Valeria Chomsky thotë se Epstein i kishte mashtruar dhe se ata kishin qenë “të pakujdesshëm” duke mos hetuar plotësisht të kaluarën e tij

Sam Levine në Nju Jork

Noam Chomsky dhe bashkëshortja e tij, Valeria, bënë një “gabim të rëndë” dhe treguan “pakujdesi” duke mos hetuar plotësisht të kaluarën e Jeffrey Epstein, tha Valeria Chomsky në një deklaratë të gjatë të shtunën, duke shtuar gjithashtu se Epstein i kishte mashtruar.

Marrëdhënia midis Noam Chomskyt, gjuhëtarit dhe filozofit 97-vjeçar, dhe Epstein ka qenë nën shqyrtim pasi dokumente të publikuara nga Departamenti i Drejtësisë hodhën dritë mbi miqësinë e tyre. Kur Epstein u vu nën hetim për akuza të trafikimit seksual në vitin 2019, ai i kërkoi Chomskyt këshilla se si të reagonte. “Kam parë mënyrën e tmerrshme si po trajtohesh në shtyp dhe në publik. Është e dhimbshme ta them, por mendoj se mënyra më e mirë për të vepruar është ta injorosh”, shkroi Chomsky në një mesazh të firmosur “Noam”, të cilin Epstein e ndau me email me një bashkëpunëtor.

“Ajo që shkabat dëshirojnë më shumë është një përgjigje publike, e cila më pas u jep një hapësirë publike për një sulm të helmuar, shumë prej tyre nga njerëz që kërkojnë vetëm publicitet ose të çmendur të çdo lloji”, shkroi Chomsky. “Kjo është veçanërisht e vërtetë tani, me histerinë që është zhvilluar rreth abuzimit të grave, e cila ka arritur deri në pikën që edhe vënia në dyshim e një akuze konsiderohet krim më i rëndë se vrasja.”

Noam Chomsky është një nga disa figura të njohura që u zbuluan se kishin qenë në komunikim miqësor me Epstein edhe pas pranimit të fajësisë së tij në vitin 2008. Shumë prej tyre përballen tani me një shqyrtim të ri për lidhjet me financierin e diskredituar.

Disa nga komunikimet e Chomskyt me Epstein ndodhën pasi Miami Herald publikoi në vitin 2018 një investigim tronditës që tregonte se si Epstein kishte shfrytëzuar vajza të mitura dhe kishte marrë një marrëveshje jashtëzakonisht të butë pranimi fajësie në vitin 2008. Të shtunën, Valeria Chomsky pranoi se çifti e kishte lexuar atë shkrim, por tha se nuk e kishin ditur shtrirjen e plotë të krimeve të Epstein deri pas arrestimit të tij të dytë në korrik 2019.

“Ishim të pakujdesshëm që nuk hetuam plotësisht të kaluarën e tij. Ky ishte një gabim i rëndë dhe për këtë gabim gjykimi kërkoj falje në emër të të dyve”, tha ajo (Chomsky pësoi një goditje të rëndë në tru në vitin 2023). “Ishte thellësisht shqetësuese për të dy ne të kuptonim se kishim pasur marrëdhënie me dikë që paraqitej si mik ndihmues, por që bënte një jetë të fshehtë me veprime kriminale, çnjerëzore dhe të perversitetit.”

Valeria Chomsky është bashkëshortja e dytë e gjuhëtarit; ata u martuan në vitin 2014.

Ajo tha se këshilla e Chomskyt ndaj Epstein në vitin 2019 për të rehabilituar imazhin e tij duhet kuptuar “në kontekst”.

“Epstein i kishte pretenduar Noamit se po përndiqej padrejtësisht dhe Noam foli nga përvoja e tij në polemika politike me median. Epstein krijoi një narrativë manipuluese për rastin e tij, në të cilën Noam, me mirëbesim, besoi”, tha ajo. “Tani është e qartë se gjithçka ishte e orkestruar, duke pasur ndër synime edhe përpjekjen që dikush si Noam të ndihmonte në riparimin e reputacionit të Epstein përmes lidhjes me të.

“Kritika e Noamit nuk ka qenë kurrë e drejtuar kundër lëvizjes së grave; përkundrazi, ai ka mbështetur gjithmonë barazinë gjinore dhe të drejtat e grave. Ajo që ndodhi ishte se Epstein përfitoi nga kritikat publike të Noamit ndaj asaj që u quajt ‘kultura e anulimit’, për t’u paraqitur si viktimë e saj”, shtoi ajo.

Një tjetër mesazh i Chomskyt, i publikuar vitin e kaluar nga një komision mbikëqyrës i Dhomës së Përfaqësuesve, e tregonte atë duke thënë se kishte qenë një “përvojë shumë e vlefshme” të kishte “kontakt të rregullt” me Epstein (nuk është e qartë nëse mesazhi u dërgua ndonjëherë). Mesazhe të tjera tregojnë Epstein duke ndarë një shaka me nënkuptime seksuale me Chomskyn dhe Chomskyn duke “fantazuar për ishullin e Karaibeve”.

Valeria Chomsky tha se çifti kishte marrë pjesë në darka në shtëpinë e Epstein në Nju Jork, kishte qëndruar në apartamentet e tij atje dhe në Paris, kishte ngrënë darkë në ranch-in e tij në Nju Meksiko dhe kishte marrë pjesë në takime akademike me të. Ajo tha se “nuk kishin shkuar kurrë në ishullin e tij dhe nuk kishin dijeni për asgjë që kishte ndodhur atje”.

Noam Chomsky dhe Epstein u njohën në vitin 2015 dhe çifti nuk ishte në dijeni të pranimit të fajësisë së Epstein në vitin 2008 për kërkim prostitucioni dhe kërkim prostitucioni me një të mitur nën 18 vjeç, tha Valeria Chomsky. Sipas saj, Epstein paraqitej si një filantrop i interesuar për shkencën.

“Duke u paraqitur kështu, Epstein tërhoqi vëmendjen e Noamit dhe ata nisën të korrespondonin. Pa e ditur, ne hapëm derën për një kalë Troje”, tha ajo. “Epstein filloi ta rrethonte Noamin, duke dërguar dhurata dhe duke krijuar mundësi për diskutime interesante në fusha ku Noami kishte punuar gjerësisht. Na vjen keq që nuk e kuptuam këtë si një strategji për të na futur në kurth dhe për të minuar kauzat që Noami përfaqëson.”

Valeria Chomsky sqaroi gjithashtu bazën e dy transaksioneve financiare midis Chomskyt dhe Epstein. Në një rast, Epstein i dërgoi Chomskyt një çek prej 20,000 dollarësh si pjesë e një sfide gjuhësore të zhvilluar prej tij. Ajo tha gjithashtu se Epstein e ndihmoi Chomskyn të rikuperonte 270,000 dollarë pasi ai zbuloi “mospërputhje në burimet e pensionit që kërcënonin pavarësinë e tij ekonomike dhe i shkaktuan shqetësim të madh”.

Epstein ofroi ndihmë dhe e bëri këtë “ndoshta si pjesë e një skeme për të fituar qasje më të madhe te Noami. Epstein veproi vetëm si këshilltar financiar për këtë çështje specifike. Sipas njohurive të mia më të mira, Epstein nuk pati kurrë qasje në llogaritë tona bankare apo të investimeve”. Ajo tha se asnjëri prej tyre – individualisht apo si çift – nuk kishte investime në zyrën e Epstein.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Është rrëqethëse të shohësh se si Trump dhe Netanyahu po përvetësojnë metodat e regjimeve që vendet e tyre dikur i dënonin.

Janine di Giovanni*

Në Siri, ku kam punuar gjatë viteve të terrorit të Bashar al-Assadit, njerëzit shpesh merreshin nga burra të maskuar para agimit dhe dërgoheshin në qelitë e torturës. Koha zgjidhej me qëllim: i çorientonte në çastin e tyre më të pambrojtur, duke siguruar që tortura që do të pasonte të ishte edhe më e dhimbshme. Dëshmitë që kam regjistruar nga të mbijetuarit pothuajse gjithmonë përmbanin të njëjtën frazë: “Mëngjesi kur erdhën për mua.” Një grua e re, e shkatërruar nga përdhunimi dhe dhuna, më tha më vonë se jeta e saj ishte ndarë në dysh – para dhe pas ardhjes së burrave të maskuar për të.

Në Irak, ata që flisnin kundër Sadam Huseinit – edhe jashtë vendit, edhe rastësisht – ndëshkoheshin në mënyra mizore nga një udhëheqës hakmarrës, i vendosur të shtypte çdo shenjë mospajtimi.

Në Egjipt, në vitin 2016, Giulio Regeni, një akademik italian 28-vjeçar që studionte sindikatat e punës, u rrëmbye, u rrah dhe u torturua për vdekje – besohet nga shërbimet e sigurisë së presidentit Abdel Fatah al-Sisit. Nëna e tij pati vështirësi ta njihte trupin e gjymtuar.

Gjatë luftës së dytë çeçene, takova gazetaren Anna Politkovskaya në Çeçeni. Ajo sulmonte vazhdimisht politikat e Vladimir Putinit, duke dokumentuar shkeljet e të drejtave të njeriut gjatë fushatave ushtarake ruse. Për ta ndëshkuar, një plumb iu vendos në tru në ditëlindjen e Putinit – një paralajmërim për kërkuesit e tjerë të së vërtetës: heshtni ose vdisni.

Në Bregun Perëndimor dhe në Gaza, ushtarë izraelitë, të maskuar dhe të pamaskuar, vrasin, torturojnë dhe burgosin mjekë, gazetarë, mësues, aktivistë dhe studiues palestinezë jo për atë që kanë bërë – por për atë që janë.

Pas dekadash dokumentimi të terrorit shtetëror, e di si fillon. Qeveritë nisin të përdorin fjalë si siguri, rend, parandalim. Çdo justifikim për sjelljen e Benjamin Netanyahut në Gaza paraqitet si “siguri”. Agjentët e ICE trajnohen në një gjuhë rendi ku dhuna bëhet procedurë.

Çfarë ndodh kur shtetet demokratike përvetësojnë metodat e regjimeve që dikur i dënonin? Terrori nuk është vetëm burra të maskuar dhe ndalim arbitrar. Ai vepron edhe përmes frikës. Politikat projektohen për t’i bërë njerëzit më të bindur, më të nënshtruar. Siç paralajmëroi historiani Timothy Snyder në librin e tij të vitit 2017, On Tyranny, kështu shoqëritë rrëshqasin drejt rrezikut: njerëzit binden paraprakisht.

Në SHBA-në e Donald Trumpit, kam parë drejtues kompanish, akademikë, gazetarë dhe zyrtarë qeveritarë të lejojnë që frika të mbizotërojë mbi dinjitetin dhe autoritetin moral. E kam parë këtë model më parë. Fillon me pretendime se disa njerëz janë të rrezikshëm. Se mbrojtjet ligjore të zakonshme nuk duhet të vlejnë për ta. Përfundon me një shoqëri të tkurrur – më të bindur, më cinike, më brutale. Terrori shtetëror rrallë shpallet. Në përvojën time, ai normalizohet. Depërton në heshtje në mekanizmin e qeverisjes.

Regjimet autoritare nuk pretendojnë seriozisht legjitimitet moral. Dhuna e tyre është e hapur. Sadami nuk kërkoi falje kur vrau 182 mijë kurdë gjatë fushatës Anfal. Sisi nuk kërkoi falje kur rreth 1 000 mbështetës të Vëllazërisë Myslimane u masakruan në sheshet Rabaa dhe al-Nahda në Kajron qendrore. Hafez al-Assadi nuk e pranoi kurrë vrasjen e dhjetëra mijëra njerëzve në Hama më 1982. (Edhe sot, numrat e saktë mbeten të panjohur dhe të zhdukurit pa llogari; regjimi ndërtoi në mënyrë cinike hotele mbi varre masive.)

