Nga Mero Baze
Duhet të pranojmë se lajmet rreth drejtësisë dhe debatet për nevojën e standardeve në hetim dhe gjykim nuk janë lajme popullore. Nevoja për të pasur një pushtet gjyqësor të pavarur dhe të aftë të çojë para drejtësisë zyrtarët e lartë, dhe arkitektura artificiale që ndërtuam nga ana tjetër për Reformën në Drejtësi, duket se e kanë zhdukur këtë debat.
Në tërësinë e vet, opinioni publik është i kënaqur që SPAK është kthyer në një gijotinë për çdo zyrtar të lartë nën akuzat për korrupsion, dhe nëse tenton të bësh debat për standarde, shkelje ligji, apo akoma më keq mungesë provash, ti do të përballesh me një ushtri njerëzish të fyer. Dhe kjo vjen nga fakti se vëmendja ndaj këtyre mungesave është bërë popullore kur me to janë përballur zyrtarë të lartë, politikanë që ndajnë opinionin publik, dhe jo fatet e qytetarëve të thjeshtë.
Njësoj si ata, drejtësia vepron te ne dhe ndaj qytetarëve të thjeshtë, pa mbështetje, pa zë dhe pa shpresë se një ditë do të ketë një gjykim të drejtë për ta. Por askush nuk është kujtuar për ata.
Gati një vit më parë, kryeministri Edi Rama premtoi se do të kishte dëgjesa parlamentare dhe debate publike rreth mënyrës se si po funksionon Reforma në Drejtësi; si po krijohen standardet e hetimit dhe gjykimit që po i japin fund pandëshkueshmërisë; dhe si po funksionon balanca e pushtetit brenda drejtësisë, por nuk është bërë asgjë. Të gjithë janë të kompleksuar se nëse tani diskutojnë standardet e drejtësisë, duken sikur janë kundër Reformës në Drejtësi. Madje sot edhe Sali Berisha, që shan çdo të hënë Altin Dumanin, ishte dakord që të mos preket më Reforma në Drejtësi. Dhe atij i duket në favor.
Ajo që po ndodh sot nuk është thjesht një krizë institucionale, as një krizë kushtetuese, dhe as një krizë qeverisëse në kuptimin klasik të humbjes së shumicës parlamentare. Kriza aktuale është një krizë politike e qartë, e prodhuar nga mosveprimi i politikës në ushtrimin e përgjegjësive të saj kushtetuese.
Politika sot shfaqet e paralizuar dhe e dorĂ«zuar nĂ« ushtrimin e funksioneve tĂ« saj. Mazhoranca, e bllokuar nga komplekset qĂ« ka ndĂ«rtuar rreth mbrojtjes sĂ« reformĂ«s nĂ« drejtĂ«si qĂ« vetĂ« realizoi. Opozita, e etur pĂ«r pushtet pa kaluar nĂ«pĂ«r zgjedhjesh, pasi Ă«shtĂ« refuzuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rsĂ«ritur nga qytetarĂ«t. Forcat e reja politike, qĂ« nĂ« mungesĂ« tĂ« ideve dhe projekteve qeverisĂ«se, pĂ«rpiqen ta zĂ«vendĂ«sojnĂ« politikĂ«n me drejtĂ«sinĂ«, duke u shfaqur nĂ« rolin e prokurorit publik. Media, nga ana e saj, Ă«shtĂ« e ekzaltuar nga ky proces, sepse Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« arenĂ«n ku zhvillohet gjyqi publik, njĂ« âBig Brotherâ kombĂ«tar i drejtĂ«sisĂ«, ku hetimi dhe dĂ«nimi konsumohen si spektakĂ«l.
