❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri?

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Shën Valentini nuk e shpiku dashurinë, por e bëri të matshme. Për disa ditë me radhë, tregu i Tiranës merr ngjyrë të kuqe, restorantet kthehen në studio me qirinj dhe muzikë live, agjencitë publikojnë paketat e fundjavës, ndërsa rrjetet sociale bëhen vitrinë ku surpriza duhet të duket po aq sa të ndihet.

NĂ« njĂ« ekonomi ku konsumatori po mĂ«sohet tĂ« krahasojĂ«, tĂ« kĂ«rkojĂ« ofertĂ« dhe tĂ« blejĂ« mĂ« shumĂ« “pĂ«rvojĂ«â€, 14 shkurti Ă«shtĂ« njĂ« mini sezon qĂ« i rrit xhiron njĂ« serie sektorĂ«sh njĂ«herĂ«sh, nga lule e Ă«mbĂ«lsira te argjendaria, hoteleria dhe shĂ«rbimet e argĂ«timit.

Kjo ditë vjen edhe në një moment ku çmimet, edhe kur nuk janë në alarm, mbeten të pranishme në vendimmarrje. Inflacioni vjetor në dhjetor 2025 ishte 2.3 për qind, ndërsa rritja mesatare vjetore e çmimeve në 2025 ishte 2.2 për qind.

“Darka romantike” dhe “buqeta e bukur” nuk janĂ« thjesht zgjedhje emocionale, por pjesĂ« e njĂ« buxheti qĂ« ndĂ«rtohet me mĂ« shumĂ« kujdes se disa vite mĂ« parĂ«. Dhe pikĂ«risht kĂ«tu nis ekonomia e ShĂ«n Valentinit: jo me pyetjen “Sa do?”, por me pyetjen “Sa duket?”.

Shumë marka shqiptare dhe ndërkombëtare kanë investuar në reklama të shtrenjta gjatë periudhës së Shën Valentinit, duke përdorur influencues të njohur dhe fushata të personalizuara për të tërhequr konsumatorët. Kjo ka bërë që një festë që dikur ishte e thjeshtë të bëhet një ngjarje masive, duke e kthyer tregun shqiptar në një mundësi të madhe për bizneset.

Lulet janë sinjali më i shpejtë i kësaj ekonomie. Ato janë produkt i menjëhershëm, i fotografueshëm, i krahasueshëm dhe me një varësi të fortë nga importi, pra nga kursi i këmbimit, kostot e transportit dhe sezonaliteti. Sipas të dhënave të INSTAT, importet e luleve rriten vit pas viti dhe kulmojnë në muajt e shkurtit e marsit, si edhe në verë, kur shtohen dasmat.

Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse nĂ« prag feste, dyqanet e luleve nuk shesin vetĂ«m trĂ«ndafila, por edhe “paketĂ«â€: aksesorĂ«, kartolina, tullumbace, kuti dhuratash, pra njĂ« vlerĂ« tĂ« shtuar rreth produktit bazĂ«, sepse konkurrenca nuk bĂ«het mĂ« te lulja, por te kompozimi dhe shĂ«rbimi.

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« INSTAT pĂ«r kapitullin “PemĂ«t dhe bimĂ«t, rrĂ«njĂ«t, lulet dhe gjethet zbukuruese”, pesha neto e importeve Ă«shtĂ« rritur nga rreth 5.20 milionĂ« kilogramĂ« nĂ« vitin 2020 nĂ« rreth 9.53 milionĂ« kilogramĂ« nĂ« vitin 2025.

Kjo është një rritje afërsisht 83 për qind në gjashtë vjet. Edhe vlera është zgjeruar ndjeshëm, nga rreth 884.3 milionë në 2020 në rreth 1.39 miliardë në 2025, rritje afërsisht 58 për qind. Në vitin 2025, Holanda dhe Italia janë dy qendrat kryesore të këtij importi, por me role të ndryshme. Holanda kryeson në vlerë, ndërsa Italia në volum.

Floristët në kryeqytet pohojnë se kërkesa për buqetë lulesh në Shën Valentin është gjithmonë e qëndrueshme, shpenzimet për to nisin nga 2000-10mijë lekë.

Nga buqeta te tavolina, “shpenzimi i dashurisĂ«â€ zhvendoset shpejt te restorantet dhe hotelet. Ajo qĂ« blihet nĂ« fakt Ă«shtĂ« koha jashtĂ« rutinĂ«s, njĂ« ambient qĂ« tĂ« duket i veçantĂ«, njĂ« menu e menduar si ceremoni, njĂ« performancĂ« e vogĂ«l qĂ« e dallon mbrĂ«mjen nga njĂ« darkĂ« e zakonshme.

Në vitet e fundit, ky model është përforcuar edhe nga mënyra se si paguajmë. Banka e Shqipërisë ka raportuar rritje të fortë të pagesave elektronike dhe të pagesave me kartë në POS, duke sinjalizuar se gjithnjë e më shumë transaksione kalojnë në kanale formale, aty ku ofertat, paketat dhe promocionet e organizuara funksionojnë më lehtë.

Sipas komunikimeve me disa restorante në kryeqytet, çmimet për një darkë speciale mund të variojë nga 60 deri në 100 euro për çift, varësisht nga tipologjia e restorantit dhe ofrimi i menusë speciale. Për restorantet me një reputacion të njohur, çmimi mund të arrijë deri në 200 euro për çift. Në qytetet si Tiranë, Durrës dhe Vlorë, ku turizmi dhe aktivitetet janë më të pranishme, oferta e restoranteve dhe hoteleve që ofrojnë paketat speciale është më e lartë.

NĂ« skajin tjetĂ«r tĂ« spektrit janĂ« dhuratat “e qĂ«ndrueshme”, argjendaria, bizhuteritĂ«, ora, parfumi, ku shpenzimi ka edhe njĂ« mesazh statusi. Edhe kĂ«tu, tregu ka mĂ«suar tĂ« luajĂ« me psikologjinĂ« e konsumatorit: ulje çmimesh, koleksione me motive zemre, personalizime, kuti premium, pra mekanizma qĂ« e bĂ«jnĂ« blerjen tĂ« duket si investim emocional, jo si luks i thjeshtĂ«. nĂ« njĂ« kontakt me argjendari Roche Bianka kĂ«rkesat kĂ«tĂ« vit kanĂ« qenĂ« tĂ« pĂ«rqendruara drejt produkteve tĂ« personalizuara, kostot pĂ«r produkte tĂ« tilla varionin nga 120-500 euro.

NdĂ«rkohĂ«, pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« çifteve, blerja mĂ« e madhe nuk Ă«shtĂ« njĂ« send, por njĂ« udhĂ«tim i shkurtĂ«r, njĂ« fundjavĂ« jashtĂ«, njĂ« arratisje e vogĂ«l qĂ« kthehet nĂ« kujtim dhe pĂ«rmbajtje pĂ«r rrjete sociale, pra edhe nĂ« “kapital” simbolik.

Nga agjencia Ilirida bëhet me dije se përkimi i 14 shkurtit me fundjavën ka rritur ndjeshëm interesin për paketa dy ose tre ditore, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij. Sipas tyre, rezervimet kanë nisur më herët se zakonisht, me kërkesa që janë përqendruar kryesisht te destinacionet urbane në rajon dhe qytetet evropiane me fluturime direkte, ku çmimi i biletës dhe koha e shkurtër e qëndrimit e bëjnë udhëtimin të përballueshëm edhe për buxhete mesatare.

Brenda vendit destinacionet më të kërkuara kanë qenë Vlora, Gjirokastra dhe Korça, si edhe zonat me resorte dhe hotele me shërbime spa, ku çmimet për një fundjavë për çift variojnë zakonisht nga 150 deri në 300 euro, në varësi të standardit dhe shërbimeve të përfshira.

Për udhëtimet jashtë vendit, interes ka pasur kryesisht për Romën, Milanon, Venezia dhe Stambollin, me kosto totale për dy persona që në shumicën e rasteve luhaten nga 400 deri në 700 euro, duke përfshirë fluturimin dhe akomodimin për dy net.

Kujdesi personal mendohet se zĂ« njĂ« vend shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« shpenzimet e femrave dhe çdo festĂ«, sikurse edhe 14 shkurti, e dĂ«shmon kĂ«tĂ«. KĂ«rkesat pĂ«r t’i bĂ«rĂ« partneres njĂ« dhuratĂ« tĂ« tillĂ« kĂ«tĂ« vit kanĂ« qenĂ« tĂ« shumta. PĂ«rfaqĂ«suesja e “My spa” nĂ« kryeqytet pohon se edhe kĂ«tĂ« vit, kur krijuan paketat pĂ«r ShĂ«n Valentin, menduan qĂ« tĂ« ofronin njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« shĂ«rbimeve: Spa, masazhe, trajtime tĂ« ndryshime estetike, me qĂ«llim qĂ« tĂ« kenĂ« interes tĂ« gjerĂ«.

Prej disa vitesh, edhe në qendra të tjera të sektorit të bukurisë dhe Spa-së, paketat ofrohen në çift, ose edhe të personalizuara për meshkuj. Kërkesat për të tilla paketa janë në rritje prej vitesh, duke rrëzuar mitin e dhuratave të zakonshme për meshkujt.

Paketat nisin nga 4000 lekë personi ose në ofertë 6000 lekë në çift./ Deada Hyka

The post Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri? appeared first on Revista Monitor.

↗

Arsimi i lartë, në udhëkryq

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

NjĂ« reformĂ« e vonuar nĂ« arsimin e lartĂ« po synon tĂ« sjellĂ« ndryshime nĂ« mĂ«nyrĂ«n e financimit pĂ«r universitetet, rritjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« kĂ«rkimit shkencor, ndĂ«rkombĂ«tarizimin dhe fleksibilitetin e programeve. Aktualisht, rĂ«nia e numrit tĂ« studentĂ«ve dhe mospĂ«rputhja me tregun e punĂ«s e kanĂ« kthyer sistemin nĂ« njĂ« “treg diplomash” pa ndikim real nĂ« ekonomi. Me gjysmĂ«n e stafeve akademike qĂ« punojnĂ« me kohĂ« tĂ« pjesshme dhe 49% tĂ« universiteteve qĂ« dĂ«shtojnĂ« nĂ« kĂ«rkimin shkencor, ndryshimet mbeten tĂ« vĂ«shtira. VetĂ«m 66% e tĂ« diplomuarve tĂ« rinj punĂ«sohen, ndĂ«rsa 40% e tyre ushtrojnĂ« profesione jashtĂ« profileve pĂ«rkatĂ«se. Ja sfidat e studimeve “low cost” nĂ« ShqipĂ«ri.

 

Blerina Hoxha

Universitetet po rezultojnë hallka më e dobët e sistemit arsimor në vend. Rënia e numrit të studentëve dhe rritja e fondeve nuk po shoqërohet me rritje të cilësisë, teksa hendeku ndërmjet nevojave të tregut të punës dhe programeve të studimit po zgjerohet, në vend që të ngushtohet.

Tani kur teknologjia po formëson të gjithë aktivitetin jetësor kudo në botë, universitetet shqiptare nuk janë të gjendje të zhvillojnë bazat më të thjeshta të kërkimit as në nivel pedagogësh, teksa aftësitë digjitale të një pjese të stafit dhe studentëve mbeten të kufizuara.

Ndërmjet 2016-2024, numri i studentëve ka rënë me 13.5%, teksa në universitetet publike, rënia është dyfish më e fortë me 25% sipas të dhënave zyrtare të INSTAT.

Qeveria ka shpallur një reformë të re në fillim të këtij viti që synon të trajtojë problematikën në arsimin e lartë. Por reformat në arsim zakonisht shtyhen nga emergjencat e momentit, për shkak se nuk i japin rezultatet sot për nesër, por kanë koston më të lartë në zhvillimin afatgjatë.

Sipas dokumentit zyrtar tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Arsimit pĂ«r “Universitetin 2030” vihet njĂ« theks mĂ« i fortĂ« nĂ« lidhjen mes arsimit tĂ« lartĂ« dhe tregut tĂ« punĂ«s. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, universitetet orientohen tĂ« profilizojnĂ« ofertĂ«n akademike sipas nevojave reale tĂ« ekonomisĂ« kombĂ«tare dhe rajonale.

Sipas dokumentit të Ministrisë së Arsimit, një tjetër risi qendrore është zhvendosja e fokusit drejt kërkimit shkencor dhe inovacionit si shtylla të arsimit të lartë.

Një risi tjetër është ndërkombëtarizimi i arsimit të lartë. Kjo nënkupton që universitetet shqiptare duhet të funksionojnë gjithnjë e më shumë si pjesë e një hapësire akademike europiane.

Selami Xhepa, presidenti i Universitetit Europian të Tiranës, tha se në kuadër të diskutimeve për reformimin e mëtejshëm të arsimit të lartë, kërkesa e UET është përqendruar veçanërisht te lehtësimi i burokracisë në hartimin dhe miratimin e programeve të studimit, një aspekt që pengon reagimin e shpejtë të universiteteve ndaj ndryshimeve të tregut të punës dhe kërkesave të studentëve.

Një tjetër pikë e rëndësishme lidhet me rritjen e mobilitetit të studimeve, si brenda vendit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar, në mënyrë që studentët të kenë më shumë mundësi për të ndjekur një pjesë të studimeve në institucione të tjera dhe për të përfituar nga përvoja akademike të ndryshme, tha ai.

Institucionet e Arsimit tĂ« LartĂ« jashtĂ« TiranĂ«s janĂ« tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r efektet e reformĂ«s. Florian Bjanku, profesor nĂ« Fakultetin e DrejtĂ«sisĂ« nĂ« Universitetin e ShkodrĂ«s “Luigj Gurakuqi”, argumenton se reforma e arsimit tĂ« lartĂ« po shkon drejt njĂ« centralizimi “de facto” nĂ« boshtin Tiranë–DurrĂ«s, duke lĂ«nĂ« universitetet rajonale nĂ« nĂ«nkapacitet dhe duke krijuar pabarazi territoriale.

“Me financim minimal dhe pritshmĂ«ri maksimale, universitetet nuk arrijnĂ« tĂ« lidhen realisht me tregun e punĂ«s dhe po shndĂ«rrohen nĂ« ‘treg diplomash’. Rasti i ShkodrĂ«s tregon humbjen e besimit tĂ« tĂ« rinjve. Pa ndryshuar modelin e financimit dhe trajtimin e barabartĂ« tĂ« universiteteve, reforma rrezikon tĂ« formalizojĂ« njĂ« dĂ«shtim strukturor, jo ta zgjidhĂ« atĂ«â€, – tha z. Binjaku.

Mirëpo çdo dokument për reformimin e arsimit të lartë dhe arsimit në tërësi mbetet i paragjykuar për aq kohë sa qeveria parashikon me ulje fondet për arsimin gjatë tre viteve në vijim.

Shpenzimet publike për arsimin në vitin 2022 ishin vetëm 2.9% e PBB-së, ndërsa më 2025 pritet të arrijnë në 2.4% të PBB dhe në vitin 2028 do të jenë vetëm 2.1% të PBB-së, sipas të dhënave zyrtare të Ministrisë së Financave në buxhetin afatmesëm 2026-2028.

Kjo tregon se teksa ekonomia rritet, ndahen më pak fonde për arsimin. E njëjta praktikë po ndodh edhe me shëndetësinë. Fondet për arsimin ulen jo vetëm në raport me PBB-në, por edhe me shpenzimet totale buxhetore. Këtë vit buxheti i arsimit është sa 7.5% e totalit të buxhetit, teksa në 2028 nuk do të jetë më shumë se 7%. Teksa ekonomia zgjerohet, gjithnjë e më pak fonde ndahen për arsimin.

 

Burimi: INSTAT

 

Financimet sipas meritës dhe profilizimit

Sipas dokumenteve fillestare të reformës për arsimin e lartë, financimi i universiteteve publike do të kalojë nga një sistem financimi linear në një model që shpërblen rezultatin.

Deri më sot, universitetet tona shpesh kanë garuar në një terren të paqartë, duke ofruar degë të ngjashme që prodhojnë të papunë me diploma. Formula aktuale e financimit të IAL-ve publike mbështetet kryesisht në numrin e studentëve, programet prioritare dhe të ardhurat që krijojnë IAL-të nga tarifat e shkollimit.

Të ardhurat që kanë arritur të grumbullojnë IAL-të publike luhaten nga 32.5% e vlerës së buxhetit të shtetit të caktuar për arsimin e lartë, siç u vërejt gjatë vitit akademik 2019-2020, e deri në 21.4% në vitin 2023.

Qasja e re propozon një ndryshim paradigme me investime direkte në profilizimin e universiteteve. Kjo do të thotë që financimi nuk do të shpërndahet njësoj, por do të shkojë drejt atyre institucioneve që guxojnë të identifikohen me nevoja specifike, sidomos ato të zhvillimit rajonal.

Nëse një universitet operon në një zonë me potencial turistik apo industrial, fondet shtetërore do të priren të mbështesin ato programe që furnizojnë drejtpërdrejt ekonominë rajonale.

Për të përfituar mbështetje, universitetet duhet të dëshmojnë sukses në tre fronte. Së pari, mësimdhënia akademike, pasi cilësia nuk do të matet me numrin e studentëve në sallë, por me kompetencën e tyre pas diplomimit.

Së dyti, kërkimi shkencor, ku investimet do të kushtëzohen nga inovacioni dhe zgjidhjet që shkenca ofron për problemet reale. Së treti, roli social dhe ekonomik, i cili mat aftësinë e universitetit për të dalë jashtë mureve të tij dhe për të ndikuar pozitivisht në shoqëri.

 

Cilësia problem, gjysma e pedagogëve part-time

Ndërkohë që flitet për ndërkombëtarizim dhe renditje në listat prestigjioze botërore, një raport i fundit i Bordit të Akreditimit të Arsimit të Lartë (2024) ka nxjerrë në dritë një të vërtetë të hidhur: universitetet tona po mbështeten masivisht mbi punën e stafit me kohë të pjesshme.

Pothuajse gjysma e stafit akademik nĂ« vend, 48%, janĂ« tĂ« punĂ«suar me kohĂ« tĂ« pjesshme (part-time). Me gjysmĂ«n e trupĂ«s pedagogjike qĂ« nuk Ă«shtĂ« e pranishme me kohĂ« tĂ« plotĂ« nĂ« auditorĂ«, kĂ«rkimi shkencor mbetet nĂ« hije, pasi konsulta me studentĂ«t kthehet nĂ« njĂ« mision tĂ« pamundur. Ky model “part-time” sugjeron se universitetet po shĂ«rbejnĂ« mĂ« shumĂ« si stacione tranziti sesa si vatra tĂ« mirĂ«fillta tĂ« dijes dhe kĂ«rkimit.

Nuk bëhet fjalë vetëm për mungesë stafi, por për mungesë të kualifikimit të duhur. 39% e universiteteve kanë raportuar sfida serioze lidhur me formimin e vazhdueshëm të stafit. Ekziston një vakum i dukshëm në mbështetjen për studimet për grada dhe tituj akademikë.

Pa një trupë akademike që rritet profesionalisht, diplomat e studentëve rrezikojnë të mbeten letra pa vlerë në një treg pune që kërkon inovacion. Nuk mjafton më vetëm mbijetesa e Institucioneve të Arsimit të Lartë (IAL), por një politikë e guximshme që nxit stafin akademik të ndjekë gradat dhe titujt, duke u ofruar siguri financiare dhe stabilitet në punë.

 

Burimi: INSTAT

 

49% e universiteteve, pa lidhje me kërkimin shkencor

Arsimi i lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri po kalon nĂ«pĂ«r njĂ« fazĂ« ku dĂ«shira pĂ«r t’u integruar nĂ« hapĂ«sirĂ«n kĂ«rkimore europiane po pengohet nga muret e vjetra tĂ« njĂ« sistemi qĂ« ende funksionon nĂ« izolim.

Sipas gjetjeve më të fundit të Bordit të Akreditimit, panorama e kërkimit shkencor mbetet e mbyllur pothuajse tërësisht brenda mureve të universiteteve, duke dështuar të krijojë një urë komunikimi me motorët e ekonomisë: biznesin dhe institucionet publike.

