Nga Thoma Gëllçi
NĂ« ShqipĂ«ri, sa herĂ« opozita mbetet pa busull, nxirren nga sirtari i klisheve politike disa formula tĂ« gatshme qĂ« pĂ«rdoren nĂ« çdo kohĂ«. NjĂ«ra prej tyre Ă«shtĂ« âqeveria teknikeâ. Kjo fjalĂ« ka humbur kuptimin real dhe Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« formulĂ« magjike pĂ«r konsum elektoral, nĂ« njĂ« refren qĂ« pĂ«rsĂ«ritet me zĂ« tĂ« lartĂ« pĂ«r tĂ« fshehur boshllĂ«kun e ideve, mungesĂ«n e alternativĂ«s dhe pamundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« prodhuar besim. Opozita shqiptare, veçanĂ«risht krahu berishist, vazhdon ta kĂ«rkojĂ« sot qeverinĂ« teknike sikur ajo tĂ« ishte çelĂ«si i artĂ« qĂ« hap derĂ«n e pushtetit. Por kjo kĂ«rkesĂ«, nĂ« rrethanat konkrete tĂ« ShqipĂ«risĂ«, nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m e parealizueshme; Ă«shtĂ« absurde.
NĂ« kĂ«tĂ« kurth tĂ« retorikĂ«s boshe kanĂ« rĂ«nĂ« fatkeqĂ«sisht edhe disa nga partitĂ« e reja, tĂ« cilat u shfaqĂ«n si shpresĂ« pĂ«r njĂ« frymĂ« ndryshe, por shumĂ« shpejt adoptuan gjuhĂ«n mĂ« tĂ« vjetĂ«r tĂ« politikĂ«s shqiptare. NĂ« vend qĂ« tĂ« flisnin pĂ«r rregulla loje, pĂ«r garanci institucionale dhe pĂ«r reforma konkrete, edhe ato filluan tĂ« pĂ«rsĂ«risin refrenin e âqeverisĂ« teknikeâ, duke u rreshtuar nĂ« njĂ« debat artificial qĂ« nuk prodhon asnjĂ« zgjidhje reale.
Absurdin e kanĂ« çuar edhe mĂ« tej duke artikuluar publikisht emra tĂ« ndryshĂ«m pĂ«r postin e kryeministrit tĂ« njĂ« qeverie teknike qĂ«, nĂ« kushtet aktuale, nuk ka asnjĂ« bazĂ« ligjore pĂ«r tĂ« ekzistuar. Ky Ă«shtĂ« kulmi i keqkuptimit: tĂ« ndash poste nĂ« njĂ« qeveri imagjinare, sikur problemi i ShqipĂ«risĂ« tĂ« ishte mungesa e emrave dhe jo mungesa e besimit. Kjo lojĂ« me kandidatura fantazmĂ« jo vetĂ«m qĂ« i bĂ«n qesharake kĂ«rkesat pĂ«r qeveri teknike, por edhe zbulon se sa shpejt idealizmi i shpallur i kĂ«tyre forcave tĂ« reja tretet pĂ«rballĂ« tundimit pĂ«r tâu futur nĂ« skemat e vjetra tĂ« pazareve politike.
Mazhoranca socialiste zotĂ«ron sot 83 mandate nĂ« Kuvend. Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« shumicĂ« e thjeshtĂ«, por njĂ« shumicĂ« solide, afĂ«r shumicĂ«s absolute, e cila i jep PartisĂ« Socialiste tĂ« gjitha mjetet kushtetuese pĂ«r tĂ« qeverisur dhe, nĂ« rast se kryeministri aktual largohet, pĂ«r tĂ« zgjedhur njĂ« tjetĂ«r pa pasur nevojĂ« pĂ«r asnjĂ« ndĂ«rhyrje jashtĂ« rregullave parlamentare. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, tĂ« flasĂ«sh pĂ«r qeveri teknike Ă«shtĂ« njĂ«soj si tâi kĂ«rkosh njĂ« treni qĂ« ecĂ«n me shpejtĂ«si tĂ« ndalojĂ« nĂ« mes tĂ« rrugĂ«s vetĂ«m sepse dikush po bĂ«rtet nga jashtĂ«.
Kur lind realisht një qeveri teknike?