Demokracitë veprojnë ndryshe. Veprimet e tyre shpesh janë teknikisht mbi ligjin. Thirren kushtetutat dhe ringjallen ligje të errëta për të mbrojtur politika agresive. Qeveritë flasin për “veprim të domosdoshëm”. Tregojnë gjykata që ende funksionojnë, një shtyp disi të lirë, zgjedhje që ende zhvillohen – edhe kur të gjitha këto institucione shpërbëhen. Kështu demokracitë nisin të ngjajnë me regjimet që dikur i dënonin. Është një zhvendosje e hollë, por shkatërruese.

Mjetet janë të njohura. Një gazetar, raportimi i të cilit përputhet ngushtë me interesat politike të presidentit amerikan dhe kryeministrit izraelit, vendoset në krye të CBS-it, dikur një nga rrjetet më të respektuara në SHBA. Në kampuset universitare, mbikëqyrja tani përfshin fotografimin e studentëve që marrin pjesë ose udhëheqin demonstrata pro-palestineze dhe konsiderohen problematikë. Një student në një universitet të Ivy League-ut më tha se disa paralajmërohen në heshtje se nuk do të gjejnë kurrë punë në Wall Street, në firmat më të mira ligjore apo në zyrat qeveritare nëse vazhdojnë. Aktivistë të tjerë studentorë nxirren nga shtëpitë, ndalohen në mënyrë të paligjshme dhe kërcënohen me dëbim.

Dekanët akademikë përballen me kërcënime për shkurtime ndëshkuese fondesh nëse vendosin kërkesa që kufizojnë lirinë akademike. Në Universitetin Northwestern në Çikago, studentët u detyruan të kryenin trajnime për antisemitizmin që, sipas tyre, ishin të pasakta dhe të njëanshme në favor të Izraelit para se të regjistroheshin në mësime.

Pedagogëve u thuhet në heshtje të ndjekin vijën. Gazetarët disiplinoren përmes një gjuhe të përpunuar si politikë editoriale – dhe disa prej tyre arrestohen. Ata që rezistojnë etiketohen gjithnjë e më shumë si armiq të shtetit.

Taktikat e ICE nuk janë të reja. Ato janë përdorur prej kohësh në mënyrë disproporcionale kundër radikalëve politikë, myslimanëve, afro-amerikanëve dhe migrantëve. Ajo që ka ndryshuar është dukshmëria – dhe gjithnjë e më shumë, pranimi i tyre. Sot, ICE pasqyron të njëjtat modele terrori shtetëror që kam dokumentuar për dekada: ndalim arbitrar, prova sekrete, polici e militarizuar. Kriminalizimi i mospajtimit. E gjithë kjo justifikohet nga rojtarët e ligjshmërisë: Shtëpia e Bardhë, Knesseti, zyra e kryeministrit.

Ngadalë-ngadalë hartohen lista. Testet e besnikërisë që kujtojnë “frikën e kuqe” janë rikthyer. Shtetasit me dy shtetësi përballen me presion për të zgjedhur një vend “besnikërie”. Zbatimi i ligjeve të emigracionit ripërkufizohet si gjueti për “kriminelë” dhe jo si proces ligjor. Aktivistët, OJQ-të dhe humanitarët ndëshkohen. Në Gaza, organizatave si Mjekët pa Kufij u thuhet se, nëse nuk dorëzojnë lista të punonjësve shëndetësorë – duke i vënë ata në rrezik të madh – nuk do të lejohen të veprojnë.

Kombet e Bashkuara, të krijuara për të parandaluar murtajën e luftës, bëhen të pafuqishme. Pastaj anashkalohen dhe përçmohen.

Është e vërtetë: SHBA-ja dhe Izraeli nuk janë Rusia apo Koreja e Veriut. Por demokracitë gërryhen. Fazat e hershme nuk janë vetëm Garda Kombëtare në rrugë, por edhe debate ligjore mbi përkufizime. Gjyqtarë që i nënshtrohen pushtetit. Kongres që merr para nga grupe të fuqishme lobimi dhe më pas përdor rrjetet sociale për të përhapur propagandë. Dezinformimi vepron si armë e së vërtetës. Burra dhe gra të mirë shmangin vështrimin, nga frika se do të humbin punën, vizat, kontratat e botimit, statusin shoqëror.

Gjëja më rrëqethëse është ajo që i ndodh jo vetëm shoqërisë, por edhe individëve. Frika brendësohet dhe ne fillojmë të censurojmë vetë mendimet tona. Pyesim veten nëse ligji do të na mbrojë vërtet nëse një ditë vijnë për ne.

Ironia e vërtetë është se terrori shtetëror nuk e bën një shtet më të sigurt. Kur shtetet demokratike përvetësojnë metodat e tiranive, ato bëhen më të dobëta. Besueshmëria e tyre globale shpërbëhet. Sakrifikojnë legjitimitetin që dikur i dallonte nga regjimet që pretendojnë se i kundërshtojnë.

E njoh terrorin shtetëror kur e shoh. Nuk janë vetëm Garda Revolucionare e Iranit, FSB-ja e Rusisë apo Agjencia e Sigurisë Kombëtare e Egjiptit. Janë edhe avokatë me kostume, burokratë në zyra dhe gazetarë që ndërtojnë narrativa që shtrembërojnë të vërtetën. Janë agjentë të ICE që thyejnë xhamat e makinave dhe qëllojnë qytetarë të paarmatosur. Janë kufij të militarizuar; ndarje familjesh dhe dëbime pa proces të rregullt ligjor. Është shndërrimi i frikës në politikë, në qëllim.

Duhet t’i dëgjojmë urgjentisht të gjithë ata që e kanë përjetuar këtë. Qindra dëshmitë që kam mbledhur ndër vite nga ato zëra të përndjekur janë një sinjal i hershëm paralajmërues që nuk mund ta injorojmë.

*Janine di Giovanni është korrespondente lufte dhe drejtoreshë ekzekutive e The Reckoning Project, një njësi për krimet e luftës në Ukrainë, Sudan dhe Gaza. 

Përgatiti për botim: L.Veizi

Last Updated on 09/02/2026 by Leonard

Eurovision? Ka shumë mënyra për të protestuar, përfshirë edhe sjelljen e një kënge si kjo.

Nga Cinzia Conti: “Stella, stellatella / Nata po afron / Një lutje nuk mjafton / për të mos menduar më për të / Nga kodra presim pranverën / Por ajo që ishte atje nuk është më / Ti nuk je më atje.”

Ermal Meta po përgatitet për një rikthim madhështor në Sanremo dhe për publikimin e albumit të tij të gjashtë, “Funzioni vitali”, me një këngë të fuqishme që nuk lejon zbutje dhe me një dhimbje që nuk njeh anestezi.

Ai ndodhet mes rrugëve të shkatërruara të Gazës (edhe pse nuk e përmend kurrë drejtpërdrejt), i shtrënguar “midis mureve dhe detit”, me një nga ninullat më të dashura të fëmijërisë sonë. Por, i shoqëruar nga një sfond i Lindjes së Mesme dhe nga tingujt e oudit (një ide e mikut të tij të përhershëm Dario Dardust, me të cilin ai këndon edhe duet), ajo që ai rrëfen është vdekja e padrejtë e njërit prej shumë fëmijëve palestinezë: një vajzë e vogël pa emër e pa fytyrë, vetëm duar të vogla që, deri pak orë më parë, shtrëngonin fort një kukull.

“E di,” thotë ai në një intervistë, “mund të kisha shkruar për shumë gjëra të tjera. Shumë miq më këshilluan që, tani që kam një vajzë, të shkruaja për të. Por ka raste kur është e rëndësishme të flasësh edhe për fëmijët e të tjerëve, ose më saktë, për fëmijët e të gjithëve. Ajo që po ndodh në Palestinë është jashtëzakonisht serioze: një emergjencë, një katastrofë humanitare.

Larg qoftë nga unë të merrem me politikë, sepse nuk mendoj se kështu duhet t’i qaset një artist asaj që shkruan. Nuk dua të përgjithësoj, por gjithmonë e shoh nga një këndvështrim njerëzor, sepse besoj se është e drejtë. Nuk dua të distancohem nga ajo që ndiej dhe, mbi të gjitha, nuk dua ta sheqeros apo ta maskoj.”
Kjo pamundësi për ta zbutur dhimbjen shprehet edhe në këngë:
“U përpoqa ta shkul zemrën time / sepse pa të nuk vdes / por ndërkohë kisha frikë se mos nuk ndieja më asgjë.”

Artisti shpjegon gjithashtu se si të qenit baba — i vogëlushes Fortuna, e lindur në vitin 2024, por edhe i dy vajzave që takoi me partneren e tij në një jetimore në Shqipëri dhe i adoptoi — ka ndryshuar “ndjeshmërinë e tij artistike, e cila i nënshtrohet thellësisht ndjeshmërisë njerëzore”:
“Aftësia për empati rritet. Kur zemra zgjerohet dhe lëkura hollohet, gjërat filtrohen ndryshe…”

Ermal Meta këndon për fëmijët palestinezë, por nuk harron viktimat e mitura të të gjitha luftërave:
“Mund të jetë çdo vajzë e vogël e pafajshme. Fëmijët nuk duhet të paguajnë çmimin e marrëzisë së të rriturve.
Po përshkruaj atë që më shtyu ta shkruaj, pra nga vjen drita që hyn në prizëm. Pastaj ajo mund të përhapet në shumë drejtime. Megjithatë,” thekson ai, “le të mos bëjmë gabimin ta quajmë atë që po ndodh në Gaza ‘luftë’, sepse nuk është luftë, por masakër.”

Prandaj bëhet e natyrshme të flitet edhe për qëndrimin e tij ndaj Eurovision-it:
“Kam menduar shumë dhe besoj se ka mënyra të ndryshme për të protestuar. Për 47 vjet, Shqipëria jetoi nën diktaturën komuniste dhe nuk mund të protestoje hapur, sepse rrezikoje jetën. Kishte një mënyrë tjetër: heshtja dhe kërkimi i informacionit në rrugë alternative.

Edhe atëherë, nëse kapeshe, përfundoje në kampe ‘riedukimi politik’. Në vitin ’89 ra Muri i Berlinit dhe njerëzit ngritën kokën pa frikë, siç bëri gjyshi im kur ishte vetëm 30 vjeç. Pastaj erdhi viti ’90 dhe lëvizjet studentore shpërthyen me forcë. Gjithçka nisi në Tiranë. Isha atje atë ditë në shesh dhe pashë çfarë ndodhi: pa njerëzit në shesh, nuk do ta kishim arritur lirinë.

Ka mënyra të ndryshme për të protestuar: heshtja, bojkoti, ose të jesh aty dhe të thuash fjalën tënde. Me mesazhin që mbart ‘Stella Stellina’, do të ishte gabim të mos shkoja.”

Në albumin e ri me këngë të papublikuara, “Funzioni vitali”, që del më 27 shkurt, me tekste “të shkurtra por intensive” që i kanë marrë “shumë energji emocionale”, Ermal Meta ofron një udhëtim nëpër kohë: nga xhinset Levi’s të konsumuara te byzylykët me fat, nga dronët te tokat e largëta e të afërta, nga rutina e shëndetshme e gjërave të vogla — si një pjatë spaghetti in bianco — te tingujt e rinj, eksplorimi muzikor dhe një rrëfim më i thellë.

