Nga: Olivia Petter / The Independent PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Nëse burrat me të cilët kam dalë gjatë vitit të fundit kanë pasur ndonjë gjë të përbashkët, është ajo se të gjithë duan të flasin me mua për inteligjencën artificiale [IA].
E përdor për të shkruar artikujt e mi? Jo.
A jam e shqetësuar se do të ma zaptojë punën? Në fakt jo.
A do të vazhdoj të shkruaj libra nëse të gjithë duan të lexojnë ato që janë shkruar nga IA-ja? Po.
A e kam pĂ«rdorur ndonjĂ«herĂ« pĂ«r tâi shkruar mesazh dikujt nĂ« njĂ« aplikacion takimesh? Jo.
A duhet ta pyesim ChatGPT-në të na përshkruajë për ndonjë partnerë të mundshëm? Oh, Zot.
Këto biseda rrallëherë janë të rastësishme. Kam pasur edhe debate. Një herë hyra në një bisedë të zjarrtë me një burrë nëse njerëzit duhet të kërkojnë këshilla mjekësore te ChatGPT-ja, dhe me një tjetër që pranoi se e kishte përdorur për ta ndihmuar për ta shkruar një mesazhe ndarjeje.
Ndërkohë, sa herë që kam postuar në Instagram në mbështetje të krijimtarisë njerëzore mbi përmbajtjen e gjeneruar nga IA-ja, marr një lumë reagimesh - dhe ato gjithmonë nga burrat e etur për të përmbysur përsiatjet e mia rreth asaj se çfarë do të thotë të krijosh dhe të konsumosh art.
Kjo nuk do të thotë se gratë që njoh nuk e përdorin IA-në - shumë nga to e shohin si mjet të paçmuar për këshilla për karrierë, mbështetje financiare dhe, në disa raste, mbështetje emocionale - por, nuk besoj se e përdorin, apo qoftë edhe mendojnë për të, aq shumë.
Të dhënat e mbështesin këtë. Megjithëse kërkimet ndryshojnë, disa studime kanë treguar se burrat e përdorin IA-në gjeneruese më shumë se gratë. Në vitin 2024, një punim i titulluar Hendeku gjinor në Gen IA ka përshkruar se të dhënat nga Anketa e Pritshmërive të Konsumatorëve tregonin që 50 për qind e burrave përdorin mjete të IA-së gjeneruese, në krahasim me 37 për qind të grave.
Një studim nga Danimarka zbuloi se gratë kanë më pak gjasa të përdorin ChatGPT-në për punë sesa burrat, ndërsa kërkimi i kryer në Shkollën e Biznesit të Harvardit zbuloi se, ndërmjet nëntorit 2022 dhe majit 2024, gratë përbënin 42 për qind të 200 milionë përdoruesve mesatarë mujorë të faqes së internetit të ChatGPT-së.
Po shfaqet një hendek i qartë - i tillë që shumëkush ka frikë se do të thellojë pabarazitë ekzistuese ekonomike në vendin e punës.
Shpjegimet më të zakonshme përfshijnë faktin se gratë janë më pak të përfaqësuara në karrierat STEM [Shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë] dhe në rolet specifike të IA-së, si një industri që kryesisht mbahet nga burra; vetëm 14 për qind e pozicioneve ekzekutive të larta në IA mbahen nga gratë.
Por, sinqerisht, mendoj se arsyeja pse gratë nuk e përdorin AI-në aq shumë shkon shumë më thellë sesa përfaqësimi i thjeshtë.
Si fillim, kjo teknologji është përdorur kundër nesh - që nga fillimi. Ka trillime pornografike [deepfake] të krijuar nga Grok-u dhe platforma të tjera; të dashurat e IA-së që burrat përdorin për të zhvilluar biseda dhe për të realizuar fantazi në hapësira ku pëlqimi nuk ekziston; dhe, një mori paragjykimesh gjinore që teknologjia vazhdon të përforcojë.
Ajo i nënvlerëson problemet e shëndetit të grave, shpesh i portretizon gratë në role shtëpiake ose nënshtruese, dhe mbështetet në asistente që janë në thelb të feminizuara - mos harroni që ChatGPT-ja përdori (dhe më pas hoqi) një ndërfaqe zanore që tingëllonte në mënyrë të frikshme si zëri i Scarlett Johanssonit nga filmi Her?
Me gjithĂ« kĂ«tĂ« nĂ« mendje, a Ă«shtĂ« pĂ«r tâu habitur qĂ« disa gra mund tĂ« ndihen tĂ« rezervuara pĂ«r tĂ« pĂ«rqafuar IA-nĂ« me tĂ« njĂ«jtin entuziazĂ«m qĂ« duket se po shfaqin burrat?
Kam disa shokĂ« qĂ« janĂ« gjithashtu tĂ« pavendosur, por, si unĂ«, ata punojnĂ« nĂ« fusha krijuese ku IA-ja aktualisht pĂ«rbĂ«n mĂ« shumĂ« kĂ«rcĂ«nim sesa ndihmĂ«. Edhe kĂ«shtu, disa prej tyre janĂ« tĂ« lumtur tâi bĂ«jnĂ« pyetje ChatGPT-sĂ«, gjatĂ« gjithĂ« ditĂ«s, ashtu siç nuk i kam parĂ« kurrĂ« gratĂ«.
Ndoshta ekziston një nivel i natyrshëm i besimit në lojë - një supozim se kjo platformë mund të më ndihmojë sepse më favorizon.
ĂshtĂ« njĂ« vetĂ«besimqĂ« gratĂ« nuk janĂ« inkurajuar ta zhvillojnĂ«. Dhe, megjithatĂ«, pĂ«rderisa teknologjia evoluon, IA-ja do tĂ« formĂ«sojĂ« dhe pĂ«rcaktojĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« jetĂ«n tonĂ«.
Kjo mĂ« kthen te takimi ku njĂ« burrĂ« sugjeroi tĂ« pĂ«rdornim ChatGPT-nĂ« pĂ«r tĂ« na pĂ«rshkruar si partnerĂ« tĂ« mundshĂ«m. Ia dĂ«rgova timen: njĂ« listĂ« e çrregullt me klishe tĂ« parashikueshme tĂ« gjeneruara nga ajri i nxehtĂ« i internetit (âOlivia Ă«shtĂ« altruiste, bujare dhe e ngrohtĂ«â).
BĂ«ra shaka pĂ«r faktin qĂ« nuk isha asnjĂ« nga kĂ«to gjĂ«ra. Ai nuk dukej se e kuptoi dhe u pĂ«rgjigj se nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« do tĂ« donte shumĂ« tĂ« ishte me njĂ« altruiste, bujare dhe tĂ« ngrohtĂ«. âSa keqâ, shtoi ai.
Historia e re madhështore e Mark B. Smithit, Dalja nga Stalini: Bashkimi Sovjetik si një qytetërim, 1953-1991, [Exit Stalin: The Soviet Union as a Civilization, 1953-1991] e zhvesh realitetin e jetës së përditshme gjatë spirales së vdekjes së Bashkimit Sovjetik
Nga: Simon Heffer / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
PĂ«r shumicĂ«n prej nesh nĂ« PerĂ«ndim, âRusiaâ ishte sinonim i Bashkimit Sovjetik deri nĂ« rĂ«nien e Murit tĂ« Berlinit. NdĂ«r 15 shtetet pĂ«rbĂ«rĂ«se tĂ« perandorisĂ« komuniste, Rusia ishte gjithmonĂ« ajo mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja. Ajo kishte kryeqytetin e BRSS-sĂ«, MoskĂ«n, dhe qytetin tjetĂ«r tĂ« madh, Leningradin (tani ShĂ«n Petersburg); ajo pĂ«rbĂ«nte pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« prodhimit ekonomik dhe industrial tĂ« kĂ«tij unioni.
MegjithatĂ«, ajo nuk siguronte domosdo figurat udhĂ«heqĂ«se sovjetike. Stalini ishte gjeorgjian. Familja e Khrushchevit rridhte nga ajo qĂ« tani Ă«shtĂ« UkrainĂ« dhe atje ai kaloi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« viteve tĂ« formimit. Pasaporta e Brezhnevit shĂ«nonte pĂ«rkatĂ«sinĂ« e tij etnike si âukrainasâ. Edhe pse Andropovi, Chernenko dhe Gorbachevi ishin tĂ« gjithĂ« rusĂ«, ata vinin nga pjesĂ« aq tĂ« largĂ«ta dhe provinciale tĂ« perandorisĂ« - Chernenko nga Siberia, dhe dy tĂ« tjerĂ«t nga Stavropoli buzĂ« Kaukazit - saqĂ« ata dhe figurat e tjera tĂ« PolitbyrosĂ« me prejardhje tĂ« ngjashme, klasifikohen nga historiani Mark B. Smith si âtĂ« jashtĂ«mâ. Dalja nga Stalini, libri i shkĂ«lqyer i Smithit, Ă«shtĂ« pjesĂ«risht pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si sovjetizmi pĂ«rfundoi keqas - nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme - pĂ«r shumicĂ«n prej tyre.
Stalini, me vdekjen e tĂ« cilit Smithi fillon veprĂ«n, ishte bĂ«rĂ« figurĂ« kulti e frikĂ«s dhe urrejtjes - ndonĂ«se kjo mbeti e fshehur deri te fjalimi âsekretâ i pĂ«rcaktimit tĂ« epokĂ«s nga Khrushchevit nĂ« vitin 1956. VetĂ« Khrushchevi u shkarkua nga kolegĂ«t e tij nĂ« vitin 1964, por tĂ« paktĂ«n iu lejua tĂ« vdiste nĂ« shtrat shtatĂ« vjet mĂ« vonĂ« dhe nuk u dĂ«rgua me forcĂ« nĂ« gulag. Forma e shtypjes e Brezhnevit ishte mĂ« e butĂ«, tĂ« paktĂ«n brenda vendit - çekĂ«t nĂ« vitin 1968 do tĂ« kishin pikĂ«pamje mĂ« pak dashamirĂ«se - por, ai ishte teveqel shumĂ« kohĂ« para vdekjes sĂ« tij nĂ« vitin 1982. Pasuesit e tij, Andropovi dhe Chernenko, morĂ«n pushtetin si pleq tĂ« sĂ«murĂ« dhe sĂ« bashku qĂ«ndruan nĂ« detyrĂ« pĂ«r pak mĂ« shumĂ« se dy vjet. Gorbachevi, vetĂ«m 54 vjeç kur mori pushtetin, arriti ta varrosĂ« projektin sovjetik.
Joseph Stalin, lideri i Bashkimit Sovjetik në vitet 1924-1953(PhotoQuest/Getty Images)
Duke analizuar sundimin gjashtëvjeçar të Gorbachevit, tani duket si një epokë e artë përpara se BRSS-ja të shembej dhe klouni i dehur Yeltsin të bëhej presidenti i parë i Rusisë. Ky i fundit do të hapte rrugën për rikthim në tirani nën Putinin. Kjo është historia tragjike dhe Smith e tregon në mënyrë madhështore.
MegjithatĂ«, Dalja nga Stalini nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« histori politike e njĂ« vendi qĂ« luftoi pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra pĂ«rpara se mĂ« nĂ« fund tĂ« fitonte vendin e vet si njĂ« nga dy superfuqitĂ« botĂ«rore. Siç thotĂ« nĂ«ntitulli i librit, Ă«shtĂ« njĂ« studim i Bashkimit Sovjetik âsi qytetĂ«rimâ. Smithi pĂ«rqendrohet te historia kulturore dhe shoqĂ«rore, duke u siguruar qĂ« ne ta kuptojmĂ« gjendjen e zymtĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ekzistonin njerĂ«zit dhe klimĂ«n e frikĂ«s nĂ« tĂ« cilĂ«n, edhe pas vitit 1956 dhe çlirimit nga fantazma e Stalinit, ata duhej tĂ« jetonin.
Për shembull, familjet e mëdha ishin grumbulluar në ndërtesa banimi të ndërtuara keq. Ndonjëherë atyre u duhej të paketoheshin në dy dhoma apo edhe të ndanin hapësirën me familje të tjera. Smithi shkruan për një aktore sovjetike e cila, duke u rritur në vitet 1950-1960, ndante një hapësirë dhe një banjë të vetme me 43 njerëz të tjerë. Disidentët u mbyllën në spitale psikiatrike, për asnjë arsye tjetër përveçse kishin guximin të dilnin dhe të protestonin. Disa, si Aleksandr Solzhenicini, u dërguan në gulag.
Gratë ruse mbërrijnë në Kishën e Ringjalljes në Moskë me kulaçe tradicionale të Pashkëve (1959)(Foto: Bettmann)
Nxënës rusë të veshur me versione në miniaturë të uniformave të Ushtrisë së Kuqe(Foto: Bettmann)
Vetëm në epokën e Brezhnevit, gjërat do të përmirësoheshin: Andrey Sakharov dhe gruaja e tij, Elena Bonner, u dërguan në internim të brendshëm në një apartament provincial. Dalja nga Stalini nuk na lë kurrë në një përshtypje tjetër përveç asaj se jeta në Bashkimin Sovjetik, qoftë sipas standardeve absolute apo krahasuese, ishte e tmerrshme, ndërsa ai e paraqet Stalinin, në veçanti, si dikë i cili për krimet e sundimit të tij dhe për hijen që la për dekada pas vdekjes së tij, meriton plotësisht të barazohet me Hitlerin.
Duke u përqendruar te jeta e përditshme e popullit sovjetik, yjet e tyre të muzikës pop, filmat që shikonin, qasja (ose mungesa) ndaj mallrave të konsumit dhe kushtet e tyre të zymta të jetesës, Smithi përshkruan një shoqëri jo aq në mes të një krize kolektive nervore - megjithëse aspekte të saj duket se mbizotëronin në ditët e fundit të perandorisë sovjetike - por, në mbërthimin e një sëmundjeje mendore kolektive dhe kronike.
Ădo gjĂ« duhej tĂ« justifikohej nĂ« pĂ«rputhje me revolucionin, megjithĂ«se askush nuk ishte saktĂ«sisht i sigurt se çfarĂ« nĂ«nkuptonte revolucioni. Vdekja e Stalinit, dhe fshirja e trashĂ«gimisĂ« sĂ« tij nga Khrushchevi, tĂ« paktĂ«n lejuan njĂ« relaksim tĂ« pjesshĂ«m ndaj tmerrit pĂ«r gulag, pĂ«r internim apo ekzekutim tĂ« pafund tĂ« radhĂ«ve tĂ« tĂ« burgosurve politikĂ«, dhe pranimin e disa shkallĂ«ve tĂ« modernizimit.
Radhët para hapjes së një dyqani ushqimor në Moskë, në nëntor të vitit 1983(Foto: Mikki Ansin/Getty Images)
Përparimi më i jashtëzakonshëm - dhe i tillë ishte efekti i tij rimoralizues mbi shoqërinë sovjetike, saqë Smith me të drejtë i jep atij theks të madh - ishte Yuri Gagarini si njeriu i parë në hapësirë në vitin 1961. Ishte një ngjarje që e vendosi këtë vend - përndryshe ende primitiv, brutal, të privuar, të egër - në vijën e parë të futurizmit.
Fakti që sovjetikët nuk e çuan gjithashtu njeriun e parë në Hënë, tregon se si natyra e shoqërisë së tyre e pengoi evolucionin e shpejtë dhe efektiv të teknologjisë. Sistemi i tyre arsimor prodhoi një numër të madh e të habitshëm matematikanësh të avancuar, por kontributi që këta të fundit mund të jepnin për të ardhmen u shtyp - deri në një farë mase për arsyen sepse autoritetet shqetësoheshin për faktin se shumica nga këta matematikanë gjenialë ishin hebrenj.
Yuri Gagarin ishte njeriu i parë në hapësirë në vitin 1961, një moment që për pak kohë e vendosi Bashkimin Sovjetik në vijën e parë të futurizmitKredi: AFP nëpërmjet Getty Images
Ndryshimi u bĂ« i pashmangshĂ«m, dhe ndĂ«rrimi i gjeneratave drejt Gorbachevit e pĂ«rshpejtoi atĂ«. Ai studioi Leninin dhe tekste tĂ« tjera revolucionare, por hoqi dorĂ« nga pĂ«rpjekjet pĂ«r tâi lidhur ato nĂ« mĂ«nyrĂ« mekanike me botĂ«n. Kur forcat e sigurisĂ«, pĂ«r tĂ« cilat ishte pĂ«rgjegjĂ«s, zbatuan metoda tradicionale brutaliteti ndaj kundĂ«rshtarĂ«ve tĂ« shtetit, Gorbachevi dĂ«noi ashpĂ«rsinĂ«. KĂ«shilltarĂ«t e tij ekonomikĂ« i thanĂ« atij tĂ« lĂ«vizte drejt njĂ« ekonomie tregu. Kjo nuk ishte thjesht njĂ« çështje e popullit sovjetik qĂ« donte mĂ« shumĂ« liri: kishte mungesa ushqimi dhe dĂ«shtime teknologjike, veçanĂ«risht nĂ« prill tĂ« vitit 1986 nĂ« centralin bĂ«rthamor tĂ« Ăernobilit. Jeta u rrezikua nga ngadalĂ«sia e qeverisĂ« pĂ«r ta pranuar katastrofĂ«n, nĂ« pĂ«rputhje me mĂ«nyrĂ«n tradicionale sovjetike pĂ«r tĂ« fshehur tĂ« vĂ«rtetat e pakĂ«ndshme. Modeli i vjetĂ«r ishte qartĂ«sisht i thyer.
Përshkrimi që i bën Smithi rënies kaotike dhe të shpejtë të atyre viteve të fundit, është i matur dhe interesant. Pavarësisht nëse ishte qëllimi i tij apo jo, Gorbachevi del si një figurë me madhështi të vërtetë. Sa i madh është dëshpërimi që trashëgimia e tij është shpërdoruar në mënyrën siç është tani. Ky libër jashtëzakonisht i rëndësishëm paraqet një histori të idealizmit që dështoi për shkak të mungesës së brendshme të lirisë, shtypjes dhe korrupsionit të tij. Tani duket se, të paktën në Rusi, historia është në procesin e përsëritjes së vetes. /Telegrafi/
Ădo vit, Forumi Ekonomik BotĂ«ror nĂ« Davos - apo siç njihet shkurtimisht, WEF - mbledh liderĂ« politikĂ«, biznesorĂ« dhe institucionalĂ« pĂ«r tĂ« diskutuar pĂ«r kahun e botĂ«s dhe pĂ«r tâi paraprirĂ« zhvillimeve qĂ« po vijnĂ«. Forumi Ekonomik BotĂ«ror, Davos 2026, fillon kĂ«tĂ« javĂ« dhe zhvillohet nĂ« njĂ« moment kur bota Ă«shtĂ« mĂ« e fragmentuar se kurrĂ«. Motoja e kĂ«tij viti Ă«shtĂ« A Spirit of Dialogue [Fryma e dialogut], ku nĂ« qendĂ«r tĂ« diskutimeve Ă«shtĂ« bashkĂ«punimi global. Tema e dytĂ« Ă«shtĂ« rritja ekonomike nĂ« njĂ« realitet tĂ« ri nga burime tĂ« reja.Inteligjenca artificiale [IA]dhe teknologjia janĂ« kudo nĂ« agjendĂ«. Pyetja nuk Ă«shtĂ« mĂ« a do tĂ« pĂ«rdoret IA-ja, por si rregullohet, si integrohet nĂ« ekonomi pa shkatĂ«rruar tregun e punĂ«s dhe pa krijuar monopole tĂ« pakontrollueshme. NjĂ« tjetĂ«r shtyllĂ« diskutimi Ă«shtĂ« kapitali njerĂ«zor. AftĂ«sitĂ«, edukimi, shĂ«ndeti mendor dhe pĂ«rshtatja e fuqisĂ« punĂ«tore me teknologjinĂ« po trajtohen si çështje strategjike, jo sociale. Dhe, mbi tĂ« gjitha, si zakonisht Ă«shtĂ« tema klima dhe qĂ«ndrueshmĂ«ria.
PĂ«r fat tĂ« mire, ka dy vite qĂ« Republika e KosovĂ«s paraqitet mĂ« denjĂ«sisht nĂ« kĂ«tĂ« forum pĂ«rmes shtĂ«pisĂ« sĂ« saj aty, âHouse of Kosovaâ, gjĂ« qĂ« ka ngjallĂ« interesim tĂ« madh pĂ«r bashkĂ«punim nga miq, partnerĂ« e institucione tĂ« ndryshme ndĂ«rkombĂ«tare. NjĂ« forum tillĂ« duhet ta shfrytĂ«zojmĂ« mĂ« shumĂ«, tĂ« shkojmĂ« me iniciativa dhe projekte konkrete dhe pjesĂ«marrje dinjitoze dhe promovim efikas nĂ« nivel global edhe nĂ« media sociale.
Edhe ekonomia e Kosovës ka nevojë për të njëjtin reflektim në nivelin e vet. Ekonomia vendore ka nevojë për një forum të përhershëm të biznesit, ku kompanitë, shoqatat dhe asociacionet kryesore takohen fillimisht mes vete për diskutime strategjike, për të lexuar kërkesat e tregut, sfidat rajonale, deficitin tregtar, tranzicionin energjetik, industrializimin, digjitalizimin, arsimin, fuqinë punëtore dhe konkurrencën.
Ky forum duhet të shërbejë si mekanizëm paraprijës i cili duhet të shfrytëzojë këtë vit, këtë periudhë dimri dhe kohën para themelimit të qeverisë së re që të përgatisë me saktësi e qartësi gjithë planin katërvjeçar se si e sheh vetë biznesi zhvillimin ekonomik e social. Nëse Davosi është busulla globale, Kosova ka nevojë për busullën e vet. Ky mekanizëm apo forum diskutimi duhet të jetë një hap para diskutimit me Këshillin Ekonomik-Social që organizon qeveria. Kjo platformë është domosdoshmëri për zhvillim të qëndrueshëm.
Ideja është e thjeshtë. Bizneset janë të parat që i shohin ndryshimet dhe presionet që po vijnë. Qeveria ka përgjegjësinë e drejtimit dhe të planit zhvillimor kombëtar. Kur këto dy palë flasin me kohë dhe në mënyrë të strukturuar, shmangen vonesat, keqkuptimet dhe politikat e gabuara.
Raporti i fundit i Institutit GAPpĂ«r importet dhe eksportet e KosovĂ«s e zbret kĂ«tĂ« diskutim nĂ« shifra tĂ« qarta. Importet dominojnĂ«, deficiti i madh tregtar, struktura e eksporteve Ă«shtĂ« e ngushtĂ« dhe vlera e shtuar mbetet e ulĂ«t. ĂshtĂ« pasqyrĂ« e realitetit ekonomik nĂ« vendin tonĂ«.
Ky raport na tregon sa shumë punë na pret përpara. Na tregon ku po humbim, ku po varemi nga jashtë dhe ku realisht kemi potencial për rritje të brendshme dhe eksporte. Një analizë tjetër e Institutit GAP, e publikuar para disa vitesh, tregonte se përmes një mbështetjeje minimale prej vetëm disa eurocentësh nëse do të mbështeteshin bizneset vendore të prodhimit të blloqeve, tullave etj. nga argjila; importi nga Serbia do të binte ndjeshëm dhe do të kishte mundësi që kërkesën e madhe për ndërtim ta mbulojnë me prodhim vendor. Por, kjo nuk ka ndodhur, për fat të keq! Pse? Sepse duhet një forum serioz dhe profesional diskutimi që përfaqëson interesat e komunitetit të biznesit.