QeveritĂ« teknike nuk janĂ« produkte tĂ« retorikĂ«s opozitare, por pasoja tĂ« drejtpĂ«rdrejta tĂ« krizave tĂ« thella politike qĂ« e bĂ«jnĂ« tĂ« pamundur vazhdimin normal tĂ« qeverisjes. Historia politike evropiane Ă«shtĂ« plot me shembuj qĂ« e dĂ«shmojnĂ« kĂ«tĂ«. NĂ« Itali, pĂ«r shembull, qeveria teknike e Mario Montit nĂ« vitin 2011 nuk erdhi sepse opozita e kĂ«rkoi me megafon, por sepse vendi ishte nĂ« prag tĂ« kolapsit financiar, tregjet kishin humbur besimin, shumica parlamentare e qeverisĂ« Berlusconi ishte shpĂ«rbĂ«rĂ« dhe presidenti i RepublikĂ«s ndĂ«rhyri pĂ«r tĂ« shmangur falimentimin. NĂ« Greqi, qeveria teknike e Lucas Papademos nĂ« vitin 2012 ishte pasojĂ« e njĂ« krize shkatĂ«rrimtare borxhi, protestave masive, djegies sĂ« AthinĂ«s dhe pamundĂ«sisĂ« sĂ« partive tradicionale pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« shumicĂ« funksionale. NĂ« Rumani, nĂ« vitin 2015, pas tragjedisĂ« sĂ« klubit âColectivâ dhe protestave masive qĂ« çuan nĂ« dorĂ«heqjen e qeverisĂ«, u formua njĂ« kabinet teknokratĂ«sh pĂ«r tĂ« menaxhuar situatĂ«n deri nĂ« zgjedhje. NĂ« tĂ« gjitha kĂ«to raste, qeveritĂ« teknike nuk ishin zgjedhje politike, por domosdoshmĂ«ri pĂ«r mbijetesĂ« institucionale.
AsgjĂ« e tillĂ« nuk po ndodh sot nĂ« ShqipĂ«ri. Mazhoranca nuk ka humbur shumicĂ«n parlamentare, asnjĂ« votĂ«besim nuk e ka rrĂ«zuar qeverinĂ« dhe nuk ka asnjĂ« presion popullor qĂ« tĂ« paralizojĂ« jetĂ«n e vendit. Opozita nuk ka arritur tĂ« ndezĂ« njĂ« valĂ« tĂ« gjerĂ« mobilizimi shoqĂ«ror; protestat e saj janĂ« shndĂ«rruar nĂ« rituale tĂ« lodhura, tĂ« parashikueshme, qĂ« nuk tronditin mĂ« askĂ«nd dhe nuk ndryshojnĂ« asnjĂ« ekuilibĂ«r politik. Indiferenca e qytetarĂ«ve Ă«shtĂ« e thellĂ« dhe alarmante, por ajo nuk Ă«shtĂ« shenjĂ« e pajtimit me qeverinĂ«. ĂshtĂ« shenjĂ« e njĂ« lodhjeje kolektive nga njĂ« opozitĂ« qĂ«, pas vitesh humbjesh dhe pĂ«rçarjesh, nuk arrin tĂ« artikulojĂ« mĂ« as njĂ« alternativĂ« bindĂ«se, as njĂ« projekt serioz pĂ«r ndryshimin e vendit.
Kriza ekziston, por nuk është qeverisëse
ShqipĂ«ria ndodhet sot nĂ« njĂ« krizĂ« tĂ« thellĂ«, por kjo nuk Ă«shtĂ« krizĂ« qeverisjeje nĂ« kuptimin klasik parlamentar. ĂshtĂ« krizĂ« e pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« politike dhe e mĂ«nyrĂ«s se si ushtrohet pushteti. Qeveria aktuale funksionon si njĂ« strukturĂ« e pĂ«rqendruar pothuajse tĂ«rĂ«sisht rreth figurĂ«s sĂ« kryeministrit. Vendimet strategjike, nga projektet infrastrukturore e deri te reformat administrative, nuk kalojnĂ« mĂ« nĂ«pĂ«r filtrat kolegjialĂ« tĂ« ekzekutivit, por burojnĂ« nga njĂ« rreth shumĂ« i ngushtĂ« njerĂ«zish. KĂ«shilli i Ministrave Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« mekanizĂ«m ratifikimi, ndĂ«rsa ministrat, nĂ« vend qĂ« tĂ« jenĂ« bartĂ«s tĂ« politikave publike dhe pĂ«rgjegjĂ«s para Kuvendit, janĂ« reduktuar nĂ« menaxherĂ« sektorĂ«sh qĂ« japin llogari vetĂ«m pĂ«rpara njĂ« njeriu. Shembujt janĂ« tĂ« shumtĂ«: nga projektet e mĂ«dha urbane tĂ« shpallura me konferenca shtypi tĂ« njĂ«anshme, te paketat fiskale dhe nismat ligjore qĂ« miratohen me procedura tĂ« pĂ«rshpejtuara, pa debat real dhe pa transparencĂ« tĂ« mjaftueshme.