Shfaqet edhe DeLorean-i legjendar: “Nuk e di nëse do të ndryshoja diçka,” thotë ai, duke cituar Back to the Future, “sepse edhe ndryshimi më i vogël në të kaluarën mund të ketë pasoja të tmerrshme për të ardhmen. Mos ndrysho asgjë, Marty. Por do të më kishte pëlqyer shumë ta njihja gjyshin tim. Ata që e njihnin e përshkruajnë si një njeri të madh.”

Për festivalin, ku ka fituar podiume, çmime kritikësh dhe një triumf të paharrueshëm, ai shton:
“Jam shumë i emocionuar. Hera e fundit ishte në vitin 2021 dhe kujtimi im është një sallë bosh për shkak të Covid-it. Prania e publikut ndryshon gjithçka. Mezi pres ta përjetoj sërish atë ndjesi që të shtrëngon barkun pak para se të dalësh në skenë, edhe kur ke gjithë përvojën e botës.”

Pas Sanremos, Ermal Meta do të sjellë repertorin e ri në klubet italiane me turneun “Live 2026 – Club”, që nis më 29 prill në Afterlife të Perugias dhe vazhdon në Firence, Bolonjë, Milano, Padova, Torino, Romë, Molfetta (Bari) dhe Napoli. Ai do të jetë gjithashtu koncertmaster i Notte della Taranta.

Burimi: ansa.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Nga Leonard Veizi

Një pedagog i paaftë dhe i mërzitshëm në dhënien e leksionit mund ta kthejë një lëndë që ti e dëshiron shumë në një orë ankthi e tmerri. Por një pedagog i aftë e pasionant mund ta bëjë edhe një lëndë të mërzitshme shumë të dashur për studentët e tij. Kështu ndodhi edhe me mësuesin Xhon Kiting, të interpretuar nga aktori i jashtëzakonshëm Robin Uilliams në filmin epopé “Dead Poets Society”…

…”O Kapiten, Kapiteni im!” – një thirrje poetike që, në kontekstin e një filmi, përbën një akt rebelimi, nderimi dhe mirënjohjeje. Në qendër të filmit, i cili në versionin shqip ka ardhur si “Sekti i poetëve të humbur”, qëndron figura e mësuesit Xhon Kiting, një pedagog karizmatik i cili arrin ta shndërrojë një lëndë të perceptuar si e mërzitshme, siç është poezia, në një fushë të gjallë zbulimi personal dhe frymëzimi shpirtëror. Përmes metodave të tij jokonvencionale, Kiting ndikon thellësisht në jetët e studentëve të tij dhe e kthen klasën në një arenë ku individualiteti lufton për të mbijetuar në një mjedis autoritar.

Boshti
Në zemër të filmit qëndron ideja e lirisë individuale, e cila nuk paraqitet si një luks, por si një nevojë ekzistenciale. Në një shoqëri dhe institucion ku normat dhe pritshmëritë e jashtme sundojnë gjithçka, Kiting u mëson studentëve se autenticiteti dhe pasioni personal nuk duhet të sakrifikohen për hir të një “suksesi” të diktuar nga të tjerët. Filmi ndërton një tension të fortë ndërmjet individualitetit dhe konformizmit, ndërmjet zërit të brendshëm dhe heshtjes së imponuar.

Filozofia
Fraza latine “Carpe Diem”, apo siç vjen në shqip “Shfrytëzoje ditën”, shërben si një udhërrëfyes filozofik për studentët. Kiting nuk e paraqet atë si një thirrje për impuls apo aventurë të verbër, por si një ftesë për vetëdije, për të jetuar në përputhje me veten dhe për të mos e lënë jetën të kalojë në kornizat e të tjerëve. Kjo filozofi është subversive në kontekstin e Akademisë Uelton – një institucion konservator që simbolizon strukturat shtypëse të autoritetit, traditës dhe pritshmërive sociale.
Konformizmi në film paraqitet jo vetëm si rregull institucional, por si një forcë e heshtur dhe e frikshme që formëson identitetin, shpesh përmes frikës, ndëshkimit dhe përjashtimit. Në një nga skenat më simbolike, nxënësit marshojnë në mënyrë të sinkronizuar në oborrin e shkollës – një imazh vizual që Kiting e përdor për të ilustruar se sa lehtë njerëzit ndjekin turmën. Kjo skenë zbulon mënyrën se si sistemi edukativ formëson qytetarë të bindur, jo individë krijues. Prandaj, kërkesa e Kitingut për mendim kritik është në thelb revolucionare.

Rezistenca
Në këtë film, poezia nuk është vetëm art – ajo bëhet një mjet çlirimi emocional dhe intelektual. Ajo i ndihmon personazhet të artikulojnë ndjenja që nuk guxojnë t’i shprehin me zë. Përmes saj, ata eksplorojnë dashurinë, frikën, rebelimin dhe ëndrrat. “Sekti i poetëve të humbur”, si klub i fshehtë poetik, është një formë simbolike e largimit nga rregullat e shkollës, një hapësirë për të “thithur thellë palcën e jetës”, siç shprehet njëri nga personazhet duke cituar Toron.

Tragjedia
Kulmi dramatik i filmit është vetëvrasja e Nil Perri-t, një djalosh i ndjeshëm dhe i talentuar që e gjen veten të mbytur nga presioni familjar. Për Nilin, teatri është burimi i gëzimit dhe vetëidentifikimit, por babai i tij e sheh artin si një rrezik për të ardhmen e djalit të tij. Ngjarja e rëndë tregon se kur liria e zgjedhjes shtypet nga autoriteti, pasojat mund të jenë shkatërruese. Ky çast i errët zbërthen një të vërtetë të dhimbshme: sistemi që refuzon zërat ndryshe, shpesh përfundon duke i thyer ata.

Heroi
Xhon Kiting është një figurë komplekse: ai është një mësues vizionar, por edhe një martir i idealizmit të tij. Ai nuk është i përsosur, por është i guximshëm. Fundi i filmit, kur ai largohet i përjashtuar, është një dëshmi se sistemet shpesh i largojnë zërat që i sfidojnë. Megjithatë, në mënyrë të fuqishme, nxënësit e tij ngrihen mbi bankat, duke e quajtur “Kapiteni im” – një akt sfidues që tregon se ndikimi i tij ka mbetur i gjallë, duke mbjellë fara që mund të lulëzojnë në të ardhmen.

Mesazhi
Filmi nuk ofron përgjigje të lehta, por ngre pyetje thelbësore mbi rëndësinë e vetëvendosjes, zërit personal dhe guximit për të thyer rregulla kur ato bëhen mbytëse. Sekti i poetëve të humbur është një homazh për mësuesit që frymëzojnë, për nxënësit që kërkojnë veten dhe për artin që ndihmon në këtë rrugëtim. Ai na kujton se të jetosh në përputhje me veten është ndoshta akti më i vështirë dhe më i domosdoshëm i jetës njerëzore.
Në një shoqëri që shpesh lavdëron bindjen mbi mendimin, “Sekti i poetëve të humbur” është një kujtesë poetike se të mendosh ndryshe është akt i guximit dhe të jesh vetvetja është një fitore e vogël e përditshme.

Filmi
Filmi “Shoqëria e Poetëve të Vdekur” është një prodhim amerikan i vitit 1989, me regji nga Piter Uir dhe skenar nga Tom Shulman. Në rolin kryesor interpreton Robin Uilliams. Ngjarjet e filmit zhvillohen në vitin 1959, në një shkollë elitare imagjinare me konvikt të quajtur “Akademia Uelton”.
Filmi ishte një sukses si nga ana kritike ashtu edhe komerciale. Ai fitoi 235 milionë dollarë në mbarë botën dhe u bë filmi i pestë me fitimet më të larta të vitit 1989. Ai mori vlerësime përgjithësisht pozitive nga kritika. U përfshi në nominimet për çmimin “Oskar” për “filmin më të mirë”, “regjisorin më të mirë”, si dhe një nominim për “aktorin më të mirë”. Por ishte vetëm Shulman që mori çmimin “Oskar” për skenarin më të mirë origjinal. Gjithashtu, filmi fitoi çmimin “BAFTA” për filmin më të mirë, çmimin “César” për filmin më të mirë të huaj, si dhe çmimin “David di Donatello” për filmin më të mirë të huaj.

Nga Luigi Bignami

Kafka e një të riu, gati dy metra të gjatë, i cili i mbijetoi një trepanimi të kafkës në shekullin IX, është zbuluar në një varr masiv dhe mund të përfaqësojë një trofe lufte.

Kafka e trepanuar

Vrima ovale prej 3 cm në kafkë dhe analiza me radiokarbon sugjerojnë se burri ka qenë gjallë midis viteve 772 dhe 891 të erës sonë.
Foto: Arkeologjia e Universitetit të Kembrixhit / David Matzliach

Një ekip studentësh dhe arkeologësh nga Universiteti i Kembrixhit ka zbuluar një varr masiv që daton në shekullin IX pas Krishtit, i cili përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, përfshirë edhe atë të një burri shumë të gjatë për kohën, që shfaq shenja të qarta të trepanimit të kafkës.

Varrimi u gjet jashtë fortesës së lashtë të fortifikuar të Wandlebury-t, në atë që sot është Parku i Qarkut Wandlebury, në jug të Kembrixhit. Vendndodhja, dikur një fortesë e rëndësishme e Epokës së Hekurit, shtrihet në një zonë që në shekullin IX ishte territor kufitar midis mbretërisë saksone të Mercia-s dhe mbretërisë së Anglisë Lindore, e pushtuar nga vikingët rreth vitit 870 pas Krishtit.

Misteri i gjigantit

Midis mbetjeve të zbuluara në Wandlebury bie në sy skeleti i një të riu 17–24 vjeç, me gjatësi rreth 1.95 m. Kjo përbën një gjatësi të jashtëzakonshme për kohën, duke pasur parasysh se mashkulli mesatar ishte rreth 1.65 m. Kafka e tij paraqet një vrimë prej 3 cm, shenjë e qartë e trepanimit – një procedurë e lashtë kirurgjikale për heqjen e një pjese të kockës së kafkës.

Shenjat e shërimit të kockave tregojnë se burri i mbijetoi operacionit. Arkeologët mendojnë se mjekët e kohës mund të kenë tentuar të lehtësonin presionin intrakranial të shkaktuar nga një dëmtim ose, ndoshta, nga një tumor në gjëndrën e hipofizës. Kjo gjendje do të shpjegonte edhe rritjen e pazakontë të trupit të tij.
Megjithëse mbresëlënës, trepanimi nuk ishte një rast i izoluar: ai ishte një praktikë e njohur që nga grekët dhe romakët për trajtimin e migrenës, konvulsioneve dhe çrregullimeve të tjera neurologjike.

Ekzekutime dhe trofe: tmerri i varrit masiv

Gropa përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, kryesisht burra të rinj. Përveç skeleteve të plota, në vend janë gjetur mbetje të copëtuara, përfshirë grumbuj këmbësh dhe kafka të ndara nga trupat. Disa skelete ndodheshin në pozicione që sugjerojnë se viktimat mund të kenë qenë të lidhura në momentin e vdekjes.

Sipas Dr. Oscar Aldred, i cili udhëhoqi gërmimet në bashkëpunim me Njësinë Arkeologjike të Kembrixhit dhe organizatën bamirëse Cambridge Past, Present and Future, këta burra mund të jenë ekzekutuar ose rrahur gjatë një ngjarjeje të dhunshme, më shumë sesa të vrarë në betejë.
Një individ paraqiste shenja të qarta prerjeje të kokës, ndërsa mbetje të tjera tregonin trauma të përputhshme me luftimet ose ndëshkimin fizik. Hipoteza është se disa pjesë trupash mund të jenë ekspozuar si trofe para varrimit – një praktikë e dokumentuar në konflikte të tjera të hershme mesjetare.