Raporti i periudhës 2016-2023 tregon se rreth 49% e institucioneve të arsimit të lartë vuajnë nga probleme serioze sa u përket investimeve në shkencë dhe infrastrukturës kërkimore, duke dëshmuar se gjysma e universiteteve tona po tentojnë të prodhojnë dije pa pasur mjetet bazë për ta bërë këtë.

Hendeku reflektohet në numrin e ulët të patentave dhe në mungesën e një interesi të mirëfilltë nga industria për të financuar inovacionin akademik, një situatë që kërkon me urgjencë rishikim të thellë të legjislacionit fiskal që do të nxiste sipërmarrjen të kthente sytë nga laboratorët universitarë. Shqipëria gjendet gjithashtu përballë një vakumi të dhënash.

Edhe pse flitet pĂ«r “ShkencĂ«n e Hapur” dhe harmonizimin me strategjitĂ« europiane, realiteti tregon se jemi ende nĂ« hapat e parĂ«.

Nevoja për një fond special që financon literaturën bazë në gjuhën shqipe dhe modernizimi i bibliotekave, të cilat sipas raportit të vitit 2024 kanë ende nevojë të madhe për përmirësim, mbetet sfida që do të përcaktojë nëse universitetet tona do të jenë qendra të vërteta të inovacionit apo thjesht transmetues të një dijeje të vjetruar.

 

Kosto vjetore për student kalon 1600 euro në vit, as sa gjysma e rajonit

Në shikim të parë, shifrat që vijnë nga bilancet e arsimit të lartë në Shqipëri flasin për një rritje ambicioze. Kostoja mesatare vjetore për një student, e cila në vitin 2023 ishte 151,354 lekë, pritet të shënojë rritje të ndjeshme deri në 162,000 lekë brenda vitit 2025.

Ky trend në rritje reflekton mbështetjen shtetërore për kërkimin shkencor dhe fondet e ekselencës, të cilat kanë shënuar rritje nga rreth 364 milionë lekë në vitin 2019, në mbi 908 milionë lekë në vitin 2023. Megjithatë, pas kësaj fasade shifrash optimiste, fshihet një rrezik që po gërryen universitetet jashtë kryeqytetit.

Me kĂ«to tĂ« dhĂ«na, ShqipĂ«ria operon me njĂ« model ekstremisht “low-cost” tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«. TĂ« dhĂ«nat e OECD-sĂ« tregojnĂ« se nĂ« rajonin e Ballkanit PerĂ«ndimor, ShqipĂ«ria mbetet nĂ« fund tĂ« renditjes. NĂ« Serbi dhe Mal tĂ« Zi, kostoja pĂ«r student vlerĂ«sohet rreth 3,000–4,000 euro nĂ« vit, nĂ« BosnjĂ« dhe MaqedoninĂ« e Veriut rreth 2,500–3,500 euro, ndĂ«rsa nĂ« KosovĂ« rreth 2,000–2,500 euro.

Pra edhe vendet e rajonit, me sisteme dhe probleme të ngjashme, investojnë mesatarisht dyfish deri në trefish më shumë për student sesa Shqipëria.

Ndërsa një student europian ka pas vetes një investim publik që varion nga 6 deri në 10 herë më i lartë, një student shqiptar përfiton vetëm minimumin e nevojshëm për funksionim bazë.

Hendeku financiar e shpjegon pse universitetet shqiptare kanĂ« mĂ« pak laboratorĂ«, mĂ« pak kĂ«rkim shkencor, paga mĂ« tĂ« ulĂ«ta pĂ«r pedagogĂ«t, mĂ« pak shĂ«rbime studentore dhe vĂ«shtirĂ«si pĂ«r t’u integruar realisht nĂ« hapĂ«sirĂ«n akademike europiane.

Reforma e arsimit tĂ« lartĂ«, megjithĂ«se synonte autonominĂ« dhe rritjen e cilĂ«sisĂ«, po prodhon njĂ« efekt anĂ«sor tĂ« rrezikshĂ«m. PĂ«rqendrimi i fondeve tĂ« ekselencĂ«s dhe programeve prioritare shpesh favorizon institucionet e mĂ«dha qendrore, duke i lĂ«nĂ« universitetet rajonale si ai i ShkodrĂ«s, DurrĂ«sit, VlorĂ«s etj., nĂ« njĂ« lloj “vdekjeje klinike” akademike.

Ndërsa Tirana thith pjesën më të madhe të investimeve dhe projekteve prioritare, universitetet në rrethe po përballen me një rënie të numrit të studentëve dhe  vështirësi në rritje për të justifikuar kostot operative që po shtrenjtohen çdo vit.

 

Burimi: INSTAT

 

Lidhje e dobët me tregun e punës, 40% e diplomave jashtë profilit

Një nga dobësitë kryesore është shkëputja relative nga tregu i punës. Shumë programe studimi mbeten ende teorike dhe jo mjaftueshëm të përditësuara me nevojat reale të ekonomisë. Studentët shpesh diplomohen pa aftësi praktike të mjaftueshme dhe me pak përvojë pune, ndërsa praktikat profesionale janë të kufizuara, formale ose jo sistematike.

Si pasojë, tranzicioni nga universiteti në punësim është i vështirë dhe shpesh i zgjatur, duke prodhuar papunësi të diplomuarish ose punësim nën nivelin e kualifikimit.

Raporti mĂ« i fundit mbi “Trendet dhe zhvillimet nĂ« edukim, aftĂ«si dhe punĂ«sim 2025” i Fondacionit Europian tĂ« Trajnimeve, tregon se ShqipĂ«ria regjistron njĂ« normĂ« punĂ«simi prej 66% pĂ«r tĂ« diplomuarit e rinj.

Ky tregues është shumë më i ulët kur krahasohet me standardin e Bashkimit Europian, i cili ka një normë punësimi prej 82.4%.

Problemi më i mprehtë që evidenton raporti është mospërputhja e aftësive, pasi rreth 30% deri në 40% e të diplomuarve me arsim të lartë ushtrojnë profesione që nuk kanë lidhje me kualifikimet e tyre arsimore.

Ky fenomen dëshmon për një lidhje të dobët ndërmjet sistemit arsimor dhe tregut të punës, duke detyruar forcën e re të punës të pranojë pozicione që nuk shfrytëzojnë potencialin e tyre të plotë, duke çuar në humbje të produktivitetit në rang kombëtar.

Përtej vështirësisë për të gjetur një punë në profesion, cilësia e vendeve të punës në Shqipëri mbetet një shqetësim madhor.

MĂ« shumĂ« se gjysma e tĂ« gjitha vendeve tĂ« punĂ«s nĂ« vend klasifikohen si “punĂ«sim i ndjeshĂ«m” (vulnerable employment), njĂ« normĂ« qĂ« Ă«shtĂ« sa dyfishi ose trefishi i mesatares sĂ« BE-sĂ«. Kjo shpjegohet me investimet e ulĂ«ta publike nĂ« arsim, ku ShqipĂ«ria shpenzon vetĂ«m 2.9% tĂ« PBB-sĂ«, duke mbetur ndjeshĂ«m nĂ«n mesataren e BE-sĂ« prej 4.7%.

Mungesa e fondeve reflektohet drejtpërdrejt në cilësinë e nxënies, ku 73.9% e 15-vjeçarëve shqiptarë rezultojnë me mungesë të aftësive bazë në matematikë, duke krijuar një cikël vështirësish që nis që në shkollë dhe kulmon me vështirësitë në tregun e punës.

Dobësitë e arsimit të lartë në Shqipëri nuk janë vetëm çështje burimesh financiare, por lidhen me modelin e zhvillimit të sistem që është i orientuar më shumë drejt prodhimit të diplomave sesa drejt aftësive, dijes dhe inovacionit që i duhen realisht ekonomisë dhe shoqërisë.

 

Ndërkombëtarizimi, diplomë europiane në Tokë Shqiptare

Sektori i arsimit të lartë në Shqipëri shënoi një hap para me nisjen zyrtare të aktivitetit të Akademisë Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) gjatë vjeshtës së kaluar.

Ky institucion, i cili nisi rrugëtimin e tij në vitin akademik 2025-2026, po vendos një standard të ri në edukimin teknologjik në vend duke ofruar programet prestigjioze të Rochester Institute of Technology. Për herë të parë, studentët shqiptarë kanë mundësinë të ndjekin studime që kulmojnë me një diplomë të akredituar direkt nga SHBA, e lëshuar pa asnjë dallim nga selia qendrore e RIT në New York.

Kampusi i ri i Akademisw Amerikane e TeknologjisĂ« nĂ« TiranĂ« (AATT) po zhvillohet pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi tĂ« ngushtĂ« me Institutin “Harry Fultz”, duke u fokusuar nĂ« dy fusha jetike pĂ«r tregun e sotĂ«m tĂ« punĂ«s: TeknologjinĂ« e Informacionit dhe InxhinierinĂ« Elektrike.

Programet Bachelor of Science nĂ« “Computing and Information Technology” si dhe “Electrical Engineering Technology”, tĂ« cilat janĂ« projektuar pĂ«r tĂ« pĂ«rgatitur njĂ« gjeneratĂ« tĂ« re ekspertĂ«sh sipas metodologjive mĂ« tĂ« avancuara amerikane.

Ky projekt ambicioz Ă«shtĂ« fryt i njĂ« partneriteti tĂ« gjerĂ« dhe tĂ« mirĂ«-koordinuar mes Fondacionit Shqiptaro-Amerikan “Harry Fultz”, RIT New York dhe RIT KosovĂ«s. NjĂ« peshĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« jetĂ«simin e kĂ«saj nisme kanĂ« pasur American-Albanian Educational Foundation (AAEF) dhe Albanian-American Development Foundation (AADF), tĂ« cilĂ«t nĂ« koordinim me autoritetet qeveritare shqiptare, kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo ofertĂ« akademike elitare tĂ« jetĂ« e pranishme nĂ« kryeqytet.

Hapja e degës së Kolegjit të Europës në Tiranë, kampusi i UNED-it spanjoll në Gjirokastër, Universiteti Bujqësor që synon të transformohet sipas modelit të Vjenës (BOKU) dhe marrëveshjet me Universitetin Teknik të Stambollit janë disa sinjale të universiteteve tona drejt ndërkombëtarizimit.

Sipas shifrave zyrtare, programet në gjuhë të huaj pothuajse janë dyfishuar, duke shkuar 35 gjithsej, teksa 30 programe ofrojnë diploma të dyfishta ose të përbashkëta, kryesisht me partnerë italianë dhe francezë.

Por, ky mbetet një ndërkombëtarizim në sipërfaqe, që ende nuk ka prekur bërthamën e kërkimit shkencor. Serbia dhe Kroacia kanë një lidhje shumë më të fortë mes universitetit dhe industrisë (patentat), gjë që tek ne pothuajse nuk ekziston.

 

 

Burokraci e lartë me programet

Në një botë ku teknologjia dhe tregjet e punës ndryshojnë brenda një nate, universitetet shqiptare mbeten të mbërthyera në një burokraci kohore që duket se sfidon logjikën e kohës.

Ndërsa flasim për ndërkombëtarizim dhe diploma të përbashkëta me Vjenën apo Stambollin, rruga që duhet të përshkojë një program i ri studimi, nga ideja në departament deri te regjistrimi i studentit të parë është një maratonë burokratike që zgjat mesatarisht 12 deri në 18 muaj.

Reforma në arsimin e lartë synon edhe një fleksibilitet të hartimit dhe miratimit të programeve. Sot, hartimi i një programi të ri më shumë se sfidë akademike është betejë me procedurat.

Faza e parë nis me muaj të tërë hartimi kurrikulash dhe stivimi dokumentesh për personelin dhe infrastrukturën. Pasi kalon filtrat e brendshëm të Senatit, programi trajtohet në zyrat e Ministrisë dhe Agjencisë së Sigurimit të Cilësisë për 6 deri në 9 muaj të tjerë vlerësimi.

Kur programi më në fund merr dritën e gjelbër për të hapur dyert, një pjesë e literaturës apo metodologjisë mund të jetë tashmë e vjetruar. Nëse një universitet kërkon të hapë sot një degë për Inteligjencën Artificiale, studenti i parë do të ulet në bankë vetëm në fund të vitit 2027.

Presidenti i Universitetit Europian tĂ« TiranĂ«s tha se duhet mĂ« shumĂ« fleksibilitet nĂ« miratimin e programeve pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur nevojave tĂ« kohĂ«s.

Xhepa tha se Shqipëria ka nevojë për një procedurë të përshpejtuar për degët prioritare. Nuk mund të trajtohet me të njëjtën ngadalësi një degë teorike me një program në teknologji apo energji të rinovueshme, ku nevoja e tregut është emergjente.

Së dyti, izolimi akademik duhet të marrë fund. Programet e reja nuk mund të hartohen më vetëm nga profesorët brenda katër mureve. Nevojitet një model i ri ku biznesi dhe industria janë bashkautorë të kurrikulës.

NjĂ« diplomĂ« duhet tĂ« jetĂ« njĂ« “kontratĂ«â€ punĂ«simi qĂ« nĂ« zanafillĂ«, e certifikuar nga bordet e ekspertĂ«ve tĂ« fushĂ«s.

Një tjetër pengesë është ngurtësia e programeve ekzistuese. Sot, ndryshimi i një lënde kërkon riakreditim, duke i mbajtur universitetet peng të programeve të betonizuara. Nevojitet fleksibilitet që lejon institucionet të përditësojnë deri në 30% të përmbajtjes së tyre në kohë reale, pa pasur nevojë për vulat e radhës në ministri.

 

Burimi: INSTAT

 

Lexoni edhe:

Nga Florian Bjanku – Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n

The post Arsimi i lartë, në udhëkryq appeared first on Revista Monitor.

↗

“Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Nga Prof.asoc.dr. Florian Bjanku

 

  • Konferenca e RektorĂ«ve dhe reforma si pikĂ«nisje politike

Në Konferencën e fundit të Rektorëve, Kryeministri Edi Rama deklaroi se ndryshimi i Ligjit të Arsimit të Lartë nuk do të shtyhet më dhe se ai duhet të draftohet dhe miratohet brenda këtij viti.

Sipas tij, nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« pĂ«rmbysje tĂ« modelit aktual, por pĂ«r “korrektime”, duke ftuar drejtuesit e universiteteve tĂ« bĂ«hen pjesĂ« e njĂ« grupi pune pĂ«r tĂ« reflektuar shqetĂ«simet dhe konstatimet e ngritura ndĂ«r vite.

Në të njëjtën tryezë u diskutuan edhe ndërtimi i kampusit të Tiranës dhe hapja e garës për kampusin studentor në Durrës, me idenë që studentët të studiojnë në kryeqytet dhe të jetojnë në Durrës, me ndihmën e trenit, një projekt që, edhe vetë, mbetet ende i papërfunduar.

NĂ« pamje tĂ« parĂ«, ky debat jep pĂ«rshtypjen e njĂ« reforme qĂ« synon modernizimin e arsimit tĂ« lartĂ«. Por mĂ«nyra se si po artikulohet ajo pĂ«rmes kampuseve, pĂ«rqendrimit territorial dhe “korrektimeve” ligjore, ngre njĂ« pyetje themelore: a po shkojmĂ« drejt njĂ« sistemi universitar mĂ« tĂ« fortĂ« dhe mĂ« tĂ« barabartĂ«, apo drejt njĂ« sistemi edhe mĂ« tĂ« centralizuar?

 

  • Centralizimi “de facto” i sistemit universitar

Edhe pse ligjĂ«risht tĂ« gjitha institucionet publike tĂ« arsimit tĂ« lartĂ« kanĂ« tĂ« njĂ«jtin status juridik dhe u nĂ«nshtrohen tĂ« njĂ«jtave kritere akreditimi, praktika e viteve tĂ« fundit tregon se sistemi universitar shqiptar po funksionon gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si njĂ« sistem i centralizuar “de facto”.

NĂ« mungesĂ« tĂ« njĂ« vendimi formal pĂ«r centralizim, ai po prodhohet gradualisht pĂ«rmes mekanizmave faktikĂ«: mĂ«nyrĂ«s sĂ« shpĂ«rndarjes sĂ« investimeve publike, orientimit tĂ« politikave infrastrukturore, pĂ«rqendrimit tĂ« vĂ«mendjes institucionale dhe sinjaleve politike qĂ« favorizojnĂ« boshtin Tiranë–DurrĂ«s, si epiqendĂ«r tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«.

Kërkesa akademike, reputacioni institucional dhe investimet infrastrukturore po përqendrohen gjithnjë e më shumë në këtë bosht.

Një pjesë e konsiderueshme e kuotave universitare në rang kombëtar mbeten të paplotësuara, kapaciteti real i sistemit publik të arsimit të lartë po përdoret gjithnjë e më pak dhe kërkesa po përqendrohet në shumë pak programe studimi, kryesisht në kryeqytet.

Ky zhvillim nuk Ă«shtĂ« thjesht rezultat i “preferencave tĂ« tregut”, por pasojĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e njĂ« modeli politik dhe administrativ qĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, ka prodhuar diferenca midis universiteteve, pavarĂ«sisht se ligjĂ«risht ato trajtohen si tĂ« barabarta.

Kjo do të thotë se pjesa dërrmuese e universiteteve publike jashtë Tiranës po funksionojnë në kushte nënkapaciteti strukturor: auditorë bosh, programe studimi me numra minimalë studentësh, staf akademik i mbajtur në kufijtë e mbijetesës institucionale dhe infrastrukturë që amortizohet më shpejt sesa rinovohet.

Ky nĂ«nkapacitet nuk Ă«shtĂ« problem i brendshĂ«m i kĂ«tyre universiteteve. ËshtĂ« pasojĂ« sistemike e njĂ« shpĂ«rndarjeje asimetrike tĂ« burimeve dhe vĂ«mendjes publike, qĂ« i shtyn studentĂ«t drejt qendrĂ«s dhe i lĂ« universitetet rajonale nĂ« njĂ« rreth vicioz rĂ«nieje: mĂ« pak studentĂ«, mĂ« pak burime, mĂ« pak reputacion dhe, nĂ« fund, edhe mĂ« pak studentĂ«.

 

“Universitetet e rretheve”: njĂ« kategori qĂ« ligji nuk e njeh

NĂ« diskursin politik dhe institucional shqiptar, universitetet publike jashtĂ« TiranĂ«s trajtohen gjithnjĂ« e mĂ« shpesh si “universitete rrethesh”. Ky term pĂ«rdoret hapur ose nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« nĂ«nkuptuar jo vetĂ«m nĂ« debatet publike, por edhe nĂ« komunikimin institucional, nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si artikulohen politikat arsimore dhe nĂ« hierarkinĂ« faktike qĂ« krijohet midis institucioneve tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«.

Por ky kategorizim nuk ekziston askund në ligj.

Ligji për arsimin e lartë njeh vetëm institucione publike të arsimit të lartë, me të njëjtin status juridik, të njëjtat kritere akreditimi, të njëjtën arkitekturë institucionale dhe të njëjtin parim bazë financimi nga buxheti i shtetit.

Nuk ekziston asnjĂ« ndarje ligjore midis universiteteve “qendrore” dhe universiteteve “rrethesh”, as ndonjĂ« klasifikim territorial qĂ« tĂ« prodhonte nivele tĂ« ndryshme statusi apo misioni institucional.

Po ashtu, Shqipëria nuk ka asnjë sistem zyrtar rankimi akademik kombëtar që të justifikojë hierarki institucionale mbi bazë performance. Nuk ka as indikatorë publikë të standardizuar që të ndajnë universitetet sipas cilësisë së kërkimit, ndërkombëtarizimit, punësimit të të diplomuarve apo prodhimit shkencor.

NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«, ndarja faktike midis “universiteteve tĂ« TiranĂ«s” dhe “universiteteve tĂ« tjera” Ă«shtĂ« njĂ« ndarje politike dhe administrative, jo akademike.

Ajo prodhohet përmes sinjaleve politike, përqendrimit të investimeve, orientimit të politikave infrastrukturore, aksesit diferencial në projekte dhe vëmendjes institucionale që u kushtohet disa universiteteve në raport me të tjerat.