Ndërkohë, në debatin publik po artikulohet gjithnjë e më shpesh edhe ideja se ndërkombëtarët po e përdorin drejtësinë si instrument ndikimi politik, më tepër në funksion të interesave të taksapaguesve të tyre sesa të qytetarëve shqiptarë. Por, pavarësisht rolit të të gjithë këtyre aktorëve, një e vërtetë mbetet thelbësore, në këtë krizë politike, përgjegjësia kryesore bie mbi forcën që mban pushtetin, mbi aktorin sovran të sistemit demokratik, atë që ka marrë mandatin më të madh nga qytetarët shqiptarë për të qeverisur, Partisë Socialiste të Shqipërisë
Si çdo krizĂ« politike, edhe kjo nuk lind as brenda njĂ« dite dhe as nga aktet e njĂ« institucioni tĂ« vetĂ«m. Ajo Ă«shtĂ« produkt i njĂ« serie (mos)veprimesh institucionale dhe politike, tĂ« shtrira nĂ« kohĂ«. Prej vitesh tashmĂ«, forca politike e cila drejton vendin, me tĂ« drejtĂ«, adoptoi njĂ« tezĂ« qĂ« mund tĂ« konsiderohet virtyt institucional: âne nuk merremi me drejtĂ«sinĂ«â. Kjo u kuptua si mosndĂ«rhyrje nĂ« dosje konkrete dhe si shkĂ«putje nga njĂ« kulturĂ« shekullore ku politika kontrollonte çdo çështje penale me ngarkesĂ« politike. Por nĂ« kohĂ«, kjo tezĂ« u shndĂ«rrua nĂ« diçka shumĂ« mĂ« tĂ« dĂ«mshme: nĂ« heqje dorĂ« nga funksioni kushtetues i politikĂ«s, pĂ«r tĂ« vendosur kufij, pĂ«r tĂ« balancuar dhe pĂ«r tĂ« korrigjuar pushtetin gjyqĂ«sor. Politika hoqi dorĂ« nga atributet qĂ« vetĂ« Kushtetuta ia jep pĂ«r tĂ« mbajtur drejtĂ«sinĂ« brenda ligjit, duke lejuar deformimin e ligjit nga njĂ« pushtet qĂ«, sipas kushtetutĂ«s, Ă«shtĂ« i detyruar tĂ« ecĂ« vetĂ«m brenda tij. Me fjalĂ« tĂ« tjera, drejtĂ«sia u lĂ«shua pa duar.
NĂ« njĂ« shtet tĂ« sĂ« drejtĂ«s, politika nuk i thotĂ« drejtĂ«sisĂ« kĂ« tĂ« hetojĂ« apo kĂ« tĂ« dĂ«nojĂ«. Por politika ka detyrimin kushtetues tâi vendosĂ« drejtĂ«sisĂ« kufijtĂ« dhe mekanizmat e kontrollit, pĂ«r tĂ« mbrojtur interesin publik nga abuzimi i çdo pushteti. Kur kjo nuk ndodh, problemi nuk Ă«shtĂ« drejtĂ«sia âe fortĂ«â, por politika e dobĂ«t dhe e heshtur, qĂ« heq dorĂ« nga ushtrimi i sovranitetit tĂ« deleguar nga qytetarĂ«t. Pasoja Ă«shtĂ« kjo qĂ« sot duket qartĂ«: njĂ« sistem drejtĂ«sie qĂ« vepron gjithnjĂ« e mĂ« shpesh jashtĂ« standarde procedurale kushtetuese; masa sigurie qĂ« shĂ«rbejnĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r ndĂ«shkim publik sesa pĂ«r mbrojtjen e hetimit; gjykata qĂ« konfirmojnĂ« mekanikisht kĂ«rkesat e prokurorisĂ«, jo nga bindja juridike, por nga frika se mos nesĂ«r bĂ«hen vetĂ« subjekt i hetimit; institucione tĂ« qeverisjes sĂ« gjyqĂ«sorit qĂ«, mĂ« shumĂ« se sa qeverisĂ«s tĂ« sistemit, duken tĂ« varura prej tij.