Analizat e ardhshme

Studimet do të vazhdojnë me datimin me radiokarbon, analizat izotopike dhe ADN-në e lashtë, për të kuptuar më mirë shëndetin, prejardhjen dhe marrëdhëniet e mundshme midis individëve.

Këto kërkime mund të ndihmojnë gjithashtu në përcaktimin nëse eshtrat u përkasin vikingëve pushtues apo saksonëve vendas të përfshirë në konfliktet e kohës.

Ndërsa adaptimi i Emerald Fennell-it del në kinema, pritet një valë vizitorësh në vendet që frymëzuan romanin e Emily Brontë-s. Banorët që jetojnë aty pranë, megjithatë, e marrin me qetësi.

Sarah Rodrigues

Shtegu katërmiljesh nga fshati Haworth drejt Top Withens në West Yorkshire është i shkelur mirë; gjurmë të panumërta këmbësh janë ngulitur në tokën e baltosur nga ata që kërkojnë pamjen që thuhet se frymëzoi skenografinë e romanit të vitit 1847 të Emily Brontë-s, Wuthering Heights. Peizazhi valëzon në valë të shkreta fierash kafe. Një pemë e vetmuar e thekson skenën. Është bukuri e zymtë, përndjekëse.

Me daljen javën e ardhshme të filmit të ri të Fennell-it mbi këtë kryevepër gotike, me Margot Robbie dhe Jacob Elordi në rolet kryesore, Haworth dhe shumë prej vendeve të xhirimit në parkun kombëtar Yorkshire Dales – ku zhvillohet libri – po përgatiten për një fluks vizitorësh.

Megjithatë, banorët vendas duken krejtësisht të patrazuar nga kjo vëmendje.

“Jemi mësuar me turmat,” thotë me një ngritje supesh Craig Verity, pronari i pub-it Kings Arms, në majë të rrugës së pjerrët me kalldrëm të Haworth-it, vetëm pak hapa nga shtëpia famullitare ku u rritën motrat Brontë.

Toka e Brontë-ve e ka shfrytëzuar këtë lidhje prej dekadash. Në një mur të Kings Arms, një tabelë reklamon një përzgjedhje birrash fuçi Bridgehouse të quajtura Charlotte, Anne, Emily dhe Branwell – ky i fundit vëllai më pak i njohur i Brontë-ve.

Në rrugicat përreth gjenden Hoteli Brontë, Brontë Bar and Restaurant, si edhe – disi më e largët në lidhje – Brontë Balti.

Shtëpia famullitare Brontë, ku motrat jetuan, shkruan dhe – në rastin e Emily-t dhe Charlotte-s – vdiqën, është sot muze që ruan artefakte, sende personale dhe dorëshkrime, si dhe organizon aktivitete si punëtori, ligjërata dhe shfaqje të adaptimeve filmike. Ajo tërheq rreth 75 mijë vizitorë në vit, një shifër që pothuajse me siguri do të rritet këtë vit; një shfaqje e versionit të vitit 1992 të Wuthering Heights, planifikuar për 12 shkurt, tashmë është shitur plotësisht.

Skena nga ky version – me Ralph Fiennes dhe Juliette Binoche – u xhiruan në East Riddlesden Hall, rreth pesë milje nga Haworth. Pamja e jashtme e kësaj prone të shekullit XVII të National Trust-it u përdor gjithashtu në miniserinë e vitit 2009 si vetë Wuthering Heights, si dhe në versionin e humbur pa zë të viteve 1920.

Filmi i vitit 1939 me Laurence Olivier dhe Merle Oberon u xhirua në Kaliforni dhe në studio në Hollywood.

“Ne e dimë për përdorimin e pronës vetëm falë një artikulli të janarit 1921 në Shipley Times and Express,” tha Sophie Fawcett, zyrtare e lartë për marketing dhe komunikim në National Trust.

Në përkim me daljen e adaptimit të ri të Fennell-it, East Riddlesden Hall do të hapë ekspozitën Lights, Camera, Brontë, ku do të shfaqet, për shembull, “komodina e madhe prej lisi” që besohet se frymëzoi atë të përshkruar në faqet hapëse të librit. Ajo vjen fillimisht nga Ponden Hall – rreth një orë në këmbë nga Haworth dhe sot një bujtinë – që motrat e vizitonin shpesh.

Një nga dhomat këtu ka një shtrat-kuti dhe një dritare, që ka gjasa të ketë frymëzuar skenën ku fantazma e Cathy-t i shfaqet Lockwood-it të tmerruar.

Për filmin e ri, aktorët qëndruan në Simonstone Hall, një hotel luksoz në Yorkshire Dales. Nga aty duhen rreth 20 minuta me makinë për në Swaledale, ku u xhiruan shumë skena.

“Ishin njerëz të mrekullueshëm dhe jashtëzakonisht pak kërkues,” tha pronari Jake Dinsdale, duke vënë në dukje se Robbie ishte kthyer më pas për një qëndrim me bashkëshortin. “Edhe pse kishin rezervuar të gjitha 20 dhomat, restoranti ynë mbeti i hapur për publikun, dhe aktorët kënaqeshin pranë zjarrit duke pjekur s’mores, ose duke shijuar një drekë tradicionale të pjekur apo çaj pasditeje.”

Qëndrimi i tij mbetet po aq i qetë. “Nuk e di çfarë do të bëjë filmi,” tha ai. “Mund të jetë një jehonë e shkurtër dhe kjo është në rregull. Nëse mbetet, po ashtu është mirë. Ajo që di është se nuk do të riemërtoj asnjë dhomë si ‘Dhoma Jacob Elordi’ apo ‘Dhoma Heathcliff’.

“Nuk na përshtatet banaliteti komercial – do të jem i lumtur nëse mysafirët kuptojnë pse kaq shumë njerëz e duan Yorkshire Dales.”

Ndërkohë, Simonstone Hall ofron paketën romantike Wuthering Heights deri më 13 mars: dy net për 738 paund për çift, përfshirë shampanjë në mbërritje, darka me qirinj, raki para gjumit me çokollata, mëngjese të qeta dhe dalje të vonshme. Kopje të romanit gjenden edhe në dyqanin e dhuratave.

Tony Watson, drejtues i ekonomisë dhe turizmit në këshillin e North Yorkshire, tha: “Zona është shfaqur në kaq shumë filma dhe seriale; kemi përvojë në menaxhimin e kësaj. Pas Covid-it, po shihnim tashmë më shumë të rinj që dilnin në natyrë dhe eksploronin qarkun, dhe ky grup me siguri do të rritet ndërsa filmi shfaq bukurinë dhe autenticitetin e zonës.

“Do të duhet të presim daljen për të parë nëse ka ndonjë skenë ikonike që njerëzit duan ta riprodhojnë. Nëse po, shpresojmë të jetë diku si Aysgarth Falls, që ka infrastrukturën e nevojshme – përndryshe do të duhet të sugjerojmë alternativa që të mos shqetësojnë ekipet e shpëtimit malor.”

Kthyer te Kings Arms, banori vendas Jack Greatrex mbetet i qetë: “Motrat Brontë e formësuan këtë fshat për brezat e ardhshëm dhe për dashamirët e peizazhit e të letërsisë,” tha ai. “Ky film mund të bëjë që ato të vazhdojnë ta bëjnë këtë.”

Cilido qoftë efekti i filmit të ri, shtoi Watson, ata janë gati për të. “Jam drejtuesi më me fat i turizmit që mund të imagjinohet – filmi do ta bëjë punën time në vendin tim.”

Recension nga ceremonia hapëse e Lojërave Olimpike Dimërore 2026

Carey ishte tërheqja kryesore në “San Siro” të Milanos, por u eclipsua nga artistët pop-klasikë – dhe nga një dozë e konsiderueshme kitsch-i.

Alexis Petridis

Ceremonia hapëse e Lojërave Olimpike Dimërore mbërriti e mbështjellë me mister. Nuk pati shumë publicitet paraprak mbi atë që do të ndodhte, përveç një liste interpretuesish muzikorë, më e mbushur me emra të muzikës klasike popullore – si Andrea Bocelli dhe Lang Lang – sesa me yje të pop-it, si dhe një citim nga drejtuesi krijues dhe producenti ekzekutiv i eventit, Marco Balich, se ceremonia do të shmangte “hi-tech-un dhe shkëlqimin e tepruar”.

Kushdo që kërkonte informacion mund të ndalej te një transmetim tabloid që njoftonte se “mund të zgjasë TRE orë” – nuk ishte krejt e qartë nëse kjo ishte joshje apo paralajmërim – dhe te një raport lajmesh që sugjeronte se Komiteti Olimpik Ndërkombëtar ishte i shqetësuar se ekipi amerikan mund të fishkëllehej, duke qenë se sharmi legjendar i administratës Trump kishte bërë kaq shumë për të përhapur dashamirësi ndaj SHBA-së gjatë 12 muajve të fundit. Në fakt, presidentja e IOC-së tha: “Shpresoj që ceremonia hapëse të shihet nga të gjithë si një mundësi për të qenë të respektueshëm ndaj njëri-tjetrit” – kështu që gjithmonë ekzistonte mundësia që turma të zemërohej me Danimarkën, por kjo nuk dukej e mundshme.

Siç doli, pati referenca ndaj mitologjisë romake, operës së shekullit XVIII, Giorgio Armanit dhe madje edhe ndaj veprës së një regjisori filmi që komentatori i BBC-së e quajti Fredrick Fellinia. Po ashtu, një ritëm rrufe në muzikë bëri që gjithçka të kalonte shpejt nga Verdi te figurat gjigante me kokë të tij, Puccinit dhe Rossinit që kërcenin nën tingujt e hitit italo-diskotekë të viteve ’80, Vamos a la playa, të Righeira-s; e deri te krijimtaria e së ndjerës Raffaella Carrà, e njohur në Britani për hitin e vitit 1978 Do It Do It Again dhe koreografinë e tij tronditëse. (Nëse nuk e keni parë, ose nuk e mbani mend, kërkojeni në YouTube dhe habiteni që ajo grua e shkretë nuk u largua nga skena e Top of the Pops me mbajtëse qafe.)

Mund të kishte qenë konfuze, por për fat, skuadra e komentimit të BBC-së ishte gjithmonë aty për të shpjeguar: “Bukuria – një mënyrë jetese në Itali!” “Ajo xhup-puf është magjepsëse!” “Adhuruesit e shumtë të Mariah Carey-t nuk duhet të shkojnë në tualet!” Megjithatë, pati edhe kontekst të vlefshëm për një segment admirueshëm elitar të vallëzimit bashkëkohor mbi “si të ruhet ekuilibri midis ambicies njerëzore dhe botës natyrore”, i shoqëruar nga goditje perkusioni në stilin e These New Puritans dhe harqe neo-klasike. Lart në tribuna, JD Vance ndoshta ishte i hutuar.

Për këdo që nuk prekej nga muzika klasike e lehtë dhe nuk ishte i njohur me pop-in italian (Laura Pausini, që ka shitur 40 milionë albume pa depërtuar kurrë në ndërgjegjen masive britanike, këndoi himnin kombëtar të Italisë), Carey ishte magneti kryesor – por u shfaq relativisht herët në program. E veshur me temina dhe me një shikim të largët, ajo ofroi një interpretim të ngadalësuar dhe relativisht të përmbajtur – të paktën sipas standardeve të saj – të Volare-s (Nel blu, dipinto di blu, pasi e këndoi në italisht), përpara se të arrinte një notë fishkëlluese mahnitëse që sinjalizoi kalimin drejt singëllit të saj të fundit Nothing Is Impossible.

