketuarit do tĂ« pyeteshin pĂ«r vlerĂ«n e organizatave ndĂ«rkombĂ«tare qĂ« promovojnĂ« mundĂ«sitĂ« pĂ«r vajzat dhe gratĂ«, tĂ« cilat janĂ« themeli i njĂ« bote mĂ« tĂ« mirĂ«. Braktisja e vajzave dhe grave, veçanĂ«risht nĂ« kontekste krize, nuk Ă«shtĂ« maturi financiare; kostot ekonomike do tĂ« rĂ«ndojnĂ« pĂ«r vite, nĂ« mos pĂ«r dekada dhe breza. ĂshtĂ« njĂ« dĂ«shtim moral spektakolar dhe na turpĂ«ron tĂ« gjithĂ«ve.