Kjo ndarje joformale ka pasoja reale: ajo i deligjitimon universitetet e tjera jashtë Tiranës në sytë e studentëve dhe familjeve të tyre, ul perceptimin për cilësinë e tyre dhe i shtyn maturantët drejt kryeqytetit jo mbi bazë standardesh akademike, por mbi bazë reputacioni të prodhuar politikisht.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, “universitetet e rretheve” nuk janĂ« njĂ« kategori ligjore. JanĂ« njĂ« kategori politike e prodhuar artificialisht brenda njĂ« sistemi qĂ«, nĂ« letĂ«r, pretendon barazi institucionale.

 

Ndërkombëtarizim në letër, hierarki territoriale në praktikë

Kjo ndarje faktike bie ndesh drejtpërdrejt me vetë diskursin për ndërkombëtarizimin e arsimit të lartë.

Universitetet ose janë institucione kombëtare të arsimit të lartë, të hapura ndaj ndërkombëtarizimit mbi bazë standardesh dhe performance, ose janë institucione që mbahen qëllimisht në periferi nga vetë shteti që i financon.

Nuk ekziston një kategori e ndërmjetme, ku disa universitete të kenë të drejtë reale për ndërkombëtarizim, ndërsa të tjerat të mbahen në rol periferik për shkak të vendndodhjes gjeografike.

Ndërkombëtarizimi nuk është funksion i afërsisë me kryeqytetin. Ai është funksion i cilësisë së programeve, kapaciteteve kërkimore, stafit akademik, partneriteteve ndërkombëtare, transparencës institucionale dhe prodhimit shkencor.

Nëse vetë shteti prodhon një hierarki territoriale brenda sistemit publik, atëherë ai po minon nga brenda vetë parakushtet e ndërkombëtarizimit.

Sepse një universitet që trajtohet si periferik nga financuesi i tij kryesor nuk mund të ndërtojë në mënyrë të besueshme:

  • partneritete ndĂ«rkombĂ«tare afatgjata
  • programe tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta studimi
  • mobilitet real studentĂ«sh dhe pedagogĂ«sh
  • projekte kĂ«rkimore konkurruese

Nëse vetë shteti i trajton disa institucione si të dorës së dytë, atëherë çdo fjalë për ndërkombëtarizim mbetet retorikë.

Në këtë kuptim, paradoksi është i thellë: shteti flet për ndërkombëtarizim, por sillet si një aktor që prodhon dhe legjitimon pabarazi territoriale brenda sistemit të vetë universitar.

Dhe kjo e bën të pamundur që ndërkombëtarizimi të funksionojë si politikë publike serioze, sepse ai mbështetet mbi një themel institucional të brishtë dhe të pabarabartë.

 

Financim minimal, pritshmëri maksimale

Kjo kontradiktë bëhet edhe më e fortë kur shihet niveli real i financimit publik për arsimin e lartë.

Shqipëria renditet ndër vendet me financimin më të ulët për student në Europë dhe ndër më të ulëtit globalisht. Investimi publik për student është disa herë më i ulët se mesatarja e vendeve të Bashkimit Europian dhe dukshëm më poshtë edhe se ai i vendeve të rajonit.

Në terma praktikë, kjo do të thotë se universitetet shqiptare operojnë me buxhete që nuk mbulojnë as nevojat bazë për laboratorë, infrastrukturë moderne, biblioteka funksionale, staf të kualifikuar dhe kërkim shkencor minimalisht konkurrues.

Megjithatë, me këtë nivel financimi kërkohet njëkohësisht cilësi europiane e programeve, kërkim shkencor i qëndrueshëm, ndërkombëtarizim real dhe lidhje funksionale me tregun e punës, por pa instrumentet financiare që i bëjnë këto objektiva realisht të arritshme.

Universiteteve u kërkohet të prodhojnë diploma konkurruese ndërkombëtarisht, të publikojnë kërkim shkencor të nivelit të lartë, të tërheqin studentë të huaj dhe të ndërtojnë partneritete ndërkombëtare, ndërkohë që nuk u jepen as mjetet minimale financiare për ta bërë këtë në mënyrë serioze dhe të qëndrueshme.

Ky është një model që prodhon në mënyrë të pashmangshme dështim: nga universitetet kërkohet të sillen si institucione të botës së zhvilluar, ndërkohë që financohen si institucione periferike të një vendi me të ardhura të ulëta.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, kriza e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« krizĂ« menaxhimi universitar dhe as krizĂ« performance akademike. ËshtĂ« krizĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e modelit shtetĂ«ror tĂ« financimit tĂ« arsimit tĂ« lartĂ« dhe e njĂ« politike publike qĂ« ka ndĂ«rtuar pritshmĂ«ri maksimale mbi baza financiare minimale.

 

Universiteti dhe tregu i punës: verdikti i heshtur

Kriza e lidhjes universitet – treg pune nuk Ă«shtĂ«, nĂ« thelb, dĂ«shtim i universiteteve. Ajo Ă«shtĂ« pasojĂ« logjike e njĂ« modeli qĂ« kĂ«rkon rezultate tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« me financim minimal dhe pa njĂ« arkitekturĂ« institucionale serioze pĂ«r formimin praktik dhe tranzicionin drejt punĂ«simit.

Tregu i punës po jep prej vitesh një verdikt të heshtur: formimi praktik i të porsadiplomuarve është i pamjaftueshëm, tranzicioni nga auditorët në punësim është i gjatë dhe i kushtueshëm dhe shumica e të rinjve kanë nevojë për muaj ose vite trajnimi shtesë përpara se të bëhen realisht produktivë.

Diploma universitare, në këto kushte, nuk përkthehet më automatikisht në kapital njerëzor të gatshëm për tregun e punës. Ajo kërkon një fazë të dytë investimi në trajnim, praktikë dhe rikualifikim që nuk është as e garantuar dhe as e barabartë për të gjithë.

Kjo krijon një pabarazi të re sociale: vetëm ata që kanë akses në kompani të mëdha, në rrjete profesionale ose në burime financiare familjare arrijnë të kalojnë më shpejt këtë fazë tranzicioni.

Ky realitet shpjegon një pjesë të madhe të eksodit të heshtur nga universitetet publike dhe humbjen progresive të besimit se diploma universitare përbën ende një investim racional për të ardhmen.

 

Rendja pas numrave dhe tarifave

Një tjetër devijim strukturor i rëndë është rendja pas degëve ku ka më shumë kërkesë dhe më shumë tarifa studentore.

Sistemi universitar po sillet gjithnjë e më shumë si një treg i brendshëm diplomash, jo si instrument i politikës publike për zhvillim ekonomik dhe shoqëror.

Degët që sjellin më shumë studentë dhe më shumë të ardhura mbahen hapur dhe zgjerohen, pavarësisht nga vlera e tyre reale për ekonominë kombëtare dhe për nevojat afatgjata të tregut të punës.

Në të kundërt, degët strategjike për shtetin dhe ekonominë reale po lihen pas dore në mënyrë sistematike. Në krye të kësaj liste janë degët e mësuesisë, të cilat përbëjnë sot një rrezik real për sigurinë arsimore të vendit në afatin e mesëm dhe të gjatë.

Programet e mësuesisë në matematikë, fizikë, kimi, biologji dhe informatikë kanë prej vitesh numër shumë të ulët studentësh, aq sa në disa universitete mezi formohen grupe mësimore minimale ose programet mbahen hapur vetëm formalisht.

Kjo do të thotë se pas disa vitesh, Shqipëria rrezikon të përballet me mungesë reale mësuesish në shkencat ekzakte dhe natyrore, ose, edhe më keq, me një trupë mësimore të pamjaftueshme dhe të paformuar si duhet për kërkesat e një shoqërie moderne.

Në të njëjtën logjikë po degradojnë edhe degë të tjera strategjike për ekonominë reale dhe sigurinë zhvillimore të vendit, si bujqësia, agropërpunimi, pyjet, mjedisi dhe disa degë teknike.

Kjo po prodhon një paradoks të rrezikshëm: Shqipëria përballet njëkohësisht me mungesë të theksuar të specialistëve në sektorë kyç të ekonomisë dhe me tepricë diplomash në fusha që kanë gjithnjë e më pak kthim real në punësim.

Logjika e tregut të brendshëm universitar po zëvendëson logjikën e interesit publik.

Universitetet po detyrohen të mbijetojnë financiarisht përmes tarifave dhe volumit të studentëve, jo të zhvillojnë kapital njerëzor për sektorët që i duhen realisht vendit.

NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, politika publike e arsimit tĂ« lartĂ« po privatizohet “de facto”, jo pĂ«rmes ligjit, por pĂ«rmes mungesĂ«s sĂ« financimit dhe zhvendosjes sĂ« barrĂ«s financiare nga shteti te studentĂ«t.

Në një vend që përballet me emigrim masiv të të rinjve dhe boshatisje të rajoneve, arsimi i lartë duhej të shërbente si instrument për mbajtjen e të rinjve në vend.

Në praktikë, tarifat universitare janë të larta në raport me të ardhurat dhe barra financiare mbi familjet është bërë e rëndë. Për shumë maturantë, zgjedhja për të vazhduar studimet e larta nuk është më vetëm vendim akademik, por edhe vendim ekonomik.

Në këtë kontekst, arsimi i lartë po kufizon aksesin e një pjese të të rinjve në universitet dhe po i orienton ata ose drejt Tiranës, me kosto më të larta, ose drejt zgjedhjeve alternative, përfshirë emigrimin.

Në këtë kuptim, tarifat universitare nuk janë thjesht çështje financiare.
Ato janë çështje strategjike kombëtare, sepse po ndikojnë drejtpërdrejt në vendimet jetike të një brezi të tërë.

 

Shkodra si test real i modelit

Në këtë kuadër, Shkodra përfaqëson një rast testues për të gjithë modelin universitar shqiptar dhe për pasojat reale të mënyrës se si po konceptohet sot reforma e arsimit të lartë përmes ndryshimit të ligjit që pritet të miratohet këtë vit.

NĂ«se reforma e re po ndĂ«rtohet mbi idenĂ« e “korrektimeve” ligjore, kampuseve tĂ« reja dhe pĂ«rqendrimit territorial tĂ« investimeve, atĂ«herĂ« shifrat nga Shkodra tregojnĂ« qartĂ« se problemi Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« i thellĂ« dhe shumĂ« mĂ« strukturor.

Nga 1.413 maturantĂ« nĂ« Qarkun e ShkodrĂ«s pĂ«r vitin 2025, vetĂ«m 580 zgjodhĂ«n Universitetin “Luigj Gurakuqi”. 325 u orientuan drejt universiteteve tĂ« TiranĂ«s, 113 drejt universiteteve jashtĂ« vendit dhe 400 nuk nisĂ«n fare arsimin e lartĂ«.

NĂ« total, 838 tĂ« rinj – gati 60% e maturantĂ«ve shkodranĂ« – nuk e panĂ« universitetin e qytetit tĂ« tyre si zgjedhje pĂ«r tĂ« ardhmen.

Këto shifra nuk përfaqësojnë thjesht një luhatje regjistrimesh apo një problem lokal të një institucioni të vetëm. Ato pasqyrojnë një prirje strukturore dhe një krizë besimi shumë më të thellë ndaj modelit aktual të arsimit të lartë.

Në thelb, ato tregojnë një prishje të kontratës së heshtur midis universitetit publik dhe të rinjve: ideja se arsimi i lartë është rruga më e sigurt drejt një jete më të mirë, drejt punësimit të qëndrueshëm dhe drejt mobilitetit social.

Kur një qytet universitar historik si Shkodra humbet shumicën e maturantëve të vet, problemi nuk është thjesht reputacioni i një universiteti. Problemi është modeli kombëtar i arsimit të lartë që po prodhon sistematikisht humbës rajonalë dhe fitues territorialë.

Në këtë kuptim, Shkodra nuk është përjashtim. Ajo është testi real për reformën që po shkruhet sot.

Dhe nĂ«se ligji i ri nuk adreson pikĂ«risht kĂ«to dinamika reale – besimin e tĂ« rinjve, lidhjen me tregun e punĂ«s, financimin publik dhe trajtimin e barabartĂ« tĂ« universiteteve si institucione kombĂ«tare – atĂ«herĂ« ai rrezikon tĂ« formalizojĂ« nĂ« ligj njĂ« dĂ«shtim qĂ« tashmĂ« po ndodh nĂ« praktikĂ«.

 

Shkodra dhe qytetet rajonale: rol periferik apo qendra kombëtare?

Shkodra nuk është një qytet periferik dhe as një hapësirë dytësore në hartën akademike dhe ekonomike të vendit.

Ajo është një nga qendrat historike të arsimit të lartë në Shqipëri, qendër ekonomike rajonale dhe nyje natyrore e veriut dhe verilindjes, me funksione reale arsimore, kulturore dhe zhvillimore që shkojnë përtej kufijve të një bashkie apo qarku.

Në çdo model modern të zhvillimit territorial, qytete të tilla trajtohen si pole universitare dhe ekonomike rajonale, jo si satelitë periferikë të kryeqytetit.

Trajtimi i ShkodrĂ«s si hapĂ«sirĂ« dytĂ«sore, ndĂ«rkohĂ« qĂ« gjithçka qĂ« lidhet me tĂ« rinjtĂ«, universitetet, investimet publike, infrastruktura akademike dhe perspektiva ekonomike pĂ«rqendrohet nĂ« TiranĂ«, nuk Ă«shtĂ« politikĂ« zhvillimi tĂ« balancuar. ËshtĂ« politikĂ« boshatisjeje graduale.

Kjo qasje po prodhon një cikël vetëpërforcues: sa më shumë investime, programe dhe mundësi përqendrohen në kryeqytet, aq më shumë të rinjtë largohen nga qytetet rajonale; dhe sa më shumë të rinjtë largohen, aq më shumë justifikohet politikisht zhvendosja e investimeve drejt Tiranës.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, pĂ«rqendrimi i popullsisĂ« nĂ« TiranĂ« nuk Ă«shtĂ« sukses statistik dhe as tregues i zhvillimit modern. ËshtĂ« maskim numerik i zbrazjes sĂ« pjesĂ«s tjetĂ«r tĂ« ShqipĂ«risĂ«.

Një vend që mat suksesin e vet zhvillimor me mbipopullimin e një qyteti të vetëm dhe me boshatisjen e gjithë territorit tjetër nuk po zhvillohet. Po tkurret në mënyrë asimetrike.

Dhe nëse reforma e arsimit të lartë vazhdon të konceptohet mbi këtë logjikë territoriale, ajo nuk do të prodhojë universitete më të forta. Do të prodhojë një Shqipëri më të zbrazur jashtë kryeqytetit.

 

ÇfarĂ« duhet tĂ« prekĂ« realisht reforma

NĂ«se reforma e Ligjit tĂ« Arsimit tĂ« LartĂ« kufizohet nĂ« “korrektime” teknike, nĂ« riorganizime administrative dhe nĂ« projekte infrastrukturore tĂ« pĂ«rqendruara territorial, ajo do tĂ« dĂ«shtojĂ« tĂ« adresojĂ« problemin real tĂ« sistemit universitar shqiptar.

NĂ«se reforma nuk prek realisht:

  • mĂ«nyrĂ«n se si shteti i financon universitetet dhe nivelin minimal tĂ« investimit publik pĂ«r student
  • mĂ«nyrĂ«n se si i trajton universitetet si institucione kombĂ«tare tĂ« barabarta dhe jo si institucione qendrore dhe periferike
  • lidhjen reale, tĂ« strukturuar dhe tĂ« detyrueshme me tregun e punĂ«s
  • financimin prioritar tĂ« degĂ«ve strategjike pĂ«r shtetin dhe ekonominĂ« reale
  • dhe rolin rajonal tĂ« universiteteve si pole zhvillimi ekonomik, social dhe demografik

atëherë ajo nuk do të ndalë as eksodin e heshtur të të rinjve nga universitetet publike, as boshatisjen progresive të auditorëve në qytetet rajonale, as humbjen e besimit të një brezi të tërë se arsimi i lartë përbën ende një rrugë reale drejt një jete më të mirë.

Në këtë rast, ligji i ri nuk do të prodhojë reformë. Do të prodhojë vetëm një version të ri ligjor të të njëjtit dështim strukturor.

Sepse kriza e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« krizĂ« normash juridike. ËshtĂ« krizĂ« modeli zhvillimi.

Dhe nëse modeli nuk ndryshon, as ligji nuk mund ta shpëtojë sistemin.

 

Lexoni edhe:

Arsimi i lartë, në udhëkryq

The post “Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n” appeared first on Revista Monitor.

↗

Kostoja e fshehur nga pandemia

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Pas pandemisĂ« sĂ« Covid-19, numri i pacientĂ«ve tĂ« shtruar nĂ« spitalet psikiatrike ka rĂ«nĂ«, por mjekĂ«t psikiatĂ«r tĂ« shĂ«rbimeve ambulatore pohojnĂ« se kjo nuk tregon pĂ«rmirĂ«sim tĂ« gjendjes mendore tĂ« popullsisĂ«, pasi barrierat sociale dhe stigma kanĂ« penguar trajtimin. Sipas tyre, nĂ« shĂ«rbimet ambulatore Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m numri i tĂ« rinjve dhe moshĂ«s sĂ« mesme (20–45 vjeç) qĂ« trajtohen pĂ«r ankth, çrregullime humori dhe probleme me identitetin dhe marrĂ«dhĂ«niet. Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« parashikon ndĂ«rhyrje tĂ« hershme dhe zhvillimin e shĂ«rbimeve komunitare pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t, megjithatĂ« mungesa e specialistĂ«ve dhe pengesat infrastrukturore mbeten sfida kryesore.

 

Dorina Azo

NĂ« spitalin psikiatrik “Xhavit Gjata”, brenda QendrĂ«s Spitalore Universitare “NĂ«nĂ« Tereza”, aktualisht ndodhen tĂ« shtruar 60 deri nĂ« 80 pacientĂ«, prej tĂ« cilĂ«ve pesĂ« janĂ« tĂ« hospitalizuar prej mĂ« shumĂ« se njĂ« dekadĂ«.

Dy nga kĂ«ta pacientĂ« gjenden tĂ« shtruar qĂ« prej moshĂ«s 10–12-vjeçare, duke e kaluar pothuajse gjithĂ« jetĂ«n e tyre brenda institucionit.

Mosha aktuale e pacientëve që kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë varion nga 30 deri në 45 vjeç. Dy prej tyre, sipas stafit të shërbimit psikiatrik, janë pacientë të shtruar prej 30 vitesh, një prej tyre është i hospitalizuar prej 23 vitesh, dhe dy të tjerë janë të hospitalizuar për një periudhë 15 deri në 20-vjeçare.

Sipas stafit tĂ« shĂ«rbimit psikiatrik nĂ« QSUNT, 70–80% e rasteve tĂ« shtruara lidhen me pĂ«rdorimin e lĂ«ndĂ«ve narkotike, njĂ« problematikĂ« qĂ« vijon tĂ« rritet, sidomos mes tĂ« rinjve dhe atyre me çrregullime tĂ« shĂ«ndetit mendor tĂ« pambĂ«shtetur nga familja.

Pjesa tjetër e pacientëve, gati 30% e të shtruarve, vuajnë nga skizofrenia e lindur ose e shfaqur në moshë të re, çrregullime të rënda të humorit apo diagnoza të tjera që kërkojnë monitorim të vazhdueshëm spitalor.

Stafi i pavijonit thekson se pacientët që qëndrojnë për periudha shumë të gjata në spital zakonisht janë raste të cilat nuk kanë përfituar dot kujdes të qëndrueshëm familjar për shkak të kushteve të tyre mjekësore dhe kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë.

Pjesa tjetĂ«r e pacientĂ«ve janĂ« kryesisht pĂ«rdorues tĂ« lĂ«ndĂ«ve narkotike ose pacientĂ« me skizofreni, tĂ« cilĂ«t shtrohen deri nĂ« 3–4 herĂ« nĂ« vit.

Këta janë pacientë që qëndrojnë disa muaj të shtruar dhe më pas kthehen sërish për hospitalizim, apo për shkak të ripërdorimit të substancave narkotike, ose pavarësisht trajtimit për skizofreninë, përjetimet e forta emocionale i detyrojnë të rikthehen në pavijon.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Sipas të dhënave të raporteve të realizimit të treguesve të monitorimit financiar për Ministrinë e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, në vitin 2024, në spitalet psikiatrike ishin të shtruar 1,096 pacientë. Krahasuar me vitin paraardhës, numri i tyre ka rënë 33.4%.