Performancat live u ndërprenë nga parada e sportistëve – ekipi amerikan mori atë që BBC e quajti me takt “një pritje të përzier” – dhe rifilluan me një histori vallëzimi të Lojërave Olimpike. Vitet ’60 dhe ’70 u shoqëruan nga kënga e mrekullueshme e vitit 1973 e Adriano Celentano-s, Prisencolinensinainciusol, e bërë vonë e famshme në Britani si kolona zanore e një reklame televizive të easyJet. Prej aty e tutje, argëtimi muzikor mbeti tërësisht në territorin e klasikes popullore – Andrea Bocelli me Nessun Dorma, Lang Lang duke shoqëruar Cecilia Bartoli – me përjashtim të një paraqitjeje të shkurtër të reperit italian Ghali.

Pothuaj i panjohur në Britani, Ghali tingëllon intrigues në letër – jo më pak sepse ka një këngë të quajtur Pizza Kebab – por performanca e tij ishte tepër e përmbajtur, shumë pranë spoken word-it, për të dhënë një ide të qartë të potencialit të tij. Ndërsa figurat gjigante me kokë kompozitorësh opere u rikthyen në skenë, duke kërcyer nën ritme pop-dance siç do t’u kishte pëlqyer vetë kompozitorëve, më erdhi ndër mend se çfarë mund të rezervojë ceremonia hapëse e Lojërave Olimpike të Los Anxhelosit në vitin 2028. Duke qenë se Donald Trump do të jetë ende në pushtet, ndoshta mund të presim Kid Rock.

Një fosil i ri rishkruan historinë e Paranthropus: ne, Homo, nuk kishim të bënim fare me zhdukjen e tij.

Chiara Guzzonato

Në rajonin Afar të Etiopisë kemi gjetur fosilin më të vjetër të Paranthropus, një hominin që u zhduk një milion vjet më parë. Vendndodhja e zbulimit, 1 000 km më në veri se mbetjet e mëparshme, na detyron të rishqyrtojmë hipotezat rreth ekzistencës dhe zhdukjes së kësaj gjinie, duke përjashtuar mundësinë që ai thjesht të jetë tejkaluar nga Homo.

«Paranthropus ishte po aq i përhapur dhe i gjithanshëm sa gjinia Homo, dhe zbulimi i ri tregon se mungesa e tij në Afar ishte thjesht një paragjykim në të dhënat fosile», shpjegon Zeresenay Alemseged, koordinatore e studimit të botuar në Nature.

Homininë të fortë

Meqenëse njerëzit dhe shimpanzetë divergjuan midis pesë dhe tetë milionë vjet më parë, paraardhësit tanë evoluan për t’u bërë Homo sapiens rreth 300 000 vjet më parë. Fosilet e gjetura deri më tani na kanë lejuar të identifikojmë 15 lloje homininësh, të cilët normalisht i ndajmë në katër grupe: dykëmbësh fakultativë (si Ardipithecus), dykëmbësh të zakonshëm (Australopithecus), dykëmbësh të detyruar (Homo) dhe homininë të fortë. Kjo kategori e fundit përfshin Paranthropus, dykëmbësh si Australopithecus, por me molarë të mëdhenj e dallues, që i kanë dhënë species P. boisei nofkën “njeriu arrëthyes”.

Nuk ishte faji ynë

Gjëja e çuditshme është se, deri më sot, janë gjetur qindra fosile të Ardipithecus, Australopithecus dhe Homo në rajonin e Afar, por asnjë të Paranthropus. Paleoantropologët kishin paraqitur më parë hipoteza të ndryshme për ta shpjeguar këtë mungesë — nga mundësia që Paranthropus nuk kishte guxuar kurrë të shkonte kaq larg në veri, ndoshta për shkak të dietës së tij të kufizuar, deri te teoria se nuk kishte qenë në gjendje të konkurronte me Homo-n më të gjithanshëm.

Zbulimi në Etiopinë verilindore i një pjese të nofullës së një individi që i përkiste kësaj gjinie, i cili jetoi 2.6 milionë vjet më parë, i hedh poshtë të gjitha këto supozime, duke demonstruar se Paranthropus ishte po aq i përhapur dhe i gjithanshëm sa Homo, dhe se zhdukja e tij ndoshta lidhej me arsye të tjera. Hapi tjetër është të kuptohen cilat ishin këto arsye.

Abuzimi i grave nga figura si Epstein-i dhe abuzimi i pushtetit politik nga njerëz si Mandelson-i duhet të përballen. Sa më takon mua, do të bëj pjesën time.

Ish-kryeministri “pendohet thellësisht” që e solli Mandelson-in në qeverinë e tij.

Gordon Brown*

Në rrethin më të gjerë të Jeffrey Epstein-it, gratë dhe vajzat u trajtuan si më pak se qenie njerëzore nga burra të fuqishëm që vepronin shumë përtej ligjit. Trafikimi seksual i organizuar prej tij dhe bashkëpunëtorëve të tij kriminalë është shembulli më i rëndë i një rrjeti global burrash të pasur e të pushtetshëm që mendojnë se mund të veprojnë pa u ndëshkuar. Asgjë më pak se një ribalancim i pushtetit dhe përgjegjshmërisë, që përcakton një shekull të tërë, nuk i përgjigjet këtij momenti dhe traumës së viktimave. Ky skandal, mbi të gjitha, ka të bëjë me to dhe me dhimbjen e tyre.

Por teksa përthith detajet e asaj që ka dalë në dritë, e kam të vështirë të gjej fjalë për të shprehur neverinë ndaj asaj që është zbuluar për Epstein-in dhe ndikimin e tij në politikën tonë. Gjatë krizës financiare, doja që çdo minutë e çdo dite të përdorej për të bërë gjithçka të mundur për të shpëtuar shtëpitë, kursimet, pensionet dhe vendet e punës së njerëzve. Që një anëtar i kabinetit në atë kohë të mendonte më shumë për veten dhe miqtë e tij të pasur është një tradhti ndaj gjithçkaje që përfaqësojmë si vend. Që rrjedhjet e informacionit të ndjeshëm t’i shkonin dikujt që tani e dimë se ishte drejtues i një rrethi abuzuesish dhe bashkëpunëtorësh më neverit.

Në javët dhe muajt që vijnë duhet të gjejmë mënyra për të rindërtuar besimin. Por besimi në politikë, sapo dëmtohet, është i vështirë të riparohet. Ndërsa policia heton Peter Mandelson-in për pretendime mbi sjellje financiare e politike të parregullta, madje kriminale, politikanët kanë një detyrë herkuliane për të bindur njerëzit se veprojnë në interes publik dhe jo vetëm për interesin e tyre. Tashmë, dy të tretat e britanikëve besojnë se politikanët mendojnë kryesisht për veten. E vërteta e zymtë është se, nëse nuk ndryshon diçka thelbësore, zbulimet e kësaj jave do të jenë acid për demokracinë tonë, duke e gërryer edhe më tej besimin.

Ne në Britani duhet të përballemi me fakte të pakëndshme. Çdo disa vite vendi ynë tronditet nga një skandal i madh, nga i cili mësimet nuk nxirren kurrë plotësisht: afera Profumo e viteve ’60, zarfet kafe të korrupsionit në vitet ’80, skandali i shpenzimeve të deputetëve në vitet 2000, tepricat e “Partygate” të Boris Johnson-it në fillim të viteve 2020 dhe tani afera Mandelson.

Më duhet të marr përgjegjësi personale për emërimin e Mandelson-it si ministër në vitin 2008. E pendoj thellësisht këtë vendim. E mora në fund të katër viteve të tij si komisioner evropian për tregtinë. Më ishte thënë se bilanci i tij ishte i pastër dhe nuk kishte asnjë raport për marrëdhënie me dikë të quajtur Epstein. Askush nuk mund të thoshte se e promovova nga favorizimi. E bëra sepse mendoja se njohuritë e tij për Evropën dhe më gjerë mund të na ndihmonin në krizën globale financiare. Tani e di se gabova. Ai duket se përdori informacion të brendshëm të ndjeshëm për tregun për të tradhtuar parimet që pretendonte se besonte – dhe njerëzit që besuan tek ai.

Veprimtaritë e tij, të zbuluara nga vetë email-et e tij, nuk tregojnë vetëm dyfytyrësinë. Ato na detyrojnë të shqyrtojmë sa e lehtë është në vendin tonë të tregtosh sekrete – si pasuria fiton akses në pushtet, si rrugët e fshehta drejt vendimmarrësve mbulohen, si lobimi për përfitim financiar anashkalon rregullat e dobëta dhe si ligjet tona nuk kanë arritur të ndjekin korrupsionin. Tani është e pamohueshme nevoja për veprim të menjëhershëm e gjithëpërfshirës për të pastruar politikën tonë me rregulla të reja dhe institucione të fuqishme kontrolli.

Pas skandaleve të Johnson-it, me kërkesë të Keir Starmer-it, drejtova një rishikim të kushtetutës sonë me rekomandime për standardet në jetën publike. Kryeministri është në pozicionin më të mirë për zbatimin e tyre të plotë.

Disa rekomandime tashmë po zbatohen – forcimi i kodit të sjelljes ministrore, reforma zgjedhore për të ndaluar paratë e huaja dhe ulja e centralizimit mbytës të Whitehall-it – por duhet të ecim shumë më shpejt.

Na duhet një komision i pavarur kundër korrupsionit, me kompetenca ligjore për të zbuluar dhe ndëshkuar krimin në jetën politike. Duhet të vendoset qartë “korrupsioni” si vepër penale. Komisioni i etikës dhe integritetit duhet të ketë fuqi hetimore dhe ndëshkuese. Kodi i deputetëve duhet të kufizojë punët e dyta. Publiku duhet të përfshihet më shumë në vendimmarrje.

Janë ngritur pikëpyetje për dhënien e kontratave dhe lobimin. Më pak se 4% e lobistëve mbulohen nga ligji i vitit 2014. Raporte të fundit e quajnë Britaninë vendin më pak transparent në botën perëndimore. Konfidencialiteti tregtar nuk duhet të pengojë transparencën.

Vëmendja është kthyer edhe te Dhoma e Lordëve. Pa llogaridhënie më të madhe dhe regjistër të plotë lobimi, shumë anëtarë me punë të dyta krijojnë rrezik skandalesh të reja. Reforma nuk mund të ndalet te ndryshime sipërfaqësore.

Duhet verifikim publik për emërimet e mëdha, me seanca parlamentare si në SHBA. Vetëm kështu shmangen gabimet.

Asnjë ndryshim nuk garanton se individë të vendosur nuk do ta tradhtojnë vendin. Por ua kemi borxh viktimave që çdo veprim i yni të synojë ndalimin e abuzimit të pushtetit. Pa vonesë, kryeministri mund të hapë një epokë të re transparence, duke vendosur mbrojtje të forta dhe përgjegjshmëri reale. Ka ardhur koha të hyjë drita – dhe princat e errësirës të largohen.