Prandaj, një forum i biznesit për diskutime strategjike duhet të nisë nga të dhënat si këto, nga analiza serioze - sektor për sektor. Që në ditën e parë të dialogut me qeverinë, biznesi të jetë i përgatitur me fakte, me prioritete të qarta dhe me propozime konkrete për ndryshim.
VetĂ«m kĂ«shtu diskutimi kalon nga âçfarĂ« nuk Ă«shtĂ« mirĂ«â nĂ« âçfarĂ« duhet bĂ«rĂ« dhe siâ. Dhe, vetĂ«m kĂ«shtu krijohet baza pĂ«r politika qĂ« e ndryshojnĂ« realisht strukturĂ«n ekonomike tĂ« vendit.
Kjo nismë duhet të duhet të jetë një ftese për takim pune mes komunitetit të biznesit. Vonesat në konstituimin e Kuvendit dhe Qeverisë e kanë rritur pasigurinë, por nuk e kanë ndalur ekonominë. Bizneset vazhdojnë të punojnë, të investojnë, të rrezikojnë dhe të mbajnë peshën kryesore të zhvillimit. Pikërisht për këtë arsye, komuniteti ekonomik nuk mund të presë pasivisht. Duhet të organizohet, të artikulojë qartë nevojat dhe të jetë gati me një agjendë të përbashkët që nga dita e parë e krijimit të institucioneve të reja.
Takimi i propozuar synon të mbledhë në një tryezë odat ekonomike, shoqatat e biznesit, kompanitë dhe ekspertët për të ndërtuar një qëndrim të përbashkët. Politika ekonomike, projektet strategjike, sektorët që kërkojnë ndërhyrje urgjente dhe roli i diasporës si partner zhvillimor.
Kjo qasje e kthen dialogun me qeverinë nga një proces ad hoc në një mekanizëm të strukturuar. Biznesi vjen i përgatitur, me analiza, me kërkesa të qarta dhe me projekte konkrete. Qeveria fiton një partner serioz, jo vetëm një palë që reagon pasi vendimet janë marrë.
Në thelb, kjo është thirrje për pjekuri dhe unitet. Një hap i domosdoshëm për ta lidhur ekonominë reale me politikat publike dhe për të mos humbur edhe një vit tjetër në pritje.
(Autori është drejtor i Bordit të KIMERK-ut - Klasteri i Industrisë së Metalit dhe Energjisë së Ripërtëritshme)
TĂ« shoh nĂ« kopshtin tĂ«nd duke u kujdesur pĂ«r bimĂ«t me duart e tua qĂ« psherĂ«tijnĂ« si shpirti yt dhe kĂ«rkojnĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r tâi bĂ«rĂ« ato tĂ« ndihen tĂ« lumtura.
Të shoh dhe mendoj se tani jam edhe unë pjesë e kësaj pune dhe jam te mendimet që shkojnë dhe vijnë si shkreptimat që rritin pafundësinë e qiejve dhe tënden. Dhe më pëlqen kur hutohesh e më thërret në vend të ndonjë zambaku apo mullage.
Jafar Panahi, regjisori i filmit fitues tĂ« PalmĂ«s sĂ« ArtĂ«, Ishte thjesht njĂ« aksident[Yek tasÄdof-e sÄde], thotĂ« se udhĂ«heqĂ«sit iranianĂ« duan ta shkatĂ«rrojnĂ« vendin.
Nga: Philip Oltermann / The Guardian (titulli: Khamenei regime will not be able to keep control of Iran, says dissenting film-maker) PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Pas shtypjes së dhunshme të valës më të fundit të protestave, regjimi i Khameneit nuk do të jetë në gjendje të mbajë kontrollin mbi shoqërinë iraniane, ka parashikuar një nga kineastët kryesorë të vendit.
âĂshtĂ« e pamundur qĂ« kjo qeveri tĂ« mbajĂ« veten nĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«â, tha pĂ«r Guardian, regjisori Jafar Panahi. âEdhe ata e dinĂ« kĂ«tĂ«. E dinĂ« qĂ« do tĂ« jetĂ« e pamundur tĂ« sundojnĂ« mbi njerĂ«zit. Ndoshta qĂ«llimi i tyre i vetĂ«m tani Ă«shtĂ« ta çojnĂ« vendin nĂ« prag tĂ« kolapsit tĂ« plotĂ« dhe tĂ« pĂ«rpiqen ta shkatĂ«rrojnĂ«â.
Protestat e shkaktuara nga ekonomia e dobët kanë përfshirë Iranin që nga fundi i dhjetorit dhe janë përballur me goditje vdekjeprurëse nga forcat e sigurisë gjatë fundjavës, me raporte për më shumë se 2 500 njerëz të vrarë.
NdĂ«rprerja e internetit tĂ« premten e kaluar, qĂ« bllokoi 95-99 pĂ«rqind tĂ« rrjetit tĂ« komunikimit tĂ« vendit, ishte âshenjĂ« se njĂ« masakĂ«r shumĂ« e madhe po vinteâ, tha Panahi. âPor, ne kurrĂ« nuk parashikuam qĂ« shtypja do tĂ« kishte pĂ«rmasa dhe shifra tĂ« tillaâ.
Panahi, 65 vjeç, foli për Guardian-in nga ShBA-ja, ku ai po promovon filmin e tij më të fundit, Ishte thjesht një aksident. Vitin e kaluar, ai filmi fitoi Palmën e Artë në festivalin e filmit në Kanë dhe është një pretendent kryesor për Oskar më 2026 në kategorinë e filmit artistik ndërkombëtar.
Pjesërisht triler hakmarrjeje, pjesërisht komedi e zezë, konkurrimi francez për çmimin e Akademisë ndjek një grup ish-të burgosurish politikë iranianë që përpiqen të vendosin nëse do të marrin hak ndaj një burri për të cilin ata besojnë se i ka torturuar ata në burg.
âAjo qĂ« kam paraqitur nĂ« kĂ«tĂ« film Ă«shtĂ« se kur cikli i dhunĂ«s vazhdon, atĂ«herĂ« bĂ«het shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r ta ndaluar atĂ«â, tha Panahi. âPĂ«r fat tĂ« keq, pĂ«r shkak tĂ« egĂ«rsisĂ« qĂ« po kryhet nga shteti, frika Ă«shtĂ« se ky cikĂ«l i dhunĂ«s do tĂ« vazhdojĂ«â.
NĂ« dhjetor, regjisori u dĂ«nua me njĂ« vit burg nĂ« mungesĂ« pĂ«r akuza pĂ«r krijimin e propagandĂ«s kundĂ«r sistemit politik, por ai ka shpallur synimin e tij pĂ«r tâu kthyer nĂ« vend.
Ai është burgosur dy herë, për protestimin kundër ndalimit të dy kineastëve kolegë që kishin qenë kritikë ndaj autoriteteve në vitin 2022, dhe për mbështetjen e protestave kundër qeverisë në vitin 2010.
Panahi tha se ndĂ«rsa kolapsi i qeverisĂ« sĂ« udhĂ«hequr nga udhĂ«heqĂ«si klerik, Ajatollah Ali Khamenei, ishte i pashmangshĂ«m pas shtypjeve tĂ« pĂ«rgjakshme tĂ« fundit, koha e tij ishte e pamundur pĂ«r tâu parashikuar.
âRegjimi do tĂ« bjerĂ«, 100 pĂ«rqindâ, tha Panahi. âKjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« u ka ndodhur qeverive diktatoriale nĂ« tĂ« gjithĂ« historinĂ«. Kur do tĂ« bjerĂ«, askush kĂ«tĂ« nuk e di. Ne duam qĂ« tĂ« ndodhĂ« sa mĂ« shpejt tĂ« jetĂ« e mundur, nĂ« minutat e ardhshĂ«m, por ka shumĂ« faktorĂ« qĂ« duhet tĂ« bashkohen qĂ« kjo tĂ« ndodhĂ«â.
Ai paralajmĂ«roi qeveritĂ« perĂ«ndimore pĂ«r pĂ«rfshirjen me regjimin klerikal si akterĂ« racionalĂ«. âNĂ« diktatura tĂ« tjera rreth botĂ«s, do tĂ« shihni qĂ« do tĂ« ketĂ« tĂ« paktĂ«n disa njerĂ«z qĂ« do tĂ« veprojnĂ« duke u bazuar nĂ« racionalitet dhe qĂ« nuk do ta lejojnĂ« qĂ« tĂ« arrijĂ« nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«â, tha ai, duke folur pĂ«rmes pĂ«rkthyeses sĂ« tij Sheida Dayani. âPor, pĂ«r fat tĂ« keq, nĂ« kĂ«tĂ« sistem nuk ka racionalitet. Gjithçka pĂ«r tĂ« cilĂ«n ata mund tĂ« mendojnĂ« Ă«shtĂ« shtypja dhe si tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« pushtet edhe vetĂ«m njĂ« ditĂ« mĂ« shumĂ«. GjĂ«ja e fundit pĂ«r tĂ« cilĂ«n ata po mendojnĂ« janĂ« njerĂ«zitâ.
Disa protesta kundër regjimit, në Iran dhe mes diasporës iraniane në Evropë dhe ShBA, kanë bërë thirrje për kthimin e Reza Pahlavit, djalit të mërguar të shahut të fundit të Iranit. Pahlavi, i cili jeton në Uashington, babai i ndjerë i të cilit sundoi Iranin si një monark autokrat nga viti 1941 deri më 1979, ka bërë thirrje që njerëzit të dalin në rrugë.
Panahi e pranoi qĂ« thirrjet pĂ«r kthimin e djalit tĂ« shahut ishin âzĂ«ri qĂ« po del [nga protestat], me tĂ« vĂ«rtetĂ«â. MegjithatĂ«, ai shtoi: âSiç ka thĂ«nĂ« vetĂ« Reza Pahlavi, pas tranzicionit duhet tĂ« ketĂ« njĂ« referendum nĂ« Iran, dhe atĂ«herĂ« njerĂ«zit do tĂ« vendosin çfarĂ« lloj qeverie duan dhe kĂ« duan qĂ« tâi sundojĂ« ata. GjatĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« tranzicionit, duhet tĂ« gjithĂ« tĂ« jemi tĂ« bashkuarâ.
I pyetur nĂ«se Pahlavit mund tâi besohet mbikĂ«qyrja e tranzicionit post-regjim, ai tha se kjo i takon popullit tĂ« Iranit pĂ«r tĂ« vendosur. âQoftĂ« nĂ«se biem ose jo nĂ« pajtim me Pahlavin, ajo qĂ« dimĂ« Ă«shtĂ« se shumica dĂ«rrmuese e popullsisĂ« sĂ« Iranit duan qĂ« regjimi aktual tĂ« largohetâ. /Telegrafi/
Nga: Riley Cooper (Whitman Wire, mars 2025) E përktheu: Jola Tasellari
Kudo dĂ«gjojmĂ«: NjerĂ«zit nuk lexojnĂ« mĂ« si dikur. Edhe pse format tradicionale tĂ« leximit mund tĂ« jenĂ« mĂ« pak tĂ« zĂ«shme, kultura e leximit Ă«shtĂ« jo vetĂ«m e gjallĂ«, por edhe vitale. Ajo thjesht ka marrĂ« forma tĂ« ndryshme nga pĂ«rfytyrimi klasik i hapjes sĂ« gazetĂ«s çdo mĂ«ngjes apo leximit spontan tĂ« LartĂ«sitĂ« e stuhishme. NjĂ« vĂ«zhgim tĂ« ngjashĂ«m ka bĂ«rĂ« edhe kolegu im Arham Khan pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si tĂ« rinjtĂ« i pĂ«rthithin lajmet, duke theksuar se NĂ«se pyesni bazĂ«n tonĂ« mediatike, arsyeja pse tĂ« rinjtĂ« po largohen nga lajmi tradicional Ă«shtĂ« sepse qenkan dembelĂ«, tĂ« painformuar ose tepĂ«r tĂ« fiksuar pas rrjeteve sociale pĂ«r tâu shqetĂ«suar pĂ«r botĂ«n reale. Kjo Ă«shtĂ« kryekĂ«put marrĂ«zi! PĂ«r mua, e njĂ«jta logjikĂ« vlen edhe pĂ«r librin. Narrativa se tĂ« rinjtĂ« po i largohen letĂ«rsisĂ« tradicionale pĂ«r shkak tĂ« dembelizmit, mungesĂ«s sĂ« informacionit apo varĂ«sisĂ« nga rrjetet sociale Ă«shtĂ« e pavĂ«rtetĂ«. NjerĂ«zit nuk po i kthejnĂ« shpinĂ«n leximit; pĂ«rkundrazi, kultura e leximit po shndĂ«rrohet nĂ« diçka tĂ« bukur dhe tĂ« shumĂ«llojshme, e cila gabimisht po interpretohet si e vdekur.
Edhe pse format tradicionale të leximit mund të mos jenë më aq dominuese, vetë kultura e leximit ka evoluar ndjeshëm gjatë pesë, dhjetë apo pesëmbëdhjetë viteve të fundit. Larg zhdukjes, leximi është përshtatur me mënyrat e reja të jetesës dhe teknologjitë bashkëkohore, duke krijuar forma të reja angazhimi, si rasti i botimit të librit të parë të Harry Potter në vitin 1997, i cili shiti 107 milionë kopje, duke u renditur pas The Book of Mormon (Libri i Mormonit) me 192 milionë kopje të shitura. Shpërthimi i letërsisë për të rinj (young adult) luajti një rol themelor në formësimin e klimës bashkëkohore të leximit. Pas Harry Potterit erdhën vepra si Twilight, The Hunger Games, Divergent dhe The Maze Runner, tematika e të cilave mbërtheu fort Gjeneratën Z, Milenialët dhe mjaft lexues nga brezat më të vjetër.
Mua nuk mĂ« lejuan ta lexoja The Hunger Games deri nĂ« klasĂ«n e gjashtĂ«, pasi prindĂ«rit e mi e konsideronin tĂ« tepĂ«rt pĂ«r mendjen e njĂ« 10-vjeçari idenĂ« e disa fĂ«mijĂ«ve, brenda njĂ« zone, duke konkurruar deri nĂ« vrasje me njĂ«ri- tjetrin. Kjo pĂ«r mua ishte shkatĂ«rruese, ndaj iu drejtova librave tĂ« tjerĂ« si Divergent, The Maze Runner dhe Twilight, pĂ«r tĂ« qenĂ« koherent me bashkĂ«moshatarĂ«t e mi dhe pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« lojĂ«ra e debate tĂ« zjarrta nĂ« oborrin e shkollĂ«s mbi âgrupetâ ku pĂ«rkisnim. DitĂ«n e parĂ« tĂ« klasĂ«s sĂ« gjashtĂ«, mora nga biblioteka librin e parĂ« tĂ« The Hunger Games dhe kam ndenjur tĂ«rĂ« natĂ«n pa gjumĂ« duke e lexuar tĂ« gjithin nĂ« njĂ« frymĂ«. Entuziazmi pĂ«r leximin qĂ« mĂ« ngjalli letĂ«rsia pĂ«r tĂ« rinj ishte aq i fuqishĂ«m, sa nuk u shua kurrĂ« plotĂ«sisht.
Shpërthimi i letërsisë për të rinj në fillim të viteve 2010 rigjallëroi kulturën e leximit masiv. Seritë bestseller si ato të sipërpërmendura tërhoqën audienca të mëdha, duke ndërthurur temat distopike me përjetimet, dëshirat dhe ankthin adoleshent. Këta libra dominuan listat e shitjeve dhe frymëzuan edhe plot adaptime kinematografike të suksesshme, duke kultivuar një brez lexuesish të uritur për më shumë. Ndonëse kulmi i letërsisë për të rinj mund të ketë kaluar, ndikimi i saj ndihet ende. Këta libra i futën shumë lexues në një rrëfim serial dhe i çelën rrugën zhanreve të tjera letrare. Shumë prej atyre që u rritën me këtë letërsi kanë kaluar sot te letërsia bashkëkohore, fantazia, romanca apo klasikët letrarë.
Suksesi i letĂ«rsisĂ« pĂ«r tĂ« rinj tregoi gjithashtu se sa thellĂ« rezonojnĂ« me lexuesin temat e identitetit, rebelimit dhe marrĂ«dhĂ«nieve njerĂ«zore. Motivet e fuqizimit dhe qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« emocionale u bĂ«nĂ« ura lidhĂ«se me lexuesit nĂ« mbarĂ« botĂ«n. AutorĂ« si Angie Thomas, me The Hate U Give, apo Elizabeth Acevedo, autorja e The Poet X, ndĂ«rthurĂ«n trajtimin e tematikave sociale me narrativĂ«n tĂ«rheqĂ«se, duke dĂ«shmuar se letĂ«rsia pĂ«r tĂ« rinj mund tâi ofrojĂ« njĂ«kohĂ«sisht dhe arratisjen nga realiteti, dhe debatin kuptimplotĂ«. Audio-librat po ashtu kanĂ« transformuar ndjeshĂ«m mĂ«nyrĂ«n se si konsumohet letĂ«rsia. Dikur tĂ« konsideruar si njĂ« medium âperiferikâ, sot ata janĂ« jashtĂ« mase tĂ« pĂ«rhapur, dhe jo kot, por me arsye.
Platforma si Audible dhe Spotify kanĂ« pĂ«rfituar nga ky trend. UdhĂ«tarĂ«, sportistĂ«, kuzhinierĂ«, prindĂ«r tĂ« ngarkuar, praktikisht kushdo, mund tâi drejtohet audio-librit pĂ«r tĂ« shijuar njĂ« tregim pa pasur nevojĂ« pĂ«r kohĂ« tĂ« dedikuar leximi. KritikĂ«t debatojnĂ« mbi faktin se dĂ«gjimi i librave nuk âllogaritetâ si lexim. MegjithatĂ«, studimet tregojnĂ« se audio-librat angazhojnĂ« trurin nĂ« mĂ«nyra tĂ« ngjashme me leximin tradicional, madje edhe mĂ« efektivisht pĂ«r grupe tĂ« caktuara, si personat me disleksi, ata qĂ« lexojnĂ« nĂ« njĂ« gjuhĂ« qĂ« nuk e kanĂ« amtare. PĂ«r shumĂ«kĂ«nd, audio-librat kanĂ« ringjallur kĂ«naqĂ«sinĂ« e rrĂ«fimit.
Industria e audio-librit ka nxitur edhe inovacion në performancë. Narratorë të talentuar si Bahni Turpin dhe Jim Dale i kanë dhënë jetë personazheve përmes interpretimit vokal dinamik, duke krijuar përvoja të jashtëzakonshme. Efektet zanore, muzika dhe interpretimet me shumë zëra e kanë pasuruar më tej këtë formë leximi. Pastaj, ca njerëz thjesht preferojnë audio-librat. Së fundmi dëgjova librin Big Swiss, të cilin e shijova shumë më tepër sesa do ta kisha lexuar në tekst, falë theksit zviceran të personazhit kryesor, qenit dhe efekteve zanore që shoqëronin veprimet.
Edhe industria e librave komikë vijon të rritet. Sipas Business Insider, shitjet e librave komikë, përfshirë romanet grafike, numrat individualë dhe komiket digjitale, arritën në 2.075 miliardë dollarë në vitin 2021, një rritje prej 62 përqind krahasuar me vitin paraardhës dhe 70 përqind krahasuar me 2019-ën. John Jackson Miller, themelues i Comichron, theksoi se botuesit fituan më shumë nga përmbajtja e komikut sesa në çdo vit tjetër. Komunitetet e fan fiction-it ilustrojnë gjithashtu evolucionin e peizazhit të leximit. Platforma si Archive of Our Own (AO3) dhe FanFiction.net u kanë dhënë fansave mundësinë të zgjerojnë universet letrare të dashura, duke krijuar përmbajtje dinamike që mban lexuesit të angazhuar. Për shumëkënd, fan fiction-i shërben si hyrje në botën e rrëfimit dhe si nxitje për kreativitet e debat.
NĂ« kundĂ«rshtim me parashikimet se libraritĂ« do tĂ« zhdukeshin nĂ« epokĂ«n digjitale, libraritĂ« duket sikur kanĂ« rilindur. Ekspozime tĂ« kuruara, ambiente intime dhe aktivitete komunitare i kanĂ« shndĂ«rruar libraritĂ« nĂ« qendra kulturore. Rrjetet sociale si TikTok (veçanĂ«risht prej #BookTok) kanĂ« ndikuar ndjeshĂ«m nĂ« rritjen e shitjeve, duke kthyer tituj tĂ« panjohur nĂ« fenomene virale. Lexuesit sot kanĂ« po aq gjasa ta zbulojnĂ« librin e radhĂ«s pĂ«rmes njĂ« rekomandimi nĂ« TikTok sa nga njĂ« kritik letrar; njĂ« demokratizim i kulturĂ«s sĂ« librit qĂ« vlerĂ«son lidhjen emocionale mbi elitizmin intelektual. LibraritĂ« janĂ« pĂ«rshtatur me kĂ«to preferenca, duke ofruar hapĂ«sira pĂ«r klube leximi, takime me autorĂ« dhe workshop-e. PĂ«rzgjedhjet e kuruara nga autorĂ« tĂ« ndryshĂ«m kanĂ« zgjeruar pĂ«rfaqĂ«simin nĂ« letĂ«rsi, duke reflektuar mĂ« mirĂ« identitetet dhe pĂ«rvojat e lexuesve. LibraritĂ« po shndĂ«rrohen nĂ« âhapĂ«sira tĂ« tretaâ. Siç shprehet Courtney Stookey, pronare e Lovebound Library nĂ« Salt Lake City: Doja qĂ« tĂ« ishte njĂ« hapĂ«sirĂ« e sigurt ku çdokush, pavarĂ«sisht nĂ«se lexon 300 libra nĂ« vit apo nuk ka prekur kurrĂ« njĂ« roman, tĂ« ndihet i mirĂ«pritur.
Ky transformim pasqyron një prirje më të gjerë: Leximtarët po i përqafojnë librat gjithnjë e më shumë si argëtim, jo vetëm si përfitim intelektual. Letërsia e njohur nuk ka më nevojë të mbrojë veten ndaj pretendimeve se vlen më pak; lexuesit janë të lirë të shijojnë atë letërsi që u flet më fort.
Nga ana tjetĂ«r, letĂ«rsia eskapiste po popullarizohet vitet e fundit. NĂ« njĂ« kohĂ« trazirash sociale dhe politike, lexuesit i janĂ« kthyer romancave, fantazive dhe mistereve, pĂ«r tĂ« gjetur aty prehje. KĂ«to zhanre ofrojnĂ« zgjidhje tĂ« kĂ«naqshme dhe tema frymĂ«zuese, si njĂ« strehĂ« nĂ« kohĂ« tĂ« pasigurta. Leximi Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âchicâ. Estetika e Instagram-it me rafte librash tĂ« kuruara, romane tĂ« shĂ«njuara dhe kĂ«nde leximi tĂ« rehatshme, e ka kthyer kulturĂ«n e librit nĂ« njĂ« trend vizual. Lexuesit ndajnĂ« me krenari blerjet e tyre, objektivat e leximit dhe pĂ«rshtypjet onlajn, duke ndĂ«rthurur rrjetet sociale me pĂ«rfshirjen tradicionale letrare. Aty ku leximi dikur shihej si veprimtari vetjake, sot ai Ă«shtĂ« thellĂ«sisht social. Klubet e leximit, sfidat onlajn dhe rrjetet sociale nxisin lexuesit tĂ« ndajnĂ« pĂ«rvojat dhe mendimet. PĂ«r dekada, leximi mbarti njĂ« ngjyrim elitist: âLexuesit seriozĂ«â pritej tĂ« merreshin me klasikĂ«, filozofi apo letĂ«rsi tĂ« âfortĂ«â. Ky qĂ«ndrim pĂ«rjashtoi shumĂ« lexues potencialĂ«. Sot, kjo mendĂ«si po zbehet. Pranimi i leximit si formĂ« argĂ«timi ka krijuar njĂ« hapĂ«sirĂ« mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, ku zhanret dhe romanet grafike vlerĂ«sohen njĂ«soj.