Pas periudhës së pandemisë së Covid-19 vihet re se numri i pacientëve të shtruar në spitalet psikiatrike është në rënie. Në vitin 2019, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, ishin të shtruar 2,312 pacientë. Në 2020 numri i tyre arriti në 1,558 apo rreth 33% më pak se viti paraardhës. Rënia e shtrimeve të pacientëve në spitalet psikiatrike vijoi edhe gjatë vitit 2021. Numri i të shtruarve krahasuar me 2020 ra me rreth 19%.

Edhe pse numri i shtrimeve në spitalet psikiatrike është në rënie, sipas mjekut psikiatër, psikoterapist Neli Demi, kjo nuk duhet të interpretohet si përmirësim i gjendjes së shëndetit mendor të popullsisë. Sipas tij, barriera të shumta, përfshirë ato sociale, kulturore dhe ekonomike, pengojnë qasjen në trajtim efektiv.

“Kjo rĂ«nie nuk duhet interpretuar si pĂ«rmirĂ«sim i gjendjes mendore tĂ« popullatĂ«s. PĂ«rkundrazi, pandemia e Covid-19 rriti ndjeshĂ«m barrĂ«n e problemeve tĂ« shĂ«ndetit mendor. Ajo qĂ« ka ndryshuar Ă«shtĂ« mĂ«nyra e trajtimit, por edhe disa faktorĂ« tĂ« tjerĂ«.

Së pari, gjatë pandemisë së Covid-19 pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortĂ« dhe shumĂ« familje pĂ«rpiqen ta menaxhojnĂ« situatĂ«n nĂ« shtĂ«pi deri nĂ« limite tĂ« rrezikshme. Pra rĂ«nia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmĂ«risht nevojĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«t, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore”, nĂ«nvizon mjeku psikiatĂ«r Demi.

MĂ« herĂ«t, mjekĂ«t psikiatĂ«r tĂ« spitalit psikiatrik nĂ« QSUNT pohuan pĂ«r “Monitor” se nĂ« spitalet psikiatrike gjithmonĂ« shfaqet kjo tendencĂ«, numri i pacientĂ«ve herĂ« ulet dhe herĂ« rritet. Kjo pasi disa pacientĂ« kronikĂ« tĂ« shtruar nĂ« psikiatri qĂ« pĂ«rfundojnĂ« mjekimin, rikthehen sĂ«rish pĂ«r shtrime, pasi gjendja e tyre pĂ«rkeqĂ«sohet nga pĂ«rdorimi i substancave narkotike.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Të shtruarit në spitalet psikiatrike, peshë të ulët në totalin e shtrimeve

Për vitin 2024, në total, numri i të shtruarve në spitalet publike arriti 322 mijë pacientë sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë. Në raport me vitin paraardhës, numri i pacientëve të shtruar u rrit 5%.

Por pavarësisht numrit të lartë të shtrimeve, pacientët e shtruar në spitalet psikiatrike përbëjnë peshë të ulët. Për vitin 2024, shtrimet në psikiatri zinin rreth 0.3% të totalit të shtrimeve, duke shënuar nivelin më të ulët për periudhën 6-vjeçare.

Në vitin 2019, pacientët që u shtruan në spitale psikiatrike përbënin rreth 0.74% të totalit të shtrimeve spitalore. Ky ishte niveli më i lartë gjatë periudhës 2019-2024.

Në vitin 2020, kjo përqindje ra pak, në rreth 0.7%, duke reflektuar ndikimin e kufizimeve dhe frikës nga pandemia Covid-19. Ulja u përshpejtua edhe më shumë në vitin 2021, kur përqindja arriti në 0.49%, që është një rënie e ndjeshme krahasuar me 2019.

Në vitet 2022 dhe 2023 pati përmirësim të lehtë, pasi përqindja u rrit në afërsisht 0.5%, por kjo rritje ishte ende nën nivelin e viteve para pandemisë së Covid-19.

Mjeku psikiatër Neli Demi thekson se shifra është e ulët për një sërë arsyesh që nga nënraportimet, por edhe shmangie të pacientëve nga shtrime për arsye sociale apo ekonomike, si dhe periodiciteti i shtrimeve, ku më shumë pacientët shtrohen në spitalet psikiatrike në fazë të avancuar të sëmundjes së tyre mendore. Sipas tij, kjo mund të tregojë se pacientët me probleme mendore po hasin vështirësi më të mëdha për të pasur shërbimet spitalore ose po trajtohen më shumë jashtë spitalit.

“Kjo shifĂ«r Ă«shtĂ« tejet e ulĂ«t dhe nuk pasqyron barrĂ«n reale tĂ« sĂ«mundjeve mendore. Po, ka shumĂ« gjasa pĂ«r: nĂ«nraportim, shmangie tĂ« shtrimit pĂ«r arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesĂ« alternativash tĂ« ndĂ«rmjetme (shĂ«rbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientĂ«t shtrohen vetĂ«m nĂ« faza tĂ« avancuara tĂ« sĂ«mundjes, kur situata Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e papĂ«rballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatĂ«â€.

 

Diagnozat dhe grupmoshat më të prekura nga sëmundjet mendore

NĂ« praktikĂ«n ambulatore, çrregullimet mĂ« tĂ« shpeshta tĂ« shĂ«ndetit mendor janĂ« ankthi, depresioni, varĂ«sitĂ« dhe çrregullimet e personalitetit. MegjithatĂ«, vetĂ«m 5-10% e pacientĂ«ve me kĂ«to diagnoza pĂ«rfundojnĂ« nĂ« shtrim spitalor. “Diagnozat qĂ« kĂ«rkojnĂ« mĂ« shumĂ« shtrim janĂ« psikoza, episodet maniake dhe depresionet e rĂ«nda”, nĂ«nvizon mjeku Neli Demi.

Sipas tij, grupmoshat më të prekura nga ankthi janë të rinjtë dhe moshat e mesme, të cilët përballen me presione sociale, ekonomike dhe profesionale të rënda. Në të moshuarit dominojnë depresioni dhe çrregullimet neuro-kognitive.

“Aktualisht, tĂ« rinjtĂ« dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten mĂ« shpesh pĂ«r trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinĂ« dhe ndryshimet e shpejta tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.

Te tĂ« moshuarit shohim mĂ« shumĂ« raste tĂ« lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. NdĂ«rsa tek tĂ« rinjtĂ« po vĂ«rehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve tĂ« humorit dhe problemeve tĂ« lidhura me identitetin dhe marrĂ«dhĂ«niet”, pohon ai.

Mjekja psikiatër Arjana Rreli, pranë shërbimit parësor, pohoi më herët se pas ngjarjes së tërmetit të vitit 2019, shtimi i pacientëve më shenja ankthi dhe paniku u rrit në vend. Me shfaqjen e pandemisë së Covid-19, numri i pacientëve që vuajnë nga ankthi është në rritje.

Gjithashtu nga stafi i urgjencës së shërbimit psikiatrik pohojnë se në ditë paraqiten mbi 10 raste urgjencash të pacientëve që vuajnë nga ankthi. Pacientët e paraqitur në urgjencën e spitalit janë kryesisht individë që në të kaluarën kanë qenë përdorues të lëndëve narkotike.

 

Profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator

Sipas mjekut psikiatër Neli Demi, profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator ka ndryshuar ndjeshëm, për shkak të pasigurive ekonomike dhe intensitetit të jetës moderne.

“Sot kemi pacientĂ« mĂ« tĂ« rinj, mĂ« shumĂ« gra qĂ« kĂ«rkojnĂ« ndihmĂ«, mĂ« shumĂ« probleme tĂ« lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka njĂ« rritje tĂ« pacientĂ«ve funksionalĂ« nga ana profesionale, por emocionalisht tĂ« rraskapitur, tĂ« cilĂ«t mĂ« parĂ« nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simit, por edhe intensitet tĂ« jetĂ«s moderne”.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Kostoja e trajtimit të sëmundjeve mendore

Për vitin 2024, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, kostoja e trajtimit për një pacient në spitalet psikiatrike shtetërore ishte 847,173 lekë, kundrejt kostos prej 693,238 lekësh për pacient të 8-mujorit të 2024.

Rritja e kostos së shpenzimeve është rritur për shkak të shtimit të numrit të punonjësve dhe si rrjedhim, të fondit të pagave.

Ndërsa në sektorin privat, një seancë psikiatrike kushton mes 4,000 dhe 8,000 lekë, ndërsa kostoja e medikamenteve mund të jetë e konsiderueshme për familjet, veçanërisht për trajtime afatgjata.

“Sa u pĂ«rket medikamenteve: trajtimet bazĂ« mund tĂ« kushtojnĂ« disa mijĂ«ra lekĂ« nĂ« muaj, ndĂ«rsa terapitĂ« mĂ« komplekse apo medikamentet specifike mund tĂ« shkojnĂ« ndjeshĂ«m mĂ« lart. PĂ«r shumĂ« familje, kostoja Ă«shtĂ« pengesĂ« reale, sidomos pĂ«r trajtime afatgjata”, nĂ«nvizon Dr. Demi.

 

Sfida e sistemit të shëndetit mendor dhe nevoja për shërbime më të integruara

Pavarësisht rënies së shtrimeve, barra e sëmundjeve mendore mbetet e lartë dhe mjekët psikiatër theksojnë domosdoshmërinë e përmirësimit të sistemit të shëndetit mendor.

Sistemi i shëndetit mendor, sipas psikiatrit Neli Demi, ka nevojë për zhvendosje të fokusit drejt shërbimeve komunitare, qendrave ditore dhe strukturave rezidenciale. Një tjetër problem i rëndësishëm është stigma e madhe që lidhet me shtrimin psikiatrik, që shpesh detyron familjet të menaxhojnë situatën në shtëpi, deri në limite të rrezikshme.

 

ÇfarĂ« parashikon strategjia kombĂ«tare dhe rĂ«ndĂ«sia e ndĂ«rhyrjeve tĂ« hershme

Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« dhe MirĂ«qenies Sociale parashikon nĂ« draftin e Planit KombĂ«tar tĂ« Veprimit pĂ«r GarancinĂ« e FĂ«mijĂ«ve zbatimin e “StrategjisĂ« KombĂ«tare tĂ« ShĂ«ndetit pĂ«r periudhĂ«n 2021–2030” dhe tĂ« “Planit tĂ« Veprimit pĂ«r ShĂ«ndetin Mendor 2023–2026”. KĂ«to masa synojnĂ« pĂ«rmirĂ«simin e zbulimit tĂ« hershĂ«m dhe trajtimit tĂ« çrregullimeve mendore, me njĂ« fokus tĂ« veçantĂ« te fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t.

Sipas draftit është ngritur Nënkomiteti për Shëndetin Mendor të Fëmijëve dhe Adoleshentëve, si strukturë ndërsektoriale. Janë hartuar disa dokumente të praktikës klinike për identifikimin e hershëm të problemeve të shëndetit mendor, përfshirë problemet e shëndetit mendor të fëmijëve dhe adoleshentëve dhe është vijuar me transformimin e Qendrave Shëndetësore në Qendra Socio-Shëndetësore me përfshirjen e shërbimit psiko-social në kujdesin shëndetësor parësor.

“MegjithatĂ«, nuk ka ndodhur ende transformimi i plotĂ« i Qendrave ShĂ«ndetĂ«sore dhe mĂ« shumĂ« se gjysma e Qendrave tĂ« Kujdesit tĂ« ShĂ«ndetit Mendor (QKSHM) nuk ofrojnĂ« shĂ«rbime pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t, si dhe nĂ« disa qarqe tĂ« mĂ«dha tĂ« vendit ende nuk janĂ« ngritur QKSHM, tĂ« cilat duhet tĂ« sigurojnĂ« dhe ofrimin e shĂ«rbimeve tĂ« posaçme pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t”, nĂ«nvizohet nĂ« dokument.

Drafti thekson se mungesa e shërbimeve të specializuara, si dhe pengesat financiare dhe jofinanciare, mbeten sfida të mëdha, sidomos në zonat rurale dhe malore.

“FĂ«mijĂ«t hasin disa pengesa financiare dhe jofinanciare pĂ«r aksesin ndaj shĂ«rbimeve shĂ«ndetĂ«sore. Pengesat financiare pĂ«rfshijnĂ« pagesa tĂ« larta nga xhepi pĂ«r barna, specialistĂ« dhe kujdes dentar, veçanĂ«risht problematike pĂ«r fĂ«mijĂ«t nga familjet e varfra, tĂ« cilĂ«t janĂ« mĂ« tĂ« ekspozuar ndaj varfĂ«risĂ« shĂ«ndetĂ«sore dhe pĂ«rjashtimit nga trajtimet efektive”, citohet nĂ« draft.

Pengesat kryesore jofinanciare për fëmijët dhe adoleshentët mbeten: Distanca nga qendrat shëndetësore; Mungesa e specialistëve dhe trajnimeve të përshtatshme, veçanërisht për adoleshentët dhe fëmijët me nevoja të veçanta; Stigma dhe frika për të kërkuar ndihmë për çështje sensitive;

Mungesa e njohjes sĂ« tĂ« drejtave pĂ«r kujdes shĂ«ndetĂ«sor; Analfabetizmi shĂ«ndetĂ«sor: 20% e fĂ«mijĂ«ve 12–15 vjeç nuk e njohin tĂ« drejtĂ«n e tyre pĂ«r kujdes shĂ«ndetĂ«sor (Muja et al., 2024); Pengesat digjitale: NĂ« zonat rurale, mungesa e internetit dhe aftĂ«sive digjitale pengon aksesin nĂ« shĂ«rbime shĂ«ndetĂ«sore dhe informacion tĂ« besueshĂ«m.

 

 

The post Kostoja e fshehur nga pandemia appeared first on Revista Monitor.

↗

Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet mjeku psikiatër, psikoterapist Neli Demi

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike në Shqipëri kanë rënë ndjeshëm pas vitit 2020, por sipas mjekut psikiatër Neli Demi, kjo rënie nuk lidhet me përmirësimin e shëndetit mendor të popullatës. Përkundrazi, pandemia ka shtuar problemet psikologjike, ndërsa barrierat sociale, kulturore dhe mungesa e aksesit kanë ulur numrin e hospitalizimeve.

Psikiatri Neli Demi shpjegon se frika nga Covid-19, mungesa e aksesit dhe stigma e fortë kanë ndryshuar mënyrën e trajtimit, duke bërë që shumë raste të mbeten të patrajtuara.

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike kanë rënë pas vitit 2020 krahasuar me periudhën para Covid-19. Si e shpjegoni këtë rënie?

Kjo rënie nuk duhet interpretuar si përmirësim i gjendjes mendore të popullatës. Përkundrazi, pandemia rriti ndjeshëm barrën e problemeve të shëndetit mendor. Ajo që ka ndryshuar është mënyra e trajtimit, por edhe disa faktorë të tjerë.

Së pari, gjatë pandemisë pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime, për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortë dhe shumë familje përpiqen ta menaxhojnë situatën në shtëpi deri në limite të rrezikshme. Pra rënia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmërisht nevojë më të ulët, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore.

 

Cilat janë diagnozat më të shpeshta që hasni dhe cilat kontribuojnë më shumë në shtrimet spitalore?

Në praktikën klinike ambulatore, diagnozat më të shpeshta janë: çrregullimet e ankthit; depresioni; çrregullimet e përshtatjes; varësitë (alkool, substanca); çrregullimet e personalitetit.

Megjithatë, pjesa më e madhe e këtyre pacientëve nuk ka nevojë për shtrim spitalor. Vetëm një përqindje relativisht e vogël, rreth 5 deri në 10%, përfundojnë në shtrim.

Diagnostikat që kontribuojnë më shumë në shtrim janë: psikoza (p.sh. skizofrenia), episodet maniake, depresionet e rënda me rrezikshmëri funksionale, çrregullimet e rënda të përdorimit të substancave.

 

Cilat grupmosha paraqiten më shpesh për trajtim psikiatrik?

Aktualisht, tĂ« rinjtĂ« dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten mĂ« shpesh pĂ«r trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinĂ« dhe ndryshimet e shpejta tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.

Tek të moshuarit shohim më shumë raste të lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. Ndërsa te të rinjtë po vërehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve të humorit dhe problemeve të lidhura me identitetin dhe marrëdhëniet.

 

 

A ka ndryshuar profili i pacientit që kërkon trajtim apo shtrim?

Po, profili ka ndryshuar ndjeshëm. Sot kemi pacientë më të rinj, më shumë gra që kërkojnë ndihmë, më shumë probleme të lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka njĂ« rritje tĂ« pacientĂ«ve funksionalĂ« nga ana profesionale, por emocionalisht tĂ« rraskapitur, tĂ« cilĂ«t mĂ« parĂ« nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simit, por edhe intensitet tĂ« jetĂ«s moderne.

 

Numri i pacientëve të shtruar psikiatrikë përbën rreth 1% të totalit të shtrimeve. Si e interpretoni këtë shifër?

Kjo shifër është tejet e ulët dhe nuk pasqyron barrën reale të sëmundjeve mendore. Po, ka shumë gjasa për: nënraportim, shmangie të shtrimit për arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesë alternativash të ndërmjetme (shërbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientët shtrohen vetëm në faza të avancuara të sëmundjes, kur situata është bërë e papërballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatë.

 

Sa kushton ndjekja e trajtimit psikiatrik privat dhe medikamentet?

Në sektorin privat, kostoja e një seance psikiatrike zakonisht luhatet: nga rreth 4,000 deri në 8,000 lekë për konsultë, në varësi të mjekut dhe kohëzgjatjes.

Sa u përket medikamenteve: trajtimet bazë mund të kushtojnë disa mijëra lekë në muaj, ndërsa terapitë më komplekse apo medikamentet specifike mund të shkojnë ndjeshëm më lart. Për shumë familje, kostoja është pengesë reale, sidomos për trajtime afatgjata.

 

ÇfarĂ« i nevojitet sistemit tĂ« shĂ«ndetit mendor nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r t’u pĂ«rmirĂ«suar?

Sistemi ka nevojë për: zhvendosje të fokusit nga spitali te shërbimet komunitare, më shumë qendra ditore dhe struktura rezidenciale të ndërmjetme, integrim më të mirë të shëndetit mendor në shërbimin parësor, financim të unifikuar dhe standarde të qarta cilësie.

Mbi të gjitha, ka nevojë për një qasje që bashkon lirinë e individit, drejtësinë në akses, sigurinë klinike dhe përkujdesjen njerëzore. Pa këtë ekuilibër, shërbimet mbeten fragmentare dhe jo efektive.

 

The post Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore appeared first on Revista Monitor.

↗

Ankesa të stisura

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Kriza e përballueshmërisë në SHBA është (kryesisht) një mirazh. Kjo nuk ia zbeh fuqinë politike, shkruan The Economist

 

Ironia është pothuajse aq e fortë sa të të ngjallë keqardhje për presidentin. Donald Trump fitoi zgjedhjet e vitit 2024 pjesërisht duke folur kundër inflacionit, të cilin ia atribuoi Partisë Demokratike.

Ai premtoi se do t’i ulte çmimet “shumĂ«, shumĂ« shpejt” dhe se do ta “BĂ«nte AmerikĂ«n sĂ«rish tĂ« pĂ«rballueshme”. Siç ishte me siguri i vetĂ«dijshĂ«m Trump, ky premtim ishte i parealizueshĂ«m; njĂ« rĂ«nie e pĂ«rgjithshme e çmimeve nĂ« tĂ« gjithĂ« ekonominĂ« Ă«shtĂ« e paprecedentĂ« jashtĂ« njĂ« recesioni tĂ« thellĂ«.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, qĂ« kur mori detyrĂ«n, politika mĂ« e spikatur e Trump nĂ« lidhje me çmimet ka qenĂ« t’i rrisĂ« ato edhe mĂ« tej, duke shtuar tarifa ndĂ«shkuese mbi koston e importeve tĂ« SHBA-sĂ«.

NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, çmimet mbeten tĂ« larta dhe rolet janĂ« pĂ«rmbysur. Pasi eksperimentuan pa shumĂ« sukses me njĂ« sĂ«rĂ« sloganesh tĂ« zbehta, nga “bollĂ«ku” te “antitrust”, demokratĂ«t janĂ« ndalur te “pĂ«rballueshmĂ«ria” si temĂ« mobilizuese politike.