*Gordon Brown është i dërguari special i OKB-së për arsimin global dhe kryeministër i Mbretërisë së Bashkuar në vitet 2007–2010.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

-8 shkurt 1828 – Në ditën e lindjes së shkrimtarit të madh francez-

Nga Leonard Veizi

I pabesueshëm në fantazinë e tij, ai solli përmes letërsisë një botë ireale që, çuditërisht, vite më pas u bë krejt reale. Një objekt hekuri që zhytej në det – pra një nëndetëse, por jo bërthamore – një balonë që fluturonte rreth globit, dhe më pas çmenduria bëhet edhe më e madhe kur flitet për një udhëtim nga Toka në Hënë. Dhe ishte puna e tij që e ktheu në postulat shprehjen: “Atë që një njeri mund të imagjinojë, një tjetër do të jetë në gjendje ta arrijë një ditë”…

…Cilësohet si një autor produktiv, shkrimet e të cilit hodhën shumë nga themelet e trillimeve shkencore moderne. Dhe nuk ka njeri në botë që ka bërë qoftë një arsim fillestar, të mos e njohë autorin e përbotshëm të letrave franceze. Zhyl Vern është i mirënjohur për romane të tilla revolucionare shkencore si “Rreth botës për 80 ditë”, “Njëzet mijë lega nën det”, “Pesë javë në balonë”, “Udhëtim në qendër të tokës”, dhe më pas “Nga Toka në Hënë”. Me siguri, ka qenë pak “i lojtur nga fiqiri” që, të paktën 150 vjet më parë, kur shkenca revolucionare ende nuk kishte filluar të merrte superxhirot e saj, ai guxoi të shkruante një letërsi krejt realiste mbi një fantazi të shthurur.

Fillimet

Në jetëshkrimin e tij të botuar nga Britannica, thuhet se babai i Vern-it, duke synuar që Zhyl të ndiqte hapat e tij si avokat, e dërgoi atë në Paris për të studiuar drejtësi. Por i riu Vern ra në dashuri me letërsinë, veçanërisht teatrin. Ai shkroi disa drama, punoi si sekretar i Théâtre Lyrique apo Teatri Lirik, dhe botoi tregime të shkurtra dhe ese shkencore në revistën Musée des Familles.

Në 1857 Vern u martua dhe për disa vite punoi si ndërmjetës në bursën e Parisit. Gjatë kësaj periudhe ai vazhdoi të shkruante, të bënte kërkime në Bibliothèque Nationale (Biblioteka Kombëtare), dhe të ëndërronte për një lloj të ri romani – që do të kombinonte faktet shkencore me trillimet aventureske.

I frymëzuar nga dashuria për udhëtime dhe aventura, Vern bleu një anije dhe, së bashku me gruan, shpenzuan shumë kohë duke lundruar dhe qëndruar në porte të ndryshme, të cilat i ofruan materiale pa fund për tregimet dhe romanet e tij.

Në shtator 1862, Vern u takua me botuesin Pierr-Zhyli Hitzala, i cili ra dakord të botonte pjesën e parë nga Udhëtimet e jashtëzakonshme të Vern, e njohur me titullin Pesë javë në balonë.

Romani u bë bestseller ndërkombëtar dhe Hitzala i ofroi Zhyl Vern-it një kontratë afatgjatë për të prodhuar shumë vepra të tjera të “fiksionit shkencor”. Vern më pas la punën e tij në bursë për t’u bërë shkrimtar me kohë të plotë dhe filloi atë që do të rezultonte të ishte një bashkëpunim shumë i suksesshëm autor-botues, që zgjati për më shumë se 40 vjet dhe rezultoi në më shumë se 60 vepra në serinë e njohur “Voyages Extraordinaires”.

Gjatë këtyre viteve, Vern u vendos me familjen e tij në Amiens dhe bëri një udhëtim të shkurtër në Shtetet e Bashkuara për të vizituar qytetin e Nju Jorkut dhe Ujëvarat e Niagarës. Gjatë kësaj periudhe, ai bashkëpunoi për të adaptuar disa prej romaneve të tij në teatër dhe fitoi famë botërore, por një pasuri modeste.

Problemet

Nga viti 1886 deri në vdekjen e tij në 1905 mund të konsiderohet periudha pesimiste e Vern-it.

Edhe pse po shijonte një sukses të madh profesional në vitet 1870, Zhyl Vern nisi të kishte shumë probleme dhe konflikte në jetën e tij personale. Kishte probleme në rritje me djalin e tij rebel, Mishel. Ai e dërgoi djalin në një kolegj riedukimi më 1876, dhe disa vjet më vonë Mishel i shkaktoi edhe më shumë telashe pas marrëdhënieve të tij të paligjshme me një vajzë të mitur.

Vështirësitë financiare e detyruan të shesë jahtin. Por mori goditje emocionale edhe nga vdekjet e njëpasnjëshme të nënës dhe mentorit të tij Hitzala.

Në vitin 1886, Vern u qëllua aksidentalisht në këmbë nga nipi i tij Gaston, me probleme mendore, duke mbetur i çalë për pjesën e mbetur të jetës.

Ndikimi

Megjithatë, shkrimtari vazhdoi të ishte produktiv deri në fund të jetës së tij më 1905.

Kur Vern vdiq, ai la një sirtar me dorëshkrime pothuajse të përfunduara në tryezën e tij. Ndikimi i Vern shtrihet përtej letërsisë dhe filmit, në botën e shkencës dhe teknologjisë, ku ai frymëzoi breza të tërë shkencëtarësh, shpikësish dhe eksploruesish.

Gjatë shekullit XX, veprat e Vern-it u përkthyen në më shumë se 140 gjuhë, duke e bërë atë një nga autorët më të përkthyer në botë. Një numër filmash të suksesshëm u bënë nga romanet e tij, duke filluar në 1916 me “20,000 lega nën det”, film i cili u ribë në vitin 1954 nga Walt Disney. Më pas u ekranizua Ishulli misterioz me dy prodhime në vitet 1929 dhe 1961, filmi “Nga Toka në Hënë” u realizua në vitin 1958, ndërsa “Udhëtim në qendër të Tokës” më 1956.

Në vitin 1954, Marina e Shteteve të Bashkuara lëshoi nëndetësen e parë në botë me energji bërthamore, të quajtur Nautilus, në nder të shkrimtarit të madh francez. Ky ishte emri që Zhyl Vern i kishte vënë anijes së tij që lundronte nën ujë në romanin “20,000 lega nën det”.

Më 8 shkurt 1993, qielli mbi periferinë perëndimore të Teheranit u kthye në skenë të një prej fatkeqësive më të rënda ajrore të asaj kohe. Dy avionë – një civil dhe një ushtarak – u përplasën në ajër mbi qytetin Qods, duke marrë me vete jetën e të gjithë personave që ndodheshin në bord. Në total humbën jetën 133 njerëz, një bilanc që e bëri këtë ngjarje katastrofën ajrore më vdekjeprurëse të vitit 1993.

Fluturimi i fundit

Avioni civil ishte një Tupolev Tu-154M i kompanisë Iran Air Tours, i cili po kryente fluturimin çarter 962 nga aeroporti Mehrabad i Teheranit drejt qytetit të shenjtë Mashhad. Në bord ndodheshin 119 pasagjerë dhe 12 anëtarë ekuipazhi.

Në të njëjtën kohë, një avion luftarak Sukhoi Su-24 i Forcës Ajrore iraniane po përgatitej për ulje në të njëjtin aeroport. Gjatë fazës së ngjitjes së avionit civil dhe afrimit të avionit ushtarak për ulje, dy mjetet ajrore humbën kontaktin vizual dhe u përplasën në ajër rreth 15 kilometra larg aeroportit.

Përplasja ishte shkatërruese: pjesa e pasme e Tupolevit u këput, ekuipazhi humbi kontrollin dhe të dy avionët ranë mbi një depo ushtarake pranë zonës urbane. Asnjë person nuk mbijetoi.

Shkaqet e aksidentit

Hetimet treguan se tragjedia lidhej me mungesën e koordinimit mes kontrollit civil dhe atij ushtarak të trafikut ajror, si dhe me faktorë operacionalë gjatë afrimit dhe ngjitjes së avionëve.

Ky kombinim fatal gabimesh, në një hapësirë ajrore të përbashkët, çoi në përplasjen e pashmangshme që shkatërroi të dy mjetet dhe mori 133 jetë njerëzish.

Jehona e një katastrofe

Ngjarja tronditi opinionin publik iranian dhe komunitetin ndërkombëtar të aviacionit. Përveç humbjeve njerëzore, ajo nxori në pah rreziqet e bashkëjetesës së trafikut civil dhe atij ushtarak pa koordinim të plotë – një mësim i dhimbshëm që mbetet aktual edhe sot.

Tragjedia mbi Qods mbetet një kujtesë e fortë se, në aviacion, një çast i vetëm gabimi mund të kthehet në histori zie për qindra familje. Në qiellin ku zakonisht shkruhen rrugët e udhëtimit dhe shpresës, atë ditë u shkrua një kapitull i errët i kujtesës njerëzore.

Përgatiti: L.Veizi

Qeveritë evropiane janë të tmerruara nga kërcënimet e Donald Trumpit për tregtinë, Groenlandën dhe të ardhmen e NATO-s. Por kërcënimi më i madh nuk është që Trump të pushtojë një aleat apo ta lërë Evropën në mëshirën e Rusisë. Ai qëndron në faktin se lëvizja e tij ideologjike mund ta transformojë Evropën nga brenda.

Mark Leonard*

Një vit pas rikthimit të Trumpit në Shtëpinë e Bardhë, “revolucioni i dytë amerikan” po rrezaton drejt Evropës. Dosjet Epstein tregojnë se kjo nisi në mënyrë të ngathët në vitin 2018 me Steve Bannon; por është shndërruar në një partneritet shumë më të sofistikuar me rikthimin e Trumpit dhe ngritjen në pushtet të JD Vance. Strategjia Kombëtare e Sigurisë e SHBA-së, e publikuar nga Shtëpia e Bardhë në nëntor, bëri thirrje për forcimin e ndikimit në rritje të partive “patriotike” evropiane si Reform UK, Alternative für Deutschland (AfD), Rassemblement National (RN) i Marine Le Pen, Fidesz në Hungari dhe Vox në Spanjë. Ashtu si lëvizjet komuniste gjatë Luftës së Ftohtë, këto parti nacionaliste, populiste dhe në disa raste të së djathtës ekstreme kuptohen më mirë jo si fenomene kombëtare të izoluara, por si shprehje të një projekti intelektual të përbashkët – një lëvizje që, në shkallë të ndryshme, po përforcohet tani nga një fuqi e huaj.

Kjo lëvizje shpesh paraqitet si e kthyer nga e kaluara ose reaksionare, e përqendruar në rikthimin e një të shkuare të imagjinuar. Në realitet, forca e saj qëndron në faktin se është radikalisht bashkëkohore – e përshtatur me imtësi ndaj kushteve politike, shoqërore dhe intelektuale të shekullit XXI. Gjatë 18 muajve të fundit kam kërkuar ta kuptoj këtë lëvizje, duke biseduar me intelektualë hungarezë me syze, politikanë të rinj të rruar së fundmi nga RN në Francë, filozofë politikë hebrenj ortodoksë dhe mbështetës të palëkundur të Maga-s në SHBA. Bazuar në këtë kërkim, jam i bindur se, larg të qenit e ngujuar në të kaluarën, ajo është hiper-moderne dhe bartësit e saj kanë një analizë bindëse të dështimeve të demokracisë liberale dhe një rrugë drejt pushtetit. Prandaj quhet “e djathta e re”.

