13:00 Ndërsa bota më në fund kundërpërgjigjet, a ishte kjo java kur Donald Trump shkoi shumë larg?
Jonathan Freedland*
Ndjenja e tundimit Ă«shtĂ« e fortĂ« pĂ«r tĂ« shpresuar se stuhia ka kaluar. TĂ« besosh se njĂ« javĂ« qĂ« nisi me njĂ« kĂ«rcĂ«nim amerikan pĂ«r tĂ« marrĂ« nĂ«n kontroll njĂ« territor evropian â qoftĂ« me forcĂ« apo pĂ«rmes shantazhit â ka pĂ«rfunduar me premtimin pĂ«r negociata dhe, rrjedhimisht, me njĂ« kthim nĂ« normalitet. Por ky Ă«shtĂ« njĂ« iluzion i rrezikshĂ«m. Nuk mund tĂ« ketĂ« kthim nĂ« normalitet. Bota qĂ« mendonim se njihnim ka marrĂ« fund. Pyetja e vetme tani Ă«shtĂ« se çfarĂ« do ta zĂ«vendĂ«sojĂ« â njĂ« pyetje qĂ« na prek tĂ« gjithĂ«ve, qĂ« Ă«shtĂ« plot rreziqe dhe qĂ«, ndoshta nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papritur, mbart edhe njĂ« fije shprese.
Harrojeni faktin që Donald Trump përfundimisht u tërhoq nga kërcënimet për të pushtuar Groenlandën, duke e futur sërish në brez armën ekonomike që ua kishte drejtuar kokës të gjitha vendeve që i dolën përpara, përfshirë Mbretërinë e Bashkuar. Vetë fakti që ai e bëri këtë kërcënim konfirmoi atë që duhej të ishte e qartë që nga rikthimi i tij në detyrë një vit më parë: nën drejtimin e tij, SHBA-ja është shndërruar në një aleat të pasigurt, nëse jo në një armik të hapur të miqve të dikurshëm.
Kjo u shpreh nĂ« mĂ«nyra njĂ«herazi tĂ« vrazhda dhe fyese. NĂ« kategorinĂ« e dytĂ« hyn deklarata e tij e fundit se aleatĂ«t e NATO-s kishin qenĂ« âpak larg vijĂ«s sĂ« frontitâ nĂ« Afganistan â njĂ« fyerje e neveritshme pĂ«r familjet e 457 ushtarakĂ«ve britanikĂ« dhe pĂ«r shokĂ«t e tyre nga e gjithĂ« aleanca qĂ« dhanĂ« jetĂ«n nĂ« atĂ« konflikt.
NĂ« kategorinĂ« e parĂ« ishte prezantimi i sipĂ«rmarrjes sĂ« tij mĂ« tĂ« fundit: pasi i kishte thĂ«nĂ« mĂ« herĂ«t kryeministrit norvegjez â tĂ« cilin e akuzoi rrejshĂ«m se i kishte mohuar Ămimin Nobel â se po mĂ«rzitej nga paqja, Trump shkoi nĂ« Davos pĂ«r tĂ« shpallur âbordin e paqesâ. Trump Ă«shtĂ« nga ata libra qĂ« mund tâi gjykosh nga kopertina, ndaj logoja e kĂ«tij organi tĂ« ri e thoshte gjithçka: siç vĂ«rejti me humor dikush, ajo ishte nĂ« thelb stema e OKB-sĂ«, âvetĂ«m se e zhytur nĂ« ar dhe e redaktuar nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« bota tĂ« pĂ«rfshijĂ« vetĂ«m AmerikĂ«nâ.
Kjo pĂ«rmbledh pikat thelbĂ«sore: âbordi i paqesâ Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« zĂ«vendĂ«suar dhe komercializuar arkitekturĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« pasvitit 1945, duke e zĂ«vendĂ«suar OKB-nĂ« me njĂ« klub anĂ«tarĂ«sh nĂ« stilin Mar-a-Lago, ku njĂ« vend i pĂ«rhershĂ«m kushton 1 miliard dollarĂ« dhe pushteti vendimmarrĂ«s qĂ«ndron nĂ« duart e vetĂ« Trumpit, edhe pasi tâi ketĂ« mbaruar mandati presidencial. Fakti qĂ« Vladimir Putini Ă«shtĂ« ftuar, ndĂ«rsa Mark Carney Ă«shtĂ« pĂ«rjashtuar, flet vetĂ«.