Lexuesit nuk ndihen mĂ« tĂ« detyruar tĂ« lexojnĂ« tĂ«rĂ« veprĂ«n e njĂ« autori apo tĂ« qĂ«ndrojnĂ« te titujt e kanonit letrar. Eksplorimi i zhanreve tĂ« ndryshme, interesave dhe kĂ«naqĂ«sive e ka bĂ«rĂ« leximin mĂ« tĂ« prekshĂ«m dhe mĂ« tĂ« gĂ«zueshĂ«m. Edhe institucionet e arsimit po i pĂ«rshtaten kĂ«tyre ndryshimeve kulturore. Shkollat po pĂ«rfshijnĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« zhanre tĂ« ndryshme, romane grafike dhe letĂ«rsi bashkĂ«kohore nĂ« kurrikula, pĂ«r tĂ« angazhuar lexuesit qĂ« hezitojnĂ«. Duke legjitimuar letĂ«rsinĂ« ânĂ« modĂ«â si letĂ«rsi tĂ« vlefshme, ata po nxisin pĂ«rvoja pozitive leximi qĂ« krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«nie afatgjata me letĂ«rsinĂ«.
NĂ« kĂ«tĂ« peizazh dinamik, njĂ« gjĂ« mbetet e paprekur: dĂ«shira njerĂ«zore pĂ«r tâu lidhur pĂ«rmes rrĂ«fimit. QoftĂ« i dhĂ«nĂ« pas njĂ« romani, duke dĂ«gjuar njĂ« audio-libĂ«r apo duke shfletuar njĂ« Webtoon, lexuesi vijon tĂ« kĂ«rkojĂ« narrativa qĂ« e frymĂ«zojnĂ«, ngushĂ«llojnĂ« dhe sfidojnĂ«. Kultura e leximit nuk po zhduket. Ajo po lulĂ«zon nĂ« forma tĂ« reja dhe tĂ« papritura. /Gazeta âExLibrisâ/
Ah, mor djalë, unë nuk kam frikë të vdes, sadoqë, ndonjëherë, kur punoj natën, seç kam një shtrëngim në zemër, të ngopesh me jetën, biri im, e pamundur është.
Mos jeto në këtë botë si qeraxhi, as si me pushimet e verës, si në shtëpi të tyt eti të jetosh. Besoji grurit, tokës, detit por më parë njeriut.
Duaji retë, librin, makinën, po më parë njerinë.
Ndjeje thellë në zemër dhimbjen e degës që thahet, të yllit që shuhet, të kafshës së plagosur, por më parë dhimbjen e njeriut.
Gëzim të dhënçin gjithë të mirat e dheut: hija dhe drita gëzim të dhënçin, të katra stinët të dhënçin gëzim, por mbi të gjitha, me të dyja duart, njeriu të dhëntë gëzim!
Nga: Douglas Murray / New York Post PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Për 46 vjet me radhë, Qeveria Islamike Revolucionare ka torturuar popullin e Iranit. Që nga momenti kur Ajatollah Khomeini u kthye nga ekzili në Paris, ai arriti të hedh njërën nga kulturat më të mëdha të botës në një epokë të re të errësirës.
QĂ« nga viti 1979, ky regjim ka masakruar dhe ekzekutuar kundĂ«rshtarĂ«t e vet tĂ« brendshĂ«m politikĂ«. Ka varur publikisht njerĂ«zit e dĂ«nuar pĂ«r âkrime kundĂ«r moralitâ, pĂ«rfshirĂ« edhe ata tĂ« dĂ«nuar pĂ«r âkriminâ e tĂ« qenit homoseksual. Ka sponsorizuar terrorizmin nĂ« tĂ« gjithĂ« Lindjen e Mesme, nĂ« EvropĂ« dhe nĂ« AmerikĂ«.
Ky regjim ka qenë fuqia më e madhe kolonialiste dhe imperialiste në Lindjen e Mesme. Dhe, ka tentuar të vrasë një president amerikan, një sekretar Shteti amerikan dhe një këshilltar për siguri kombëtare të ShBA-së - ndër të tjerë - në tokën amerikane.
Duke i pasur parasysh këto, mund të mendohej se do të kishte marshime kundër ajatollahëve, për disa javë në qytetet perëndimore. Por, nuk ndodhi kështu. Kur njerëzit iranianë u ngritën më parë (si në Revolucionin e Gjelbër të vitit 2009), e bënë këtë të vetëm. Atëherë, presidenti Obama nuk bëri asgjë për të mbështetur lëvizjen pro-demokracisë në Iran. Ai thjesht u zmbraps dhe lejoi që gratë protestuese të qëlloheshin në kokë nga milicia e ndyrë Basixh dhe forcat e tjera qeveritare.
Dekada dobësie
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« ndryshe kĂ«tĂ« herĂ«?
Dy gjëra. Së pari është shkalla e protestave kundër regjimit brenda Iranit. Gjatë ditëve të fundit, qeveria iraniane ka ndërprerë internetin në përpjekje për të ndaluar popullin nga koordinimi. Por, populli trim iranian po del në rrugë me qindra-mijëra. Ata kanë rrëzuar simbolet e regjimit dhe kanë sulmuar ndërtesat e tij. Kjo tashmë është më e madhe se çdo kryengritje e mëparshme.
Gjëja e dytë që është ndryshe këtë herë është se Donald Trumpi është në Shtëpinë e Bardhë.
Në vitin 1979, kur ndodhi Revolucioni Iranian, një lloj tjetër presidenti ndodhej në Zyrën Ovale. Jimmy Carter jo vetëm që lejoi që revolucioni të ndodhte, por në mënyrë poshtëruese dështoi të lirojë 66 amerikanët që u morën peng nga forcat që kishin përmbysur Shahun.
Ishte kohë e një dobësie të tmerrshme në politikën e jashtme amerikane. Ajatollahët e dinin këtë - dhe e shfrytëzuan. Po ashtu, ata e dinin se Obama nuk do të bënte asgjë në vitin 2009, për të mbështetur protestuesit pro-perëndimorë, pro-amerikanë që dolën në rrugët e Iranit.
Mbase ishte e pashmangshme që udhëheqja amerikane të ishte kaq e dobët. Mbi të gjitha, që nga nisja e Revolucionit Iranian më 1979, ngjarja u keqkuptua në një pjesë të madhe të Perëndimit.
PĂ«r shembull, intelektuali i njohur i sĂ« majtĂ«s, Michel Foucault - ende njĂ« nga âidiotĂ«tâ mĂ« tĂ« cituar nĂ« akademinĂ« amerikane - pretendonte se Khomeini do tĂ« sillte njĂ« revolucion shpirtĂ«ror nĂ« Iran qĂ« do tâi eliminonte ato âmĂ«kateâ tĂ« tmerrshme perĂ«ndimore - si kapitalizmi dhe materializmi.
New York Times botoi njĂ« artikull qĂ« thoshte se pĂ«rshkrimi i Ajatollah Khomeinit âsi fanatik dhe bartĂ«s i paragjykimeve tĂ« ashpra, sigurisht dhe fatmirĂ«sisht duket i pavĂ«rtetĂ«â. NdĂ«rsa revista Foreign Affairs shkroi se âRepublika Islamike e Khomeinit pritet tĂ« ketĂ« njĂ« doktrinĂ« tĂ« drejtĂ«sisĂ« sociale nĂ« qendĂ«r tĂ« saj; sipas tĂ« gjithĂ« treguesve, ai do tĂ« jetĂ« fleksibil nĂ« interpretimin e Kuranitâ.
TĂ« gjitha kĂ«to opinione dhe shumĂ« tĂ« tjera ranĂ« poshtĂ«. Khomeini dhe pasardhĂ«si i tij, Ajatollah Khamenei, ishin dhe janĂ« fanatikĂ«. Ata masakruan nĂ« burgjet iraniane me qindra kundĂ«rshtarĂ« tĂ« tyre tĂ« majtĂ« dhe sindikalistĂ«. Ata detyruan njĂ« shoqĂ«ri liberale tĂ« bĂ«hej njĂ« vend ku tĂ« gjitha gratĂ« do tĂ« duhej tĂ« mbulonin kokĂ«n. âPolicia e moralitâ e tyre patrullonte vendin duke kĂ«rkuar gratĂ« tĂ« mund tâi arrestonin dhe rrihnin. Ata rrĂ«mbyen, pĂ«rdhunuan, torturuan dhe vranĂ« studentĂ«t qĂ« i kundĂ«rshtonin. Dhe, PerĂ«ndimi, gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s, nuk bĂ«ri asgjĂ«.
Opsionet e Trumpit
Natyrisht, pyetja prej shumĂ« vitesh ishte âçfarĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ«â?
NjĂ«ra pĂ«rgjigje - e dhĂ«nĂ« nga liderĂ« tĂ« dobĂ«t nĂ« ShBA dhe EvropĂ« - ishte tĂ« pĂ«rpiqeshim ta pranonin Revolucionin Iranian. Por, regjimi nĂ« Iran nuk donte tĂ« ishte pjesĂ« e tĂ« njĂ«jtĂ«s botĂ« si ne. Ata donin tĂ« vazhdonin tĂ« thĂ«rrisnin âVdekje AmerikĂ«s. Ata donin tĂ« vazhdonin tĂ« premtonin shkatĂ«rrimin e AmerikĂ«s dhe tĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« PerĂ«ndimit. Donin ta mbanin revolucionin e tyre islamik fundamentalist dhe ta zgjeronin atĂ« nĂ« gjithĂ« rajonin dhe mĂ« pas nĂ« botĂ«.
Tani qĂ« populli trim i Iranit Ă«shtĂ« nĂ« rrugĂ«, Ă«shtĂ« koha e duhur pĂ«r tâu treguar atyre se kĂ«tĂ« herĂ« nuk janĂ« tĂ« vetĂ«m.
Nuk është vetëm në interesin më të mirë të rajonit, por në interesin më të mirë të botës që qeveria më e madhe terroriste në botë të bjerë.
Por, si mund të arrihet kjo?
Presidenti Trump tashmë ka dhënë një paralajmërim të qartë ndaj Ajatollahut. Pamjet që janë kontrabanduar jashtë Iranit ofrojnë dëshmi të mijëra qytetarëve iranianë të cilët regjimi tashmë i ka masakruar. Kërcënimi i regjimit për të nisur ekzekutimet publike të protestuesve solli një reagim të ashpër nga presidenti Trump, i cili paralajmëroi se nëse kjo do të ndodhte, Amerika do të ndërhynte.
Megjithatë, siç kanë treguar disa informacione nga qarqet kundër Trumpit, ekziston një frikë e thellë në Uashington dhe në kryeqytete të tjera që ka origjinën që nga Afganistani dhe Iraku.
Rregulli nĂ« atĂ« kohĂ« ishte ai i vjetri i [shitores] âPottery Barnâ: âNĂ«se e thyen, e jotja Ă«shtĂ«â.
Por, siç mund të shihet nga veprimi i guximshëm i Trumpit në Venezuelë, ai vepron ndryshe.
Politika e tij Ă«shtĂ« se ndonjĂ«herĂ« gjĂ«rat janĂ« veçse tĂ« thyera dhe ti duhet tĂ« bĂ«sh ndĂ«rhyrje minimale pĂ«r tâi rregulluar ato. Ose, tâua lejosh vetĂ« njerĂ«zve tĂ« vendit tâi rregullojnĂ« ato.
ShBA-ja mund të ndihmojë aktivistët dhe aleatët brenda Iranit për të goditur qendrat kryesore të regjimit të terrorit. Ne mund të godasim selitë e Gardës Revolucionare Iraniane dhe të milicisë Basixh që po bëjnë luftë kundër popullit iranian.
Amerika gjithashtu mund të ndihmojë njerëzit brenda Iranit që të kenë cak ata që janë përgjegjës për terrorin.
Duke vepruar kështu, mund të tregojmë se njerëzit që duan lirinë në Iran kanë një mik në Shtetet e Bashkuara. Dhe se ata që vrasin popullin e vet dhe përhapin terror në të gjithë botën, nuk do të mbeten të pandëshkuar.
Presidenti Trump ka një mundësi historike. Ai mund të ndihmojë në përfundimin e makthit gjysmë-shekullor të Iranit dhe të kompensojë 46 vjetët me dështime në politikën e jashtme. Duke e bërë këtë, do të dëshmojë se - ndryshe nga paraardhësit e tij - ai është presidenti që qëndroi në krah të lirisë përballë terrorit. /Telegrafi/
Nga: Ben Beaumont-Thomas / The Guardian (titulli: âA nasty little song, really rather evilâ: how Every Breath You Take tore Sting and the Police apart) PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Seancat e kësaj jave në Gjykatën e Lartë mes Stingut dhe ish-anëtarëve të grupit The Police, Stewart Copeland dhe Andy Summers, janë kapitulli më i fundit në jetën e një kënge energjia negative e së cilës duket se është përhapur edhe në jetën reale.
Every Breath You Take Ă«shtĂ« objekt i njĂ« padie tĂ« ngritur nga Copelandi dhe Summersi kundĂ«r Stingut, duke pretenduar se ai ua ka borxh honorarĂ«t qĂ« lidhen me kontributet e tyre nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«ngĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« njohur - veçanĂ«risht nga tĂ« ardhurat prej platformave tĂ« transmetimit, tĂ« vlerĂ«suara nĂ« rreth dy milionĂ« dollarĂ« [1.72 milionĂ« euro] nĂ« total. Ekipi ligjor i Stingut ka kundĂ«rshtuar, duke thĂ«nĂ« se marrĂ«veshjet e mĂ«parshme mes tij dhe anĂ«tarĂ«ve tĂ« grupit pĂ«r honorarĂ«t e tyre nga kĂ«nga nuk pĂ«rfshijnĂ« tĂ« ardhurat nga transmetimi nĂ« internet - dhe nĂ« dokumentet para-gjyqĂ«sore u tha se dyshja Ă«shtĂ« paguar âmĂ« shumĂ« seç duhetâ. NĂ« ditĂ«n e parĂ« tĂ« seancĂ«s, u zbulua se qĂ« nga ngritja e padisĂ«, Stingu ua ka paguar atyre 870 mijĂ« dollarĂ« [747 mijĂ« euro] pĂ«r tĂ« rregulluar atĂ« qĂ« avokati i tij i quajti âdisa pagesaâ. Por, ende ka shumĂ« tĂ« ardhura tĂ« mundshme tĂ« ardhshme qĂ« janĂ« nĂ« diskutim.
Mosmarrëveshja nuk ka të bëjë me ndonjë hit të vjetër të pluhurosur, me anëtarët e grupit që kërkojnë thjesht të rishpërndajnë fitime të vjetra - çdo interpretim i marrëveshjeve mes anëtarëve të grupit do të ketë ndikim të madh dhe të vazhdueshëm financiar. Ndërkohë që seancat nisin, Every Breath You Take ndodhet në top 10-shen e këngëve më të transmetuara përditë në mbarë botën në Spotify, duke mbledhur rreth 3.5 milionë dëgjime në atë platformë secilën ditë: më shumë se disa nga këngët më të njohura të kohëve të fundit, si Birds of a Feather nga Billie Eilish dhe Die With a Smile nga Lady Gaga dhe Bruno Mars. Në Spotify, dëgjimet u rritën me 89 përqind në vitin 2024 dhe vazhduan kështu me një tjetër rritje prej 36 përqind vitin e kaluar, me popullaritet të veçantë në ShBA, Meksikë, Brazil, Gjermani dhe Mbretërinë e Bashkuar që janë tregjet më të mëdha të këngës.
Kjo e bën Every Breath You Take një motor tepër të fuqishëm për honorarët (d.m.th. të drejtave të autorit), që aktualisht po shkojnë kryesisht te Stingu (ai është i vetmi i regjistruar si autor, megjithëse Copelandi dhe Summersi marrin 15 përqindëshin përmes një marrëveshjeje që daton në vitin 1977). Every Breath You Take ka përfituar nga përfshirja në kolonën zanore të Stranger Things, duke u shfaqur në sezonin dy dhe katër, dhe si shumë këngë të tjera - teksa adhuruesit e rishikojnë gjithë sagën fantastiko-shkencore - ka marrë një shtysë në transmetim, por gjithashtu ka qenë shumë e pranishme edhe edhe jashtë serialit, si në TikTok.
Ajo ishte nĂ« vendin e parĂ« nĂ« toplistat nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar dhe nĂ« ShBA kur u publikua fillimisht nĂ« vitin 1983. Dhe, kĂ«nga e vitit 1997, Iâll Be Missing You, njĂ« homazh pas vdekjes pĂ«r Notorious B.I.G.-ut - nga Puff Daddy dhe Faith Evans qĂ« ndĂ«rthuri shumëçka nga ajo kĂ«ngĂ« - ishte njĂ« tjetĂ«r hit global. Por, suksesi i pĂ«rjetshĂ«m i Every Breath You Take fsheh format e ndryshme tĂ« konfliktit nĂ« zemĂ«r tĂ« saj.
Stingu ka thĂ«nĂ« se synoi tĂ« shkruante njĂ« kĂ«ngĂ« âromantike, disi joshĂ«seâ dhe ka pranuar se ajo ânuk Ă«shtĂ« aspak origjinale; ka njĂ« sekuencĂ« standarde akordesh qĂ« ndoshta Ă«shtĂ« vjedhur nga Stand By Meâ e Ben E Kingut. (Ai gjithashtu ia ka atribuuar frymĂ«zimin kĂ«ngĂ«s Slip Slidinâ Away tĂ« Paul Simonit - detaje interesante pĂ«r njĂ« seancĂ« gjyqĂ«sore tĂ« pĂ«rqendruar tek autorĂ«sia). ĂshtĂ« aq klasike saqĂ« studiuesit nĂ« Universitetin Arhus nĂ« DanimarkĂ« e cilĂ«suan si kĂ«ngĂ«n mĂ« tĂ«rheqĂ«se nĂ« lidhje me pĂ«rputhjen me ritmet e jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme: âNjĂ« kĂ«ngĂ« shumĂ« e kĂ«ndshme, ndoshta edhe pak e zakonshmeâ, ka thĂ«nĂ« nĂ« vitin 2021, studiuesi kryesor i studimit.
Por, Every Breath You Take e merr fuqinĂ« e saj nga marifeti djallĂ«zor qĂ« shkakton te dĂ«gjuesit. Stingu e cilĂ«soi si baladĂ« tĂ« lehtĂ« me njĂ« strukturĂ« qetĂ«suese, tĂ« thjeshtĂ« dhe klasike, mbushur me premtime pĂ«r dashuri dhe mbĂ«shtetje tĂ« pĂ«rjetshme. ĂshtĂ« pothuajse e mundur ta kuptosh fjalĂ« pĂ«r fjalĂ«, dhe Faith Evans nuk kishte nevojĂ« tĂ« ndryshonte diçka pĂ«r ta kthyer nĂ« njĂ« kĂ«ngĂ« tĂ« pastĂ«r pĂ«rkushtimi pĂ«r burrin e saj tĂ« vdekur. Ajo interpretohet, pa ironi, nĂ« dasma. Por, Stingu i shtoi asaj atĂ« qĂ« ai e quajti âdetyrim, deri nĂ« pikĂ«n e obsesionit, ku kjo bĂ«het disi ligĂ«siâ - duke e cilĂ«suar si deklaratĂ« tĂ« sinqertĂ« dashurie nĂ« fjalĂ«t e njĂ« pĂ«rndjekĂ«si qĂ« nuk mund tĂ« heq dorĂ«.
Ka diçka pranĂ« djallĂ«zores nĂ« manipulimin e saj dhe Stingu - i cili e quajti atĂ« ânjĂ« kĂ«ngĂ« tĂ« ndyrĂ«, vĂ«rtet djallĂ«zoreâ - madje ndjeu nevojĂ«n pĂ«r tĂ« zhbĂ«rĂ« mallkimin me kĂ«ngĂ«n e vitit 1985 qĂ« nisi solo-karrierĂ«n e tij, If You Love Someone Set Them Free. âDuhej tĂ« shkruaja antidotinâ, tha ai, âpasi i helmova njerĂ«zit me kĂ«tĂ« gjĂ« tĂ« tmerrshme.â
Every Breath You Take ishte gjithashtu makth pĂ«r tâu realizuar, si gjithĂ« albumi jashtĂ«zakonisht i famshĂ«m Synchronicity nĂ« tĂ« cilin ajo u pĂ«rfshi. âAta ishin lodhur nga njĂ«ri-tjetriâ, ka thĂ«nĂ« producenti i albumit, Hugh Padgham. âStingu dhe Stewarti e urrenin njĂ«ri-tjetrin, dhe megjithĂ«se Andy nuk tregonte aq pezĂ«m, mund tĂ« bĂ«hej i vrenjtur - dhe kishte si pĂ«rplasje verbale ashtu edhe fizike nĂ« studioâ. Ishte Every Breath You Take ajo qĂ« pothuajse i çoi drejt pikĂ«s sĂ« thyerjes, me Copelandin qĂ« ndihej i kufizuar nga modeli i ritmit tĂ« tupanĂ«ve tĂ« kĂ«ngĂ«s. Padgham kujtoi: âStewart thoshte: âDua tĂ« vendos pjesĂ«n time tĂ« tupanĂ«ve nĂ« tĂ«â dhe Sting thoshte: âNuk dua tĂ« vendosĂ«sh pjesĂ«n tĂ«nde tĂ« tupanĂ«ve nĂ« tĂ«! Dua tĂ« vendosĂ«sh atĂ« qĂ« dua unĂ«!â... dhe vazhdonte kĂ«shtu. Ishte vĂ«rtet e vĂ«shtirĂ« ... Mbaj mend mjaft qartĂ« qĂ« punuam pandĂ«rprerĂ« pĂ«r 10 ditĂ« ... dhe nuk kishim asgjĂ« nĂ« shirit qĂ« tĂ« ishte e dĂ«gjueshmeâ.
NĂ«se Copelandi ndihej i kufizuar nga vizioni i Stingut pĂ«r kĂ«ngĂ«n, Summersi ka pohuar se ai pati ndikim mĂ« tĂ« thellĂ« nĂ« tĂ«: âIshte e pavlerĂ« derisa nuk interpretova unĂ« nĂ« tĂ«â, tha ai mĂ« 2016. Duke iu pĂ«rgjigjur njĂ« versioni demo tĂ« interpretuar nga Stingu mbi akorde organoje, Summers krijoi figurĂ«n e kitarĂ«s si njĂ« mĂ«nyrĂ« âpĂ«r tâi bĂ«rĂ« tĂ« lumtur ata bastardĂ«t e tjerĂ«. Ajo kĂ«ngĂ« ishte pĂ«r tâu hedhur. Stingu dhe Stewarti nuk mund tĂ« pajtoheshin se si do tĂ« shkonin basi dhe tupanat. Ishim nĂ« mes tĂ« Synchronicity dhe Sting thoshte: âHajde, pra, futu atje dhe bĂ«je tĂ«ndenâ. Dhe, e bĂ«ra me tĂ« parĂ«n. TĂ« gjithĂ« u çuan dhe duartrokitĂ«nâ.