Zohran Mamdani, nga krahu i majtë i partisë, e ndërtoi fushatën fituese për zgjedhjet për kryetar bashkie në Nju Jork mbi këtë temë, duke premtuar ngrirje të çmimeve të qirave dhe transport publik falas.

Edhe figura më të moderuara, si Mikie Sherrill, guvernatorja e zgjedhur e Nju Xhersit, e kanë përqafuar këtë ide: ajo ka premtuar të shpallë gjendje emergjence për kostot e shërbimeve publike që në ditën e parë. Zgjedhësit duket se bien dakord me demokratët se ekziston një krizë e përballueshmërisë.

Kjo e ka lĂ«nĂ« Trump nĂ« pozicion mbrojtĂ«s. NĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ai mohon se pĂ«rballueshmĂ«ria Ă«shtĂ« problem, duke i quajtur pretendimet e tilla “mashtrim” dhe “skenar”.

Scott Bessent, sekretari i Thesarit, ka thĂ«nĂ«: “AmerikanĂ«t nuk e dinĂ« sa mirĂ« janĂ«â€. Sean Duffy, sekretari i Transportit, e mishĂ«roi paaftĂ«sinĂ« e dukshme tĂ« administratĂ«s kur u pyet pĂ«r ushqimin e shtrenjtĂ« nĂ« aeroporte. “Nuk ka shumĂ« alternativa”, – u pĂ«rgjigj ai. “Pra, nuk kam njĂ« plan pĂ«r t’i ulur kostot”.

Ndëshkimi është i merituar: pasi i ka sulmuar demokratët për këtë çështje, Trump vështirë se mund të ankohet tani që ata po nxisin votuesit me të njëjtën retorikë. Por në aspektin ekonomik, zotërinjtë Trump, Bessent dhe Duffy kanë njëfarë të drejte.

Ideja se amerikanët mund të përballojnë më pak sesa dikur është në thelb e pavërtetë. Fuqia e bindjes kolektive se e kundërta është e vërtetë flet më shumë për politikën toksike të inflacionit sesa për gjendjen e ekonomisë apo fuqinë blerëse të familjeve, të dyja këto duken të shëndetshme.

Rreziku nuk është se politikanët nuk i ulin çmimet, por se përpiqen ta bëjnë këtë, duke i dhënë jetë të re ideve të dëmshme dhe të diskredituara të politikave si kontrolli i çmimeve.

 

Realiteti i vërtetë

Treguesi më i qartë i përballueshmërisë janë pagat reale: sa blen një pagë, pasi merret parasysh inflacioni. Inflacioni i lartë, veçanërisht kur nxitet nga mungesa e mallrave, shpesh i dëmton pagat reale.

Fuqia blerëse e punëtorëve në Europë, për shembull, pësoi rënie pas goditjes energjetike të shkaktuar nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022. Në SHBA, megjithatë, pagat reale janë rritur në mënyrë të qëndrueshme gjatë dekadës së fundit.

Rritja e inflacionit pas pandemisë, e nxitur më shumë nga stimulimi i tepruar sesa nga tronditjet e ofertës, nuk e ndërpreu këtë trend.

 

 

Paga e punonjësve me të ardhura të ulëta ka ecur veçanërisht mirë: pagat e tyre u rritën ndjeshëm në tregun jashtëzakonisht të shtrënguar të punës gjatë viteve të pandemisë.

Edhe pas përshtatjes për dallimet në modelet e shpenzimit mes familjeve më të varfra dhe më të pasura, pagat reale janë pranë niveleve rekord në të gjithë spektrin e të ardhurave (shih grafikun 1), por janë më të forta pikërisht për më të varfrit. Me fjalë të tjera, kurrë më parë jeta nuk ka qenë kaq e përballueshme në SHBA për kaq shumë njerëz, një fakt që rrallë dëgjohet në tubimet elektorale.

PavarĂ«sisht shifrave zyrtare, “alarmistĂ«t” e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« thonĂ« se njĂ« grup nevojash bazĂ«, si ushqimet, energjia dhe strehimi, janĂ« bĂ«rĂ« tĂ« papranueshĂ«m pĂ«r nga kostoja.

Ky pretendim është në thelb i dyshimtë, pasi të gjitha këto përfshihen në shportën e çmimeve të konsumit që përdoret për të llogaritur pagat reale dhe për të indeksuar përfitimet. Megjithatë, ia vlen të shqyrtohen këto kategori një e nga një.

 

Etiketa mashtruese

Argumenti për një krizë përballueshmërie është më i dobëti në rastin e ushqimeve. Dihet se çmimet e vezëve u katërfishuan gjatë viteve të fundit, pas asgjësimit masiv të shpendëve për të frenuar gripin e shpendëve.

Por një shportë tipike ushqimore ka ndjekur kryesisht inflacionin e përgjithshëm (shih grafikun 2).

Kjo nuk është surprizë: përbërësit e faturës së ushqimeve pasqyrojnë një mikrokozmos të ekonomisë, duke përfshirë koston e mallrave (vetë ushqimin), pagat (të arkëtarëve dhe punonjësve të magazinave) dhe qiranë (që paguhet nga supermarketet).

 

 

Kostot e energjisë elektrike, në të kundërt, e kanë tejkaluar vërtet inflacionin, me mbi dhjetë pikë përqindje që nga viti 2019. Politikanët dhe komentatorët shpesh e fajësojnë këtë për qendrat e të dhënave që fuqizojnë modelet e reja të Inteligjencës Artificiale, të cilat konsumojnë sasi të mëdha energjie.

Kjo ndoshta është e padrejtë: një analizë e The Economist nuk gjeti prova se shtetet me më shumë qendra të reja të të dhënave kanë çmime më të larta energjie.

Shkaqe mĂ« tĂ« besueshme janĂ« kostoja e modernizimit tĂ« rrjetit pĂ«r tĂ« akomoduar burimet e rinovueshme dhe rritja e eksporteve tĂ« gazit natyror tĂ« lĂ«ngshĂ«m, qĂ« kanĂ« filluar t’i afrojnĂ« çmimet mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« gazit nĂ« SHBA me ato mĂ« tĂ« larta tĂ« EuropĂ«s.

Megjithatë, diskutimet për energjinë e papërballueshme anashkalojnë një tjetër formë energjie që shumica e familjeve konsumojnë: karburantin, për të cilin amerikanët shpenzojnë 40% më shumë.

Çmimet nĂ« pompĂ« kanĂ« rĂ«nĂ« ndjeshĂ«m vitet e fundit, pas ndryshimeve nĂ« tregjet globale tĂ« naftĂ«s. NĂ« fakt, qĂ« nga viti 2019, çmimet e karburantit kanĂ« rĂ«nĂ« mĂ« shumĂ« sesa janĂ« rritur kostot e energjisĂ« elektrike (shih grafikun 3). MegjithatĂ«, trendi i dytĂ« tĂ«rheq shumĂ« mĂ« tepĂ«r vĂ«mendje sesa i pari.

Argumenti më i fortë për një krizë përballueshmërie lidhet me strehimin. Të jetosh në qytetet superstar të SHBA-së është jashtëzakonisht e shtrenjtë. Toka është e kufizuar dhe rregullat kufizuese të ndarjes në zona kanë penguar ndërtimin e banesave për dekada.

Kredia hipotekore, sigurimi dhe taksat për pronën mesatare në Manhattan dhe Brooklyn përbëjnë më shumë se 90% të të ardhurave mesatare para taksave të një familjeje atje.

NjĂ« rregull i zakonshĂ«m orientues thotĂ« se çdo gjĂ« mbi 30% konsiderohet “e papĂ«rballueshme”. Blerja nĂ« bashkitĂ« e tjera, ose marrja me qira, nuk Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e mirĂ«.

 

 

Por shumica e SHBA-së nuk është as Nju Jorku, as San Francisko. Jashtë qyteteve më të mbipopulluara, nxitësi kryesor i kostove të strehimit nuk ka qenë çmimi i pronave, por rritja e normave të interesit për kreditë hipotekore.

Deri sa normat nisën të rriteshin në vitin 2022, një shtëpi mesatare në shumicën e qarqeve ishte e përballueshme sipas rregullit të përgjithshëm që shpenzimet për strehim të mos kalojnë 30% të të ardhurave, edhe për blerësit me vetëm 10% parapagim. Tani, shumica nuk janë më (shih grafikun 4).

Pronarët që i kanë fiksuar kreditë përpara rritjes së normave i kanë shpëtuar këtij presioni. Norma mesatare për të gjitha kreditë hipotekore në qarkullim është ende vetëm 4.3%, gati dy pikë përqindje më pak se norma mesatare për kreditë e reja.

Sërish, shtrëngimi për blerësit është real. Qiratë, të cilat ndikohen më pak drejtpërdrejt nga normat e interesit, janë më të përballueshme: mesatarja në shumicën e qarqeve mbetet nën pragun 30%.

Trump, gjithmonĂ« zhvillues pasurish tĂ« paluajtshme, Ă«shtĂ« i vĂ«mendshĂ«m ndaj çështjes sĂ« strehimit. Presioni i tij mbi RezervĂ«n Federale pĂ«r tĂ« ulur normat e interesit duket se nxitet pjesĂ«risht nga dĂ«shira pĂ«r t’i bĂ«rĂ« kreditĂ« hipotekore mĂ« tĂ« lira.

“NjerĂ«zit nuk mund tĂ« marrin njĂ« kredi hipotekore pĂ«r shkak tĂ« tij”, shkroi presidenti nĂ« korrik nĂ« Truth Social, rrjetin e tij social, duke iu referuar Jerome Powell, kryetarit tĂ« Fed. SĂ« fundmi, ai ka hedhur idenĂ« e njĂ« kredie hipotekore 50-vjeçare, e cila do tĂ« ulte pagesat mujore.

 

 

Fed ka filluar së fundmi të ulë normat, pasi problemi i inflacionit në SHBA është tani kryesisht nën kontroll. Indeksi i çmimeve të shpenzimeve të konsumit personal, matësi i preferuar i inflacionit nga Fed, po rritet me 2.8% në bazë vjetore.

Kjo Ă«shtĂ« pak mbi objektivin 2%, por tejkalimi prej 0.8 pikĂ«sh pĂ«rqindje Ă«shtĂ« diçka qĂ« zakonisht do tĂ« shqetĂ«sonte vetĂ«m bankierĂ«t qendrorĂ«, jo publikun votues. NĂ« fakt, inflacioni ka qenĂ« pĂ«rafĂ«rsisht nĂ« intervalin 2–3% pĂ«r dy vitet e fundit.

Atëherë, çfarë po ndodh? Një pjesë e problemit është se njerëzit fokusohen te niveli i çmimeve, të cilat tani janë rreth 25% më të larta se para pandemisë. Edhe pse ritmi i rritjes është ngadalësuar, vetë çmimet mbeten tepër të larta. Fakti që pagat nominale (pa u përshtatur për inflacionin) janë rritur me rreth 30% gjatë së njëjtës periudhë duket se nuk i ngushëllon njerëzit.

NjĂ« shpjegim i mundshĂ«m qĂ«ndron te psikologjia e çuditshme e inflacionit. Sondazhet e kryera nga Stefanie Stantcheva, ekonomiste nĂ« Universitetin Harvard, sugjerojnĂ« se njerĂ«zit priren t’ua atribuojnĂ« rritjet e çmimeve faktorĂ«ve jashtĂ« kontrollit tĂ« tyre, por rritjet e pagave ua atribuojnĂ« aftĂ«sive tĂ« tyre profesionale. Me fjalĂ« tĂ« tjera, ata besojnĂ« se meritojnĂ« jo vetĂ«m rritjen reale tĂ« pagave, por edhe rritjen nominale.

NjĂ« problem tjetĂ«r mund tĂ« jetĂ« paqĂ«ndrueshmĂ«ria e çmimeve. NĂ« kulmin e goditjes inflacioniste nĂ« vitet 2022–23, rreth njĂ« nĂ« pesĂ« mallra dhe shĂ«rbime shĂ«nonte rritje vjetore çmimi mbi 10%.

Dhe pothuajse në çdo moment gjatë pesë viteve të fundit ka pasur ndonjë blerje të zakonshme familjare që papritur është shtrenjtuar. Po të kombinohet kjo me prirjen e zërave alarmantë në media dhe rrjete sociale për të amplifikuar histori të rritjeve të çmimeve, publiku mund të falet që mendon se kostot janë rritur shumë më shpejt nga sa kanë bërë në të vërtetë.

Ndryshimet relative të çmimeve ndoshta luajnë gjithashtu një rol. Për dekada, mallrat janë bërë më të lira në raport me shërbimet në SHBA. Kujdesi për fëmijët ka shumë më tepër gjasa të shkatërrojë buxhetin e një familjeje sesa një televizor me ekran të sheshtë apo një lavatriçe e sofistikuar. Kjo është një pasojë e drejtpërdrejtë e fuqisë së ekonomisë, e cila është bërë shumë më produktive, duke rritur pagat.

Megjithatë, paga e njërit është çmimi i tjetrit. Ana tjetër e rritjes së të ardhurave në punët e shërbimeve me paga të ulëta është se këto shërbime bëhen më të shtrenjta.

Teksa pesha e shpenzimeve tĂ« amerikanĂ«ve zhvendoset gradualisht nga mallrat te shĂ«rbimet, Ă«shtĂ« e lehtĂ« t’i interpretosh kostot pĂ«rkatĂ«se si njĂ« krizĂ« pĂ«rballueshmĂ«rie, nĂ« vend qĂ« si pasqyrim i prosperitetit mĂ« tĂ« madh dhe rritjes sĂ« tĂ« ardhurave.

Së fundi, janë normat e interesit, që në njëfarë mënyre janë edhe ato një formë çmimi: kostoja e parasë me kalimin e kohës. Këto u rritën ndjeshëm pas pandemisë, ndërsa FED luftonte inflacionin, dhe që atëherë kanë rënë vetëm pak. Deficitet e larta dhe zakoni i Trump për të kërcënuar ndërhyrje në FED mund të kontribuojnë në qëndrueshmërinë e normave afatgjata.

Normat më të larta, nga ana e tyre, reflektohen në kostot familjare në shumë mënyra, nga faturat më të larta të kartave të kreditit te kreditë më të shtrenjta për makina.

Një studim nga ekonomistë të Harvard dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar zbuloi se përfshirja e kostove të huamarrjes drejtpërdrejt në matjet e inflacionit ndihmon të shpjegohet pse besimi i konsumatorëve në mbarë botën është kaq i ulët tani, më shumë sesa do të pritej duke parë papunësinë dhe treguesit tradicionalë të inflacionit.

 

 

SidoqoftĂ«, pĂ«rtej disa ankesave tĂ« ligjshme pĂ«r normat mĂ« tĂ« larta tĂ« interesit, kriza e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« nĂ« SHBA Ă«shtĂ« kryesisht njĂ« mirazh. ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r politikĂ«n e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«?

Siç e kanĂ« zbuluar Trump dhe ekipi i tij, goditja e votuesve me statistika ekonomike pĂ«r t’i bindur se po ecin mĂ« mirĂ« nga sa ndihen nuk Ă«shtĂ« njĂ« strategji efektive elektorale.

Po ashtu, nuk ka zgjidhje të qarta afatshkurtra: inflacioni tashmë ka rënë; pagat më të larta e kanë kompensuar më shumë se mjaft rritjen e çmimeve; dhe ulja e fortë e normave të interesit do ta nxiste ekonominë së tepërmi, duke çliruar një raund të ri inflacioni.

Një përfundim është se periudhat e inflacionit të lartë janë në mënyrë të pashmangshme shkatërruese për politikanët në pushtet. Trump e shfrytëzoi këtë në 2024, por e pagoi çmimin në 2025.

Sa do të zgjasë pakënaqësia popullore? Dy vjet më parë, Neale Mahoney dhe Ryan Cummings nga Universiteti Stanford përdorën të dhëna historike mbi besimin e konsumatorëve dhe inflacionin për të llogaritur sa kohë duhet që zemërimi për rritjen e çmimeve të shuhet, teksa njerëzit rikalibrojnë pritshmëritë e tyre për çmimet.

Ata llogaritën se rreth gjysma e zemërimit shuhet brenda një viti, duke sugjeruar se njerëzit do të kishin kaluar kryesisht përtej kësaj pas rreth tre vitesh. Por tashmë kanë kaluar afërsisht tre vjet që nga kulmi i inflacionit, dhe politika e çmimeve mbetet po aq e ashpër sa kurrë.

Shkalla dhe intensiteti i kĂ«saj vale inflacioni, qĂ« erdhi pas dekadash çmimesh pothuajse tĂ« qĂ«ndrueshme, duket se janĂ« vĂ«rtet tĂ« ndryshme. SidoqoftĂ«, pritshmĂ«ria e demokratĂ«ve se zemĂ«rimi pĂ«r pĂ«rballueshmĂ«rinĂ« do t’i çojĂ« pĂ«rpara nĂ« zgjedhjet e mesmandatit nĂ« nĂ«ntor duket krejtĂ«sisht i besueshĂ«m.

Në planin afatgjatë, me gjasë, votuesit do të ecin përpara. Nëse tregu i punës dobësohet, vëmendja ka të ngjarë të zhvendoset shpejt te papunësia.

Por ndërkohë, politikanët po kapen pas politikave dhe mesazheve për të kënaqur këmbënguljen e votuesve se diçka duhet bërë për ta bërë jetën më të përballueshme, sado i gabuar të jetë zemërimi i tyre. Një opsion joshës është dëbimi i inflacionit me ligj, përmes vendosjes së kontrolleve të çmimeve.

EkonomistĂ«t (dhe The Economist) janĂ« skeptikĂ« ndaj kontrollit tĂ« çmimeve, i cili priret tĂ« shtrembĂ«rojĂ« tregjet, tĂ« imponojĂ« racionim pĂ«rmes mekanizmave tĂ« tjerĂ« pĂ«rveç çmimit dhe tĂ« bĂ«jĂ« pak pĂ«r tĂ« adresuar shkaqet themelore tĂ« rritjes sĂ« çmimeve. MegjithatĂ«, votuesit amerikanĂ« kanĂ« shfaqur shenja interesi, edhe pĂ«rpara se “pĂ«rballueshmĂ«ria” tĂ« bĂ«hej slogani i momentit.

Elementi mĂ« i pĂ«lqyer nĂ« sondazhe i platformĂ«s ekonomike (tĂ« varfĂ«r, duhet thĂ«nĂ«) tĂ« Kamala Harris gjatĂ« zgjedhjeve tĂ« vitit 2024 ishte njĂ« propozim pĂ«r tĂ« ndaluar “abuzimin me çmimet” nga supermarketet. Muajt e fundit, veçanĂ«risht pas fitores sĂ« Mamdanit, ideja ka fituar edhe mĂ« shumĂ« mbĂ«shtetje.

Sondazhet tregojnë se amerikanët mbështesin masivisht kufizimin e rritjes së çmimeve të ushqimeve, qirave dhe tarifave të kartave të kreditit. Në themel të këtij qëndrimi qëndron mosbesimi ndaj fuqisë së tregjeve dhe konkurrencës për të penguar kompanitë të abuzojnë me konsumatorët.

Dy të tretat e amerikanëve kanë një opinion negativ për biznesin e madh, nga rreth gjysma para pandemisë, sipas institutit amerikan të sondazheve Gallup.

Ka mënyra shumë më të mira për të përmirësuar fuqinë blerëse të amerikanëve. Tërheqja e disa prej politikave më të dëmshme të Trump do të sillte ndryshim të menjëhershëm.

Tarifat i kanë bërë mallrat më pak të përballueshme. Fushata e tij kundër FED dhe uljet e taksave të financuara me deficit kanë ndihmuar gjithashtu në mbajtjen e lartë të normave afatgjata të interesit dhe të shtrenjta kreditë hipotekore.

Goditja ndaj emigracionit po redukton ofertën e punëtorëve dhe po ndërpret sektorë si ndërtimi dhe bujqësia, duke rritur çmimet. Skadimi i pritshëm i subvencioneve të Obamacare do ta bëjë kujdesin shëndetësor shumë më pak të përballueshëm për disa.