Për një kohë, aleatët e SHBA-së e ngushëllonin veten me besimin se Trump ishte një devijim i përkohshëm, që një ditë do të largohej, duke lejuar rikthimin e zakoneve të vjetra. Edhe ky iluzion është shembur. Kur Trump dukej ende i vendosur ta çonte deri në fund kërcënimin ndaj Groenlandës, nuk kishte asnjë shenjë se dikush apo diçka brenda SHBA-së mund ta ndalte. Gjatë këtyre 12 muajve, Trump ka treguar se kufizimet formale të projektuara për ta mbajtur nën kontroll një president amerikan mund të hiqen lehtësisht. Dhe nëse kjo ndodh një herë, mund të ndodhë sërish. Kjo do të thotë se jo vetëm Trumpi është një aleat i pasigurt. Fatkeqësisht, edhe vetë SHBA-ja është e tillë.
Ka disa mĂ«sime tĂ« menjĂ«hershme pĂ«r tâu nxjerrĂ« nga kjo situatĂ«. I pari Ă«shtĂ« se Trump vazhdon pĂ«rpara derisa dhe pĂ«r sa kohĂ« nuk pĂ«rballet me rezistencĂ«. Ish-kĂ«shilltari i tij, Steve Bannon, i tha kĂ«tĂ« javĂ« revistĂ«s Atlantic se strategjia e ekipit Trump nĂ« tĂ« gjitha fushat Ă«shtĂ« âmaksimalisteâ: tĂ« shkojnĂ« sa mĂ« larg, derisa dikush tâi ndalĂ«. LĂ«vizjet e Trumpit pĂ«r GroenlandĂ«n shkaktuan njĂ« rĂ«nie tĂ« bursĂ«s dhe kundĂ«rshtim tĂ« brendshĂ«m â 86% e amerikanĂ«ve kundĂ«rshtuan pushtimin e armatosur tĂ« ishullit â por gjithashtu sollĂ«n njĂ« front tĂ« bashkuar dhe kĂ«rcĂ«nime serioze ekonomike nga Evropa. EvropianĂ«t u ngritĂ«n dhe Trumpi u tĂ«rhoq.
Kjo çon nĂ« njĂ« mĂ«sim mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe thelbĂ«sor pĂ«r miqtĂ« e vjetĂ«r tĂ« SHBA-sĂ«: ata nuk mund tĂ« jenĂ« nĂ« njĂ« pozitĂ« varĂ«sie aq tĂ« thellĂ« ndaj SHBA-sĂ« â qoftĂ« ekonomike apo ushtarake â sa tĂ« detyrohen tâu nĂ«nshtrohen kĂ«rkesave tĂ« saj. PĂ«r ta artikuluar kĂ«tĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« kaq qartĂ«, Mark Carney u shpĂ«rblye me duartrokitje nĂ« kĂ«mbĂ« nĂ« Davos, pas njĂ« fjalimi qĂ« mund tĂ« mbetet si teksti pĂ«rcaktues i kĂ«saj periudhe. âRendi i vjetĂ«r nuk do tĂ« kthehet,â tha kryeministri kanadez. âNuk duhet ta vajtojmĂ«. Nostalgjia nuk Ă«shtĂ« strategji.â
Ajo qĂ« kĂ«rkoi Carney, dhe qĂ« e kĂ«rkon momenti historik, Ă«shtĂ« njĂ« rregullim i ri, njĂ« formacion i ri. âFuqitĂ« e mesmeâ, vendet demokratike tĂ« PerĂ«ndimit jashtĂ« SHBA-sĂ«, nuk duhet ta pranojnĂ« pasivisht se bota e vjetĂ«r e âinstitucioneve dhe rregullaveâ Ă«shtĂ« zĂ«vendĂ«suar nga njĂ« botĂ« e re e âliderĂ«ve tĂ« fortĂ« dhe marrĂ«veshjeveâ, siç e pĂ«rshkruan ish-kreu i MI6. NĂ« vend qĂ« tĂ« garojnĂ« mes tyre pĂ«r tĂ« qenĂ« mĂ« tĂ« pĂ«rkĂ«dhelurit e hegjemonit amerikan, duke e lajthitur perandorin e ZyrĂ«s Ovale me shpresĂ«n se do tâi shpĂ«tojnĂ« zemĂ«rimit tĂ« tij, ata mund â sipas Carney-t â âtĂ« bashkohen pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« rrugĂ« tĂ« tretĂ«â.
Si do tĂ« dukej kjo? Forma mĂ« e dukshme Ă«shtĂ« njĂ« konstelacion i ri i Bashkimit Evropian plus MbretĂ«ria e Bashkuar plus Kanadaja, njĂ« bllok ekonomik me peshĂ« dhe njĂ« aleancĂ« sigurie me muskuj. NĂ« thelb, synimi do tĂ« ishte tâi jepej njĂ« pĂ«rgjigje pozitive pyetjes qĂ« ka rĂ«nduar veçanĂ«risht kĂ«tĂ« vit: a mundet Evropa ta mbrojĂ« UkrainĂ«n â dhe veten â pa SHBA-nĂ«? Sot pĂ«r sot, pĂ«rgjigjja e ftohtĂ« dhe e ashpĂ«r Ă«shtĂ« jo. Volodymyr Zelenskyy nuk gaboi kur tha se Evropa e sotme âmbetet njĂ« kaleidoskop i bukur, por i fragmentuar fuqish tĂ« vogla dhe tĂ« mesmeâ, qĂ« âduket e humbur, duke u pĂ«rpjekur ta bindĂ« presidentin amerikan tĂ« ndryshojĂ«, kur ai nuk do tĂ« ndryshojĂ«â.