PĂ«rleshjet fizike vazhduan nĂ« turneun e albumit, me Copelandin qĂ« ia theu njĂ« brinjĂ« Stingut. MĂ« pas Copelandi e pĂ«rshkroi kĂ«tĂ« si âlojĂ« fizikeâ, por ndasitĂ« u treguan tepĂ«r tĂ« thella. Stingu donte tĂ« eksploronte muzikĂ«n me tĂ« tjerĂ«t dhe The Police u shpĂ«rbĂ«nĂ« nĂ« kulmin e suksesit tĂ« tyre, duke fituar reputacionin si njĂ« nga grupet mĂ« tĂ« pĂ«rçara nĂ« historinĂ« e rokut.
NjĂ« tjetĂ«r shaka e brendshme e grupit qĂ«ndron te Every Breath You Take. Siç tha Copelandi nĂ« vitin 2018: âNjĂ« nga shakatĂ« tona tĂ« preferuara Ă«shtĂ« se, kur Puff Daddy pĂ«rdori Every Breath You Take nĂ« Iâll Be Missing You, ai pĂ«rdori figurĂ«n e kitarĂ«s sĂ« Andyt, jo melodinĂ« apo tekstin. UnĂ« dhe Andy themi: âHajde Sting, paguaje Andyn pĂ«r honorarĂ«t e tijâ. Dhe, Stingu thotĂ«: âNĂ« rregull Andy, ja ku janĂ« ...â! Pa e afruar dorĂ«n te portofoliâ.
Por, ajo shaka ka marrë tashmë formë shumë reale, dhe siç Every Breath You Take është e famshme si dikur, edhe marrëdhëniet në The Police mund të jenë po aq të këqija si në kohën kur u incizua. /Telegrafi/
Ata që kanë më së paku ngjashmëri me Krishtin e quajnë veten të krishterë dhe ata që kanë më së paku patriotizëm mbështillen me flamur dhe ata që kanë më së paku inteligjencë i dinë të gjitha dhe ata që kanë më së paku arsimim të tregojnë çfarë mund të lexosh dhe ata që kanë më së paku njerëzillëk janë ata që marrin detyrën të na mbrojnë dhe ata që kanë më së paku përvojë na pengojnë dhe ata që kanë më së paku burrëri sillen si kapadainj si pallonj të armatosur që kruhen për të vrarë dhe ata që më së paku janë të informuar japin lajmet dhe ata që kanë më së paku kualifikim kanë vendet më të larta të pushtetit dhe ajo që më së paku mund të bëjmë është të përballemi dhe të mbrojmë fqinjët tanë dhe veten tonë të kundërvihemi dhe të themi: kurrë më kurrë më kurrë më kurrë më kurrë më
NdĂ«rmarrja e Furnizimit tĂ« PunĂ«torĂ«ve nĂ« MĂ«zez, mĂ« 26 tetor 1981 denoncoi se banakieri i klubit tĂ« punĂ«torĂ«ve tĂ« MinierĂ«s sĂ« PriskĂ«s, i cili nuk kish mbushur muajin nĂ« punĂ« ende, i kishte hedhur ujĂ« rakisĂ« tĂ« llojit âRrashbullâ qĂ« tregtonte pĂ«r arsye pĂ«rfitimi.
Konstatimin e kish bërë banakieri tjetër.
Po ashtu punëtorët ankoheshin se nuk e ndjenin që rakia të kishte bërë efektin e vet për të rritur entuziazmin te ata, në mënyrë që me hov revolucionar të shkonin në punë.
Fillimisht u bllokuan në cilësinë e provës materiale katër shishe me raki. U dërguan në laborator. Atje u konstatua se rakia nga 18 gradë kish zbritur në 15 gradë.
NdĂ«rmarrja bisedoi fillimisht me shokĂ«t e gjykatĂ«s popullore e mĂ« pas me shokĂ«t e hetuesisĂ« sĂ« rrethit. Filloi çështja penale bazuar nĂ« nenin 75 tĂ« Kodit Penal (shitja e mallrave tĂ« cilĂ«sisĂ« sĂ« lartĂ« pĂ«r cilĂ«si mĂ« tĂ« ulĂ«t). MirĂ«po, nga hetimi rezultoi se banakieri ârridhte nga njĂ« familje punĂ«torĂ«sh me pĂ«rbĂ«rje tĂ« mirĂ« moralo-politikeâ, e pĂ«r kĂ«tĂ« arsye çështja duhej parĂ« nĂ« njĂ« sy tjetĂ«r, me njĂ« skenar larg atij armiqĂ«sor. U vendos tĂ« thuhej banakieri e kishte derdhur pa dashje rakinĂ« dhe nga frika e zĂ«vendĂ«soi me ujĂ«. NĂ« kĂ«to rrethana, duke lidhur me pendesĂ«n e tij, partia vendosi qĂ« çështja tĂ« pushohej. PĂ«r kĂ«to arsye, meqĂ« ânuk paraqiste rrezikshmĂ«ri shoqĂ«roreâ, hetuesia vendosi pushimin e çështjes, duke rekomanduar pĂ«r tĂ« akuzuarin njĂ« punĂ« me pagĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«t brenda ndĂ«rmarrjes, veprim tĂ« cilin e miratoi edhe Prokuroria, âpĂ«r politikĂ« penaleâ.
Nga: Ahmet Xhavit Delvina (fragment nga libri Enigma e një epoke)
Enver Hoxha ishte njĂ« sadist i paimagjinueshĂ«m, njĂ« vampir i paskrupullt qĂ« tallej e zbavitej me vartĂ«sit e tij, apo bashkĂ«punĂ«torĂ«t e zellshĂ«m ârevolucionarĂ«â qĂ« punonin me tĂ«, pĂ«r tâi ndĂ«rruar faqen kĂ«tij vendi, d.m.th., pĂ«r ta bĂ«rĂ« ShqipĂ«rinĂ« âParajsĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«â. Ai, pas njĂ« periudhe kohore, kĂ«tyre bashkĂ«punĂ«torĂ«ve iu merrte jetĂ«n nĂ« mĂ«nyrat mĂ« tĂ« turpshme e mĂ« çânjerĂ«zore! Por, populli asnjĂ«herĂ« nuk Ă«shtĂ« njohur me bĂ«mat e tij, apo poshtĂ«rimet qĂ« ai iu bĂ«nte kĂ«tyre bashkĂ«punĂ«torĂ«ve udhĂ«heqĂ«s. Ai, nĂ«pĂ«rmjet kongreseve, plenumeve, gjyqeve, shtypit, historisĂ«, deri edhe letĂ«rsisĂ« artistike, figurat e tyre i trajtonte si tĂ« kishte qejf. Ai kĂ«ta i paraqiste si burracakĂ«, injorantĂ«, imoralĂ« dhe iu vinte shumĂ« emĂ«rtesa tĂ« tjera, ashtu si tâi interesonte atij, nĂ« asnjĂ« rast nuk u pasqyrua e vĂ«rteta pĂ«r ta, kĂ«shtu qĂ« populli kĂ«tĂ« taktikĂ« tĂ« tijĂ«n, nuk e zbĂ«rtheu kurrĂ« dhe nuk e mĂ«soi asnjĂ«herĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n.
UnĂ«, siç e kam trajtuar rreth kĂ«tyre bĂ«mave tĂ« Enver HoxhĂ«s, kam patur biseda konfidenciale me daiun tim Esat Dishnica, i cili ishte lidhur me tĂ« qĂ« nĂ« Liceun e Korçës e deri nĂ« fund tĂ« jetĂ«s. Esati ka qenĂ« krye miku unikal i tij, apo mĂ« mirĂ«, âsi vĂ«llezĂ«r binjakĂ«â, dhe kĂ«tĂ« nuk e them vetĂ«m unĂ«, apo ne si familjarĂ«, por edhe tĂ« gjithĂ« ata qĂ« kanĂ« patur dijeni rreth marrĂ«dhĂ«nieve tĂ« tyre reciproke. Ata nuk u ndanĂ« pĂ«r asnjĂ« rast. Kjo ishte njĂ« çudi shumĂ« e veçantĂ« apo, siç thoshte babai im pĂ«r kĂ«tĂ« miqĂ«si: âEksepsion unikalâ.
Enveri, pĂ«r ta pĂ«rjashtuar edhe ruajtur Esatin nga rregulli i asgjĂ«simit tĂ« planifikuar dhe periodik, qĂ« nuk pĂ«rjashtonte as edhe njĂ« lloj shoku, vetĂ«m Esatin e mbajti me poste âspecialeâ, biles edhe gjatĂ« LuftĂ«s âNacional-Ălirimtareâ, si antar i KryesisĂ« sĂ« KĂ«shillit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m âNacional-Ălirimtarâ, ose me pozita relativisht tĂ« larta nĂ« Shtabin e PĂ«rgjithshĂ«m, ose e caktoi organizator tĂ« çetĂ«s sĂ« DumresĂ« etj. Pas âçlirimitâ tĂ« vendit, e bĂ«ri dy herĂ« deputet tĂ« Korçës nĂ« Kuvendin Popullor, pastaj e ruajti nĂ« hije dhe e emĂ«roi drejtor tĂ« ShtĂ«pive tĂ« Pushimit nĂ« Pogradec dhe mĂ« vonĂ« drejtor tĂ« ShoqĂ«risĂ«-Komisionare.
Kaq ishin detyrat për Esatin aq sa jetoi. Trajtimi ekonomik i tij ishte i privilegjuar, hynte e dilte dhe drekonte tek Enveri, pa asnjë lloj audience, kalonin pushimet verore, gjithnjë bashkë, sidomos në Pogradec. Përfundimisht mund të them se e ruajti intimitetin shoqëror deri në fund të jetës së tij. Ky qe rasti më unikal në historikun e Partisë Komuniste Shqiptare dhe personalisht i Enver Hoxhës.
Ja çâmĂ« tregonte daiu im Esati pĂ«r Enver HoxhĂ«n
NĂ« bisedat qĂ« bĂ«nim, daiu im Esati thoshte se nga Enver Hoxha historikisht dridheshin tĂ« gjithĂ«, apo siç thuhet shqip (popullorçe) âdh... nĂ« brekâ. Ădokush qĂ« kish takim me tĂ«, mendonte gjithĂ« natĂ«n se si do ta ndĂ«rtonte diskutimin, qĂ« ky tĂ« ishte i sigurt qĂ« ai do ta pĂ«lqente. Ky ishte preokupimi mĂ« i madh i kĂ«tyre udhĂ«heqĂ«sve qyqarĂ«. NĂ« tĂ« gjithĂ« historinĂ« qĂ« Enveri ka qenĂ« nĂ« krye, vetĂ«m dy persona e kanĂ« kundĂ«rshtuar ballĂ« pĂ«r ballĂ« atĂ«. Ky qe njĂ« rast shumĂ« i veçantĂ«, ishte me tĂ« vĂ«rtet çudi, sidomos pĂ«r âudhĂ«heqĂ«sit trimaâ.
KĂ«ta tĂ« dy ishin, Pilo Peristeri dhe Ramadan Ăitaku. Ky i dyti (Ăitaku), i ka thĂ«nĂ« Enver HoxhĂ«s tekstualisht: âMjaft mĂ« me llafet e tua, tĂ« dĂ«gjojmĂ« edhe tĂ« tjerĂ«tâ. Kjo ndodhi kur u prishĂ«m me JugosllavinĂ«, nĂ« njĂ« mbledhje tĂ« Komitetit Qendror. Po kĂ«shtu foli edhe Pilo Peristeri kur u prishĂ«m me Bashkimin Sovjetik; âDale o Enver, se ata rusĂ«t na e mĂ«suan se çâĂ«shtĂ« komunizmaâ! PĂ«r kĂ«to dy raste, Enveri bĂ«ri dy tolerime tĂ« pashpjegueshme pĂ«r natyrĂ«n e tij.
PĂ«r Ramadan Ăitakun, nuk u mor ndonjĂ« masĂ« ekstreme âsiç ishte zakonâ, sepse gjoja Enveri i kĂ«rkoi Komitetit Qendror, qĂ« nĂ«se âishte e mundurâ, tĂ« mos ia vinte re âBacĂ«sâ se ishte njeri i mirĂ«, por i trashĂ«, âkosovar hesapiâ, ndĂ«rsa pĂ«r Pilo Peristerin, po kĂ«shtu foli nĂ« Komitetin Qendror, qĂ« edhe kĂ«tij mos ia vinin re, sepse kĂ«to lojĂ« gafash apo lajthitjesh, si tĂ« thuash, janĂ« nĂ« natyrĂ«n e Pilos, se ai pĂ«r mungesĂ« kulture tĂ« lartĂ« politike, shprehet proletarçe, siç thotĂ« edhe ai, por tĂ« jeni tĂ« sigurt se i ka pa qĂ«llim tĂ« keq.
Komiteti Qendror i âmori parasyshâ kĂ«rkesat e Enverit dhe mori pĂ«r tĂ« dy masa simbolike. âBacĂ«nâ e çoi drejtor Qendror te Sigurimet ShoqĂ«rore, ndĂ«rsa Pilon, drejtor nĂ« UzinĂ«n Mekanike nĂ« Qytetin Stalin, meqĂ« i shkonte pĂ«r racĂ« se kishte prejardhje hekurpunuesi. Pilon e fali shumĂ« shpejt, pasi ia kishte nevojĂ«n, sepse ky ishte âciceroniâ personal i tij dhe i shĂ«rbente me zell pĂ«r tĂ« evidentuar aktivitetin revolucionar tĂ« Enver HoxhĂ«s, sidomos nĂ« 16 tetor tĂ« çdo viti, atĂ« e çonte nĂ«pĂ«r radio, televizion, institucione tĂ« ndryshme, shkolla, reparte ushtarake e kudo nĂ«pĂ«r republikĂ« pĂ«r tĂ« propaganduar veprĂ«n e tij, sakrificĂ«n, aftĂ«sitĂ« e tij âtĂ« veçantaâ organizative, ushtarake, politike e çdo gjĂ« tjetĂ«r.
âMos fol po desheâ! Pilua, shokun Enver e vinte nĂ« vendin e njeriut tĂ« rĂ«nĂ« nga qielli, kaluar edhe njĂ« profeti. Ai thoshte se shoku Enver ishte babai i vĂ«rtetĂ« dhe mĂ«suesi i kĂ«tij populli, qĂ« e gjeti ShqipĂ«rinĂ« pa asnjĂ« dije, pĂ«r tĂ« mos thĂ«nĂ« popull plotĂ«sisht injorant nĂ« politikĂ«, pale nĂ« filozofi dhe pa asnjĂ« traditĂ« revolucionare. PikĂ«risht puna e tij, mĂ«simet, sakrificat e tij nga mĂ« tĂ« paimagjinueshme na prunĂ« âaty ku jemi sotâ dhe qĂ« na e ka lakmi e gjithĂ« bota. Natyrisht âleksionetâ e Pilos ishin tĂ« parapĂ«rgatitura nĂ« âfabrikĂ«nâ e Nexhmije HoxhĂ«s. Kjo âfabrikĂ«â, nĂ« gjuhĂ«n zyrtare quhej Instituti i Studimeve Marksiste-Leniniste.
Pilo Peristeri konsiderohej nga komunistĂ«t mĂ« tĂ« vjetĂ«r shqiptar, sĂ« bashku me Miha Lakon, kĂ«shtu i kishte caktuar âZeusiâ, prandaj Pilua ishte ngarkuar nĂ« kĂ«tĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ«, meqenĂ«se e kishte edhe besimin. PĂ«rsa u takon tĂ« gjithĂ« komunistĂ«ve shqiptarĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« edhe udhĂ«heqjen mĂ« tĂ« lartĂ« âshtatĂ« nĂ« qeseâ iu shkonin nga Enveri - thoshte Esati. Ja p.sh. Mehmet Shehun, qĂ« e mbajnĂ« pĂ«r trim tĂ« madh, apo Hero tĂ« LuftĂ«s, qĂ« e quan i tĂ«rĂ« populli shqiptar, âdh... nĂ« brek nga aiâ - âshtatĂ« nâqese i shkojnĂ«â, ngrihet nĂ« mbledhje tĂ« ByrosĂ« Politike njĂ« ditĂ« dhe me servilizmin mĂ« tĂ« madh dhe tĂ« dukshĂ«m plot neveri, pĂ«r tâi bĂ«rĂ« qejfin âkomandantitâ, propozoi: ShokĂ«, pĂ«r tĂ« rritur sigurinĂ«, pĂ«r mbrojtjen e jetĂ«s sĂ« mĂ«suesit dhe komandantit tonĂ«, shokut Enver Hoxha, aq tĂ« shtrenjtĂ« pĂ«r ne dhe pĂ«r gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ« e matanĂ« nĂ«pĂ«r botĂ«, propozoj qĂ« edhe ne anĂ«tarĂ«t e ByrosĂ« Politike, duke filluar qĂ« nga unĂ« i pari, tĂ« kontrollohemi deri nĂ« trup e âkudoâ, pĂ«rpara se tĂ« hyjmĂ« pĂ«r punĂ« nĂ« zyrĂ«n e shokut Enver, sepse kĂ«shtu e kĂ«rkon situata dhe interesi i atdheut. MegjithĂ«se shokut Enver ky propozim iu duk i tepĂ«rt edhe vet, jo vetĂ«m qĂ« nuk e pranoi, por edhe e kundĂ«rshtoi. Mehmeti iu imponua ByrosĂ« Politike, por nĂ« saj tĂ« demokracisĂ« sĂ« brendshme nĂ« parti dhe duke patur parasysh vlerat e jashtĂ«zakonshme tĂ« shokut Enver, kjo masĂ« qĂ« do tĂ« merrej pĂ«r ruajtjen e jetĂ«s sĂ« tij, ishte fare e vogĂ«l, rrjedhimisht me shumicĂ« votash u pranua propozimi i âHeroitâ Mehmet Shehu.
KĂ«shtu, qĂ« nga ajo ditĂ« njerĂ«zit e Sulo Gradecit ose pjesĂ«tarĂ«t e sektorĂ«ve tĂ« mbrojtjes sĂ« udhĂ«heqjes, kontrollonin me dorĂ« nĂ« tĂ« gjithĂ« trupin, edhe anĂ«tarĂ«t e ByrosĂ« Politike, sĂ« bashku me âtrimin legjendarâ Mehmet Shehun, kur i thĂ«rriste pĂ«r ndonjĂ« punĂ« nĂ« zyrĂ« apo nĂ« shtĂ«pi, shoku Enver. Por, Mehmeti bĂ«ri edhe njĂ« propozim tĂ« dytĂ« shumĂ« mĂ« interesant se i pari dhe ky qe kulmi i servilizmit dhe i frikĂ«s, gjithashtu ndaj Enverit. Mesa duket si kriminel profesionist i regjur qĂ« ishte vetĂ«, kishte filluar tĂ« mendonte se i qenĂ« sosur ditĂ«t e jetĂ«s dhe e ndiente se ishte afĂ«r dita qĂ« do tĂ« vepronte edhe tek ai mekanizmi âauto-vrasĂ«sâ tashmĂ« i njohur.
Për ta larguar sado pak këtë siklet apo ankth dhe të investonte në Parti shenja të reja besueshmërie, ngrihet në një mbledhje të Byrosë Politike dhe thotë:
- Meqenëse shoku Enver është shumë i lodhur nga një punë shumëvjeçare dhe me intensitet të paimagjinueshëm për interesat e atdheut dhe për më tepër kanë dalluar se ai, lodhjen e tij mundohet ta fsheh kur është në krye të detyrës, apo në mes nesh, me qëllim që të mos na shqetësojë ne, lëre pastaj për ndonjë rast të jashtëzakonshëm që ai mund të mungojë në ndonjë mbledhje tonën, për arsye shërbimi jashtë Tiranës, se sa keq i vjen për mungesën, prandaj neve na bie për detyrë, që të gjejmë mënyra të reja, që me punën e përbashkët, të arrijmë të mos pengojmë për asnjë rast objektivat e punës, që shoku Enver i ka vënë vetes.
- Por, dua tĂ« theksoj edhe njĂ« gjĂ« shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r kĂ«tĂ« situatĂ« tĂ« re shumĂ« tĂ« ndĂ«rlikuar ndĂ«rkombĂ«tare qĂ« po jetojmĂ«. Kjo situatĂ« e re ka lindur probleme tĂ« reja qĂ« duan zgjidhje, jo vetĂ«m me mĂ«nyrat e zakonshme teknike, ekonomike, politike, diplomatike etj., por, kĂ«rkojnĂ« mĂ«nyra dhe trajtime mĂ« tĂ« kualifikuara, nuk mjaftojnĂ« mĂ« besnikĂ«ria klasike ndaj MarksizĂ«m-Leninizmit nĂ« mĂ«nyrĂ« shabllone, por baza e zgjidhjes duhet tĂ« jetĂ« shumĂ« mĂ« e gjerĂ«, e mbĂ«shtetur pa asnjĂ« ekuivok nĂ« mendimet e reja qĂ« e pasurojnĂ« MarksizĂ«m-Leninizmin nĂ« mĂ«nyrĂ« shkencore, pĂ«r kushtet e sotme tĂ« hedhura nga Partia jonĂ« me shokun Enver nĂ« krye. Dua tĂ« shtoj edhe njĂ« gjĂ«: Ne, anĂ«tarĂ«t e ByrosĂ« Politike lĂ«mĂ« shumĂ« pĂ«r tĂ« dĂ«shiruar, qĂ« tĂ« arrijmĂ« kĂ«tĂ« nivel tĂ« ri, neve na duhet tĂ« punojmĂ« shumĂ« qĂ« tâi asimilojmĂ« kĂ«to direktiva tĂ« reja, prandaj propozoj qĂ« nĂ« çdo mbledhje tĂ« ByrosĂ« Politike, tĂ« asistojĂ« pĂ«r tĂ« na ndihmuar shoqja Nexhmije Hoxha, qĂ« Ă«shtĂ« natyrshĂ«m specialistja mĂ« e mirĂ« pĂ«r çâka shtrova mĂ« sipĂ«r. Prezenca e saj nĂ« mbledhjet tona, si dhe ndihma e saj, jo vetĂ«m qĂ« na ndihmon qĂ« ne tĂ« mos gabojmĂ« kurrĂ« nĂ« âvijĂ«â, por njĂ«kohĂ«sisht shokut Enver i krijon mundĂ«sira tĂ« reja, kohĂ« tĂ« re e mĂ« tĂ« zgjatur, pĂ«r tĂ« punuar nĂ« studion e tij nĂ« shtĂ«pi pĂ«r çështjen tonĂ«. NdĂ«rsa ne tĂ« informohemi nĂ«pĂ«rmjet shoqes Nexhmije, pĂ«r kĂ«rkesat apo udhĂ«zimet e reja, kĂ«shtu qĂ« ne i kursejmĂ« komandantit ecejaket pĂ«r ne, âkohĂ« âĂ«shtĂ«, po si!