Por opsionet më përfituese do të kërkonin kohë të gjatë për të dhënë efekt të dukshëm. Heqja e kufizimeve të rregullave të ndërtimit sipas zonave për të mundësuar më shumë ndërtim banesash mund të ndihmojë në uljen e kostos së strehimit, por projektet e mëdha ndërtimore kërkojnë kohë.

Ka mënyra për të përfituar nga bumi i qendrave të të dhënave, duke bërë që kompanitë e mëdha të teknologjisë të paguajnë për përmirësimet e rrjetit, duke ulur barrën për konsumatorët; por edhe kjo do të ndihej pas njëfarë kohe.

Lehtësimi i rregulloreve për të përshpejtuar adoptimin e Inteligjencës Artificiale në gjithçka, nga makinat vetëdrejtuese te spitalet, mund të bënte gjithashtu ndryshim, por vetëm pasi teknologjia të ketë pasur kohë të përhapet.

 

TĂ« fiksuar pas kontrollit

Mahoney dhe Bharat Ramamurti, ish-kĂ«shilltar i Joe Biden, paraardhĂ«sit tĂ« Trump nĂ« presidencĂ«, si dhe Elizabeth Warren, senatore e majtĂ«, e kanĂ« quajtur mospĂ«rputhjen mes urgjencĂ«s sĂ« kĂ«rkesave tĂ« votuesve dhe afateve tĂ« ngadalta tĂ« anĂ«s sĂ« ofertĂ«s sĂ« ekonomisĂ« “enigmĂ«n e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«â€:

“Votuesit duan lehtĂ«sim tĂ« menjĂ«hershĂ«m tĂ« kostove, por mjetet standarde tĂ« politikĂ«s nuk mund ta ofrojnĂ« gjithmonĂ«â€.

Kjo mospërputhje, kanë sugjeruar ata, do të thotë se reformat në anën e ofertës mund të kenë nevojë të shoqërohen me kontrolle çmimesh për të ofruar ndihmë të menjëhershme dhe të dukshme.

Kjo rrugĂ« do tĂ« ishte e rrezikshme. Edhe kontrollet e çmimeve tĂ« menduara fillimisht si tĂ« pĂ«rkohshme kanĂ« prirjen tĂ« zgjasin. Entuziazmi i rrezikshĂ«m i votuesve pĂ«r kontrollet e çmimeve ka gjasa vetĂ«m tĂ« rritet nĂ«se politikanĂ«t nisin t’i promovojnĂ« ato mĂ« gjerĂ«sisht dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« energjike.

Dhe duke pasur parasysh justifikimin empirik tĂ« dyshimtĂ« pĂ«r ankesat e votuesve, nuk Ă«shtĂ« aspak e qartĂ« se ndonjĂ« ndĂ«rhyrje qeveritare, sado e shpejtĂ« apo efektive, do t’i shuante domosdoshmĂ«risht kĂ«to pakĂ«naqĂ«si.

Kjo lë vetëm një rrugëdalje politikisht të pakënaqshme nga gjendja e keqe e përballueshmërisë në SHBA: kohën. Përfundimisht, amerikanët do të përshtaten me normalitetin e ri të çmimeve nominale më të larta.

Nëse ekonomia mbetet e qëndrueshme dhe pagat reale vazhdojnë të rriten, kjo do të ndihmojë. Inflacioni më i butë do të lejonte norma më të ulëta interesi dhe kështu do të lehtësonte presionin mbi kreditë hipotekore.

Por, nĂ« fund tĂ« fundit, e vetmja mĂ«nyrĂ« qĂ« tema e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« tĂ« “detoksifikohet” Ă«shtĂ« qĂ« votuesit ta harrojnĂ« atĂ«, ose tĂ« paktĂ«n tĂ« ndalen sĂ« shqetĂ«suari. VĂ«shtirĂ« ta shndĂ«rrosh kĂ«tĂ« ide nĂ« njĂ« slogan frymĂ«zues.

 

The post Ankesa të stisura appeared first on Revista Monitor.

↗

Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Transporti modern ka shënuar një pikë kthese të rëndësishme me hapjen e stacionit hekurudhor më të madh në botë që përfaqëson një gur kilometrik në transportin modern.

Ky projekt, i realizuar në qytetin kinez Chongqing, përfaqëson një përparim të paprecedentë në aspektin e infrastrukturës, teknologjisë dhe projektimit urban.

 

Nga MSc. Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Për të kuptuar qëllimin e këtij investimi super gjigant është e nevojshme të evidentohen disa karakteristika; pozicioni gjeografik, industria si dhe bizneset që zhvillohen në këtë qytet.

Chongqing ndodhet në jugperëndim të Kinës, shtrihet në rajonin Sichuan përgjatë lumit Yangtze dhe kufizohet me provincat Sichuan, Guizhou, Hubei, Hunan dhe Shaanxi.

ËshtĂ« njĂ« nga qytetet mĂ« industriale tĂ« KinĂ«s, ka tĂ« zhvilluar industrinĂ« e automjeteve sidomos makinat ekonomike dhe elektrike, prodhon makineri pĂ«r industrinĂ« e rĂ«ndĂ«, pajisje dhe komponentĂ« elektronikĂ«, produkte kimike, industri ushqimore etj., si dhe ka fuqi tĂ« madhe punĂ«tore.

Kompleksi hekurudhor, me një sipërfaqe që i kalon 1.2 milionë metra katrorë (120 hektarë), është i krahasueshëm me 170 fusha futbolli dhe ka kapacitetin për të transportuar deri në 16.000 pasagjerë në orë.

Stacioni, i njohur si Chongqing East Railway Station, u përurua zyrtarisht më 27 qershor 2025 pas një periudhe ndërtimi prej rreth shtatë vitesh.

Zhvillimi i tij përfshiu një investim prej 7,8 miliardë dollarësh dhe ndërthur një arkitekturë të frymëzuar nga stili cyberpunk (kombinim mes teknologjisë shumë të avancuar dhe realitetit urban) me elemente natyrore karakteristike të rajonit malor të qytetit.

 

Arkitektura dhe organizimi i brendshëm

Chongqing East Railway Station, që në hyrjen kryesore, i ngjan më shumë një aeroporti modern se sa një stacioni hekurudhor. Ai disponon 15 platforma dhe 29 shina, të mirorganizuara që të shmangin mbingarkesën edhe gjatë orëve të pikut.

Brenda sallave të pritjes ndodhen mbi pesë mijë vende ulëse, një mijë prej të cilave të pajisura me porta USB, si dhe restorante, biznese të ndryshme, si dhe ekrane digjitale që mbulojnë me informacion çdo sektor të kompleksit.

  • Arkitektura e stacionit pasqyron ndĂ«rthurjen mes natyrĂ«s dhe inovacionit qĂ« karakterizon qytetin.
  • Dizajni kombinon ndriçimin neon me aksesorĂ« metalikĂ«, duke evokuar njĂ« estetikĂ« futuriste.
  • Kolonat mbajtĂ«se kryesore janĂ« projektuar pĂ«r tĂ« imituar pemĂ«t hungjue, tipike tĂ« rajonit.
  • Kanalet e ventilimit kanĂ« formĂ«n e luleve, ndĂ«rsa tabelat sinjalizuese janĂ« tĂ« realizuara me bambĂč/dru karakteristik pĂ«r zonĂ«n.

 

 

Teknologjia e përdorur

Sipas raportimeve nga mediat kineze, stacioni u ndërtua me ndihmën e teknologjisë së përparuar dhe robotëve, duke përdorur makina automatike për instalime dhe përpunime me saktësi të lartë, një revolucion teknologjik në mënyrën se si ndërtohen objektet e mëdha infrastrukturore.

Kjo ndihmoi për të përshpejtuar punimet, për të ulur kostot dhe për të përmirësuar sigurinë e punëtorëve në kushte ekstreme të motit.

Nga ky stacion Ă«shtĂ« e mundur tĂ« arrihen qytete si Shangai, Chengdu, Guangzhou dhe Pekini, me udhĂ«time qĂ« zgjasin nga gjashtĂ« deri nĂ« tetĂ« orĂ«, me shpejtĂ«si deri nĂ« 350 km/orĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ai lidh linjat Chongqing–Xiamen, Shangai–Chongqing–Chengdu dhe Chongqing–Wanzhou, duke e konsoliduar rajonin si njĂ« bosht themelor tĂ« sistemit hekurudhor kinez.

 

 

Media të huaja e krahasojnë madhësinë e Chongqing East me stacionin ikonë të Nju Jorkut, Grand Central, duke vënë në dukje se ai është mbi pesë herë më i madh se ky i fundit, një mënyrë për të ndihmuar lexuesit të kuptojnë shkallën e tij kolosale.

Versionet jashtĂ« KinĂ«s e pĂ«rshkruajnĂ« stacionin si njĂ« “terminal futuristik”, me hapĂ«sira tĂ« mĂ«dha, dritare gjysmĂ«qelqi qĂ« lejojnĂ« dritĂ«n natyrale tĂ« hyjĂ« brenda dhe me lidhje tĂ« integruara me metronĂ« dhe autobusin, qĂ« e bĂ«jnĂ« stacionin mĂ« shumĂ« se njĂ« pikĂ« udhĂ«timi, njĂ« qendĂ«r transporti urbane, njĂ« qendĂ«r biznesi dhe informacioni.

 

 

The post Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë appeared first on Revista Monitor.

↗

WiFi4WB, internet falas në 61 bashki, fokus në hapësira publike dhe turistike

✇Revista Monitor
By: Nertila

Shqipëria nisi zyrtarisht zbatimin e nismës WiFi4WB, një program që synon vendosjen e pikave të Wi-Fi publik falas në 61 bashki në të gjithë vendin, në kuadër të përpjekjeve për të përshpejtuar transformimin digjital dhe për të afruar vendin me standardet e Bashkimit Evropian.

Ceremonia e lançimit u mbajt në Krujë,këtë të premte, në një nga pikat e para të instaluara, në Kalanë e Krujës, një nga destinacionet kulturore më të vizituara në vend.

WiFi4WB është pjesë e projektit EU4Digital, bashkëfinancuar nga Bashkimi Evropian dhe Qeveria Gjermane dhe i zbatuar nga GIZ. Programi frymëzohet nga iniciativa e Bashkimit Evropian WiFi4EU, e cila ka lidhur mbi 7,000 komunitete në të gjithë Evropën.

Pas zbatimit të plotë të nismës, qytetarët dhe vizitorët do të kenë akses në internet falas në sheshe, parqe, biblioteka, shkolla dhe site kulturore në të gjithë territorin e vendit.

Ambasadori i Bashkimit Evropian në Shqipëri, Silvio Gonzato, e paraqiti projektin si një instrument për forcimin e shërbimeve publike dhe për mbështetjen e integrimit digjital të vendit.

“WiFi4WB Ă«shtĂ« njĂ« ide e thjeshtĂ« me njĂ« ndikim tĂ« fuqishĂ«m: internet falas nĂ« 61 bashki tĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke krijuar akses nĂ« shĂ«rbime digjitale, informacion, mĂ«sim dhe komunikim pĂ«r tĂ« gjithĂ«. Ky projekt nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« vetĂ«m me lidhjen me internetin. Ai synon fuqizimin e komuniteteve, mbĂ«shtetjen e zhvillimit vendor dhe afrimin e Ballkanit PerĂ«ndimor me Tregun Unik Digjital tĂ« BE-sĂ«,” u shpreh Ambasadori Gonzato.

Ambasadori i Gjermanisë në Shqipëri, Karl Bergner, theksoi rëndësinë e partneritetit gjermano-evropian në avancimin e transformimit digjital.

“Digjitalizimi Ă«shtĂ« njĂ« nga çështjet kryesore tĂ« kohĂ«s sonĂ«. Ai mundĂ«son shkĂ«mbimin, informimin dhe frymĂ«zimin. Duke ofruar ‘internet falas pĂ«r tĂ« gjithë’ nĂ« qendrat kryesore tĂ« 61 bashkive, ne po hedhim njĂ« hap tĂ« madh pĂ«rpara drejt aksesit tĂ« barabartĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« qytetarĂ«t shqiptarĂ«,” u shpreh Ambasadori Bergner.

Zëvendës Ministrja e Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Lira Pipa, e lidhi nismën me strategjinë për zhvillimin e turizmit gjatë gjithë vitit.

“WiFi4WB do tĂ« thotĂ« mĂ« shumĂ« informacion dhe orientim pĂ«r turistĂ«t, mĂ« shumĂ« aksesueshmĂ«ri. Nga kjo iniciativĂ« pĂ«rfitojnĂ« qytetarĂ«t, bizneset lokale dhe qendrat kulturore. Muzeu nĂ« KalanĂ« e KrujĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« nga sitet kulturore mĂ« tĂ« vizituara nĂ« ShqipĂ«ri ku vetĂ«m njĂ« vit mĂ« parĂ« Ă«shtĂ« vizituar nga rreth 200 mijĂ« turistĂ«. Prioritet kryesor pĂ«r ne Ă«shtĂ« turizmi gjatĂ« gjithĂ« vitit dhe sitet kulturore mbajnĂ« peshĂ«n kryesore tĂ« turizmit gjithĂ«vjetor,” u shpreh ZĂ«vendĂ«s Ministrja Pipa.

Gjatë aktivitetit u nënshkrua një Memorandum Mirëkuptimi mes GIZ dhe bashkisë përkatëse për instalimin, operimin dhe mirëmbajtjen afatgjatë të rrjetit. Drejtoresha e GIZ Shqipëri, Sonja Kurz, theksoi rëndësinë e modelit të qëndrueshëm të nismës.

“GIZ mbetet e pĂ«rkushtuar tĂ« punojĂ« ngushtĂ« me partnerĂ«t pĂ«r tĂ« ofruar zgjidhje digjitale tĂ« qĂ«ndrueshme dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin. PĂ«rmes nismĂ«s WiFi4WB, ne po sigurojmĂ« qĂ« çdo bashki tĂ« mund tĂ« ofrojĂ« internet falas dhe tĂ« besueshĂ«m nĂ« hapĂ«sirat publike, duke ndihmuar nĂ« reduktimin e hendekut digjital dhe duke i bĂ«rĂ« shĂ«rbimet thelbĂ«sore online mĂ« tĂ« aksesueshme pĂ«r tĂ« gjithĂ« qytetarĂ«t,” u shpreh Kurz.

Autoritetet vlerësojnë se nisma do të përmirësojë aksesin në arsim dhe shërbime digjitale, do të mbështesë bizneset e vogla dhe do të rrisë përvojën e vizitorëve, duke forcuar njëkohësisht turizmin lokal dhe përfshirjen sociale në të gjithë vendin.

The post WiFi4WB, internet falas në 61 bashki, fokus në hapësira publike dhe turistike appeared first on Revista Monitor.

↗

Inflacioni në SHBA bie më shumë se pritshmëritë, në 2.4% në janar

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Publikimi i të dhënave vjen pasi Fed mbajti normat e interesit të pandryshuara muajin e kaluar

Inflacioni në SHBA ra më shumë se sa pritej në 2.4 për qind në janar, duke i shtyrë investitorët të rrisin pritshmëritë për ulje të normave të interesit nga Rezerva Federale, ndërsa presionet e çmimeve zbuten në ekonominë më të madhe në botë.

Shifra e së premtes nga Byroja e Statistikave të Punës ishte më e ulët nga 2.7 për qind në dhjetor dhe nën 2.5 për qind që pritej në një sondazh të Bloomberg mes ekonomistëve.

Rendimenti i bonove dyvjeçare të thesarit, që reflekton pritshmëritë për normat e interesit, ra me 0.05 pikë përqindje në 3.42 për qind, pasi investitorët parashikuan se Fed tani ka më shumë gjasa të ulë normat e interesit më shpejt.

Tregtarët në tregjet e së ardhmes rritën pritshmëritë për një ulje të tretë të normave të interesit këtë vit, duke e çuar probabilitetin në 50 për qind.

Dollari amerikan u dobësua kundrejt paundit në 1.36 dollarë, duke fshirë fitimet modeste më herët gjatë ditës.

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« sĂ« premtes, inflacioni bazĂ«, qĂ« pĂ«rjashton çmimet e paqĂ«ndrueshme tĂ« ushqimeve dhe energjisĂ«, ra nĂ« 2.5 pĂ«r qind, nĂ« pĂ«rputhje me pritshmĂ«ritĂ« e Ëall Street.

Publikimi i të dhënave vjen pasi Fed mbajti normat në intervalin 3.5 për qind deri në 3.75 për qind në janar, pas tre uljeve radhazi me nga një çerek pike përqindje, ndërsa kryetari Jay Powell theksoi stabilizimin e tregut të punës.

Të dhënat zyrtare të publikuara të mërkurën treguan se ekonomia shtoi 130,000 vende pune muajin e kaluar, pothuajse dyfish më shumë se parashikimet e ekonomistëve, duke treguar se tregu i punës kishte rifituar ritmin pas një sërë të dhënash negative. / FT

The post Inflacioni në SHBA bie më shumë se pritshmëritë, në 2.4% në janar appeared first on Revista Monitor.

↗

Europa mund të shohë rënie të vizitorëve nga jashtë, kosto e lartë pengesa kryesore

✇Revista Monitor
By: Megi Dumi

Europa pritet të shohë rënie të vizitorëve nga jashtë në vitin 2026, sipas një sondazhi të ri.

Arsyet kryesore janë shqetësimet për përballueshmërinë ekonomike, preferenca në rritje për udhëtime brenda vendit ose më afër shtëpisë dhe koha e kufizuar e pushimeve.

Në veçanti, udhëtarët e rinj e përmendën koston e lartë si një pengesë madhore për të vizituar Europën. Pra, çfarë planesh ka rajoni për të shmangur përjashtimin e një brezi të ri aventurierësh për shkak të çmimeve?

Kostot e larta dekurajojnë udhëtarët e rinj

Raporti Long-Haul Travel Barometer 1/2026 i Komisionit Europian të Udhëtimeve (ETC) dhe Eurail tregon për një perspektivë më të kujdesshme për udhëtarët që udhëtojnë në distanca të gjata drejt Europës nga shtatë tregje kryesore jashtë kontinentit: Australia, Brazili, Kanadaja, Kina, Japonia, Koreja e Jugut dhe Shtetet e Bashkuara.

Sondazhi tregoi se 42% e të anketuarve po konsiderojnë një udhëtim në Europë në vitin 2026, 3% më pak se vitin e kaluar.

Mes atyre që nuk planifikojnë udhëtime jashtë vendit, kostot e larta janë faktori kryesor pengues (52%), të ndjekura nga preferenca në rritje për udhëtime brenda vendit.

Përballueshmëria mbetet pengesa kryesore për të udhëtuar në Europë (43%), veçanërisht mes udhëtarëve të rinj të moshës 18-34 vjeç.

Nga ana pozitive, siguria mbetet një avantazh kryesor konkurrues për Europën. Ajo është bërë kriteri kryesor në përzgjedhjen e një destinacioni europian, i përmendur nga 51% e të anketuarve, me rritje të ndjeshme nga viti në vit.

Sipas raportit, Europa renditet e para globalisht në të gjitha dimensionet e sigurisë, përfshirë stabilitetin politik, sigurinë personale dhe rreziqet natyrore.

Si mund të bëhet Europa më e aksesueshme për udhëtarët e rinj

“PĂ«rballueshmĂ«ria Ă«shtĂ« qartazi njĂ« shqetĂ«sim, veçanĂ«risht pĂ«r udhĂ«tarĂ«t e rinj, dhe do tĂ« ishte shqetĂ«suese nĂ«se rritja e kostove do tĂ« krijonte barriera strukturore pĂ«r udhĂ«timin,” tha Eduardo Santander, CEO i ETC.

Ai thekson se forca e Europës qëndron te diversiteti i saj, duke ofruar një gamë të gjerë çmimesh, mënyrash udhëtimi dhe llojesh akomodimi.

“UdhĂ«tarĂ«t e rinj janĂ« fleksibĂ«l dhe tĂ« orientuar nga vlera, dhe megjithĂ«se janĂ« mĂ« tĂ« ndjeshĂ«m ndaj kostos, ata mbeten shumĂ« tĂ« motivuar pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar,” shtoi ai. “ÇelĂ«si Ă«shtĂ« tĂ« sigurohet qĂ« Europa tĂ« vazhdojĂ« tĂ« ofrojĂ« rrugĂ« tĂ« aksesueshme drejt pĂ«rvojave kuptimplota.”