Pra, synimi Ă«shtĂ« asgjĂ« mĂ« pak se njĂ« aleancĂ« e re e demokracive perĂ«ndimore, qĂ« nuk varen mĂ« nga SHBA-ja pĂ«r mbrojtjen e tyre. Kjo nuk mund tĂ« ndodhĂ« brenda natĂ«s; mund tĂ« duhen njĂ« dekadĂ« ose mĂ« shumĂ« pĂ«r ta arritur. Por, siç mĂ« tha kĂ«tĂ« javĂ« ish-ministri i jashtĂ«m britanik Jeremy Hunt, do tĂ« ishte ânjĂ« neglizhencĂ« e rĂ«ndĂ« e detyrĂ«s nĂ«se nuk fillojmĂ« punĂ«n qĂ« taniâ pĂ«r ta realizuar kĂ«tĂ« synim.
MeqĂ« kjo kĂ«rkon kohĂ«, do tĂ« thotĂ« se nuk mund tĂ« ketĂ« shkĂ«putje tĂ« menjĂ«hershme nga SHBA-ja. PĂ«r sa kohĂ« qĂ« aleatĂ«t mbeten tĂ« varur nga mbrojtja amerikane, figura si Keir Starmer do tĂ« duhet tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« buzĂ«qeshin teksa shtrĂ«ngojnĂ« dorĂ«n e Trumpit. Automjeti i NATO-s do tĂ« duhet tĂ« vazhdojĂ« rrugĂ«n, edhe pse anĂ«tari i tij mĂ« i fuqishĂ«m po i shpon gomat. Por, ndĂ«rkohĂ«, njĂ« grupim i konceptuar rishtazi â ndoshta i paraqitur pa zhurmĂ« si njĂ« âkrah evropian i NATO-sâ â do tĂ« konsolidohet dhe do tĂ« forcohet.
ĂelĂ«si i pashmangshĂ«m i kĂ«tij plani Ă«shtĂ« rritja masive e shpenzimeve pĂ«r mbrojtjen. Kjo do tĂ« riformĂ«sojĂ« politikĂ«n e tĂ« gjitha atyre vendeve qĂ« kanĂ« shijuar âdividendin e paqesâ qĂ« nga fundi i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, dividend qĂ« u lejoi tĂ« shpenzonin mĂ« pak pĂ«r armĂ« dhe mĂ« shumĂ« pĂ«r shkolla e spitale. Ajo do tĂ« rishkruajĂ« gjithashtu debatin dekadash mbi marrĂ«dhĂ«nien e BritanisĂ« me EvropĂ«n. TĂ« dyja partitĂ« kryesore do tĂ« duhet tĂ« lĂ«vizin: Britania duke hequr dorĂ« nga iluzionet e Brexit-it, dhe BE-ja duke i ofruar asaj diçka mĂ« afĂ«r tregtisĂ« pa pengesa, nĂ« kĂ«mbim tĂ« kontributit serioz qĂ« Britania do tĂ« japĂ« pĂ«r mbrojtjen e EvropĂ«s.
Ka edhe mundĂ«si kĂ«tu, pĂ«rfshirĂ« pĂ«r Starmerin. Ai mund tâi paraqesĂ« rritjet e taksave qĂ« shkelin premtimet elektorale si çështje sigurie kombĂ«tare. Mund tâi paraqesĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ« edhe lidhjet mĂ« tĂ« ngushta me EvropĂ«n. Ai mund ta lĂ«rĂ« Nigel Farage-in tĂ« izoluar nĂ« anĂ«n e gabuar tĂ« opinionit publik, si adhurues i njeriut qĂ« fyeu tĂ« rĂ«nĂ«t britanikĂ« tĂ« luftĂ«s. Starmeri mund ta paraqesĂ« Reform-in si partinĂ« e nĂ«nshtruar ndaj Trumpit, dhe kundĂ«rshtarĂ«t e saj si mbrojtĂ«sit e vĂ«rtetĂ« tĂ« sovranitetit dhe pavarĂ«sisĂ« britanike.
Bota që njihnim po vdes, e vrarë nga perandori i mundshëm në Potomak. Por këtë javë u bë e dukshme edhe diçka tjetër: një botë e re, që pret të lindë.
*Jonathan Freedland është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti: L.Veizi