- I lutem shoqes Nexhmije tĂ« mos keqkuptohet se çdo gjĂ« qĂ« shtrova, e di se do tâi pĂ«lqej shokut Enver, pavarĂ«sisht se ai do tĂ« ngarkohet me mĂ« shumĂ« punĂ«, por ama e dimĂ« qĂ« ai Ă«shtĂ« i etur pĂ«r punĂ« dhe ne me kĂ«to propozimet e reja, do tâi lehtĂ«sojmĂ« lĂ«vizjet e parĂ«ndĂ«sishme. I lutem gjithashtu edhe njĂ«herĂ« shoqes Nexhmije, se pĂ«r kĂ«tĂ« ndihmĂ« qĂ« do tĂ« na japi ne dhe PartisĂ«, do tâi jemi mirĂ«njohĂ«s dhe pĂ«r tĂ« mos shkelur rregullat administrative tĂ« PartisĂ«, tĂ« mos e protokollojmĂ« prezencĂ«n e saj nĂ« mbledhjet tona. Me gjithĂ« kundĂ«rshtimin e shoqes Nexhmije, propozimi u hodh nĂ« votĂ« dhe u miratua njĂ«zĂ«ri. Si rrjedhim shoqja Nexhmije merrte pjesĂ« nĂ« çdo mbledhje tĂ« ByrosĂ« Politike, pa u shĂ«nuar kurrĂ« nĂ« protokollin zyrtar tĂ« mbledhjes. Edhe Suloja kĂ«naqej nga niveli i lartĂ« i ndĂ«rgjegjes, sĂ« shokĂ«ve tĂ« âBirosĂ«â.
Mehmeti me kĂ«to furçet apo pallavrat e tij pĂ«r figurĂ«n e Enverit, mendonte se do tĂ« fitonte diçka, sĂ« paku tĂ« arrinte ta bindte sadopak Nexhmijen, se ai ushqente dashuri e respekt pĂ«r tĂ«, prandaj e kishte aktualizuar kĂ«tĂ« çështje. Enveri kishte disa kohĂ«, qĂ« nuk vinte gjithnjĂ« nĂ« mbledhje tĂ« ByrosĂ«, pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« tij tĂ« njohura si, diabet i lartĂ«, sĂ«mundjen e rĂ«ndĂ« tĂ« zemrĂ«s etj., por e keqja mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r tĂ« ishte, kur ai duhej tĂ« paraqitej nĂ« kontakte tĂ« ndryshme me njerĂ«zit, sepse ai kishte pĂ«suar njĂ« ezauriment mendor galopant nĂ« formĂ« mjaft tĂ« rĂ«ndĂ«, sa kishte arritur tâi pengonte dhe rrjedhshmĂ«rinĂ« e tĂ« folurit, lĂ«re pastaj dhe nivelin mendor.
Por, siç u duk mĂ« vonĂ«, kĂ«to forma apo sjellje servile qĂ« Mehmet Shehu pĂ«rdori, nuk i dhanĂ« asnjĂ« pĂ«rfitim pĂ«r tĂ« keqen qĂ« mendonte, se do tâi ndodhte sipas historisĂ« dhe rregullit âauto-vrasĂ«sâ, qĂ« funksiononte normalisht nĂ« Parti. Koha tregoi se edhe atij i ishte pĂ«rcaktuar me saktĂ«si dita e asgjĂ«simit. Kjo ishte nĂ« fakt periudha mĂ« e keqe shĂ«ndetĂ«sore e Enverit dhe tashmĂ« ishte e qartĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«, se ai nuk e merrte mĂ« veten dhe shĂ«ndeti i tij do tĂ« shkonte pĂ«rditĂ« e mĂ« keq. KĂ«shtu qĂ« komandĂ«n e shtetit shqiptar, efektivisht e kishte marrĂ« nĂ« dorĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« absolute, âZonja e ZezĂ«â Nexhmije Hoxha dhe Sulo Gradeci, dora e hekurt e saj, tĂ« dy kriminelĂ« sadistĂ« sa sâka. NdĂ«rkohĂ« llahtaria dhe frika tek Mehmeti, kishin mbĂ«rritur kulmin edhe te mua si Xhavit.
MĂ« kujtohet njĂ« rast shumĂ« i turpshĂ«m pĂ«r âheroinâ frikacak Mehmet Shehu. Vjen njĂ« ditĂ« gjithĂ« madhĂ«shti dhe autoritet nĂ« Kombinatin e Auto-TraktorĂ«ve me cilĂ«sinĂ« e kryeministrit, nĂ« njĂ« mbledhje pune nĂ« bazĂ« (siç i thoshin atĂ«herĂ«), me rastin e prodhimit tĂ« traktorit tĂ« parĂ« shqiptar. GjatĂ« fjalĂ«s sĂ« tij qĂ« pĂ«rshkohej nga njĂ« entuziazĂ«m i madh pĂ«r âsuksesetâ e arritura nga klasa jonĂ« punĂ«tore nĂ«n udhĂ«heqjen e PartisĂ« me shokun Enver nĂ« krye, njĂ« shok i yni po komunist, Vesel Bano, nga âentuziazmiâ i madh qĂ« e kishte pushtuar, ndĂ«rpreu fjalĂ«n e Mehmetit dhe bĂ«rtiti nĂ« sallĂ«: RroftĂ« shoku Mehmet Shehu dhe natyrshĂ«m e gjithĂ« salla brohoriti âUrra, urra ...â nĂ« mĂ«nyrĂ« frenetike, por pĂ«r çudi ngrihet Mehmeti i ânervozuarâ nĂ« kulm dhe urdhĂ«ron me duar e zĂ« tĂ« lartĂ«: TĂ« dalĂ« menjĂ«herĂ« jashtĂ«, ai qĂ« hodhi atĂ« parullĂ« krejtĂ«sisht tĂ« gabuar.
Pas pak vazhdoi duke bĂ«rtitur rishtazi: More-more, po çâjam unĂ«? UnĂ« nuk jam gjĂ« tjetĂ«r, veçse njĂ« si ju dhe asgjĂ« mĂ« tepĂ«r. Neve duhet tĂ« thĂ«rrasim dhe tĂ« bĂ«rtasim biles, por jo, jo, jo ârroftĂ« Mehmetiâ, por âRroftĂ« shoku Enver Hoxhaâ - themeluesi i PartisĂ« sonĂ«, sepse ai na rriti, na edukoi dhe na bĂ«ri kĂ«ta qĂ« jemi sot, ai punoi me tĂ« gjithĂ« ne si mĂ«suesi me nxĂ«nĂ«sin, prandaj tĂ« gjithĂ« e kemi detyrim tĂ« thĂ«rrasim me forcĂ« dhe biles me forcĂ« tĂ« madhe. TĂ« rrojĂ« Partia jonĂ« dhe themeluesi e mĂ«suesi ynĂ« shoku Enver Hoxha, urra-urra ... dhe kĂ«shtu ndodhi nĂ« Kombinatin tonĂ«.
Pra, me këto që përshkrova shkurtazi për Mehmet Shehun, del dhe vërtetohet katërcipërisht se ai ishte një burracak i vërtetë dhe katil shumë ordiner, si të gjithë shokët e sërës së tij.
Por, dimĂ« edhe historinĂ«, edhe fundin e Mehmet Shehut, qĂ« shkoi si âcjapi te kasapiâ, kur i erdhi momenti i planifikuar pĂ«r tâu asgjĂ«suar si gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t, biles ai ishte aq i ândĂ«rgjegjshĂ«mâ, sa la edhe njĂ« letĂ«r pĂ«rshĂ«ndetĂ«se pĂ«r PartinĂ« qĂ« e rriti, e edukoi dhe nĂ« fund natyrshĂ«m e asgjĂ«soi. Enveri tek Mehmeti si person, shfrytĂ«zoi nĂ« maksimum anĂ«n e tij kriminale, qĂ« e kishte nĂ« kufijtĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« se shokĂ«t e tij dhe mund tĂ« themi pa frikĂ«, se ishte kampion i kriminelĂ«ve tĂ« tjerĂ«, duke pĂ«rjashtuar vetĂ«m Enver HoxhĂ«n qĂ« ia kalonte. Enveri e asgjĂ«soi Mehmetin kur deshi, tamam si njĂ« pulĂ«, pa asnjĂ« problem.
Ai nuk i zuri besĂ« atij asnjĂ«herĂ«, gjithmonĂ« dyshonte pĂ«r tĂ«, i dukej se ishte mosmirĂ«njohĂ«s dhe biles, Enveri nga qĂ«ndrimi qĂ« ai mbante, çuditej se si nuk e kuptonte se i kishte kaluar shumĂ« koha e flijimit, si tĂ« gjithĂ« shokĂ«t paraardhĂ«s. E keqja pĂ«r Mehmetin dhe qĂ« e âmori nĂ« qafĂ«â, ishte bindja e tij se Enveri nuk bĂ«nte dot pa tĂ« dhe njĂ«kohĂ«sisht besonte pĂ«r njĂ« vdekje tĂ« papritur pĂ«r tĂ«, prandaj ai mendonte se si po shkonin punĂ«t, nuk e kishte keq, sikur do tâia hidhte. Por, njĂ«kohĂ«sisht edhe Enveri e mendonte shumĂ« mirĂ«, se sa keq do tĂ« sillej Mehmeti me emrin e figurĂ«n e tij pas vdekjes, lĂ«re pastaj me familjen e tij. Prandaj ai meritonte trajtim tĂ« veçantĂ«.
Gradualisht i zhduku edhe gruan Fiqirete Sanxhaktarin. Edhe kjo kriminele e njohur qĂ« kishte mbajtur dhe funksione tĂ« larta partie, prandaj edhe ajo ishte nĂ« nomenklaturĂ«n qĂ« mekanizmi auto-vrasĂ«s i PartisĂ«, duhet tĂ« vepronte edhe mbi tĂ«, rrugĂ« tĂ« cilĂ«n ajo ja u kishte caktuar personalisht shokĂ«ve dhe shoqeve tĂ« saj. Po kĂ«shtu i zhdukĂ«n edhe djalin e madh Vladimirin me (vetĂ«)vrasje. Ky qe shpĂ«rblimi qĂ« ju jepte ânĂ«na Partiâ bijve dhe bijave tĂ« saja, pĂ«r punĂ«n e tyre tĂ« âvyerâ ndĂ«r vite. Enveri, bashkĂ«punĂ«torĂ«t e tij tĂ« afĂ«rt i analizonte me shumĂ« kujdes, ai p.sh., sikur tĂ« dallonte tek ata qĂ« natyra i kishte dhuruar pak nder dhe pak trimĂ«ri, ai i refuzonte menjĂ«herĂ« dhe nuk i donte kurĂ«n e kurĂ«s pranĂ« vetes.
Ai preferonte ata njerĂ«z qĂ« veç mungesĂ«s sĂ« nderit dhe trimĂ«risĂ«, mundĂ«sisht tĂ« kishin edhe tĂ« kaluar tĂ« diskutueshme. Kjo gjĂ« i interesonte atij, sepse e kishte mĂ« tĂ« lehtĂ« tĂ« bĂ«nte me ta çfarĂ« tĂ« donte. KĂ«to âveglaâ qorre kalonin kontroll pas kontrolli dhe nĂ« fund i shikonte edhe njĂ«herĂ« ai vet me shumĂ« kujdes, kĂ«ta kandidat, qĂ« ia ofronin pĂ«r bashkĂ«punĂ«torĂ« sipas shijes sĂ« tij, organet e caktuara pĂ«r kĂ«to probleme, mbi tĂ« gjitha ai u kontrollonte edhe a kishin cilĂ«si tĂ« larta natyrale pĂ«r tâu pĂ«rpunuar sipas dĂ«shirĂ«s sĂ« vet dhe po tĂ« bindej ai vetĂ« personalisht pĂ«r kĂ«to cilĂ«si, atĂ«her ata konsideroheshin tĂ« padiskutueshĂ«m pĂ«r tĂ«.
Ai nĂ«pĂ«rmjet informacioneve tĂ« sakta merrte vesh shkallĂ«n e kolaboracionizmit tĂ« tyre me qeveritĂ« e kaluara, ky informacion ishte njĂ« avantazh pĂ«r tĂ«, sepse e dinte qĂ« ata do tĂ« ishin mĂ« tĂ« gatshmit pĂ«r tâu futur nĂ« çdo punĂ« tĂ« pisĂ«t, apo krime tĂ« çdo lloji, vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbuluar tĂ« kaluarĂ«n e tyre tĂ« kompromentuar. Po pĂ«rmend disa nga kĂ«ta elementĂ« tĂ« ulĂ«t qĂ« punuan me shumĂ« devocion pĂ«r atĂ« sistem dhe nĂ« fund shumĂ« prej tyre i pĂ«rpiu mekanizmi i famshĂ«m auto-vrasĂ«s i partisĂ« sĂ« tyre:
- Dr. Omer Nishani, ka qenë përfaqësues i lartë i Dhomës Koorporative Fashiste dhe anëtar i Këshillit të Lartë të Shtetit.
- Ramiz Alia, me kombësi boshnjake, ka qenë anëtar i Rinisë Fashiste, i veshur me këmishë të zezë. Partia dispononte fotografi origjinale dhe regjistra fashiste, ku kishte prej tyre edhe me firmën e tij origjinale.
- Gjeneral Qazim Kondi, në shtator të vitit 1941 ishte oficer fashist; për merita ndaj fashizmit, në janar të 1943, emërohet nënprefekt i Kurveleshit
- Gjon Banushi, rreshter i kuesturĂ«s nĂ« VlorĂ« dhe punonjĂ«s i strukturave tĂ« âSIMITâ (ShĂ«rbimi i FshehtĂ« Britanik) deri nĂ« fillim tĂ« vitit 1943.
Pa pĂ«rmendur tĂ« tjerĂ« si: Spiro Moisiu, Shefqet Peçi, Bedri Spahiu, Etâhem Berhani etj. PĂ«rmenda vetĂ«m disa nga kĂ«ta tĂ« niveleve nga mĂ« tĂ« lartat e deri te mĂ« tĂ« ulĂ«tat. Ai me kĂ«ta tipa luante si tĂ« donte, prandaj kishte arritur rezultate tĂ« larta nĂ« krime, duke pĂ«rdorur kĂ«tĂ« lloj llumi apo elementi dhe pĂ«r kĂ«ta mund tĂ« flasĂ«sh sa tĂ« duash, por fatkeqĂ«sisht nĂ« agjenturat e Sigurimit tĂ« Shtetit, kishte tĂ« kompromentuar edhe nga radhĂ«t tona.
Kjo e keqe ndodhi dhe u bĂ« fakt edhe sepse kishte nga tanĂ«t qĂ« nuk mundĂ«n tu rezistonin terrorit dhe torturave pĂ«r kohĂ« tĂ« gjatĂ« e qĂ« u shtrinĂ« deri te familjarĂ«t e kĂ«tyre âqyqarĂ«veâ fatkeqĂ«. Ky ishte njĂ« fakt i papritur dhe i paimagjinueshĂ«m, prandaj kĂ«tĂ« fatkeqĂ«si tĂ« turpshme duhet ta pranojmĂ« ashtu siç ishte realiteti. KĂ«shtu qĂ« edhe âhienatâ komuniste duke penetruar edhe ndĂ«rmjet nesh, shkaktuan dĂ«me tĂ« pa llogaritura. /Memorie.al/
Nga: Michael Goodwin / New York Post PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Fuqia amerikane mund tĂ« shfaqet nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme, ashtu siç e pĂ«rshkroi mjeshtĂ«risht Teddy Roosevelt me thĂ«nien e tij tĂ« famshme: âFli qetĂ«, por mbaje pranĂ« njĂ« shkop tĂ« madhâ.
Thënë të vërtetën, Donald Trumpi kurrë nuk ka qenë adhurues i artikulimit të prajshëm, por komentet e tij të së martës mbi trazirat në Iran ishin gjithsesi afër kësaj - për momentin.
Më pas, ai vazhdoi me atë që duket si një premtim për të përdorur Shkopin e Madh, duke thënë:
âMbajini mend emrat e vrasĂ«sve dhe tĂ« dhunuesve. Ata do tĂ« paguajnĂ« njĂ« çmim tĂ« madhâ.
Ai shtoi se kishte anuluar tĂ« gjitha takimet me drejtuesit e regjimit, âderisa tĂ« ndalet masakraâ, dhe e pĂ«rmbylli me njĂ« frazĂ« tĂ« fortĂ«: âNDIHMA PO VJEN.â
Por, çfarë lloj ndihme? Dhe, kur futet në veprim Shkopi i Madh? Mungesa e detajeve është e qëllimshme, sepse i jep presidentit mundësinë të rrisë presionin, ndërkohë që ruan fleksibilitetin për të negociuar - ose për të përdorur ushtrinë nëse gjithçka tjetër dështon.
Kështu, kjo deklaratë mund të lexohet si paralajmërim i fundit që vjen pas raporteve se mullahët e çmendur kishin ndryshuar taktikat e tyre në terren - me pasoja shumë të përgjakshme.
Thuhet se urdhrat pĂ«r âtĂ« qĂ«lluar pĂ«r tĂ« vrarĂ«â kanĂ« sjellĂ« mĂ« shumĂ« vdekje, me rreth tre mijĂ« civilĂ« tĂ« vrarĂ« nga forcat qeveritare. Sipas dĂ«shmive tĂ« raportuara nga mediat, trupat ishin urdhĂ«ruar tĂ« ekzekutojnĂ« protestues tĂ« paarmatosur dhe tĂ« qĂ«llojnĂ« mbi civilĂ« tĂ« rastĂ«sishĂ«m nĂ« rrugĂ«, madje edhe mbi ata qĂ« nuk protestonin.
Doni ndryshon tonin
Rritja dramatike e përdorimit të forcës duket se e detyroi Trumpin të ndryshojë tonin dhe të shtojë të martën një kërcënim të mundshëm për ndërhyrje ushtarake.
Gjuha e tij përfaqësonte një kthesë të qartë drejt ashpërsisë krahasuar me të hënën, kur ai ishte përqendruar më shumë te presioni ekonomik, duke kërcënuar me vendosjen e tarifave 25 përqind ndaj çdo vendi që do të vazhdonte tregtinë me Teheranin.
Kjo në fakt do të thotë embargo, sepse pak vende, mos asnjë, do të pranonin marrëveshjen e tillë.
Gjithashtu, embargoja do të nxitë edhe më tej pakënaqësitë e protestuesve, duke pasur parasysh se ishte kryesisht kriza ekonomike - përfshirë kolapsin e monedhës iraniane - që ndezi trazirat në fund të dhjetorit të kaluar.
Sipas ABC News, që atëherë protesta pati në 187 qytete në të gjitha 31 provincat e Iranit.
Ndërkohë, kursi i këmbimit vijon të bjerë dhe të hënën arriti në nivel të jashtëzakonshëm prej 1.45 milion rialë për një dollar amerikan. Norma e inflacionit në dhjetor u mat në 42.5 përqind.
Për të qenë të qartë, Shtëpia e Bardhë prej ditësh bëri me dije se presidenti po peshon përdorimin e veprimeve ushtarake, si reagim ndaj shtypjes së ashpër. Por, në vend të zmbrapsjes, mullahët shtuan sulmet dhe po ashtu ndalën internetin për ta mbajtur botën në errësirë për ngjarjet.
Gazeta The Wall Street Journal raportoi se shërbimi Starlink i Elon Musku u bllokua nga qeveria për të penguar civilët për të shpërndarë video të protestave në rritje dhe shtypjes brutale.
Përkundër përshkallëzimit të ngjarjeve, përdorimi i ushtrisë amerikane për të sjellë ndryshimin e regjimit do të ishte shumë i rrezikshëm
Rrethanat tani janĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme nga gjendja nĂ« qershorin e kaluar, kur Trumpi pĂ«rdori fuqinĂ« ushtarake amerikane kundĂ«r Iranit. NĂ« atĂ« rast, ajo u kufizua vetĂ«m nĂ« koordinim me Izraelin dhe pĂ«rdorimin e disa bombarduesve amerikanĂ« Bâ2, pĂ«r tĂ« goditur tri nga objektet bĂ«rthamore tĂ« vendit me bomba tĂ« mĂ«dha qĂ« shkatĂ«rrojnĂ« bunkerĂ«t.
Ai veprim erdhi pasi bisedimet me mullahët rreth këtyre objekteve nuk dhanë rezultat, dhe dukej si një paralajmërim, por edhe një ftesë për Iranin për të hyrë në negociata serioze për të ndaluar programin e tij bërthamor.
Gjatë gjithë kohës, Trumpi bëri çmos që të bëhej e qartë se ai dëshironte të arrinte marrëveshje, duke ia ngarkuar këtë detyrë këshilltarit të afërt, Steve Witkoff. Por, pavarësisht deklaratave plot shpresë të presidentit dhe takimeve të shumta, Ajatollah Khamenei e hodhi poshtë ofertën e presidentit dhe vazhdoi të kërcënonte Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara.
Kjo la në fuqi sanksionet e rrepta ndaj naftës dhe sistemit bankar. Që atëherë, ekonomia iraniane ka ngecur dhe raportet e shumta flasin për mungesa të energjisë elektrike dhe ujit të pastër, gjë që ka kontribuar në rënien ekonomike dhe dëshpërimin publik.
Për më tepër, kapja e udhëheqësit venezuelas Nicolås Maduro nga Trumpi hoqi aleatin kryesor të Iranit në Hemisferën Perëndimore dhe preu më thellë të ardhurat e mullahëve nga kontrabanda e naftës dhe armëve.
Anëtarët e Hezbollahut, grupit terrorist të financuar nga Irani me bazë në Liban, gjithashtu ngritën baza në Karakas, gjë që shqetësoi Uashingtonin.
Megjithatë, regjimi islamist iranian ka përballuar trazira të mëparshme dhe nuk ka asnjë garanci se trazirat aktuale nënkuptojnë se ai është i destinuar të bjerë.
Një ndryshim i mundshëm, këtë herë, është se përhapja e protestave në të gjithë vendin ka bërë që disa vëzhgues të besojnë se kryengritja përbën kërcënim real për kontrollin klerikal dhe rregullat e rrepta për sjelljen dhe veshjen publike, sidomos për gratë dhe vajzat.
Megjithatë, kjo nuk është arsye bindëse që ShBA-ja të angazhohet në ndryshim regjimi, gjë që nuk do të ishte aspak e lehtë.
Përvoja në Irak ende i përndjek edhe luftënxitësit amerikanë, dhe vetë Trumpi e ka quajtur pushtimin e Irakut, nën udhëheqjen e George W. Bushit, si luftë idiote që i kushtoi Amerikës shumë, si në gjak ashtu edhe në thesar.
Rrota e historisë po kthehet rreth e rrotull tani, me Trumpin që përballet me paralajmërime se një përfundim po aq tragjik mund të ndodhë nëse ai ndihmon në rrëzimin e ajatollahut.
Mes skeptikĂ«ve Ă«shtĂ« edhe Jon Hoffman, njĂ« studiues nĂ« Institutin âCatoâ, i cili beson se misioni i tillĂ« do tĂ« kthehej si bumerang.
âSulmi ndaj Iranit rrezikon pĂ«rfshirjen e Uashingtonit nĂ« kĂ«tĂ« trazirĂ« tĂ« brendshme pa njĂ« qĂ«llim tĂ« qartĂ« pĂ«rfundimtar, si dhe rrezikimin e trupave amerikane tĂ« stacionuara nĂ« gjithĂ« Lindjen e Mesmeâ, tha Hoffman nĂ« njĂ« deklaratĂ«.