Për ta arritur këtë, Santander thotë se destinacionet duhet të fokusohen në krijimin e vlerës dhe jo thjesht në uljen e çmimeve.

“Stimulimi i udhĂ«timeve jashtĂ« sezonit, pĂ«rmirĂ«simi i lidhjeve hekurudhore tĂ« pĂ«rballueshme, mbĂ«shtetja e akomodimeve tĂ« orientuara drejt tĂ« rinjve dhe promovimi i pĂ«rvojave pĂ«rtej pikave kryesore turistike mund ta bĂ«jnĂ« EuropĂ«n mĂ« tĂ« aksesueshme,” tha ai.

Në veçanti, ai thekson se udhëtarët e rinj kanë më shumë gjasa të zgjedhin destinacione që pasqyrojnë vlerat e tyre, si qëndrueshmëria, përfshirja dhe barazia, sesa atraksione apo përvoja specifike.

“ËshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« theksohet se qĂ«ndrueshmĂ«ria dhe pĂ«rballueshmĂ«ria mund tĂ« pĂ«rputhen: qĂ«ndrimet mĂ« tĂ« gjata, udhĂ«timi mĂ« i ngadaltĂ« dhe angazhimi mĂ« i thellĂ« me komunitetet lokale jo vetĂ«m qĂ« ulin presionin mbi destinacionet nĂ« kulm sezoni, por edhe pĂ«rmirĂ«sojnĂ« pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rgjithshme tĂ« vizitorit.” / Euronews

The post Europa mund të shohë rënie të vizitorëve nga jashtë, kosto e lartë pengesa kryesore appeared first on Revista Monitor.

↗

Krijohet Fondi Kombëtar për Artin dhe Kulturën, do financohet nga kursimet e tenderave e grantet

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Qeveria synon të ngrejë një fond të dedikuar për artin, sportin dhe kulturën.

Në një projektligj të nxjerrë për konsultim Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit argumenton se kjo është e nevojshme të bëhet pasi prej vitesh këto fusha nuk kanë instrumente alternative për financimin e projekteve dhe investimeve me interes publik, të cilat nuk mbulohen nga programet ekzistuese buxhetore.

“Financimi aktual Ă«shtĂ« i fragmentuar, i kufizuar nĂ« kohĂ« dhe nĂ« programe tĂ« ngurta buxhetore tĂ« patrashĂ«gueshme, si dhe shpesh i pamjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« adresuar nevoja emergjente, projekte ndĂ«rsektoriale, apo iniciativa me ndikim tĂ« gjerĂ«.

Sektori i artit, kulturĂ«s dhe sportit, vijon tĂ« pĂ«rballet me njĂ« sĂ«rĂ« problematikash strukturore dhe financiare, tĂ« cilat kufizojnĂ« zhvillimin e tij tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m, profesionalizimin e aktorĂ«ve nĂ« fushat respektive dhe veçanĂ«risht pĂ«rfshirjen e tĂ« rinjve” thuhet nĂ« draft ligjin e nxjerrĂ« pĂ«r konsultim.

Por si do të krijohet fondi që do të menaxhohet në këtë rast. Drafti parashikon në nenin 7  disa burime financimi.

Kështu së pari Fondi Kombëtar për Artin, Kulturën dhe Sportin financohet nga kursimet financiare të krijuara nga procedurat e prokurimit publik të institucioneve të administratës shtetërore qendrore, të konsoliduara në Buxhetin e Shtetit.

Sipas pikës 2 të këtij neni në Fond alokohet 1/3 (një e treta) e kursimeve financiare të konstatuara në nivel qendror në përputhje me ligjin e buxhetit.

Kursimet financiare përfshijnë edhe ato të krijuara nga procedurat e prokurimit të përqendruar, të zhvilluara nga Operatori i Blerjeve të Përqendruara (OBP).

Së katërti Fondi mund të financohet gjithashtu nga donacione, sponsorizime dhe grante, në përputhje me legjislacionin në fuqi.

Procedura për kalimin e parave do të jetë e tillë ku institucionet e administratës shtetërore qendrore raportojnë çdo 3 muaj pranë ministrisë përgjegjëse për financat kursimet financiare të krijuara nga procedurat e prokurimit publik.

Kursimet financiare derdhen në Buxhetin e Shtetit dhe nuk mbahen ose rialokohen nga institucionet përkatëse.

Ministria përgjegjëse për financat konsolidon kursimet e raportuara dhe përllogarit shumën përkatëse në masën 1/3 (një e treta), e cila alokohet për Fondin Kombëtar për Artin, Kulturën dhe Sportin.

 

The post Krijohet Fondi Kombëtar për Artin dhe Kulturën, do financohet nga kursimet e tenderave e grantet appeared first on Revista Monitor.

↗

Kursi Euro – Lek arrin minimum tĂ« ri historik nĂ« 96.41 lekĂ«

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Kursi i këmbimit të Euros me Lekun po shfaq tendenca të reja në rënie. Sipas kursit zyrtar të këmbimit të Bankës së Shqipërisë, Euro u këmbye sot me 96.41 lekë, duke prekur përsëri nivelin më të ulët historik, të regjistruar më parë edhe më datë 11 shkurt.

Në të dhënat historike, rënia e Euros nuk është shumë tipike për tremujorin e parë të vitit. Kjo lidhet kryesisht me faktin se gjatë kësaj periudhe të vitit flukset valutore hyrëse në përgjithësi janë më të pakta.

Por, gjatë këtij viti edhe kjo ecuri sezonale duket se po përgënjeshtrohet. Ekspertët mendojnë se tregu valutor paraqitet i ngopur me Euro dhe trysnia nga krahu i kërkesës për monedhën europiane është e dobët.

As blerjet e Bankës së Shqipërisë në vlerat më të mëdha të regjistruara ndonjëherë nuk kanë mjaftuar për të frenuar tendencën në rënie të kursit të Euros. Sipas të dhënave nga tregu, këto ndërhyrje po vazhdojnë edhe gjatë këtij muaji.

Për nëntë muajt e parë të vitit 2025 Banka e Shqipërisë bleu gjithsej 825.6 milionë euro në tregun e brendshëm valutor. Kjo është vlera më e lartë historike e blerjeve të Bankës së Shqipërisë në tregun valutor për këtë periudhë të vitit.

NdĂ«rkohĂ«, pĂ«r vitin 2026, Banka e ShqipĂ«risĂ« do tĂ« rrisĂ« mĂ« tej blerjet e planifikuara tĂ« valutĂ«s nĂ« tregun e brendshĂ«m pĂ«r vitin 2026. Sipas informacioneve nga Banka Qendrore, ajo synon tĂ« blejĂ« pĂ«rmes ankandeve 330 – 450 milionĂ« euro, me objektiv rritjen e rezervĂ«s valutore. Objektivi i blerjeve Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m krahasuar me projeksionet nĂ« intervalin 270-350 milionĂ« euro tĂ« parashikuar pĂ«r vitin 2025.

Gjatë vitit 2026, janë programuar gjithsej 26 ankande për blerje valute. Ankandi i parë do të zhvillohet në datën 19 shkurt.

Në muajt janar dhe shkurt, Monitor zhvilloi paralelisht një vrojtim me ekspertë të sektorit financiar dhe një sondazh me publikun lidhur me arsyet e vlerësuara të rënies së kursit të këmbimit Euro-Lek.

Mbështetur në përgjigjet e ekspertëve, faktori me peshën mesatare më të lartë në vijimësinë e rënies së kursit të këmbimit Euro-Lek ka qenë turizmi dhe në përgjithësi rritja e eksporteve të shërbimeve në ekonominë shqiptare.

Faktori i dytë më i zgjedhur nga ekspertët e anketuar janë remitancat. Mesatarisht, ndikimi i këtij faktori në kursin e këmbimit vlerësohet në nivelin 3.91.

Faktori i tretë për nga ndikimi, sipas ekspertëve, janë prurjet informale të valutës, me një vlerësim mesatar në nivelin 3.83. Me një ndikim lehtësisht më të ulët vlerësohen prurjet e paligjshme të valutës, me një vlerësim mesatar 3.58.

Ga ana tjetër, sipas përgjigjeve të sondazhit me publikun, në pjesën më të madhe pjesëmarrësit mendojnë se faktorët kryesorë që kanë sjellë rënien e kursit të Euros janë prurjet e paligjshme të valutës, me 36% të përgjigjeve dhe prurjet informale, me 30% të tyre.

Faktorët e tjerë vijojnë me diferencë të konsiderueshme, duke filluar nga turizmi, me 13% të përgjigjeve, investimet e huaja në prona, me 9% dhe remitancat, me 5%.

Rezultatet e sondazhi tregojnë se, në perceptimin e opinionit publik, ekonomia informale dhe e paligjshme është faktori me ndikimin kryesor në rënien e kursit të këmbimit mes Euros dhe Lekut.

Burimi: Banka e Shqipërisë

Burimi: Banka e Shqipërisë

The post Kursi Euro – Lek arrin minimum tĂ« ri historik nĂ« 96.41 lekĂ« appeared first on Revista Monitor.

↗

Hiqet pezullimi për tenderin e fiskalizimit 7.7 mln euro, KPP: Autoriteti të vijojë hapat e radhës

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

TenderĂ«t qĂ« lidhen me sistemet e informacionit dhe teknologjisĂ« kanĂ« mbetur sĂ« fundmi “dyerve” tĂ« Komisionit tĂ« Prokurimeve Publike.

Shumica e atyre që shkojnë me vlera miliona euro ankimohen vazhdimit në hallka të ndryshme nga dokumentet e tenderit tek vlerësimi duke i zgjatur procedurat pafund për finalizimin e një kontrate.

NjĂ« rast i tillĂ« Ă«shtĂ« edhe ai pĂ«r procedurĂ«n “MirĂ«mbajtje e Modulit tĂ« Menaxhimit tĂ« Kontrollit tĂ« Faturimit pĂ«r DrejtorinĂ« e PĂ«rgjithshme tĂ« Tatimeve”.

Ky tender me fond limit 770 milionë lekë apo 7.7 milionë euro u pezullua nga KPP thuajse 10 ditë më parë teksa një vendim i datës 11 shkurt heq këtë pezullim duke i lejuar autoritetit kontraktor që të vijojë me hapat e radhës. Sipas KPP autoriteti në këtë rast Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit që po zhvillon këtë procedurë për llogari të Drejtorisë së Përgjithshme të Tatimeve ka reflektuar kërkesat e bëra më herët nga Komisioni.

Tenderi për sistemin e fiskalizimit

Tenderi me objekt kontrate Mirëmbajtje e Modulit te Menaxhimit te Kontrollit te Faturimit për Drejtorinë e Përgjithshme te Tatimeve u hap në prill të vitit të shkuar. Sipas dokumenteve që shoqërojnë procedurën, qëllimi kryesor i këtij projekti është mirëmbajtja e sistemit të Menaxhimit të Kontrollit të Faturimit (sistemi i fiskalizimit) për Drejtorinë e Përgjithshme të Tatimeve për një periudhë prej 24 muajsh.

“QĂ«llimi Ă«shtĂ« garantimi i funksionimit tĂ« plotĂ« tĂ« sistemit elektronik, nĂ« tĂ« gjithĂ« komponentĂ«t e tij: softuer dhe pajisje fizike (hardĂ«are). Ky sistem Ă«shtĂ« i hostuar nĂ« QendrĂ«n e tĂ« DhĂ«nave Qeveritare, pranĂ« AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« ShoqĂ«risĂ« sĂ« Informacionit (AKSHI), dhe ofron shĂ«rbime pĂ«r rreth 125 mijĂ« tatimpagues, si dhe pĂ«r vetĂ« administratĂ«n tatimore”, thuhet nĂ« dokumente.

Në dokumentacion theksohet se disponueshmëria e sistemit të fiskalizimit është shumë e rëndësishme. Shërbimi i fiskalizimit dhe portali i tatimpaguesve (SelfCare) nuk mund të pësojnë ndërprerje për më shumë se disa minuta dhe nuk tolerohen ndërprerje të planifikuara për qëllime përditësimi (upgrade, update) apo modifikime të tjera.

“ShĂ«rbimet e ofruara pĂ«r tatimpaguesit (fiskalizimi, verifikimi i faturave, pranimi/refuzimi i tyre, etj.), si dhe pĂ«r administratĂ«n tatimore, duhet tĂ« jenĂ« funksionale 24 orĂ« nĂ« ditĂ«, 7 ditĂ« nĂ« javĂ«,” theksohet mĂ« tej.

Aktualisht, ky sistem përdoret nga bizneset dhe qytetarët, ndërsa në përdorim të brendshëm është i aksesueshëm nga administrata tatimore dhe institucione të tjera publike të autorizuara. Dokumentet e tenderit përshkruajnë kërkesat dhe përgjegjësitë për mirëmbajtjen e sistemit të fiskalizimi.

 

The post Hiqet pezullimi për tenderin e fiskalizimit 7.7 mln euro, KPP: Autoriteti të vijojë hapat e radhës appeared first on Revista Monitor.

↗

Në 10 vite shqiptarët u plakën gati 5 herë më shpejt se Europa

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Për dekada me radhë, Shqipëria kryesoi Europën si një prej vendeve me popullsinë më vitale dhe më të re në kontinent, por të dhënat më të fundit nga Eurostat për vitin 2025 tregojnë se Shqipëria ka pësuar ritmet më të larta të plakjes, me një moshë mediane 44.3 vite në 2025, shumë afër mesatares europiane prej 44.9 vitesh. Në 2015-n, mosha mediane (që ndan popullsinë përgjysmë) ishte 34.7 vjeç.

Kjo do të thotë që në 2025-n, gjysma e popullsisë ishte nën 44.3 vjeç, ndërsa 10 vite më parë Shqipëria ishte shumë më e re, me gjysmën e popullsisë që ishte më e re se 34.7 vjeç.

Teksa Europës iu deshën disa dekada të kalojë në një etapë plakjeje të popullsisë, Shqipëria e ka pësuar këtë transformim brenda vetëm një dekade, pasi nga viti 2015 në 2025 mosha mediane në vendin tonë u rrit me 9.6 vite, ritmi më i lartë në kontinent, teksa mesatarja europiane këtë periudhe ishte 2.1 vite.

Me këtë ecuri, vendi ynë ka humbur avantazhin e tij demografik duke u plakur 5 herë më shpejt se Europa në 10 vite. Ritmi i plakjes është aq i shpejtë, gati dyfish më i lartë se në Moldavi, e cila u plak me 5.6 vite në të njëjtën periudhë krahasimi.

Nga krahasimi i tĂ« dhĂ«nave, ShqipĂ«ria ka lĂ«nĂ« pas mjaft vende qĂ« dikur konsideroheshin shumĂ« mĂ« tĂ« vjetra se ne. Sot, ne kemi njĂ« popullsi me moshĂ« mesatare identike me atĂ« tĂ« ÇekisĂ« dhe LituanisĂ«, dy vende qĂ« prej vitesh pĂ«rballen me kriza tĂ« thella demografike.

Edhe më alarmant është fakti se Shqipëria rezulton tashmë më e plakur se fqinjët e saj të afërt në Ballkanin Perëndimor; ndërsa Shqipëria shënon 44.3 vjeç, Maqedonia e Veriut mbetet në kufijtë e 42.1 viteve dhe Mali i Zi në 40.4 vjeç.

Procesi i tkurrjes dhe plakjes në Shqipëri po ndodh me një ritëm shumë më agresiv se te fqinjët tanë. Pasojat e këtyre zhvillimeve pritet të jenë të rënda për ekonominë kombëtare. Një popullsi me moshë mesatare 44.3 vjeç do të thotë më pak krah pune aktiv, më pak inovacion në treg dhe një presion të fortë mbi skemën e pensioneve dhe sistemin shëndetësor.

NĂ«se politikat shtetĂ«rore nuk arrijnĂ« tĂ« frenojnĂ« largimin e tĂ« rinjve dhe tĂ« nxisin krijimin e familjeve tĂ« reja, vendi rrezikon tĂ« hyjĂ« nĂ« njĂ« cikĂ«l ku pleqĂ«ria do tĂ« jetĂ« karakteristika kryesore e shoqĂ«risĂ«, duke e bĂ«rĂ« objektivin pĂ«r rritje ekonomike tĂ« qĂ«ndrueshme gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u arritur.

Më 1 janar 2025, mosha mesatare e popullsisë së BE-së arriti në 44.9 vjeç. Midis viteve 2015 dhe 2025, mosha mesatare u rrit në të gjitha vendet anëtare të BE-së, përveç Maltës dhe Gjermanisë, ku ajo ra (të dyja me -0.4 vite).

Si rezultat i ndryshimeve demografike, përqindja e njerëzve në moshë pune në BE po zvogëlohet, ndërsa numri relativ i atyre që dalin në pension po zgjerohet. Pjesa e të moshuarve në popullsinë totale pritet të rritet ndjeshëm në dekadat e ardhshme.

 

ShqipĂ«ria po “shuhet”, lindjet nĂ« 2025-n ishin 74% mĂ« tĂ« ulĂ«ta se nĂ« 1990-n

 

The post Në 10 vite shqiptarët u plakën gati 5 herë më shpejt se Europa appeared first on Revista Monitor.

↗

QKB, rriten me 5.28% regjistrimet e bizneseve të reja në janar  

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Qendra Kombëtare e Biznesit (QKB) bën të ditur se gjatë muajit Janar 2026 janë regjistruar 2,152 biznese të reja, duke shënuar një rritje prej 5.28% krahasuar me Janarin 2025, kur u regjistruan 2,044 subjekte të reja. Ky tregues konfirmon vijimësinë e interesit për zhvillimin e aktivitetit ekonomik dhe formalizimin e sipërmarrjeve në vend.

Numri më i lartë i regjistrimeve rezulton në qarkun e Tiranës me 1,166 subjekte, ndjekur nga Durrësi (250), Vlora (187), Elbasani (118) dhe Fieri (118). Qarqet e tjera paraqiten si vijon: Korça (78), Lezha (76), Shkodra (74), Berati (27), Dibra (21), Gjirokastra (20) dhe Kukësi (17).

Sipas sektorĂ«ve ekonomikĂ«, aktivitetet me numrin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« regjistrimeve janĂ«: Tregtia me shumicĂ« dhe pakicĂ«; riparimi i automjeteve dhe motorçikletave – 546, Akomodimi dhe shĂ«rbimi ushqimor – 261, Aktivitete profesionale, shkencore dhe teknike – 210, Transporti dhe magazinimi – 163, NdĂ«rtimi – 162, si edhe Informacioni dhe komunikacioni – 154.

Gjatë muajit Janar 2026, 718 subjekte të regjistruara administrohen nga femra, duke reflektuar një pjesëmarrje të qëndrueshme të grave në sipërmarrje.

NĂ« tĂ« tre regjistrat e administruar nga QKB janĂ« realizuar nĂ« total 11,946 aplikime nĂ« janar 2026. Gjithashtu nĂ« muajin e parĂ« tĂ« vitit janĂ« regjistruar 125 leje dhe licenca, ku 16 subjekte janĂ« pajisur me leje (kryesisht Leje Mjedisi tĂ« tipit B – 12 raste) dhe 109 subjekte janĂ« pajisur me licenca.

NdĂ«r kategoritĂ« me numrin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« licencave tĂ« lĂ«shuara janĂ«: ShĂ«rbime mjekĂ«sore parĂ«sore dhe/ose stomatologjike – 42; Prodhim, pĂ«rpunim dhe shpĂ«rndarje me shumicĂ« e ushqimeve – 8; Transport rrugor ndĂ«rkombĂ«tar mallrash – 7; Formim profesional – 6; Operator turistik – 5; Farmaci/agjenci farmaceutike – 5.

Në vijim të përmirësimit të shërbimeve digjitale, gjatë muajit Janar janë shtuar tre shërbime të reja në platformën e-Albania, të cilat janë aplikim për likuidim të thjeshtëzua; Aplikim për plotësimin e ekstraktit historik; si edhe Tërheqje nga aplikimi në regjistrin e licencave, autorizimeve dhe lejeve.

QKB vijon angazhimin për lehtësimin e procedurave administrative, rritjen e transparencës dhe përmirësimin e aksesit në shërbime për qytetarët dhe bizneset.

The post QKB, rriten me 5.28% regjistrimet e bizneseve të reja në janar   appeared first on Revista Monitor.