Edhe roli i Partisë Socialiste si organizëm politik është dobësuar ndjeshëm. Forumet e saj drejtuese, që dikur shërbenin si hapësira debati dhe përpunimi politikash, sot kanë ndikim minimal në orientimin e qeverisë. Vendimmarrja është zhvendosur nga struktura kolegjiale në një model të personalizuar, ku kryetari i partisë është njëkohësisht kryeministër dhe arbitri i vetëm i linjës politike. Në këtë kontekst, Kuvendi ka humbur gradualisht funksionin e tij kontrollues: interpelancat janë kthyer në formalitete, komisionet parlamentare në zyra procedurash, ndërsa mazhoranca voton pothuajse automatikisht çdo nismë që vjen nga qeveria. Opozita, nga ana e saj, është e përçarë dhe e paaftë të ushtrojë presion institucional, duke e lënë terrenin e llogaridhënies pothuajse bosh.
Ky deformim i jetës politike është i dukshëm në çdo aspekt të qeverisjes, por ai nuk përbën në vetvete kusht për qeveri teknike. Qeveria nuk është bllokuar, nuk ka humbur shumicën dhe nuk është rrëzuar nga Kuvendi. Ajo vazhdon të prodhojë vendime dhe ligje, edhe kur këto shoqërohen me pakënaqësi të thella publike, skandale korrupsioni apo kritika të vazhdueshme nga partnerët ndërkombëtarë. Kjo tregon se problemi i Shqipërisë nuk është pamundësia për të qeverisur, por mënyra se si qeveriset.
Mungesa e besimit është problemi real
Raportet e fundit të OSBE/ODIHR për zgjedhjet e majit të vitit të kaluar e përshkruajnë me tone edhe më të ashpra këtë realitet: në Shqipëri nuk kemi thjesht shkelje teknike, por një model të qëndrueshëm të keqpërdorimit të pushtetit për qëllime elektorale. Monitoruesit ndërkombëtarë nënvizuan përdorimin sistematik të burimeve shtetërore në fushatë, shpërndarjen e investimeve publike me ritme dhe intensitet të pazakontë në prag zgjedhjesh, si dhe përfshirjen e drejtpërdrejtë të strukturave qeveritare në mbështetje të kandidatëve të mazhorancës. Në raport përmendet se kufiri mes aktivitetit institucional dhe propagandës elektorale është bërë pothuajse i padukshëm, ndërsa ministrat dhe drejtuesit lokalë shfaqen në terren më shumë si drejtues fushate sesa si zyrtarë publikë.
Veçanërisht problematik u konsiderua procesi i votimit të diasporës, i cili u zhvillua pa garancitë e mjaftueshme ligjore dhe teknike, duke ngritur dyshime serioze për integritetin e tij. OSBE/ODIHR vuri në dukje mungesën e transparencës, paqartësitë procedurale dhe rrezikun e manipulimit të këtij segmenti të rëndësishëm të elektoratit. Po aq alarmante janë referencat ndaj përdorimit të grupeve kriminale dhe parave të pista në fushata lokale, si dhe raportimet për intimidimin e administratës publike dhe votuesve që varen prej saj. Në shumë zona, nëpunës, mësues dhe punonjës të shërbimeve publike janë përfshirë në aktivitete elektorale nën presion të drejtpërdrejtë, duke krijuar një klimë frike dhe nënshtrimi që minon çdo nocion të votës së lirë.
Në këtë kontekst, mosbesimi nuk është më perceptim subjektiv i opozitës, por diagnozë e dokumentuar nga vëzhgues ndërkombëtarë. Kur votimet e diasporës shihen si terren i pambrojtur, kur investimet publike përdoren si mjete blerjeje politike dhe kur bandat e krimit dhe paratë e pista shfaqen si faktorë ndikimi në zgjedhje, procesi elektoral humbet karakterin e tij demokratik dhe shndërrohet në një betejë force. Dhe kur zgjedhjet përjetohen si përplasje me mjete jo të barabarta, çdo rezultat, sado formal të jetë, lind i kontestuar, duke e thelluar edhe më shumë krizën e besimit që sot është problemi më i madh i demokracisë shqiptare.
Nga âqeveri teknikeâ te âmarrĂ«veshje ligjore besimiâ
Këtu qëndron keqkuptimi themelor i opozitës shqiptare. Problemi nuk është se kush qeveris sot, por se si do të garohet nesër. Shqipëria nuk ka nevojë për një qeveri teknike që të marrë pushtetin nga mazhoranca; kjo është politikisht e pamundur. Shqipëria ka nevojë për një marrëveshje ligjore besimi që të garantojë zgjedhje të pranueshme nga të gjithë.