ĂĂ«shtjet e brendshme
Ai theksoi se âpolitikat luftĂ«nxitĂ«se tĂ« ShBA-sĂ« ndaj Iranit, historikisht fuqizuan elementĂ«t mĂ« tĂ« fortĂ«â dhe se veprimi ushtarak ârrezikon tĂ« zhvendos temĂ«n nga pakĂ«naqĂ«sitĂ« e arsyeshme tĂ« iranianĂ«ve ndaj regjimit te kundĂ«rshtarĂ«t e tij ndĂ«rkombĂ«tarĂ«â, pra Izraeli dhe ShBA-ja.
âTentimi pĂ«r tĂ« pĂ«rvetĂ«suar opozitĂ«n e brendshme nĂ« Iran rrezikon ta dĂ«mtojĂ« atĂ«â, shtoi ai dhe pohoi se âqasja pragmatike, pa ndĂ«rhyrje direkte, duhet tĂ« udhĂ«heqĂ« politikĂ«n amerikane nĂ« ditĂ«t nĂ« vijim.â
Për më tepër, me Uashingtonin gjithnjë e më shumë të përqendruar te zgjedhjet e mesit të mandatit, Trumpi përballet me kontroversa të brendshme, siç është shtypja e ICE-së [agjencia e emigracionit], dhe - kryesorja - shifrat e këqija të opinionit publik mbi qasjen ndaj ekonomisë.
Një mesatare e sondazheve e publikuar nga Real Clear Politics tregon se 41 përqind e të anketuarve miratojnë politikat dhe veprimet ekonomike të tij, ndërsa 56 përqind nuk i miratojnë.
Në këtë sfond, dhe me ngjarjet në Venezuelë që ende janë të paqarta, përfshirja ushtarake në Iran ndoshta nuk do të ishte popullore në shtëpi.
Kjo nuk do tĂ« thotĂ« se ShBAâja duhet tâia kthejĂ« shpinĂ«n shtypjes brutale tĂ« regjimit. Por, realiteti politik Ă«shtĂ« se presidenti nuk mund tĂ« ia lejojĂ« vetes tĂ« largohet shumĂ« larg apo pĂ«r shumĂ« kohĂ« nga çështjet ekonomike dhe sociale tĂ« banorĂ«ve amerikanĂ«. /Telegrafi/
NĂ« epokĂ«n e inteligjencĂ«s artificiale, debatojmĂ« pa fund se si duket ndĂ«rgjegjja. A mund tâi fotoaparati gjĂ«rat mĂ« qartĂ«?
Nga: Dan Turello - shkrimtar, historian kulture dhe fotograf / The New Yorker PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
AtĂ« natĂ« Sofia ishte fjalĂ«pake. MĂ« herĂ«t gjatĂ« ditĂ«s, ishte nĂ« skenĂ« nĂ« konferencĂ«n ku po merrja pjesĂ« dhe ishte ngacmuar pĂ«r njĂ« gjest qĂ« dukej sikur po tregonte gishtin e mesit drejt audiencĂ«s. Tani ndodhej nĂ« hollin e hotelit, me njĂ« fustan tĂ« zi, nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes. U ndal pĂ«rpara njĂ« muri portokalli tĂ« ndezur. Kisha me vete njĂ« lente portreti 85 mm., njĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« nxjerr nĂ« pah tiparet njerĂ«zore. âCilat janĂ« shpresat e tua pĂ«r tĂ« ardhmen e njerĂ«zimit?â - e pyeta. Nuk ishte shumĂ« e gatshme tĂ« pĂ«rgjigjej, por reagoi ndaj kamerĂ«s. Shikimi i saj ishte i patundur: pa dredhi, vetĂ«m ata sy tĂ« mĂ«dhenj, me mjekĂ«r paksa tĂ« gjatĂ«, shprehja dukej sikur mbante kontakt me sytĂ« e mi, ndĂ«rkohĂ« qĂ« shikonte pĂ«rtej meje, nĂ« largĂ«si.
Ishte njĂ« natĂ« e ngrohtĂ« nĂ« FloridĂ«. Konferenca ishte e mbushur me filozofĂ«, sociologĂ« dhe programues, qĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« pĂ«rqendruar nĂ« analizimin e zhvillimeve mĂ« tĂ« fundit nĂ« fushĂ«n e ndĂ«rgjegjes dhe inteligjencĂ«s artificiale. Punimet janĂ« prezantuar, modelet janĂ« analizuar, skenarĂ«t janĂ« shqyrtuar. Kisha marrĂ« kamerĂ«n me vete, pa ndonjĂ« ide tĂ« qartĂ« se çfarĂ« do tĂ« fotografoja. Por, kur pashĂ« SofinĂ« aty, mĂ« lindi njĂ« ide. Fotografia e portretit zakonisht ka tĂ« bĂ«jĂ« me lidhjen me qeniet e tjera njerĂ«zore dhe pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« kapur thelbin e tyre - pĂ«r tĂ« paraqitur gjithçka qĂ« i bĂ«n tĂ« bukur dhe unikĂ«. Po sikur tĂ« fotografoja SofinĂ« - njĂ« robot humanoid i zhvilluar nga Hanson Robotics dhe, mĂ« pas, nĂ« njĂ« seancĂ« tĂ« veçantĂ«, filozofin David Chalmers, njĂ« teoricien i shquar i ndĂ«rgjegjes, dhe tĂ« reflektoja mbi pĂ«rvojĂ«n? ĂfarĂ« mund tĂ« mĂ«sonim nga kĂ«to takime tĂ« cilat nuk i kisha pĂ«rthithur nga punimet analitike dhe diskutimet filozofike?
Kur fotografoj njerëz, dua të dëgjoj për jetën dhe aspiratat e tyre. Më intereson ndjeshmëria e tyre estetike, çfarë veshin, si duan të paraqiten. Jam gjithashtu i ndjeshëm ndaj energjisë së tyre: mund të jetë e ndrojtur, e hareshme, e përmbajtur, e fuqishme. Të fotografosh një objekt, ndjesia është ndryshe. Sërish e vlerësoj estetikën e subjektit tim, por, të paktën në mendjen time, vlerësimi shtrihet prapa te krijuesi i objektit. Në natyrë, nuancat e ndjesisë ndryshojnë gjithashtu. Kur fotografoj një lule, siç bëra së fundmi në një kodër në Portugali, jam i zhytur në peizazh. Natyra ka energjinë e vet; lulja mishëron metabolizmin e vet qelizor, teksturën e saj të veçantë dhe ciklin e jetës.
Fotografimi i Sofisë krijoi një përzierje të çuditshme njenjash. Fokusimi automatik i avancuar i kamerës time vazhdimisht kapte sytë e saj, dhe ajo ishte ndërtuar pikërisht për këtë lloj kontakti. Njerëzit shpesh shmangen nga objektivi; ajo jo. Lëkura e saj - e njohur si Fruber, një përzierje e patentuar dhe poroze e polimereve elastike që imitojnë mishin - ishte shtrirë mbi një strukturë plastike dhe titani, dhe nuk kishte asnjë shenjë ndrojtjeje. E, megjithatë, asnjë nga kimitë e zakonshme njerëzore nuk u ngacmuan. Emocioni i vetëm i vërtetë, në atë moment, vinte nga portokallia e thellë e murit prapa saj, që krijonte një sfond të mrekullueshëm.
A do të doja që përvoja të kishte qenë ndryshe? Gjestet e Sofisë, ndonëse të çuditshme, ishin çuditërisht ekspresive, dhe teksa më vonë përpiqesha të dija kuptimin e atij takimi, mendja më shkonte përpara në kohë. Teknologjia do të bëhet më e përsosur, gjestet do të kalibrohen më mirë, efekti i përgjithshëm do të jetë më bindës. Dhe, duke qenë se kuptojmë kaq pak mbi bazën e ndërgjegjes njerëzore, si do ta dinim ndonjëherë nëse një entitet si Sofia zhvillon një ndërgjegje të vetën?
Pasiguria që ndjeva teksa e fotografoja, tregonte për një ndërlikim konceptual. Disa nocione të ndryshme ishin në lojë: jeta, ndërgjegjja, inteligjenca, veprimi i pavarur. Secili prej tyre ka përkufizime të lëvizshme, shpesh të kontestuara. Pulat janë ashiqare gjallesa, por nuk janë inteligjente sipas standardeve njerëzore. Derrat dhe oktapodët janë inteligjentë, megjithatë shumë njerëz i hanë pa u menduar dy herë. Foshnjat e sapolindura nuk zotërojnë gjuhë, por trajtohen pa asnjë dyshim brenda qarkut të konceptin moral. Viruset shfaqin një lloj qëllimi të njëanshëm - shumim të pamëshirshëm - por, sipas shumicës së standardeve biologjike, nuk konsiderohen të gjalla. Kërpudhat krijojnë rrjete të mëdha nën tokë për shkëmbim lëndësh ushqyese; nëse ndonjë prej kësaj përbën ndërgjegje, kjo mbetet një pyetje e hapur.
NdĂ«rgjegjja mund tĂ« jetĂ« koncept mĂ« kokĂ«fortĂ« nga tĂ« gjithĂ«. NĂ« njĂ« ese klasike tĂ« vitit 1974, Si Ă«shtĂ« tĂ« jesh njĂ« lakuriq nate?, filozofi Thomas Nagel argumentoi se njĂ« organizĂ«m ka gjendje tĂ« ndĂ«rgjegjshme mendore vetĂ«m nĂ«se ka diçka qĂ« tĂ« bĂ«n tĂ« jesh ai organizĂ«m - njĂ« pĂ«rjetim intern subjektiv qĂ« Ă«shtĂ« i qasshĂ«m nga brenda. GjatĂ« dekadave qĂ« pasuan, filozofĂ«t analitikĂ« kanĂ« prodhuar lloj-lloj modelesh pĂ«r tĂ« shpjeguar se si lind ndĂ«rgjegjja. MegjithatĂ«, ende nuk kemi njĂ« shpjegim shkencor apo kompjuterik qĂ« do tĂ« bĂ«jĂ« mĂ« shumĂ« sesa tĂ« aludojĂ« pĂ«r atĂ« qĂ« David Chalmers e ka quajtur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paharrueshme - âproblemi i vĂ«shtirĂ« i ndĂ«rgjegjesâ.
Pra, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r tâu habitur qĂ« mendimtarĂ« tĂ« ndryshĂ«m bĂ«jnĂ« kapĂ«rcime tĂ« ndryshme kur vendosin nĂ«se entiteti pĂ«rballĂ« tyre Ă«shtĂ« i vetĂ«dijshĂ«m. ShkencĂ«tari i kompjuterĂ«ve, Ben Goertzel, i cili udhĂ«hoqi ekipin qĂ« zhvilloi softuerin pĂ«r SofinĂ« nĂ« Hanson Robotics, ka njĂ« pikĂ«pamje tĂ« gjerĂ« panpsikiste: e gjithĂ« materia, madje edhe objektet qĂ« ne i konsiderojmĂ« tĂ« pajetĂ«, marrin pjesĂ« nĂ« ndĂ«rgjegje nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tyre. Panpsikizmi mund tĂ« tingĂ«llojĂ« i çuditshĂ«m, por nuk Ă«shtĂ« aq larg nga mendimi i Pierre Teilhard de Chardinit, shkencĂ«tar dhe teolog francez i cili, duke shkruar nĂ« mes tĂ« viteve â40 tĂ« shekullit XX, besonte se ndĂ«rgjegjja Ă«shtĂ« veti universale e materies, e pranishme nĂ« tĂ« gjitha grimcat e universit dhe qĂ« rritet me kompleksitetin. Ka edhe rrugĂ« tĂ« tjera qĂ« çojnĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtin qĂ«ndrim pĂ«rfshirĂ«s. Alvin Plantinga, filozof i krishterĂ«, ka thĂ«nĂ« njĂ«herĂ« se besimi nĂ« Zot nuk Ă«shtĂ« mĂ« pak i arsyeshĂ«m sesa besimi nĂ« ekzistencĂ«n e mendjeve tĂ« tjera, meqĂ« nuk kemi prova tĂ« drejtpĂ«rdrejta qĂ« ndonjĂ« vetĂ«dije tjetĂ«r pĂ«rjeton botĂ«n ashtu si ne. PĂ«r ata qĂ« kanĂ« prirje skeptike, kjo mĂ«nyrĂ« e tĂ« menduarit mund tĂ« çojĂ« mĂ« shumĂ« drejt dyshimit pĂ«r ekzistencĂ«n e mendjeve tĂ« tjera sesa drejt besimit nĂ« Zot.
Shumica prej nesh, kur nuk jemi tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« dyshimet mĂ« marramendĂ«se filozofike, e marrim si themel tĂ« padiskutueshĂ«m faktin qĂ« njerĂ«zit mund tĂ« reflektojnĂ« mbi gjendjet e tyre mendore dhe tĂ« marrin vendime tĂ« skalitura nga provat, vlerat dhe normat. Besimi se kĂ«to kapacitete burojnĂ« nga vullneti i lirĂ« dhe ndĂ«rgjegjja Ă«shtĂ« vetĂ« njĂ« akt ditor besimi - por, Ă«shtĂ« ai mbi tĂ« cilin mbĂ«shteten ligjet tona, marrĂ«dhĂ«niet tona dhe shumica e veprimeve tona tĂ« pĂ«rditshme. Pyetja mĂ« e vĂ«shtirĂ« Ă«shtĂ« nĂ«se ndonjĂ«herĂ« do ta zgjerojmĂ« kĂ«tĂ« akt besimi edhe ndaj inteligjencĂ«s artificiale. ShumĂ« shkencĂ«tarĂ« entuziastĂ« tĂ« kompjuteristikĂ«s besojnĂ« se po: ata flasin pĂ«r inteligjencĂ«n artificiale si hapin tjetĂ«r evolucionar, njĂ« gjenerator tĂ« rezervuarĂ«ve tĂ« rinj tĂ« ndĂ«rgjegjes, qĂ« mĂ« nĂ« fund do tĂ« pajiset me njĂ« inteligjencĂ« superiore e cila ndoshta mund tĂ« na shpĂ«tojĂ« nga vetja jonĂ« - nga konfliktet tona egoiste, nga shpĂ«rdorimi, nga prirja pĂ«r iracionalitet. Disa tĂ« tjerĂ« janĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« pĂ«rmbajtur. NeuroshkencĂ«tari Anil Seth, pĂ«r shembull, pohon se âfunksionalizmi kompjuterikâ nuk do tĂ« na çojĂ« deri te ndĂ«rgjegjja dhe se ka arsye tĂ« forta pĂ«r tĂ« besuar se ndĂ«rgjegjja mund tĂ« jetĂ« njĂ« veti vetĂ«m e sistemeve tĂ« gjalla. Ndjekja e kĂ«saj linje mendimi mĂ« çoi nĂ« njĂ« drejtim qĂ« nuk e prisja.
Roboti humanoid Sofia(Foto: Dan Turello)
Filozofi David Chalmers(Foto: Dan Turello)
ĂuditĂ«risht, vĂ«rtetimi i mendimit dhe veprimit njerĂ«zor pĂ«rfundon duke kaluar pĂ«rmes trupit, jo mendjes. Pasaportat dhe dokumentet e tjera tĂ« identitetit mbĂ«shteten te imazhet e fytyrĂ«s; sistemet mĂ« tĂ« reja pĂ«rdorin gjurmĂ«t e gishtĂ«rinjve, skanimet e retinĂ«s, madje edhe mĂ«nyrĂ«n e ecjes. Nocionet tona ligjore dhe historike pĂ«r veprimin (e vetĂ«dijshĂ«m) janĂ« mbĂ«shtetur prej kohĂ«sh nĂ« mishĂ«rimin fizik - shenjtĂ«rinĂ« e njĂ« trupi tĂ« vetĂ«m, tĂ« identifikueshĂ«m. E njĂ«jta gjĂ« nĂ«nkuptohet edhe nĂ« letĂ«rsinĂ« klasike. Krishti i ringjallur njihet nga plagĂ«t e tij; te Homeri, Odiseu njihet, pasi kthehet nĂ« shtĂ«pi, nga plaga nĂ« kĂ«mbĂ«. Ajo qĂ« e shĂ«non njĂ« person si atĂ« person Ă«shtĂ« diçka qĂ« mbartet nĂ« mish.
Jo vetëm që trupat individualë janë thelbësorë për të vërtetuar identitetin dhe idetë; janë po ashtu thelbësorë për krijimin e kuptimit dhe përvojës. Mund të magjepsemi nga arritjet e intelektit, por njohja, në fund të fundit, merret përmes trupit. Matematikani Edward Frenkel, për shembull, përshkruan dashurinë e tij për matematikën si reagim fizik ndaj bukurisë, rendit dhe simetrisë. Neuroshkencëtarët kanë pohuar se mendja është e paimagjinueshme pa një formë të mishërimit. Ky aspekt i kthehet, në forma të ndryshme, kritikës fenomenologjike ndaj dualizmit kartezian që gjejmë te Maurice Merleau-Ponty: mendimi nuk është kurrë i shkëputur nga mishi që e mban atë. Në fund të fundit, ajo që na tërheq nuk është abstraksioni në vetvete, por përvoja e jetuar e kuptimit - ndjenja e ndjeshme e rendit, simetrisë dhe bukurisë - që ndodh në një trup të vetëm.
Këto intuita u shfaqën qartë atë mbrëmje kur fotografoja David Chalmersin. E takova në një kuvertë gjatë një mbledhjeje buzë plazhit, pas fjalimit të tij kryesor. Kishin qenë dy ditë shumë ët ngarkuara mendërisht, plot me prezantime nga programues dhe filozofë, por portretet që janë thjesht intelektuale rrallëherë dalin portrete të mira; më të fortat ndërthurin elementet fizike, intelektuale dhe emocionale. Doja të dilja nga koka ime dhe ta ndihmoja edhe atë të dilte nga koka e tij. I kërkova të më bashkohej në disa ushtrime të thjeshta fizike. Kaluam një apo dy minuta duke tundur trupin në mënyrë primordiale dhe duke nxjerrë disa tinguj të thellë - diçka që mund ta prisje në një rreth me daulle. Por, ky ishte qëllimi. Ajo që më interesonte, te fotografimi i Chalmersit, nuk ishte kapja e ideve të zhveshura nga trupi. Këto i gjen më mirë në një libër apo një artikull. Më shumë më interesonin teksa ndërsa shpreheshin nga një njeri i gjallë, që merr frymë. Idetë kanë prejardhje; ato lindin në kushte materiale dhe mbajnë gjurmët e shqetësimeve personale, historive shqisore dhe presioneve ekzistenciale. Mund të spekulosh për një sferë abstrakte matematikore ose platonike - unë nuk besoj në të, por e pranoj si mundësi - e megjithatë puna e zbulimit nxitet nga kureshtja dhe formësohet nga përvoja.
Kështu që, edhe pse më interesonin idetë e Chalmersit, më interesonte edhe personazhi përballë meje: xhaketa e tij karakteristike prej lëkure të zezë, xhinset, bluza e zezë, mjekra dy ditë e parruar dhe ajo që më dukej si një nuancë melankolie në sytë e tij. Nuk e kam pyetur nëse ajo ndjesi ishte aty në të vërtetë; kjo nuk është menduar si profil. Qëllimi ishte se më tërhiqte e gjithë prania njerëzore - personi që mendonte dhe ndjente në kohë reale.
Me kalimin e kohĂ«s, ndodh diçka e çuditshme kur i shikoj ato fotografi sot. PĂ«r dallim nga ajo qĂ« prisja, e gjej veten sĂ«rish tĂ« tĂ«rhequr nga Sofia - ndoshta edhe mĂ« shumĂ« se kur e fotografova. NĂ« portretet e saj ajo shfaqet e menduar, pothuajse e pĂ«rqendruar brenda vetes, sikur tĂ« kujtonte njĂ« moment gjysmĂ« tĂ« harruar nga njĂ« fĂ«mijĂ«ri qĂ« nuk e ka pasur kurrĂ«. Pozimi pĂ«r fotografi zakonisht Ă«shtĂ« punĂ« e vĂ«shtirĂ«. NjerĂ«zit bĂ«hen tĂ« ndrojtur ose vetĂ«dijshĂ«m meqĂ« nuk i kuptojnĂ« dot. Mendoni pĂ«r ato fotografitĂ« e festave kur gjyshja ju thoshte tĂ« thoshit cheese: udhĂ«zimet e tilla rrallĂ«herĂ« sjellin shprehje tĂ« natyrshme. NjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta kapĂ«rcyer kĂ«tĂ« Ă«shtĂ« tâi japĂ«sh subjektit diçka tjetĂ«r pĂ«r tĂ« paramenduar - njĂ« vend tjetĂ«r, njĂ« bisedĂ« tjetĂ«r, njĂ« ndjesi kalimtare, sa pĂ«r tĂ« kapur diçka tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« njĂ« ekspozim 1/200 tĂ« sekondĂ«s. Me SofinĂ«, asgjĂ« nga kĂ«to nuk ishte e nevojshme.
Diçka tjetĂ«r mĂ« habit kur i rikthehem skedarĂ«ve. NĂ« Lightroom - softueri i katalogimit ku ruhen imazhet e papĂ«rpunuara - shfletoj sekuencĂ«n dhe vĂ«rej njĂ« model. Lightroom Ă«shtĂ« vendi ku punon me atĂ« qĂ« sensori tĂ« ka dhĂ«nĂ«: luan me dritĂ«n dhe hijet, nxjerr nĂ« pah ose zbeh elementĂ«t, vendos çfarĂ« meriton tĂ« dalĂ« nĂ« plan tĂ« parĂ« dhe çfarĂ« mund tĂ« tĂ«rhiqet nĂ« sfond. ĂshtĂ« gjithashtu vendi ku sheh gjithĂ« serinĂ« e fotove nĂ« rend, dhe vendos cilat do tâi mbash e cilat do tâi hedhĂ«sh poshtĂ«. NĂ« ato dy mbrĂ«mje, kisha kaluar pĂ«rafĂ«rsisht tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« me Chalmersin dhe me SofinĂ«, dhe kisha shkrepur njĂ« numĂ«r tĂ« ngjashĂ«m fotografish. Me Chalmersin pak gjĂ«ra mĂ« interesonin - imazhe qĂ« kapĂ«n rĂ«ndesĂ«n e tij, kompleksitetin intelektual, sensin e tij pĂ«r stil. Pjesa tjetĂ«r ishin tĂ« kota ose nĂ« njĂ« rrugĂ« pa krye. Disa janĂ« qesharake; disa e kapin nĂ« njĂ« kĂ«nd tĂ« pafavorshĂ«m; disa duken si foto nga paraburgimi. Kjo Ă«shtĂ« normale me subjektet njerĂ«zore.