↗

Pas liberalizimit të vizave, Kosova 144% rritje të azilkërkuesve

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Si ka ndikuar liberalizimi i vizave në numrin e azilkërkuesve nga Kosova brenda BE-së dhe a ka pasur migrim të qytetarëve të Kosovës drejt BE-së në vitin e parë të liberalizimit të vizave?

 

Instituti EPIK ka publikuar të dhëna të detajuara mbi ndikimin e liberalizimit të vizave në numrin e azilkërkuesve nga Kosova drejt vendeve të Bashkimit Evropian.

Sipas raportit, gjatë vitit të parë pas liberalizimit të vizave, Kosova ka shënuar një rritje prej 144% të kërkesave për azil, krahasuar me periudhën para liberalizimit.

Sipas të dhënave të Eurostat, gjatë vitit 2024 janë regjistruar gjithsej 5,635 kërkesa për azil nga qytetarët e Kosovës në vendet e BE-së. Destinacionet kryesore ishin Franca me 3,150 kërkesa, Gjermania me 1,665 dhe Italia me 485 kërkesa.

“NdonĂ«se kĂ«rkesat pĂ«r azil nga Kosova u rritĂ«n pĂ«r 144% nĂ« vitin e parĂ« tĂ« liberalizimit tĂ« vizave, kjo rritje Ă«shtĂ« nĂ« fakt mjaft e ultĂ« nĂ«se krahasohet me rritjen e numrit tĂ« azilkĂ«rkuesve nga vende tĂ« tjera tĂ« rajonit nĂ« vitin e tyre tĂ« parĂ« tĂ« liberalizmit tĂ« vizave. NĂ« rastin e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut numri i azilkĂ«rkuesve u rrit pĂ«r 895%, nĂ« rastin e SerbisĂ« 356%, ndĂ«rsa nĂ« rastin e ShqipĂ«risĂ« 166%. VetĂ«m Mali i Zi dhe Bosnja arritĂ«n tĂ« mbajnĂ« rritjen e numrit tĂ« azilkĂ«rkuesve nĂ«n 100%.”

EPIK thekson se kjo rritje ishte e përkohshme dhe mbeti brenda parametrave të parashikuara, pa shenja të një vale të re emigrimi.

Në raportin krahasues për vendet e Ballkanit Perëndimor, Kosova renditet në mesin e vendeve me rritje më të ulët të numrit të azilkërkuesve pas liberalizimit të vizave.

Rritja pĂ«r MaqedoninĂ« e Veriut ishte 895%, pĂ«r SerbinĂ« 356%, pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« 166%, ndĂ«rsa Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina kishin rritje nĂ«n 100% – respektivisht 79% dhe 26%.

Të dhënat e grafikëve të Eurostat tregojnë qartë se, ndonëse pas liberalizimit numri i kërkesave për azil u rrit në të gjitha vendet e rajonit, Kosova qëndroi në mes të tabelës, me një nivel migrimi shumë më të kontrolluar sesa fqinjët e saj në vitet e para të lëvizjes së lirë me BE-në.

Raporti përfundon se këto shifra dëshmojnë se liberalizimi i vizave për Kosovën nuk ka shkaktuar krizë migratore, por një reagim të përkohshëm që tashmë po stabilizohet brenda pritjeve institucionale të BE-së.

Procesi i liberalizimit të vizave për qytetarët e Kosovës ka qenë një ndër rrugët më të gjata dhe më të ndërlikuara në historinë e marrëdhënieve të vendit me Bashkimin Evropian. Ky proces ka filluar zyrtarisht në vitin 2012, kur Komisioni Evropian dorëzoi Udhërrëfyesin për liberalizimin e vizave, që përfshinte mbi 90 kritere teknike, ligjore dhe politike që Kosova duhej të përmbushte.

Pas disa vlerësimeve pozitive nga Komisioni Evropian, Kosova mori konfirmimin për përmbushjen e të gjitha kritereve në korrik 2018. Megjithatë, procesi politik për miratimin përfundimtar u zvarrit për më shumë se pesë vjet, për shkak të kundërshtimeve të disa shteteve anëtare të BE-së.

Pas një dekade përpjekjesh diplomatike, më 1 janar 2024 u bë e mundur që qytetarët e Kosovës të udhëtojnë pa viza në zonën Schengen, për qëndrime afatshkurtra deri në 90 ditë brenda çdo periudhe 180-ditore.

The post Pas liberalizimit të vizave, Kosova 144% rritje të azilkërkuesve appeared first on Revista Monitor.

↗

Vendet me normat më të larta të tatimit mbi të ardhurat personale në Europë

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Në shumicën e vendeve europiane, personat me të ardhura më të larta paguajnë proporcionalisht më shumë taksa. Megjithatë, normat maksimale të tatimit mbi të ardhurat personale për kategoritë me të ardhurat më të larta ndryshojnë ndjeshëm nga një vend në tjetrin, duke reflektuar një ndarje të qartë midis Europës Veriperëndimore dhe asaj Lindore.

Drejtësia fiskale është thelbësore për çdo shoqëri, pasi pasqyron nëse qytetarët kontribuojnë në përpjesëtim me të ardhurat dhe pasurinë e tyre. Në shumicën e vendeve europiane zbatohet një sistem progresiv, ku barra tatimore rritet me rritjen e të ardhurave.

Sipas të dhënave të publikuara nga Tax Foundation, normat më të larta të tatimit mbi të ardhurat personale në vitin 2026 variojnë nga 10% në Bullgari dhe Rumani, deri në 60.5% në Danimarkë.

Përveç Danimarkës, normat maksimale tejkalojnë 50% edhe në gjashtë vende të tjera: Francë, Austri, Spanjë, Belgjikë, Portugali dhe Suedi.

Tatimpaguesit me të ardhura shumë të larta përballen me norma të afërta me këtë nivel edhe në Slloveni dhe Holandë.

Mesatarja europiane

Mesatarja e normës maksimale të tatimit mbi të ardhurat personale në 35 vende europiane është 38.5%. Kjo shifër rritet në 43.4% për vendet europiane anëtare të OECD-së. Në 18 vende, norma maksimale tejkalon 40%.

Në nëntë vende, norma më e lartë luhatet midis 40% dhe 48%: Irlandë, Gjermani, Itali, Islandë, Luksemburg, Finlandë, Mbretëria e Bashkuar, Greqi dhe Turqi.

Ndër pesë ekonomitë më të mëdha të Europës, norma maksimale varion nga 45% në Mbretërinë e Bashkuar deri në 55.4% në Francë, duke shënuar një diferencë prej rreth 10 pikë përqindjeje.

NĂ« tĂ« kundĂ«rt, pĂ«rveç BullgarisĂ« dhe RumanisĂ«, norma maksimale Ă«shtĂ« nĂ«n 25% nĂ« Moldavi, Hungari, UkrainĂ«, Gjeorgji, Çeki dhe Estoni.

Ndarje e theksuar rajonale: Veriperëndimi kundrejt Lindjes

Normat më të larta të tatimit mbi të ardhurat personale tregojnë modele të qarta rajonale. Vendet nordike dhe ato të Europës Perëndimore priren të kenë norma më të larta marxhinale, zakonisht midis 45% dhe 60%. Ka edhe përjashtime, si Norvegjia, e cila qëndron pak nën 40%.

Shumica e ekonomive joanëtare të BE-së në Europën Lindore ruajnë norma më të ulëta maksimale, megjithëse Turqia përbën një përjashtim me rreth 41%, duke u afruar me regjimet tatimore të nivelit të mesëm në BE. Vendet e Europës Qendrore dhe Lindore, përfshirë Ballkanin, gjithashtu priren të aplikojnë norma më të ulëta. Në disa prej tyre, sistemet me taksë të sheshtë kontribuojnë në mbajtjen e normave maksimale në nivele relativisht të ulëta.

Normat tatimore ndryshojnë me politikat fiskale

Normat tatimore nuk janë statike, pasi qeveritë i rishikojnë ato në përputhje me ndryshimet në politikat fiskale. Sipas Tax Foundation, disa vende kanë përditësuar normat e tyre maksimale gjatë vitit të fundit.

Alex Mengden, analist i politikave globale në Tax Foundation, thekson se qeveritë zakonisht mund të gjenerojnë të ardhura më me efikasitet duke shfrytëzuar normat marxhinale në nivelet më të ulëta të shpërndarjes së të ardhurave, sesa duke rritur normat më të larta.

“Shtimi i njĂ« norme mĂ« tĂ« lartĂ« pĂ«r njĂ« kategori tĂ« caktuar tĂ« ardhurash ndikon negativisht nĂ« nxitjen pĂ«r tĂ« fituar mĂ« shumĂ« ose mĂ« pak tĂ« ardhura vetĂ«m pĂ«r individĂ«t nĂ« atĂ« kategori, ndĂ«rkohĂ« qĂ« rrit tĂ« ardhurat nga tĂ« gjithĂ« tatimpaguesit nĂ« kategoritĂ« mĂ« tĂ« larta,” shpjegon ai.

Danimarka ka prezantuar një kategori të re tatimore për të ardhura mbi 2.8 milionë korona daneze (rreth 375,000 euro), duke rritur normën maksimale nga 55.6% në 60.5%.

Estonia ka rritur normën e saj të sheshtë nga 22% në 24%, ndërsa Sllovakia ka shtuar dy kategori të reja tatimore, duke e çuar normën maksimale nga 25% në 35%.

Në të kundërt, Finlanda ka ulur normën maksimale të tatimit mbi të ardhurat personale nga 51.5% në 45%.

Sipas njĂ« studimi tĂ« Eurobarometer, nĂ« vitin 2025 vetĂ«m njĂ« nĂ« pesĂ« qytetarĂ« nĂ« BE besonte se taksat paguhen nĂ« pĂ«rpjesĂ«tim me tĂ« ardhurat dhe pasurinĂ« “nĂ« masĂ« tĂ« madhe”. Rreth gjysma (51%) mendonin se kjo ndodh “deri diku”. / Euronews

The post Vendet me normat më të larta të tatimit mbi të ardhurat personale në Europë appeared first on Revista Monitor.

↗

Vëzhgimi, hekurudha Tiranë-Durrës, nis vendosja e rrjetave mbrojtëse në zonat e banuara

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Punimet për hekurudhën Tiranë Durrës dhe zgjatimin në Rinas janë në faza të ndryshme në segmente të caktuara të saj. Konkretisht këtë javë ka nisur vendosja e rrjetave mbrojtëse në zonën e banuar në kryeqytet.

Vëzhgime nga terreni tregojnë se kompania që po kryen punimet ka filluar instalimin e rrjetave në disa pjesë të saj. Në fotot që shoqërojnë këtë artikull punimet i përkasin kryqëzimit që lidh rrugën Coca-Cola me kalimin për në Laknas. Bëhet fjalë për një kalim në nivel pa barriera ku rruga ndërpritet me linjën e hekurudhës dhe sinjalizohet paraprakisht nga Kryqi i Shën Andreas.

Sipas projektit hekurudha e re Durrës-Tiranë-Rinas do të ketë rrjeta dhe kangjella për të izoluar pjesën më të madhe të trasesë nga qendrat e banuara. Kjo masë sigurie synon të parandalojë kalimin e paligjshëm të njerëzve dhe kafshëve, duke garantuar qarkullimin e sigurt të trenave me shpejtësi të lartë.

Punimet për hekurudhën Tiranë-Durrës dhe zgjatimin Tiranë-Rinas kanë filluar prej vitit 2021 nga kompania që fitoi tenderin INC S p.a dhe kompanive të kontaktuara prej saj. Afatet që ky projekt të përfundonte kanë ndryshuar vazhdimisht dhe por në disa deklarata të bëra nga përfaqësues të qeverisë dhe drejtues të Hekurudhës nisja e plotë e operimit do të mund të bëhet vetëm në fillim të vitit 2027.

MĂ« herĂ«t, Hekurudha Shqiptare njoftoi pĂ«r njĂ« “market teaser” duke tentuar qĂ« tĂ« merrte vĂ«mendjen e palĂ«ve tĂ« interesuara pĂ«r tĂ« ofruar njĂ«sitĂ« e nevojshme pĂ«r hekurudhĂ«n. KĂ«to mund tĂ« ishin njĂ«si tĂ« pĂ«rdorura, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« deklaroi se operimi i trenave tĂ« pasagjerĂ«ve do tĂ« kishte njĂ« model potencial koncesioni, pra, do tĂ« jetĂ« nga njĂ« operator privat me eksperiencĂ« nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«.

Ky projekt fillimisht u financua me një kredi rreth 70 milionë euro nga BERZH, ndërkohë që vetëm në fillim të këtij viti qeveria kërkoi një shtesë me 40 milionë euro të kësaj kredie për të mbyllur punimet e saj. Sipas argumentit, shkak për këtë shtesë ishte bërë shtrenjtimi i materialeve të ndërtimit, që e kanë rritur dukshëm faturën ndërkohë që një pjesë e kësaj shtese do të shkojë për ndërtimin e stacioneve.

Hekurudha Tiranë-Durrës dhe shtesa në Rinas kanë një gjatësi 39 kilometra. Trenat në këtë hekurudhë do të jenë elektrike dhe do të përshkojnë distancën për 22 minuta. Në total do të jenë 11 stacione përgjatë gjithë linjës.

The post Vëzhgimi, hekurudha Tiranë-Durrës, nis vendosja e rrjetave mbrojtëse në zonat e banuara appeared first on Revista Monitor.

↗

Projekti 80 mln euro për ujin, BB: Progres mesatarisht i kënaqshëm, u disbursuan 28.68 mln euro

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Banka Botërore bëri një vlerësim të fundit për Programin i Modernizimit të Sektorit të Ujit dhe Kanalizimeve në Shqipëri i financuar nga kjo e fundit me rreth 80.1 milionë euro përmes IBRD dhe një granti shtesë prej 6.3 milionë dollarësh.

Në raportin e publikuar progresi tërësor vlerësohet si mesatarisht i kënaqshëm duke vënë theksin tek aspektet që kanë pasur ecuri të mirë dhe ato që paraqesin nevojë për përmirësim.

Referuar statusit të zbatimit të hartuar nga ekipi i Bankës disa prej komponentëve kanë shënuar nivel të mirë disbursimi teksa për të tjerët përqendrimi do të jetë në dy vitet e ardhshme.  Kështu DLI 1 është arritur plotësisht dhe është disbursuar e gjithë shuma prej 9 milionë eurosh, pas miratimit të instrumenteve të financimit sektorial dhe udhëzimeve të bazuara në performancë.

DLI 2 Ă«shtĂ« pjesĂ«risht i arritur, me 6.26 milionĂ« euro tĂ« disbursuara (28% e alokimit), ndĂ«rsa disbursimet kryesore priten nĂ« vitet fiskale 2026–2028.

DLI 3, që lidhet me përmirësimin e qëndrueshmërisë financiare të sektorit, është gjithashtu pjesërisht i arritur, me 5.85 milionë euro të disbursuara (65%), ndërsa arritja e plotë pritet gjatë vitit 2026.

DLI 4, qĂ« mat vazhdimĂ«sinĂ« e furnizimit me ujĂ« (minimumi 18 orĂ« nĂ« zona urbane), nuk ka gjeneruar ende disbursime pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« verifikimit tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« presionit tĂ« ujit. Prokurimi i pajisjeve matĂ«se Ă«shtĂ« planifikuar pĂ«r fillim tĂ« vitit 2026, me disbursime tĂ« parashikuara nĂ« 2027–2028.

DLI 5, që lidhet me lidhjet e reja funksionale për familjet, ka disbursuar 2.8 milionë euro (16%), ndërsa pjesa më e madhe e fondeve pritet të lëvrohet në dy vitet e fundit të programit.

Raporti thekson se komponenti i grantit/IPF po ecën më ngadalë se parashikimi, ndonëse disa aktivitete janë përfunduar, përfshirë angazhimin e agjencisë së verifikimit të pavarur dhe auditimet e eficiencës së energjisë në disa njësi rajonale. Projekti, i miratuar në maj 2022 dhe me afat përfundimi në dhjetor 2027, synon përmirësimin e performancës operacionale dhe financiare të ujësjellësve, si dhe rritjen e aksesit në shërbime të sigurta të furnizimit me ujë./ N.Maho

 

The post Projekti 80 mln euro për ujin, BB: Progres mesatarisht i kënaqshëm, u disbursuan 28.68 mln euro appeared first on Revista Monitor.

↗

Be kritikon Google për reklamat në kërkim, shqetësime për konkurrencë të pandershme

✇Revista Monitor
By: Deada Hyka

Google, pjesë e konglomeratit teknologjik Alphabet, po përballet me një valë të re shqetësimesh antitrust nga Komisioni Evropian, në lidhje me mënyrën se si kompania vendos çmimet për reklamimet në shfletuesin e saj të kërkimit. Regulatorët evropianë i kanë dërguar një letër reklamuesve ku theksojnë shqetësimin se ankandet e reklamave për Google Search mund të jenë duke çuar në çmime më të larta të pasakta, në dëm të reklamuesve dhe konkurrencës së lirë në tregun dixhital.

Në letrën, që është dërguar biznesve që përdorin sistemin e reklamimit të Google, Komisioni nxjerr në pah shqetësimet se kompania mund të jetë duke rritur në mënyrë artificiale çmimin e ankandeve për reklamët, duke dëmtuar aksesin e reklamuesve të vegjël dhe mesëm në ankande më të favorshme dhe duke dobësuar konkurrencën. Rregullatorët i kanë dhënë reklamuesve kohë deri më 2 mars për të dërguar reagimet e tyre, ndërsa organet evropiane vazhdojnë monitorimin e praktikave të tregut.

Google dominon tregun global të reklamave online me shifra miliarda dollarë, dhe sipas një zëdhënësi të kompanisë, çmimet e reklamave përcaktohen nga një ankand në kohë reale që synon të shfaqë reklama sa më relevante bazuar në konkurrencë dhe cilësinë e reklamave. Google gjithashtu vlerëson se sistemi i tij ndihmon bizneset e vogla të konkurojnë kundrejt markave të mëdha dhe qëmban internetin të lirë për përdoruesit.

NdĂ«rkohĂ«, njĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«s i Komisionit Evropian ka theksuar se nuk Ă«shtĂ« hapur njĂ« hetim i formalizuar deri mĂ« tani, por se autoritetet “vĂ«zhgojnĂ« praktikat e mundshme antikonkurente nĂ« tĂ« gjitha sektorĂ«t dhe janĂ« gati tĂ« nisin hetime kur ka prova konkrete pĂ«r kĂ«tĂ« sjellje”. Kjo deklaratĂ« tregon qartĂ« se autoritetet po kalojnĂ« nga faza e shqetĂ«simit nĂ« njĂ« kontroll mĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« mĂ«nyrĂ«s se si kompanitĂ« kryesore tĂ« teknologjisĂ« funksionojnĂ« brenda tregut njĂ«qind pĂ«r qind konkurrues tĂ« Bashkimit Evropian.

Ky zhvillim vjen pak kohë pasi Shtetet e Bashkuara kanë akuzuar Google për manipulim të ankandeve të reklamave me formula që favorizojnë interesat e kompanisë, duke ngritur tensione ndërmjet rregullatorëve amerikanë dhe atyre evropianë mbi mënyrën e trajtimit të gigantëve amerikanë të teknologjisë. Dëmet financiare eventuale për Google mund të jenë të konsiderueshme nëse Komisioni arrin të provoje se praktikat shkelin rregullat e konkurrencës, përfshirë edhe gjoba që arrijnë deri në një përqindje të konsiderueshme të të ardhurave globale të kompanisë nën rregulloret antitrust të Bashkimit Evropian.

Shfaqja e kësaj letre dhe kërkesa për reagime sinjalizojnë një rritje të presionit të BE-së ndaj kompanive të mëdha teknologjike që operojnë në tregun e brendshëm, një lëvizje që pasqyron tendencën e vazhdueshme të rregullatorëve evropianë për të riformësuar mënyrën se si funksionon ekonomia dixhitale globale dhe për të mbrojtur konkurrencën e ndershme në epokën e dominimit të pak kompanive./ REUTERS

The post Be kritikon Google për reklamat në kërkim, shqetësime për konkurrencë të pandershme appeared first on Revista Monitor.

❌