Një marrëveshje e tillë duhet të jetë e sanksionuar me ligj, jo një pazar politik në errësirë. Ajo duhet të krijojë një qeveri kujdestare vetëm për periudhën zgjedhore, me kompetenca të kufizuara dhe me mekanizma të fortë kontrolli për të parandaluar abuzimet.
Modeli i Maqedonisë së Veriut është ilustrues. Pas krizës së rëndë politike dhe skandalit të përgjimeve, palët politike u detyruan, nën presionin e ndërkombëtarëve, të nënshkruanin Marrëveshjen e Përzhinës. Kjo marrëveshje parashikoi krijimin e një qeverie kujdestare njëqind ditë para zgjedhjeve, ku opozita merrte kontrollin e disa ministrive kyçe, veçanërisht të atyre që kishin ndikim të drejtpërdrejtë në procesin zgjedhor.
Kryeministri dhe ministrat e kësaj qeverie nuk kishin të drejtë të kandidonin, ndërsa përdorimi i fondeve publike për fushatë ndalohej rreptësisht. Ky model nuk e shëroi plotësisht demokracinë maqedonase, por krijoi minimumin e besimit të nevojshëm që zgjedhjet të mos ktheheshin në krizë politike.
ĂfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jĂ« ShqipĂ«ria?
ShqipĂ«ria nuk ka nevojĂ« pĂ«r spektakĂ«l politik, por pĂ«r njĂ« pakt tĂ« ri, tĂ« ndĂ«rtuar jo mbi dĂ«shira momentale, por mbi themele ligjore dhe kushtetuese. Kushtetuta e RepublikĂ«s sĂ« ShqipĂ«risĂ« e ka tĂ« qartĂ« logjikĂ«n e qeverisjes parlamentare: qeveria buron nga shumica nĂ« Kuvend dhe rrĂ«zohet vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet mekanizmave kushtetues, jo nga presioni retorik apo ultimatume politike. Prandaj, nĂ« vend qĂ« tĂ« shpiken âqeveri teknikeâ jashtĂ« realitetit juridik, zgjidhja e vetme serioze Ă«shtĂ« tĂ« krijohen garanci ligjore pĂ«r zgjedhje tĂ« ndershme dhe tĂ« barabarta, nĂ« pĂ«rputhje me parimet kushtetuese tĂ« pluralizmit, barazisĂ« para ligjit dhe konkurrencĂ«s sĂ« lirĂ« politike. PikĂ«risht kĂ«tu hyn nevoja pĂ«r njĂ« marrĂ«veshje besimi tĂ« sanksionuar nĂ« Kodin Zgjedhor: jo si pazar politik, por si instrument normativ qĂ« materializon standardet kushtetuese tĂ« zgjedhjeve tĂ« lira dhe tĂ« rregullta.
Një marrëveshje e tillë duhet të ketë status të qartë juridik dhe të jetë e detyrueshme për palët, duke u shndërruar në dispozita konkrete ligjore. Në thelb, ajo duhet të parashikojë një qeveri kujdestare vetëm për periudhën zgjedhore, me kompetenca të kufizuara dhe me detyrime të qarta të mosndërhyrjes në garë.
Në këtë kuadër, ndalimi i kandidimit për anëtarët e qeverisë kujdestare është një garanci kushtetuese në funksion të barazisë së garës. Ai shmang konfliktin e interesit dhe i jep kuptim parimit që kush administron zgjedhjet nuk duhet të jetë njëkohësisht garues. Kjo është një ide që mbështetet në logjikën e përgjithshme të shtetit të së drejtës: ndarja e funksioneve, shmangia e konfliktit të interesit dhe neutraliteti institucional. Po kështu, kontrolli i dyanshëm mbi administratën zgjedhore dhe mbi hallkat kyçe të shtetit gjatë fushatës është jetik për të zbatuar parimin e barazisë së subjekteve politike dhe për të ndarë shtetin nga partia. Në praktikë, kjo do të thotë që vendimet me ndikim elektoral (punësime, shkarkime, tendera, shpërndarje fondesh, investime publike të përshpejtuara, përdorim i aseteve publike) të futen nën një regjim kufizimesh të posaçme dhe transparence të detyrueshme, me raportim publik dhe me mekanizma ankimi të shpejtë.
Vetëm në këtë mënyrë mund të rindërtohet besimi i humbur: duke e kthyer procesin zgjedhor nga një duel i pabarabartë në një garë ku rregullat janë të qarta dhe të zbatueshme. Dhe pa besim, asnjë qeveri, as teknike, as politike, nuk do ta nxjerrë Shqipërinë nga kriza e saj e përhershme demokratike.
Login