Portretet e SofisĂ« tregojnĂ« njĂ« histori tjetĂ«r. Ato pĂ«r habi janĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme. NĂ« shumicĂ«n e tyre ajo duket e menduar, madje thellĂ«, si poete melankolike dhe nostalgjike qĂ« nuk pushon kurrĂ« sĂ« dukuri si njĂ« poete melankolike dhe nostalgjike. Emocioni njerĂ«zor nuk funksionon kĂ«shtu. PsikologĂ«t bien dakord se emocionet janĂ« tĂ« shkurtra dhe kalimtare. Paul Ekman, i cili ka punuar nĂ« botimin e fundit tĂ« librit tĂ« Darwinit, Shprehja e emocioneve te njeriu dhe kafshĂ«t, vlerĂ«son se âmakro-shprehjetâ parĂ«sore zgjasin mes dy dhe pesĂ« sekondash; ndĂ«rsa âmikro-shprehjetâ zgjasin afĂ«rsisht njĂ« tĂ« njĂ«zetĂ« e pestĂ«n e sekondĂ«s. Brenda pesĂ«mbĂ«dhjetĂ« minutash, qenia njerĂ«zore mund tĂ« kalojĂ« nĂ«pĂ«r qindra makro-shprehje dhe mijĂ«ra mikro-shprehje.
Fotografi Henri Cartier-Bresson krijoi frazĂ«n âçasti vendimtarâ, nĂ« fillim tĂ« viteve â50 tĂ« shekullit XX. NĂ« ditĂ«t e filmit analog dhe dhomave tĂ« errĂ«ta, kur nuk kishe luksin tĂ« shkrepje qindra herĂ«, fotografi duhej tĂ« ishte i zhytur nĂ« skenĂ« - mjaft i ndjeshĂ«m pĂ«r ta ndier pikĂ«risht atĂ« çast kur duhej shkrepur. BollĂ«ku dixhital nuk e ka ndryshuar vĂ«rtet kĂ«tĂ«, tĂ« paktĂ«n jo nga pĂ«rvoja ime. SĂ«rish duhet tĂ« ndĂ«rtosh njĂ« ambient, njĂ« gjendje emocionale qĂ« tĂ« nxjerrĂ«sh diçka autentike. PĂ«rndryshe, mund tĂ« bĂ«sh njĂ« mijĂ« shkrepje dhe tĂ« pĂ«rfundosh me asgjĂ« veçse kotĂ«si.
Ajo qĂ« ka ndryshuar Ă«shtĂ« kur ndodh njohja. NĂ«se arrin tĂ« krijosh atmosferĂ«n e duhur dhe tĂ« kthehesh nĂ« shtĂ«pi me njĂ« analizĂ« skedarĂ«sh dixhitalĂ«, kĂ«rkimi pĂ«r âçastin vendimtarâ nis mĂ« vonĂ«, nĂ« Lightroom. Sa mĂ« shumĂ« foto ke shkrepur, aq mĂ« e vĂ«shtirĂ« bĂ«het detyra, sepse zgjedh thjesht njĂ« imazh; zgjedh cila mikro-shprehje kalimtare dĂ«shiron ta pĂ«rfaqĂ«sojĂ« gjithĂ« takimin.
Ato pesëmbëdhjetë minuta me Sofinë ndiheshin sikur ajo e kishte zgjatur çastin vendimtar për pesëmbëdhjetë minuta. Vetëm një herë tjetër kam përjetuar një seancë portreti që ndihej disi ngjashëm. Në një pasdite të ftohtë tetori, fotografoja një burrë të quajtur Robert Soulliere, një nga trajnerët kryesorë të teknikave të frymëmarrjes dhe ekspozimit në të ftohtë. Doja ta fotografoja në elementin e tij, ndaj vendosëm një vaskë në një oborr me pemë në Uashington. Para se të fillonim, ai mori disa frymëmarrje të thella, qetësuese; pastaj, me 37 kilogramë akull të shkrirë pjesërisht rreth tij, u zhyt në ujë.
PĂ«r efekt dramatik, kishim lĂ«shuar lulĂ«kuqe tĂ« verdha dhe dali tĂ« kuqe rreth kokĂ«s dhe shpatullave tĂ« tij. QĂ«ndroi i zhytur pĂ«r gati dhjetĂ« minuta - njĂ« kohĂ« shumĂ« e gjatĂ« pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar pa lĂ«vizur nĂ« ujĂ« tĂ« akullt. I kisha kĂ«rkuar tĂ« zhytej mjaftueshĂ«m qĂ« koka dhe veshĂ«t tĂ« ishin nĂ«n sipĂ«rfaqe, pĂ«r tâia dhĂ«nĂ« imazheve paksa njĂ« ndjesi tĂ« njĂ« bote tjetĂ«r. Ajo qĂ« mĂ« preku ishte qetĂ«sia e tij: nuk e theu magjinĂ« asnjĂ«herĂ«. Nga fillimi nĂ« fund, vĂ«shtrimi i tij mbeti i qĂ«ndrueshĂ«m; prania e tij nuk u lĂ«kund. Deri te Sofia, kjo ishte pĂ«rvoja mĂ« e afĂ«rt qĂ« kisha me dikĂ« me njĂ« shprehje tĂ« vetme pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«.
NjĂ« kontroll i tillĂ« nuk fitohet lehtĂ«. AtletĂ«t, artistĂ«t e skenĂ«s dhe medituesit me pĂ«rvojĂ« i kalojnĂ« vitet duke mĂ«suar si tĂ« mos i shpĂ«rndajnĂ« reagimet - tâi vĂ«rejnĂ« ndjesitĂ« dhe tâi lĂ«nĂ« tĂ« kalojnĂ« pa u dridhur. NĂ«se stĂ«rvitesh mjaftueshĂ«m, mund tĂ« arrish nĂ« pikĂ«n ku qĂ«ndron plotĂ«sisht brenda trupit tĂ«nd, i vĂ«mendshĂ«m ndaj çdo ndjesie: tĂ« ftohtit qĂ« djeg, mpirja e gishtĂ«rinjve tĂ« kĂ«mbĂ«s, rrezet e holla tĂ« diellit tĂ« vjeshtĂ«s qĂ« ngrohin ballin. Dhe, nĂ«se je aq i pĂ«rqendruar, mund tĂ« pĂ«rballosh shikimin e njĂ« tĂ« panjohuri pa hezitim, me sytĂ« qĂ« shfaqin njĂ« lloj pĂ«rmbajtjeje.
RobotĂ«t - dhe njerĂ«zit qĂ« i ndĂ«rtojnĂ« ata - kanĂ« problemin e kundĂ«rt. InxhinierĂ«t po pĂ«rpiqen tâu japin makinave kontroll muskulor, mĂ« tĂ« shpejtĂ« dhe mĂ« tĂ« detajuar, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« fytyrat e tyre tĂ« mund tĂ« ndryshojnĂ« dhe tĂ« marrin pjesĂ« nĂ« rrjedhĂ«n e shprehjeve tĂ« besueshme. NĂ«se ato shprehje do tĂ« ndihen ndonjĂ«herĂ« tĂ« plota dhe bindĂ«se, kjo mbetet pyetje e hapur. BindĂ«se pĂ«r çfarĂ«, saktĂ«sisht? VĂ«shtrimi njerĂ«zor mbart njĂ« histori. Ato shkĂ«ndija tĂ« çastit tĂ« emocioneve lidhen me kujtime fĂ«mijĂ«rie - aroma e shiut, njĂ« melodi e lidhur me dikĂ« qĂ« kemi dashur - qĂ« kĂ«rkojnĂ« trupa dhe gjithĂ« atĂ« kujtesĂ« tĂ« shtresuar qelizore qĂ« vjen me ta.
Sa pĂ«r SofinĂ«, nuk kam asnjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« ditur nĂ«se, ndĂ«rsa kishte kontakt me mua, ajo âmendonteâ diçka - meditonte mbi retĂ« elektronike qĂ« kalonin pĂ«rmes qarqeve tĂ« saj - apo thjesht po zbatonte njĂ« rutinĂ« tĂ« paracaktuar. Pas sesionit fotografik, mbrĂ«mja po pĂ«rfundonte. TĂ« ftuarit po shpĂ«rndaheshin. Ishte koha qĂ« edhe Sofia tĂ« largohej. NdĂ«rsa ndodhej ende nĂ« hollin e hotelit, ndihmĂ«sit e saj ia hoqĂ«n fustanin e mbrĂ«mjes, e fikĂ«n, e çmontuan dhe futĂ«n pjesĂ«t nĂ« njĂ« kuti tĂ« madhe tĂ« zezĂ«. NĂ« Mahabharata, zhveshja publike e Draupadit ndihmon nĂ« ndezjen e njĂ« lufte. NĂ« FloridĂ«, asnjĂ« trup shpĂ«timi nuk u mblodh. E zhveshur dhe e çmontuar, Sofia u mbart, makineria u zbulua, dhe çdo dukje e ndĂ«rgjegjes u zhduk sapo u hoq kostumi. /Telegrafi/
Libri flet vetĂ« pĂ«rmes fjalĂ«s. Kryeveprat mbeten si njĂ« jehonĂ« e thellĂ« e pĂ«rhershme nĂ« jetĂ«n e njerĂ«zve ndĂ«r epoka. ĂfarĂ« guximi e pĂ«rgjegjĂ«sie e madhe Ă«shtĂ« tĂ« ilustrosh librat mĂ« sublim tĂ« kohĂ«rave.
Etiketa si âIslamiâ dhe âPerĂ«ndimiâ shĂ«rbejnĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« na ngatĂ«rruar nĂ« njĂ« realiteti tĂ« çrregullt.
Nga: Edward W. Said / The Nation (22 tetor 2001) PĂ«rkthimi: Agron Shala
Artikulli i Samuel Huntingtonit, PĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve? u shfaq nĂ« botimin e verĂ«s 1993 tĂ« [revistĂ«s] Foreign Affairs, ku menjĂ«herĂ« tĂ«rhoqi vĂ«mendje dhe reagim befasues. MeqenĂ«se artikulli synonte tâu ofronte amerikanĂ«ve njĂ« tezĂ« origjinale rreth ânjĂ« faze tĂ« reâ nĂ« politikĂ«n botĂ«rore - pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« - konceptet e argumentit tĂ« Huntingtonit dukeshin goxha tĂ« mĂ«dha, tĂ« guximshme, madje vizionare. Ai kishte ashiqare nĂ« shĂ«njestĂ«r rivalĂ«t nga radhĂ«t e vendimmarrĂ«sve tĂ« politikĂ«s, teoricienĂ«t si Francis Fukuyama - me idetĂ« e tij pĂ«r âfundin e historisĂ«â - si dhe legjionet qĂ« kishin çmuar fillimin e globalizmit, tribalizmit dhe shpĂ«rbĂ«rjen e shtetit. Por, ata, sipas tij, kishin kuptuar vetĂ«m disa aspekte tĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« re. Ai ishte gati tĂ« shpallte âaspektin vendimtar, madje qendrorâ tĂ« asaj se çfarĂ« âpolitika globale ka gjasa tĂ« jetĂ« nĂ« vitet qĂ« vijnĂ«â. Pa hezitim, ai shtoi:
Hipoteza ime është se burimi themelor i konfliktit në këtë botë të re nuk do të jetë kryesisht ideologjik apo ekonomik. Ndarjet e mëdha mes njerëzimit dhe burimi dominues i konfliktit do të jenë kulturor. Shtetet kombëtare do të mbeten akterët më të fuqishëm në çështjet botërore, por konfliktet kryesore të politikës globale do të ndodhin midis kombeve dhe grupeve të qytetërimeve të ndryshme. Përplasja e qytetërimeve do të dominojë politikën globale. Vijat ndarëse mes qytetërimeve do të jenë vijat e betejës të së ardhmes.
Pjesa mĂ« e madhe e argumentit, nĂ« faqet qĂ« pasuan, mbĂ«shtetej nĂ« njĂ« ide tĂ« paqartĂ« tĂ« njĂ« gjĂ«je tĂ« cilĂ«n Huntingtoni e quajti âidentitet qytetĂ«rimiâ dhe ândĂ«rveprimet mes shtatĂ« apo tetĂ« [sic.] qytetĂ«rimeve kryesoreâ, nga tĂ« cilat konflikti mes dy prej tyre, Islamit dhe PerĂ«ndimit, merr pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« vĂ«mendjes sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« lloj mendimi luftarak, ai mbĂ«shtetet shumĂ« te njĂ« artikull i vitit 1990 nga orientalisti veteran Bernard Lewis, ngjyrimet ideologjike tĂ« tĂ« cilit janĂ« tĂ« qarta qĂ« nĂ« titullin e tij: RrĂ«njĂ«t e zemĂ«rimit mysliman. NĂ« tĂ« dy artikujt, personifikimi i entiteteve tĂ« mĂ«dha tĂ« quajtura âPerĂ«ndimâ dhe âIslamâ pohohet me papĂ«rgjegjshmĂ«ri, thuajse çështjet tepĂ«r tĂ« ndĂ«rlikuara - si identiteti dhe kultura - tĂ« ekzistonin nĂ« njĂ« botĂ« si film vizatimor, ku Popaji dhe Blutoja rrahin njĂ«ri-tjetrin pa mĂ«shirĂ«, me njĂ« boksier gjithmonĂ« e mĂ« tĂ« virtytshĂ«m qĂ« merr epĂ«rsi mbi kundĂ«rshtarin e tij. Sigurisht qĂ« as Huntingtoni dhe as Lewisi nuk kanĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r tĂ« humbur me dinamikat e brendshme dhe pluralitetin e çdo qytetĂ«rimi, apo me faktin se gara mĂ« e madhe nĂ« shumicĂ«n e kulturave moderne ka tĂ« bĂ«jĂ« me pĂ«rkufizimin ose interpretimin e vetĂ« asaj kulture, apo me mundĂ«sinĂ« e pakĂ«ndshme se njĂ« pjesĂ« e madhe e kĂ«tij diskutimi pĂ«rbĂ«het ashiqare nga demagogjia dhe injoranca nĂ« pretendimin pĂ«r tĂ« folur nĂ« emĂ«r tĂ« njĂ« feje apo qytetĂ«rimi tĂ« tĂ«rĂ«. Jo, PerĂ«ndimi Ă«shtĂ« PerĂ«ndim dhe Islami Ă«shtĂ« Islam.
Sfida pĂ«r politikanĂ«t perĂ«ndimorĂ«, sipas Huntingtonit, Ă«shtĂ« tĂ« sigurohen qĂ« PerĂ«ndimi tĂ« forcohet dhe tĂ« pĂ«rballojĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t, veçanĂ«risht Islamin. MĂ« shqetĂ«sues Ă«shtĂ« supozimi i Huntingtonit se perspektiva e tij - ajo e njĂ« vrojtuesi qĂ« sheh gjithĂ« botĂ«n nga njĂ« pozicion jashtĂ« lidhjeve tĂ« zakonshme apo lojaliteteve tĂ« fshehta - Ă«shtĂ« ajo e duhura, sikur gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t po sorollaten pĂ«r tĂ« gjetur pĂ«rgjigjet qĂ« ai tashmĂ« i kishte gjetur. NĂ« fakt, Huntingtoni Ă«shtĂ« ideolog, dikush qĂ« dĂ«shiron tâi shndĂ«rrojĂ« âqytetĂ«rimetâ dhe âidentitetetâ nĂ« atĂ« qĂ« nuk janĂ«: entitete tĂ« mbyllura, tĂ« izoluar nga rrymat dhe kundĂ«r-rrymat e panumĂ«rta qĂ« gjallĂ«rojnĂ« historinĂ« njerĂ«zore, dhe qĂ« ndĂ«r shekuj e kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo histori tĂ« mos pĂ«rmbajĂ« vetĂ«m luftĂ«ra fetare dhe pushtime perandorake, por edhe shkĂ«mbime, ndĂ«rveprime dhe ndarje pĂ«rvojash. Kjo histori, shumĂ« mĂ« pak e dukshme, neglizhohet nĂ« nxitimin pĂ«r tĂ« nxjerr nĂ« pah luftĂ«n qesharake tĂ« ngjeshur dhe tĂ« kufizuar pĂ«r tĂ« cilĂ«n âpĂ«rplasja e qytetĂ«rimeveâ pohon se Ă«shtĂ« realitet. Kur botoi librin me tĂ« njĂ«jtin titull nĂ« vitin 1996, Huntingtoni u pĂ«rpoq tâi jepte argumentit tĂ« tij pak mĂ« shumĂ« finesĂ« dhe shumĂ« mĂ« tepĂ«r shĂ«nime nĂ« fund tĂ« faqes; por, gjithçka qĂ« arriti tĂ« bĂ«nte ishte tĂ« ngatĂ«rronte vetveten dhe tĂ« tregonte se çfarĂ« shkrimtari i ngathĂ«t dhe mendimtar pa elegancĂ« ishte ai.
Paradigma bazĂ« e âPerĂ«ndimit kundĂ«r tĂ« tjerĂ«veâ (opozicioni i riformuluar i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«) mbeti e paprekur, dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« ka vazhduar, shpesh nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fshehtĂ« dhe tĂ« nĂ«nkuptuar nĂ« diskutimet qĂ« prej ngjarjeve tĂ« tmerrshme tĂ« 11 Shtatorit [2001]. Sulmi vetĂ«vrasĂ«s i planifikuar me kujdes dhe i tmerrshĂ«m, i motivuar nĂ« mĂ«nyrĂ« patologjike, si dhe masakra nĂ« masĂ« e kryer nga njĂ« grup i vogĂ«l militantĂ«sh tĂ« çmendur, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« provĂ« tĂ« tezĂ«s sĂ« Huntingtonit. NĂ« vend qĂ« tĂ« shihet pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« - kapja e ideve tĂ« mĂ«dha (po e pĂ«rdor kĂ«tĂ« fjalĂ« lirshĂ«m) nga njĂ« bandĂ« e vogĂ«l fanatikĂ«sh tĂ« marrĂ« pĂ«r qĂ«llime kriminale - figurat ndĂ«rkombĂ«tare, nga ish-kryeministrja pakistaneze Benazir Bhutto deri te kryeministri italian Silvio Berlusconi, kanĂ« folur nĂ« mĂ«nyrĂ« dogmatike rreth problemeve tĂ« Islamit, dhe nĂ« rastin e kĂ«tij tĂ« fundit, kanĂ« pĂ«rdorur idetĂ« e Huntingtonit pĂ«r tĂ« ligjĂ«ruar mbi epĂ«rsinĂ« e PerĂ«ndimit, se si âneâ kemi Mozartin dhe Michelangelon dhe ata jo. (Berlusconi mĂ« pas ka dhĂ«nĂ« njĂ« falje tĂ« vakĂ«t pĂ«r fyerjen ndaj âIslamit.â)
Por, pĂ«rse tĂ« mos shihen, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj paralele pĂ«r Osama bin Ladenin dhe ndjekĂ«sit e tij - megjithĂ«se mĂ« pak spektakolare nĂ« shkatĂ«rrimet e tyre - kultet si DavidianĂ«t e DegĂ«s [Branch Davidians], ose dishepujt e pastorit Jim Jones nĂ« GuajanĂ«, apo E VĂ«rteta Supreme e Aumit [Aum Shinrikyo] e JaponisĂ«? Edhe e pĂ«rjavshmja, zakonisht serioze britanike, The Economist, nĂ« numrin e saj tĂ« datĂ«s 22-28 shtator, nuk i rezistoi dot tundimit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rgjithĂ«sime tĂ« mĂ«dha, duke e lavdĂ«ruar Huntingtonin tej mase pĂ«r vĂ«zhgimet e tij âtĂ« rrepta dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, por sidoqoftĂ« tĂ« mprehtaâ pĂ«r Islamin. âSotâ, thotĂ« revista me njĂ« solemnitet tĂ« pahijshĂ«m, Huntingtoni shkruan se ârreth njĂ« miliard myslimanĂ« tĂ« botĂ«s janĂ« tĂ« bindur pĂ«r epĂ«rsinĂ« e kulturĂ«s sĂ« tyre dhe tĂ« fiksuar pas inferioritetit tĂ« fuqisĂ« sĂ« tyreâ. A bĂ«ri ai sondazh me 100 indonezianĂ«, 200 marokenĂ«, 500 egjiptianĂ« dhe 50 boshnjakĂ«? Edhe nĂ«se po, çfarĂ« lloj mostre Ă«shtĂ« kjo?
TĂ« panumĂ«rta janĂ« editorialet nĂ« çdo gazetĂ« dhe revistĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme amerikane dhe evropiane qĂ« shtojnĂ« gjĂ«ra nĂ« kĂ«tĂ« fjalor tĂ« gjigantizmit dhe apokalipsit - çdo pĂ«rdorim i tĂ« cilit Ă«shtĂ« dukshĂ«m i menduar jo pĂ«r tĂ« ndriçuar, por pĂ«r tĂ« ndezur pasionin e indinjuar tĂ« lexuesit si anĂ«tar i âPerĂ«ndimitâ dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ«. Retorika çërçilliane pĂ«rdoret nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papĂ«rshtatshme nga luftĂ«tarĂ«t e vetĂ«shpallur nĂ« luftĂ«n e PerĂ«ndimit, dhe veçanĂ«risht tĂ« AmerikĂ«s, kundĂ«r urrejtĂ«sve, shkatĂ«rruesve, rrĂ«nuesve tĂ« saj, me vĂ«mendje minimale ndaj historive tĂ« ndĂ«rlikuara qĂ« kundĂ«rshtojnĂ« njĂ« reduktim tĂ« tillĂ« dhe qĂ« janĂ« pĂ«rhapur nga njĂ« territor nĂ« tjetrin, duke kapĂ«rcyer kufijtĂ« qĂ« supozohet tĂ« na ndajnĂ« tĂ« gjithĂ«ve nĂ« kampe tĂ« armatosura.
Ky Ă«shtĂ« problemi me etiketa tĂ« pahijshme, si Islami dhe PerĂ«ndimi: ato çojnĂ« nĂ« rrugĂ« tĂ« gabuar dhe e ngatĂ«rrojnĂ« mendjen e cila po pĂ«rpiqet tĂ« kuptojĂ« njĂ« realitet tĂ« çrregullt qĂ« nuk mund tĂ« kufizohet apo tĂ« lidhet aq lehtĂ«. MĂ« kujtohet qĂ« ndĂ«rpreva njĂ« burrĂ« i cili, pas njĂ« ligjĂ«rate qĂ« kisha mbajtur nĂ« njĂ« universitet nĂ« Bregun PerĂ«ndimor nĂ« vitin 1994, u ngrit nga auditori dhe filloi tĂ« sulmonte idetĂ« e mia si âPerĂ«ndimoreâ, nĂ« kontrast me ato tĂ« rrepta islamike qĂ« ai pĂ«rkrahte. âPse po vesh kostum dhe kravatĂ«â? - ishte kundĂ«rpĂ«rgjigja e parĂ« qĂ« mĂ« erdhi nĂ« mendje. âEdhe ato janĂ« perĂ«ndimoreâ. Ai u ul me njĂ« buzĂ«qeshje tĂ« sikletshme nĂ« fytyrĂ«, por unĂ« e kujtova atĂ« episod kur nisĂ«n tĂ« dalin informacionet pĂ«r terroristĂ«t e 11 Shtatorit: se si ata kishin zotĂ«ruar tĂ« gjitha detajet teknike tĂ« nevojshme pĂ«r tĂ« shkaktuar tĂ« keqen e tyre vrastare ndaj QendrĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ«, Pentagonit dhe aeroplanĂ«ve qĂ« kishin marrĂ« nĂ«n kontroll. Ku e vĂ« njeriu vijĂ«n ndarĂ«se mes teknologjisĂ« âperĂ«ndimoreâ dhe, siç deklaroi Berlusconi, paaftĂ«sisĂ« sĂ« âIslamitâ pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e âmodernitetitâ?