Kjo nuk Ă«shtĂ« drejtĂ«si evropiane. Ne kemi kaluar nga paprekshmĂ«ria e politikĂ«s, tek pushteti i pakufizuar politik i drejtĂ«sisĂ«. Ky parim nuk Ă«shtĂ« âakuzĂ«â por themel i eikulibrit tĂ« pushteteve. DrejtĂ«sia, ashtu si çdo pushtet tjetĂ«r nĂ« RepublikĂ«, nuk ndĂ«rtohet mbi supozimin e virtytit absolut tĂ« aktorĂ«ve tĂ« saj, por mbi llogaridhĂ«nie institucionale, kufijt kushtetues dhe kontroll demokratik. Kur kĂ«to mungojnĂ«, pushteti nuk bĂ«het mĂ« i fortĂ«; bĂ«het mĂ« i rrezikshĂ«m, bĂ«het mĂ« abuziv.
Dhe në këtë kuadër nuk është aspak problem se SPAK po heton këto fenomene apo politikanë; ky është një detyrim kushtetues. Problemi lind kur drejtësia nuk vepron më brenda ligjit dhe Kushtetutës, por shndërrohet në ligjvënës de facto, duke anashkaluar me shkathtësi kufijtë kushtetues. Problem akoma edhe më i madh është se politika e ka lejuar këtë. Kur arrestime dhe masa sigurie paralizojnë bashki, ministri dhe agjenci shtetërore; kur kryetarë të zgjedhur largohen de facto nga detyra pa vendim përfundimtar; kur prezumimi i pafajësisë shndërrohet në dënim publik, atëherë nuk kemi më thjesht problem drejtësie. Kemi problem qeverisjeje të shtetit dhe përgjegjësia për qeverisjen e shtetit, si një tërësi institucionale, është politike. Kryeministri dhe mazhoranca e mbajnë këtë përgjegjësi drejtpërdrejt nga vota e qytetarëve për të mbrojtur rendin kushtetues dhe funksionimin e shtetit; ata nuk mund të sillen si spektatorë. Ky model drejtësie është ndërtuar nën qeverisjen e Partisë Socialiste, me miratimin dhe me heshtjen e saj.
NĂ« emĂ«r tĂ« reformĂ«s, u relativizuan standardet evropiane tĂ« procesit tĂ« rregullt ligjor; nĂ« emĂ«r tĂ« luftĂ«s kundĂ«r korrupsionit, u normalizua ideja se qĂ«llimi justifikon mjetin. Por kjo Ă«shtĂ« njĂ« logjikĂ« thellĂ«sisht antievropiane: Europa nuk e mat drejtĂ«sinĂ« me numrin e âgolaveâ tĂ« shĂ«nuar, por me cilĂ«sinĂ« e âlojĂ«sâ dhe zbatimit tĂ« rregullave tĂ« saj.
Shqipëria nuk ka nevojë më për spektakël ndëshkimor, por për politikë që merr përgjegjësi dhe udhëheq edhe me kosto elektorale. Pavarësia e drejtësisë nuk është privilegj apo imunitet nga ligji, por përgjegjësi shtetërore. Kjo krizë nuk zgjidhet as me retorikë kundër drejtësisë, as me viktimizim politik. Ajo zgjidhet vetëm duke pranuar të vërtetën themelore: kjo është krizë politike dhe si e tillë, kërkon zgjidhje politike, me mjete politike dhe me aktorë politikë që kanë peshën e përgjegjësisë politike : Vendosje të qarta kufijsh kushtetues. Rivlerësim serioz institucional. Rikthim real dhe efektiv të rolit të Kuvendit. Standarde evropiane të zbatuara në praktikë, jo slogane të përsëritura në deklarata.
Ky Ă«shtĂ« momenti pĂ«r guxim politik. Pa amnistuar askĂ«nd. Duke mbĂ«shtetur drejtĂ«sinĂ«, por jo gabimet e aktorĂ«ve tĂ« pĂ«rkohshĂ«m tĂ« saj dhe as fishekzjarrĂ«t çorientues qĂ« e shoqĂ«rojnĂ« shpesh veprimtarinĂ« e saj. Reforma nĂ« drejtĂ«si nuk u bĂ« as pĂ«r spektakĂ«l, as pĂ«r statistika dhe as pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar âheronjtĂ« e rinj tĂ« integrimitâ.
Login