Në qendër të vetëkuptimit të kësaj lëvizjeje qëndron pretendimi se liberalizmi ka dështuar, bashkë me rendin global të ndërlidhur thellë që ai promovoi pas Luftës së Ftohtë. Sipas këtij rrëfimi, qytetarët kanë parë kulturat dhe ekonomitë kombëtare të goditura nga një varg i pandërprerë krizash që burojnë nga liberalizimi: kriza financiare globale e vitit 2008, kriza e eurozonës dy vjet më vonë, kriza e refugjatëve e vitit 2015, pandemia e Covid-it në 2020 dhe rritja e mprehtë e kostos së jetesës pas pushtimit rus të Ukrainës në 2022. Çdo krizë, sipas tyre, ka zbuluar kufijtë e qeverisjes liberale, ka mbingarkuar kapacitetet e shtetit dhe ka ushqyer dyshimet se interesat e kujt po shërbenin realisht qeveritë. Qeveritë shpëtuan bankat, theksojnë ata, por ulën pagesat sociale dhe lejuan sekuestrimin e shtëpive. Njerëzit e zakonshëm paguan çmimin e këtyre krizave – me humbje pune, shërbime të dobësuara ose fatura në rritje – ndërsa elitat u mbrojtën nga pasojat.

Një nga përfaqësuesit më artikulues të kësaj pikëpamjeje është Benedikt Kaiser, i akuzuar se dikur ka lëvizur në qarqe neo-naziste, i cili ka përqafuar politikën zgjedhore dhe po bëhet një nga zërat kryesorë në ekosistemin intelektual të AfD-së. Kaiser më tha se ishte bashkimi i këtyre krizave ai që kishte zbehur legjitimitetin e rendit liberal të pasluftës dhe të partive kryesore, duke krijuar hapjen thelbësore që kryengritësit politikë të kapnin agjendën politike.

Mbi bazën e këtyre krizave, lëvizja synoi të ndërtonte një koalicion të ri elektoral, duke iu drejtuar mbi të gjitha votuesve të klasës punëtore që ndjenin se kishin humbur, duke përjetuar rënie relative në të ardhura, siguri dhe status shoqëror. Ky apel është përmbledhur në një agjendë të qartë politike që shtrihet nga emigracioni te tregtia, politika e jashtme dhe reforma e shtetit, të gjitha të lidhura nga premtimi për të rikthyer një identitet të përbashkët kombëtar. Kufijtë u bënë mjet për të dalluar anëtarët “e vërtetë” të kombit nga të huajt. Tarifat u ripërkufizuan si mënyrë për të rindërtuar prodhimin vendas dhe për të ngritur dinjitetin e punës. Politika e jashtme u reduktua në një interes kombëtar të përcaktuar ngushtë. Ndërsa rezistenca institucionale u kapërcye duke sulmuar “shtetin e thellë” dhe duke diskredituar ekspertët si rojtarë të një rendi liberal tashmë të diskredituar.

Suksesi i së djathtës së re mbështetet edhe në zotërimin e saj të një mjedisi mediatik të fragmentuar – dhe në përdorimin e hapësirës algoritmike të informacionit. Ndërsa sfera publike u shpërbë në nënkultura online, ajo mësoi të anashkalojë gazetarinë tradicionale dhe të dominojë platformat digjitale. Duke avancuar një interpretim lejues të “lirisë së fjalës”, ajo krijoi aleanca me magnatë të teknologjisë si Elon Musk dhe e mbushi hapësirën online me narrativat dhe sloganet e saj. Shpesh e pajisur me “fakte alternative” dhe meme provokuese, e djathta e re tani dominon ekonominë e vëmendjes. Shkrimtari konservator amerikan Rod Dreher më përmendi rastin e Isabel Vaughan-Spruce, një aktiviste e krishterë e arrestuar dy herë në Birmingham për lutje jashtë një klinike aborti, për të ilustruar se si e djathta kryesore dhe ajo digjitale jetojnë tashmë në realitete krejt të ndryshme. Edhe pse Vaughan-Spruce është bërë figurë kulti në sferën informative të së djathtës së re, shumica e lexuesve të Guardian nuk kanë dëgjuar për të.

Ndoshta manovra e tyre më efektive ka qenë detyrimi i partive kryesore të hyjnë në një pozitë të pashpresë – duke i paraqitur ato si mbrojtëse të elitave dhe jo të punëtorëve, të vazhdimësisë dhe jo të ndryshimit. Për shumë kohë, partitë e vendosura e nënvlerësuan shkallën e kërcënimit. Kur reaguan, shpesh iu kthyen imitimit të retorikës përçarëse të së djathtës së re, veçanërisht për migracionin. Por imitimi shpesh pati efektin e kundërt: forcimin e sfiduesve në vend që t’i neutralizonte.

Çdo përgjigje efektive, pra, duhet të nisë duke pranuar forcën e kritikës së së djathtës së re ndaj liberalizmit. Kjo duhet shoqëruar me një projekt politik që flet për shqetësimet e klasës punëtore dhe përdor metoda të reja angazhimi – një qasje që ka funksionuar me sukses në Danimarkë dhe Holandë, si edhe në Kentaki dhe Nju Jork.

Ndoshta mësimi më i qartë vjen nga figura si Mark Carney dhe Anthony Albanese, të cilët kanë kuptuar se lidhja e populistëve të vendeve të tyre me revolucionin e Trumpit mund të jetë një dobësi për ta. Sondazhet e Këshillit Evropian për Marrëdhënie me Jashtë sugjerojnë se trumpizmi mund të ndjekë një trajektore të ngjashme: në vend pas vendi, shumica të qarta tani e shohin rizgjedhjen e Trumpit si të dëmshme. Nëse forcat centriste zgjohen ndaj kërcënimit ndërkombëtar që paraqet revolucioni i dytë amerikan dhe bashkohen rreth një strategjie që i kthen pikat e forta të së djathtës së re në dobësi, ekziston ende mundësia që qendra politike të rishpikë veten si mbrojtësja e vërtetë e sovranitetit kombëtar dhe të përdorë lidhjet mes partive të së djathtës së re dhe Trumpit për t’i mposhtur ato.

Mark Leonard është autor i raportit The New Right: Anatomy of a Global Political Revolution dhe drejtor i Këshillit Evropian për Marrëdhënie me Jashtë me bazë në Berlin.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Përgatiti: Leonard Veizi

Gjatë Luftës së Ftohtë, krijohet Policia Sekrete e Gjermanisë Lindore. Ai konsiderohet si një ndër shërbimet informative më të famshme dhe më represive, që ka ekzistuar ndonjëherë.

Lindja e një makinerie survejimi

Në vitin 1950, në kulmin e tensioneve të Luftës së Ftohtë dhe vetëm pak vite pas ndarjes së Gjermanisë në dy shtete rivale, Republika Demokratike Gjermane krijoi Ministrinë për Sigurimin e Shtetit – të njohur si Stasi. Në letër, ky institucion kishte për detyrë mbrojtjen e rendit socialist nga sabotazhi, spiunazhi dhe kundërrevolucioni. Në realitet, ai u shndërrua shpejt në një aparat total kontrolli mbi shoqërinë.

Modeli organizativ u ndërtua nën ndikimin e drejtpërdrejtë sovjetik. Këshilltarë të KGB-së ndihmuan në strukturimin e hierarkisë, metodave hetimore dhe rrjetit të informatorëve. Që në fillesë, Stasi nuk ishte thjesht një shërbim inteligjence; ai ishte instrument politik i partisë-shtet.

Vitet ’50–’60: Konsolidimi i frikës

Gjatë dy dekadave të para, Stasi përqendroi energjitë në shkatërrimin e opozitës reale ose të imagjinuar. Arrestimet politike, gjyqet e montuara dhe burgjet speciale u bënë pjesë e mekanizmit të përditshëm të pushtetit.

Ndërtimi i Murit të Berlinit në vitin 1961 forcoi më tej rolin e Stasit. Kufiri fizik kërkonte edhe një kufi psikologjik. Çdo tentativë arratisjeje, çdo kontakt me Perëndimin, çdo shfaqje mosbindjeje trajtohej si kërcënim ndaj shtetit.

Në këtë periudhë u hodhën themelet e një sistemi dosjesh gjigante, ku regjistrohej jeta private e qytetarëve me një detaj që sot duket i pabesueshëm.

Vitet ’70: Shoqëria nën vëzhgim total

Në vitet ’70, Stasi arriti kulmin e depërtimit në jetën shoqërore. Rrjeti i informatorëve u zgjerua në mënyrë eksponenciale: bashkëpunëtorë të fshehtë gjendeshin në fabrika, universitete, institucione kulturore, madje edhe në rrethe familjare.

Kjo krijoi një klimë mosbesimi të përgjithshëm, ku kufiri mes jetës publike dhe asaj private pothuajse u zhduk. Frika nuk prodhohej vetëm nga dhuna e drejtpërdrejtë, por nga ndjesia se dikush gjithmonë po dëgjonte.

Vitet ’80: Zersetzung – represioni pa zhurmë

Në dekadën e fundit të ekzistencës së saj, Stasi zhvilloi metoda më të sofistikuara se burgosja klasike. Strategjia e njohur si “Zersetzung” synonte shpërbërjen psikologjike të individit.

Kundërshtarët nuk arrestoheshin domosdoshmërisht. Ata izoloheshin, diskreditoheshin, humbnin vendin e punës, përballeshin me ndërhyrje në jetën personale. Ishte një formë represioni e heshtur, por shpesh më shkatërruese se burgu.

Në fund të viteve ’80, Stasi numëronte rreth 90 mijë punonjës dhe mbi 170 mijë informatorë, një përmasë që e bënte një nga aparatet më të mëdha të survejimit në histori.

1989: Shembja e murit dhe fundi i frikës

Kriza ekonomike, reformat në Bashkimin Sovjetik dhe presioni i protestave qytetare çuan në shpërbërjen e sistemit. Demonstratat masive në Leipzig dhe Berlin shënuan fillimin e fundit.

9 nëntori 1989 – rënia e Murit të Berlinit – nuk ishte vetëm një moment gjeopolitik. Ishte kolapsi simbolik i një regjimi që kishte ndërtuar pushtetin mbi frikën dhe survejimin.

Në muajt e fundit, punonjësit e Stasit tentuan të shkatërronin miliona dokumente. Qytetarët pushtuan ndërtesat e shërbimit sekret për të ndalur zhdukjen e dosjeve, duke hapur një kapitull të ri: përballjen me të kaluarën.

Pas vitit 1990: Dosjet që flasin

Hapja graduale e arkivave zbuloi dimensionin real të kontrollit shtetëror. Miliona faqe dokumentesh treguan histori spiunimi mes miqsh, bashkëshortësh, kolegësh. Shoqëria gjermane u përball me një traumë kolektive, por edhe me mundësinë e transparencës.

Trashëgimia e Stasit mbetet sot një paralajmërim universal: teknologjia dhe pushteti, kur bashkohen pa kufij demokratikë, mund të shndërrohen në instrumente kontrolli total.

STASI dhe Sigurimi shqiptar

Sigurimi i Shtetit në Shqipëri dhe Stasi në Gjermaninë Lindore lindën nga i njëjti univers ideologjik. Të dy shërbimet synonin kontrollin total të shoqërisë dhe eliminimin e kundërshtimit politik përmes survejimit, ndëshkimit dhe frikës.

Ngjashmëritë ishin të dukshme në strukturë, metodë dhe kulturë institucionale.

Izolimi shqiptar dhe kufijtë e bashkëpunimit

Megjithëse pjesë e kampit socialist, Shqipëria u izolua thellë pas prishjes me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961 dhe më pas me Kinën. Ky izolim kufizoi ndjeshëm çdo bashkëpunim operacional me shërbime të tjera, përfshirë Stasin.

Për pasojë, mungojnë prova për operacione të përbashkëta strategjike apo shkëmbime të rregullta agjenturore.

Bashkëpunimi i vonë, arkivat dhe kujtesa

Vetëm pas rënies së komunizmit u krijua një formë reale bashkëpunimi – ajo historike dhe arkivore. Hapja e dosjeve në vendet e Evropës Lindore, përfshirë Shqipërinë dhe Gjermaninë, mundësoi studimin krahasues të mekanizmave të represionit.