Sigurisht qĂ« kjo nuk mund tĂ« bĂ«het lehtĂ«. Sa tĂ« papĂ«rshtatshme janĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si etiketimet, pĂ«rgjithĂ«simet dhe pohimet kulturore. NĂ« njĂ« nivel tĂ« caktuar, pĂ«r shembull, pasionet primitive dhe njohuria e sofistikuar ndĂ«rthuren nĂ« mĂ«nyra qĂ« hedhin poshtĂ« njĂ« kufi tĂ« fortifikuar jo vetĂ«m mes âPerĂ«ndimitâ dhe âIslamitâ, por edhe mes tĂ« kaluarĂ«s dhe tĂ« tashmes, nesh dhe atyre, pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur vetĂ« konceptet e identitetit dhe kombĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« cilat ekziston njĂ« mosmarrĂ«veshje dhe debat i pafund. NjĂ« vendim i njĂ«anshĂ«m pĂ«r tĂ« vizatuar vija mbi rĂ«rĂ«, pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« kryqĂ«zata, pĂ«r tĂ« kundĂ«rvĂ«nĂ« tĂ« keqen e tyre me tĂ« mirĂ«n tonĂ«, pĂ«r tĂ« çrrĂ«njosur terrorizmin dhe, nĂ« fjalorin nihilist tĂ« Paul Wolfowitzit, pĂ«r tĂ« zhdukur kombet plotĂ«sisht, nuk i bĂ«n entitetet e supozuara mĂ« tĂ« lehta pĂ«r tâu parĂ«; pĂ«rkundrazi, kjo tregon se sa mĂ« e thjeshtĂ« Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hen deklarata luftĂ«nxitĂ«se me qĂ«llim pĂ«r tĂ« mobilizuar pasionet kolektive sesa tĂ« reflektohet, tĂ« analizohet, tĂ« sqarohet se me çfarĂ« po merremi nĂ« realitet - ndĂ«rlidhja e panumĂ«rt e jetĂ«s âtonĂ«â e po ashtu edhe âtĂ« tyreâ.
NĂ« njĂ« seri tĂ« jashtĂ«zakonshme prej tre artikujsh tĂ« botuar midis janarit dhe marsit 1999 nĂ« Dawn, nĂ« tĂ« pĂ«rjavshmen mĂ« tĂ« respektuar tĂ« Pakistanit, Eqbal Ahmadi i ndjerĂ«, duke shkruar pĂ«r njĂ« audiencĂ« myslimane, analizoi atĂ« qĂ« ai i quajti rrĂ«njĂ«t e sĂ« djathtĂ«s fetare, duke u shprehur shumĂ« ashpĂ«r pĂ«r shtrembĂ«rimet e Islamit nga absolutistĂ«t dhe tiranĂ«t fanatikĂ«, obsesioni i tĂ« cilĂ«ve - pĂ«r tĂ« rregulluar sjelljen personale - promovon ânjĂ« rend islamik tĂ« reduktuar nĂ« njĂ« kod penal, tĂ« zhveshur nga humanizmi, estetika, kĂ«rkimi intelektual dhe pĂ«rkushtimi shpirtĂ«rorâ. Dhe, kjo âpĂ«rfshin njĂ« pohim absolut tĂ« njĂ« aspekti tĂ« vetĂ«m, pĂ«rgjithĂ«sisht tĂ« shkĂ«putur nga konteksti i fesĂ« dhe njĂ« shpĂ«rfillje tĂ« plotĂ« tĂ« njĂ« tjetri. Ky fenomen e shtrembĂ«ron fenĂ«, e ul vlerĂ«n e traditĂ«s dhe e shtrembĂ«ron procesin politik kudo qĂ« shfaqetâ. Si njĂ« shembull i kohĂ«s, i kĂ«saj rrĂ«nimi, Ahmadi fillimisht paraqet kuptimin e pasur, tĂ« ndĂ«rlikuar dhe pluralist tĂ« fjalĂ«s xhihad, dhe pastaj tregon se nĂ« kufizimin e tanishĂ«m tĂ« kĂ«saj fjale, nĂ« njĂ« luftĂ« pa dallim kundĂ«r armiqve tĂ« supozuar, Ă«shtĂ« e pamundur âtĂ« njihet Islami - feja, shoqĂ«ria, kultura, historia apo politika - ashtu siç Ă«shtĂ« jetuar dhe pĂ«rjetuar nga myslimanĂ«t ndĂ«r shekujâ. IslamistĂ«t modernĂ«, pĂ«rfundon Ahmadi, janĂ« âtĂ« interesuar pĂ«r pushtet, jo pĂ«r shpirtin; pĂ«r mobilizimin e njerĂ«zve pĂ«r qĂ«llime politike, dhe jo pĂ«r ndarjen dhe lehtĂ«simin e vuajtjeve dhe aspiratave tĂ« tyre. Agjenda e tyre politike Ă«shtĂ« shumĂ« e kufizuar nĂ« kohĂ«â. Ajo qĂ« ka pĂ«rkeqĂ«suar mĂ« tej situatĂ«n Ă«shtĂ« se shtrembĂ«rimet e ngjashme dhe fanatizmi fetar ndodhin edhe nĂ« universet e diskursit, âhebraikeâ dhe âtĂ« krishteraâ.
Ishte [Joseph] Conradi, mĂ« fuqishĂ«m nga çâmund ta kishte imagjinuar ndonjĂ« nga lexuesit e tij nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ«, ai qĂ« kuptoi se dallimet mes LondrĂ«s sĂ« qytetĂ«ruar dhe âzemrĂ«s sĂ« errĂ«sirĂ«sâ shemben shpejt nĂ« situata ekstreme, dhe se kulmet e qytetĂ«rimit evropian mund tĂ« bien menjĂ«herĂ« nĂ« praktikat mĂ« barbare - pa pĂ«rgatitje apo kalim tranzicioni. Dhe, po, Conradi ishte ai qĂ« tek Agjenti sekret [The Secret Agent, 1907] pĂ«rshkroi afinitetin e terrorizmit pĂ«r abstraksione si âshkenca e pastĂ«râ (dhe pĂ«r rrjedhojĂ« pĂ«r âIslaminâ ose âPerĂ«ndiminâ), si edhe degradimin pĂ«rfundimtar moral tĂ« terroristit.
Sepse, ekzistojnë lidhje më të ngushta midis qytetërimeve që në dukje janë në luftë, sesa shumica prej nesh do të donte të besonte; si Freudi ashtu edhe Nietzsche treguan se qarkullimi përtej kufijve të ruajtur me kujdes, madje të kontrolluar, ndodh shpeshherë me lehtësi të frikshme. Por, më pas, idetë e tilla fluide, plot paqartësi dhe skepticizëm ndaj nocioneve te të cilat mbështetemi, mezi na ofrojnë udhëzime të përshtatshme dhe praktike për situata si ajo me të cilën përballemi tani. Prandaj, këtu burojnë urdhrat inkurajues për betejë (një kryqëzatë, e mira kundër së keqes, liria kundër frikës etj.) që nxirren nga pretendimi i Huntingtonit për kundërshtinë midis Islamit dhe Perëndimit, prej të cilit diskursi zyrtar formuloi fjalorin e tij në ditët e para pas sulmeve të 11 Shtatorit. Që atëherë ka pasur një ulje të dukshme të intensitetit në këtë diskurs, por duke gjykuar nga përmasa e qëndrueshme e gjuhës së urrejtjes dhe e veprimeve, plus raportet për përpjekje të zbatimit të ligjit kundrejt arabëve, myslimanëve dhe indianëve në mbarë vendin, paradigma vazhdon të jetë e pranishme.
NjĂ« arsye tjetĂ«r pĂ«r vazhdimĂ«sinĂ« e saj Ă«shtĂ« prania nĂ« rritje e myslimanĂ«ve, nĂ« tĂ« gjithĂ« EvropĂ«n dhe Shtetet e Bashkuara. Mendoni pĂ«r popullatat e sotme tĂ« FrancĂ«s, ItalisĂ«, GjermanisĂ«, SpanjĂ«s, BritanisĂ«, AmerikĂ«s, madje edhe tĂ« SuedisĂ«, dhe duhet tĂ« pranoni se Islami nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« periferi tĂ« PerĂ«ndimit, por nĂ« qendĂ«r tĂ« tij. Por, çfarĂ« ka kĂ«rcĂ«nuese nĂ« atĂ« prani? Ngulitur nĂ« kulturĂ«n kolektive janĂ« kujtimet e pushtimeve tĂ« para tĂ« mĂ«dha arabo-islame, tĂ« cilat nisĂ«n nĂ« shekullin e shtatĂ« dhe tĂ« cilat, siç shkruan historiani i shquar belg Henri Pirenne nĂ« librin e tij tĂ« shquar Muhamedi dhe Karli i Madh [Mohammed and Charlemagne, 1939], shkatĂ«rruan njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« unitetin e lashtĂ« tĂ« Mesdheut, shuan sintezĂ«n kristiano-romake dhe i dhanĂ« jetĂ« njĂ« qytetĂ«rimi tĂ« ri tĂ« dominuar nga fuqitĂ« e Veriut (Gjermania dhe Franca karolinge), misioni i tĂ« cilave ishte, dukej se po thoshte ai, tĂ« rifillonin mbrojtjen e âPerĂ«ndimitâ kundĂ«r armiqve tĂ« tij historiko-kulturorĂ«. Mjerisht, ajo qĂ« Pirenne la jashtĂ« Ă«shtĂ« se nĂ« krijimin e kĂ«saj vije tĂ« re mbrojtjeje, PerĂ«ndimi u mbĂ«shtet mbi humanizmin, shkencĂ«n, filozofinĂ«, sociologjinĂ« dhe historiografinĂ« e Islamit, i cili tashmĂ« ishte vendosur ndĂ«rmjet botĂ«s sĂ« Karlit tĂ« Madh dhe antikitetit klasik. Islami ka qenĂ« pjesĂ« qĂ« nĂ« fillim, siç u detyrua tĂ« pranojĂ« edhe Dante, armiku i madh i Muhamedit, kur e vendosi Profetin nĂ« vetĂ« zemrĂ«n e Ferrit tĂ« tij.
Pastaj Ă«shtĂ« trashĂ«gimia e vazhdueshme e vetĂ« monoteizmit, e feve abrahamike - siç i quajti me vend Louis Massignon. Duke filluar me judaizmin dhe krishterimin, secila Ă«shtĂ« pasuese e pĂ«rndjekur nga ajo qĂ« parapriu; pĂ«r myslimanĂ«t, Islami e pĂ«rmbush dhe e pĂ«rmbyll linjĂ«n e profecisĂ«. Ende nuk ekziston njĂ« histori e denjĂ« apo ajo qĂ« demistifikon garĂ«n shumĂ«palĂ«she midis kĂ«tyre tre ndjekĂ«sve - asnjĂ«ri prej tyre, nĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ«, njĂ« kamp i vetĂ«m dhe i bashkuar - mĂ« xhelozĂ« prej tĂ« gjithĂ« zotave, ndonĂ«se konvergjenca e pĂ«rgjakshme moderne nĂ« PalestinĂ« ofron njĂ« shembull tĂ« pasur laik tĂ« asaj qĂ« ka qenĂ« kaq tragjikisht e papajtueshme rreth tyre. Pra, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r tâu habitur qĂ« myslimanĂ«t dhe tĂ« krishterĂ«t flasin lehtĂ«sisht pĂ«r kryqĂ«zata dhe xhihade, tĂ« dyja duke e anashkaluar praninĂ« judaike me njĂ« moskokëçarje shpeshherĂ« madhĂ«shtore. NjĂ« axhendĂ« e tillĂ«, thotĂ« Eqbal Ahmad, Ă«shtĂ« âshumĂ« ngushĂ«llues pĂ«r burrat dhe gratĂ« qĂ« kanĂ« mbetur nĂ« mes tĂ« kalimit, ndĂ«rmjet ujĂ«rave tĂ« thellĂ« tĂ« traditĂ«s dhe modernitetitâ.
Por, tĂ« gjithĂ« ne po notojmĂ« nĂ« ato ujĂ«ra, perĂ«ndimorĂ« dhe myslimanĂ« dhe tĂ« tjerĂ« njĂ«soj. Dhe, meqenĂ«se kĂ«to ujĂ«ra janĂ« pjesĂ« e oqeanit tĂ« historisĂ«, Ă«shtĂ« e kotĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r tâi lĂ«ruar apo ndarĂ« me barriera. KĂ«to janĂ« kohĂ« tĂ« tensionuara, por Ă«shtĂ« mĂ« mirĂ« tĂ« mendojmĂ« nĂ« aspekte tĂ« komuniteteve me pushtet dhe pa pushtet, tĂ« politikĂ«s laike tĂ« arsyes dhe injorancĂ«s, dhe tĂ« parimeve universale tĂ« drejtĂ«sisĂ« dhe padrejtĂ«sisĂ«, sesa tĂ« humbim nĂ« kĂ«rkim tĂ« abstraksioneve tĂ« mĂ«dha qĂ« mund tĂ« japin njĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« çastit, por pak vetĂ«dije apo analizĂ« informuese. Teza e âPĂ«rplasjes sĂ« qytetĂ«rimeveâ Ă«shtĂ« njĂ« mashtrim si âLufta e botĂ«veâ, mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r tĂ« forcuar krenarinĂ« personale mbrojtĂ«se sesa pĂ«r tĂ« kuptuar nĂ« mĂ«nyrĂ« kritike ndĂ«rvarĂ«sinĂ« e çuditshme tĂ« kohĂ«s sonĂ«. /Telegrafi/
Vlen tĂ« pĂ«rsĂ«ritet qĂ« gratĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« gjysmĂ«n tĂ« shoqĂ«risĂ«. Ădo vendimmarrje pa pjesĂ«marrjen e barabartĂ« tĂ« grave, Ă«shtĂ« e cunguar dhe jolegjitime nĂ« pikĂ«pamje demokratike. PĂ«rveç parimit tĂ« barazisĂ«, pĂ«rfshirja e grave sjell kĂ«ndvĂ«shtrime dhe pĂ«rvoja unike qĂ« pĂ«rmirĂ«sojnĂ« cilĂ«sinĂ« e vendimeve. NĂ« nivel lokal, ku politikat prekin drejtpĂ«rdrejt jetĂ«n e pĂ«rditshme tĂ« qytetarĂ«ve, pjesĂ«marrja e grave Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« adresuar nevojat reale tĂ« popullatĂ«s.
Falë kuotave ligjore dhe përpjekjeve të shumta, përfaqësimi i grave në kuvendet komunale të Kosovës është rritur me kalimin e viteve, por ende mbetet nën nivelin e synuar. Ndërkaq, në postet kryesuese lokale, si kryetare të komunës, gratë pothuajse mungojnë. Kjo nuk është vetëm padrejtësi, por edhe humbje për shoqërinë: injorimi i gjysmës së popullsisë në vendimmarrje do të thotë lënie mënjanë të gjysmës së potencialit shoqëror - të talentit, ideve dhe zgjidhjeve të mundshme.
Vëzhgimi personal nga terreni më ka treguar se kur gratë marrin pjesë aktive në politikë, agjenda e vendimeve pasurohet me ide të reja. Kam vërejtur një dukuri domethënëse gjatë monitorimit të dëgjimeve buxhetore komunale: në rastet kur pjesëmarrës ishin vetëm burra, kërkesat e shtruara silleshin kryesisht rreth asfaltit dhe sallave sportive - sikur këto të ishin zgjidhjet e vetme për hallet e shoqërisë. Në përgjithësi, në këto raste, duket se vizioni i zhvillimit fillon e mbaron me betonin dhe sportin. Mirëpo, kur pjesëmarrëse ishin dhe gratë panorama ndryshonte dukshëm. Kërkesat e tyre shkonin përtej, drejt çështjeve më themelore për cilësinë e jetës: hapja e çerdheve për fëmijët, vendosja e paneleve solare në shkolla, apo financimi i programeve trajnuese për prindërit e fëmijëve me autizëm. Ide që kishin ndikim të madh multiplikues dhe përmirësonin jetën si tani, si në të ardhmen e largët.
GratĂ«, pĂ«r shkak tĂ« roleve dhe pĂ«rvojave tĂ« tyre, identifikojnĂ« shpesh nevoja qĂ« mund tĂ« mbeten nĂ«n radar, kur vendimmarrja dominohet nga burrat. Ato priren tĂ« adresojnĂ« çështje si arsimi i hershĂ«m, shĂ«rbimet shĂ«ndetĂ«sore preventive (p.sh. mamografia mobile pĂ«r gratĂ«), mirĂ«qenia sociale dhe mjedisi i pastĂ«r - tema me ndikim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« mirĂ«qenien e shoqĂ«risĂ«. KĂ«to âprioritete tĂ« butaâ (krahasuar me projektet infrastrukturore) nĂ« fakt janĂ« thelbĂ«sore pĂ«r zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m e pĂ«rmirĂ«sim cilĂ«sor tĂ« jetĂ«s.
Përvoja ime më ka mësuar se kur gratë fuqizohen të flasin dhe të veprojnë, përfitojnë të gjithë. Kjo lidhet me faktin se gratë statistikisht u japin prioritet interesave të përbashkëta dhe mirëqenies afatgjatë të komunitetit.
QĂ« kontributi i grave tĂ« mos mbetet sporadik, duhet tĂ« sigurojmĂ« qĂ« ato tĂ« kenĂ« hapĂ«sirĂ«n dhe mundĂ«sitĂ« e nevojshme pĂ«r tâu angazhuar. Kjo fillon nga partitĂ« e deri te institucionet lokale: udhĂ«heqĂ«sit duhet tĂ« krijojnĂ« njĂ« kulturĂ« ku zĂ«ri i grave dĂ«gjohet dhe merret seriozisht. Nuk mjafton plotĂ«simi i kuotĂ«s gjinore - nĂ« praktikĂ«, gratĂ« duhet tĂ« kenĂ« mundĂ«si reale tĂ« nisin iniciativa dhe tâi çojnĂ« ato deri nĂ« fund.
GratĂ« e reja qĂ« hyjnĂ« nĂ« politikĂ« shpesh hasin njĂ« âtavan tĂ« padukshĂ«mâ: pranohen formalisht, por jo domosdoshmĂ«risht mirĂ«priten si vendimmarrĂ«se me peshĂ«. ShumĂ« propozime tĂ« tyre mbeten nĂ« sirtar dhe nisma tĂ« vlefshme neglizhohen. Kjo i dekurajon dhe i shtyn drejt âaktivizmit momentalâ, janĂ« aktive fillimisht, pastaj heshtin. Duhet vepruar si nga lart ashtu edhe nga poshtĂ«: udhĂ«heqĂ«sit institucionalĂ« e partiakĂ« duhet tâu japin grave mbĂ«shtetje tĂ« hapur, tâi inkurajojnĂ« nĂ« role udhĂ«heqĂ«se dhe tâu besojnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si. NdĂ«rsa vetĂ« gratĂ«, brenda institucioneve apo nĂ« pozita vendimmarrĂ«se, tĂ« kĂ«mbĂ«ngulin pĂ«r hapĂ«sirĂ«n e tyre dhe tĂ« mos zmbrapsen kur hasin pengesa.
NjĂ« aspekt kyç Ă«shtĂ« pĂ«rfshirja e kĂ«rkesave tĂ« grave nĂ« politikat dhe buxhetet lokale. Sa herĂ« qĂ« gratĂ« artikulojnĂ« nevoja - qoftĂ« pĂ«r njĂ« çerdhe, njĂ« shĂ«rbim shĂ«ndetĂ«sor apo njĂ« nismĂ« ekonomike - institucionet duhet tâi marrin seriozisht dhe tâi pĂ«rfshijnĂ«. KĂ«shtu gratĂ« shohin se zĂ«ri i tyre ka ndikim dhe motivohen tĂ« qĂ«ndrojnĂ« aktive, ndĂ«rsa komuniteti pĂ«rfiton nga zgjidhja e problemeve qĂ« pĂ«rndryshe do tĂ« mbeteshin nĂ« harresĂ«.
Narrativa mbi gratë në politikë duhet të ndryshojë: pjesëmarrja e grave nuk është thjesht çështje kuote apo numrash, por një vlerë e shtuar në qeverisje. Kalimi nga aktivizmi sporadik tek angazhimi i qëndrueshëm i grave është i domosdoshëm - jo vetëm për vetë gratë, por edhe për demokracinë lokale. Kur gratë dhe burrat udhëheqin krah për krah, vendimet janë më gjithëpërfshirëse dhe rezultatet më afatgjata. Prandaj, duhet të sigurohemi që zëri i grave të mos jetë përjashtim, por pjesë e pandashme e vendimmarrjes, sepse vetëm atëherë demokracia lokale do të sjellë përfitime të ndërsjella për të gjithë.
(Autori Ă«shtĂ« drejtor i âAuriga Consultingâ. Ky shkrim Ă«shtĂ« hartuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« projektit âAjo UdhĂ«heq: Luftimi i GjuhĂ«s sĂ« Urrejtjes dhe Promovimi i Grave nĂ« UdhĂ«heqjen Lokaleâ, qĂ« implementohet nga Demokraci pĂ«r zhvillim - D4D, dhe mbĂ«shtetet nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« KosovĂ«. PĂ«rmbajtja pasqyron mendimet dhe qĂ«ndrimet e autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«son domosdoshmĂ«risht qĂ«ndrimet e organizatĂ«s/donatorit)
ĂndĂ«rrojnĂ« pleshtat qĂ« tĂ« blejnĂ« njĂ« qen, Ă«ndĂ«rrojnĂ« qĂ« tĂ« shpĂ«tojnĂ« prej mjerimit, qĂ« befas ndonjĂ« ditĂ« tĂ« shenjtĂ« reshje prej fati tĂ« mbarĂ« tĂ« bjerĂ« mbi ta, qĂ« fati i mbarĂ« me gjyma tâu derdhet pĂ«rsipĂ«r: por fati i mbarĂ« nuk u bie as dje, as sot, as nesĂ«r, as kurrĂ«, as si vesĂ« prej qiellit fati i mbarĂ« nuk bie, le tĂ« luten sa tĂ« duan askushĂ«t madje edhe dora e majtĂ« le tu kruhet, apo me kĂ«mbĂ«n e djathtĂ« tĂ« ngrihen, apo vitin ta nisin me fshesĂ« tĂ« re. AskushĂ«t: bijtĂ« e askujt, zotĂ«t e asgjĂ«sĂ«. AskushĂ«t: askĂ«rkushĂ«t, tĂ« papĂ«rfillurit, pĂ«rzĂ«nĂ« lepurin, vdesin jetĂ«n, tĂ« mbaruar, tĂ« marrĂ«fund: QĂ« sâjanĂ«, edhe pse janĂ«. QĂ« sâflasin gjuhĂ«, por dialekte. QĂ« nuk kanĂ« fe, por besĂ«tytni. QĂ« sâkrijojnĂ« art, por artizani. QĂ« sâkanĂ« aspak kulturĂ«. QĂ« sâjanĂ« qenie njerĂ«zore, por burime njerĂ«zore. QĂ« sâkanĂ« fytyrĂ«, por krahĂ«. QĂ« sâkanĂ« emĂ«r, por numĂ«r. QĂ« nuk shfaqen nĂ« historinĂ« botĂ«rore, por nĂ« kronikat e zeza tĂ« gazetĂ«s lokale. AskushĂ«t, qĂ« vlejnĂ« mĂ« pak se plumbi qĂ« i vret.
Login