Kjo fazë nuk lidhet më me kontrollin, por me kujtesën dhe transparencën.

Epilogu

Historia e Stasit nuk është thjesht histori gjermane. Ajo është histori evropiane – madje universale – mbi mënyrën se si frika mund të institucionalizohet dhe si liria mund të zhduket gradualisht, pa u vënë re.

Por është edhe histori shprese. Sepse në fund, edhe sistemi më i fortë i survejimit nuk mundi të mbijetojë përballë dëshirës njerëzore për liri.

Një shtet autonom i pajisur me organe qeveritare, një territor (simbolik), një flamur, një monedhë, një ushtri (gjithashtu simbolike)… Kështu e përshkruan Vatikanin Corrado Augias.

Romë, Londër, Nju Jork, Paris, Stamboll: qytete magjepsëse dhe misterioze. Vatikani, shteti më i vogël dhe më i famshëm në botë. Dhe në fund Italia, vendi ynë. Gazetari dhe shkrimtari Corrado Augias i ka kushtuar një libër secilit prej këtyre vendeve të mrekullueshme për të shoqëruar lexuesin në një turne me guidë që zbulon lajme dhe mistere, personazhe dhe art, anekdota dhe shije narrative. Nga këta shtatë libra – që janë pjesë e serisë Sekretet e qyteteve (Mondadori) – presim prologun e vëllimit Sekretet e Vatikanit. Tregime, vende, personazhe të një fuqie mijëravjeçare. Ja se si Corrado Augias prezanton udhëtimin e tij për të zbuluar qytetin-shtetin që ka pritur Selinë e Shenjtë për shekuj.

Prologu

“Ngjarjet e treguara në këtë libër nuk kanë të bëjnë me Kishën Katolike si shprehje e besimit, ndonjëherë edhe e sakrificës, e shërbëtorëve dhe besimtarëve të saj. Këtu janë mbledhur disa histori domethënëse në lidhje me Selinë e Shenjtë (Vatikan), domethënë një shtet autonom, i pajisur me organe qeveritare, një territor (ndonëse simbolik), një flamur, një himn, një monedhë, një ushtri (gjithashtu simbolike ) si dhe zyra diplomatike të shpërndara nëpër botë dhe ambasadorë të akredituar rregullisht (nunci apostolik). “Tregime të rëndësishme”, në këtë rast, ka një kuptim të dyfishtë. Më e dukshme është se zhvillimi i ngjarjeve pasqyron rrethanat politike dhe historike nga të cilat ato dolën. Më pak e dukshme është se ky proces, shpesh i mbushur me mizori, madje edhe gjak, tregon se çfarë çmimi të tmerrshëm ka paguar Kisha Katolike për të mbajtur të bashkuar misionin e saj shpirtëror dhe natyrën e saj politike si shtet. Dikush mund ta quajë atë përpjekje për të pajtuar qiellin dhe tokën, çiltërsinë e shenjtërisë dhe dredhitë e pushtetit, ose, për të folur me ungjillin, Perëndinë dhe Mamonin.

PERANDORI TEODOS. Kjo përzierje është denoncuar disa herë nga disa shpirtra të mëdhenj dhe mendje të ndritura brenda vetë Kishës. Që atëherë, me perandorin Theodosius (fundi i shekullit të 4-të), krishterimi u bë feja perandorake dhe shtetërore, nuk ka pasur një epokë në të cilën nuk është ngritur një zë parandjenjës, paralajmërues për t’iu përgjëruar Kishës që t’i braktisë arin dhe të purpurtën. rizbuloni përulësinë e shenjtë të origjinës. Megjithatë, nofullat e politikës kanë një kapje të hekurt dhe e vetmja mënyrë për t’u çliruar prej tyre do të ishte një ndarje e guximshme dhe përfundimtare që nuk ka ekzistuar kurrë. Prandaj, zërat kundërshtues mbetën një pakicë e vogël. Ato janë përcaktuar si “pasurim i dialogut”, por deri më tani, dialog mes të shurdhërve. Kjo paqartësi në themel pasqyrohet në figurën e Papës suprem. Kur Papa flet, nuk është pothuajse kurrë e qartë nëse ai e bën këtë si përfaqësuesi suprem i një feje të madhe, udhërrëfyes dhe bari i kopesë së tij, apo kreu i një shteti sovran, një monark që centralizon të gjitha pushtetet në personin e tij: legjislativ, ekzekutiv. , gjyqësore. Që nga titulli, për më tepër, “pontifi suprem” sinjalizon natyrën e tij të dyfishtë: kreu i njërës prej monarkive të pakta, nëse jo të vetmet, ende ekzistuese absolute, ku “pontifi suprem” është sovran që mbretëron përjetë.

Vatikan, Selia e shenjtë, Kisha katolike

Atyre që dëshirojnë të dinë pak më mirë për këtë strukturë të fuqishme tokësore, unë i kushtoj një shtojcë përfundimtare, në të cilën specifikohen edhe disa dallime të nevojshme midis Vatikanit, Selisë së Shenjtë dhe Kishës Katolike. Sipas një teze të përhapur gjerësisht, pesha që Kisha ndonjëherë arrin të ushtrojë në çështjet botërore dhe ndoshta vetë mbijetesa e institucionit duhet të gjurmohet pikërisht në këtë identitet të dyfishtë. Sigurisht, është shembulli i vetëm, në njëzet shekujt e fundit të historisë botërore, i një konfesioni fetar të strukturuar kaq ngurtë në formë shtetërore. Në antikitetin klasik ndodhte që pushteti politik të kishte edhe funksione fetare. Por, asnjëherë nuk kishte ndodhur e kundërta, pra që një autoritet fetar të merrte edhe një fizionomi të saktë politike. Po aq e padyshimtë është se, krahas përparësive të dukshme materiale, ky konformim ka rënduar shumë mbi veprimin rreptësisht shpirtëror të Kishës, pasi, pavarësisht çdo përpjekjeje për t’u akomoduar, Zoti dhe Mamoni mbeten të vështira për t’u pajtuar.

Ana tjetër e Romës

Siç do ta shohë lexuesi, kapitujt e ndryshëm të këtij libri trajtojnë tema dhe personazhe që variojnë nga kohët e hershme të epokës sonë deri në vitet e fundit. Kapitulli fillestar është, në të vërtetë, i dedikuar një perandori që mbretëroi kur Vatikani nuk kishte marrë ende formën që ne njohim. Në mënyrë të rreptë, ky është një ekskursion jashtë temës; në një pamje më të gjerë, megjithatë, disa digresione dukeshin të dobishme për të gjurmuar koordinatat që e bëjnë më të kuptueshme vazhdimësinë e ngjarjeve, grupin e fakteve, profilin ose pikat e referimit të personazheve. Por të flasësh për Vatikanin do të thotë, në realitet, të flasësh mbi të gjitha për Romën; nga shekulli i 4-të deri pothuajse në fund të shekullit të 19-të, historia e Vatikanit dhe ajo e qytetit përkonin. Disa nga ngjarjet e përfshira këtu janë me të vërtetë, dhe në shumë aspekte, ato që shpall titulli i kësaj Preambule: “ana tjetër e Romës”. Nuk ka asnjë pretendim për plotësinë në libër, qoftë tematik apo kronologjik. Këto janë histori të diktuara nga rëndësia (historike ose bashkëkohore) e ngjarjeve, si dhe nga mundësitë personale të dijes, të habisë, të frekuentimit të vendeve për të cilat flitej dhe që ishin skena e ngjarjeve: ana tjetër e Romës, pikërisht.”

Burimi: focus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Recension
Jeff Bezos i jep edhe një figure të fuqishme një portret pa asnjë kritikë. Ideja e këtij dokumentari: sikur ta kishim dëgjuar mbretin, nuk do të kishte krizë klimatike – edhe pse disa nga idetë e tij duken çuditërisht haluçinante.

Stuart Heritage

E gjejmë veten në një moment interesant të “luftërave të transmetimit”, ku politika programore e Amazonit duket se ka ndryshuar drejt dhënies së një platforme gjigante autoritetit. Javën e kaluar u publikua filmi për Melania Trump (një projekt narcizist irritues për të cilin u paguan 75 milionë dollarë), ndërsa këtë javë është radha jonë, me publikimin e dokumentarit për Mbretin Charles, Finding Harmony: A King’s Vision.

Pse Jeff Bezos do të donte t’u bënte qejfin njerëzve më të fuqishëm në planet duke paguar për portrete të pakritikuara të tyre, është e vështirë të thuhet. Sidoqoftë, si film, Finding Harmony është thellësisht zhgënjyes për t’u parë. Në dukje është një dokumentar relativisht i rëndësishëm për krizën klimatike, por minohet nga një ndjenjë e brendshme mendjemadhësie. Ndoshta një titull më i mirë do të ishte: King Charles: S’ka nevojë ta them që në fund qesha unë.

Filmi zgjat 90 minuta – por ndihet shumë më i gjatë, si diçka e projektuar të luajë në sfondin e një konference – dhe mesazhi qendror është se bota është në telashe vetëm sepse nuk e dëgjuam mbretin. Sipas rrëfimit të mahnitur të Kate Winslet, ai është “një njeri që ka kaluar gjithë jetën duke ndërtuar harmoni”, gjë që mund të befasojë këdo që ka lexuar librin e Princit Harry.

Toni adhurues vazhdon: Charles thotë se e kishte parashikuar kolapsin mjedisor që në vitet ’60, ndërsa të intervistuarit theksojnë se “njerëzit e përqeshnin si të çmendur”. E shohim të mbrojë ushqimin organik dhe tituj gazetash që e quajnë lunatik, përpara se të na kujtohet se bindjet e tij dikur periferike tani janë bërë plotësisht të zakonshme.

Këtu qëndron edhe zhgënjimi kryesor. Sepse, në fund të fundit, ai ka të drejtë. Edhe me gjithë provat shkencore të pakundërshtueshme që kemi sot, mbetet e vështirë t’i bësh njerëzit ta marrin seriozisht krizën klimatike. Po ta kishim pasur largpamësinë e mbretit katër apo pesë dekada më parë, ka shumë gjasa që bota sot të ishte në gjendje më të mirë.

Megjithatë, filmi krijon ndjesinë se Mbret Charles ishte i vetëm në këtë betejë, duke anashkaluar ndikimin e Aldo Leopoldit, Rachel Carsonit dhe themeluesve të Ditës së Tokës. Kjo përkeqësohet kur dokumentari përpiqet të zgjerojë fijet e tjera të paqarta të filozofisë së tij për “harmoninë”.

Këtu përfshihet restaurimi i Dumfries House, që thuhet se ka ndihmuar në trajnimin e komunitetit lokal në zanate tradicionale (por nuk përmendet se ishte në qendër të një skandali “para për tituj nderi”). Shfaqet gjithashtu se si mbreti ka hapur rrugën në mësimin e të burgosurve për bletarinë dhe se si ka ndihmuar në rindërtimin e Kabulit duke edukuar vendasit e çliruar mbi artin.

Nëse kjo e fundit tingëllon e njohur, është sepse ishte pjesë e dokumentarit Bitter Lake të Adam Curtisit për Afganistanin, ku shfaqeshin gra që reagonin me mosbesim ndaj një imazhi të urinorit të Duchamp-it. Në fakt, Finding Harmony shpesh i ngjan filmave të Curtisit, në mënyrën si përpiqet të lidhë pretendime të ndryshme përmes një rrjedhe të pandërprerë pamjesh arkivore.

Mes këtyre pretendimeve: ecja nëpër pyje është e dobishme sepse grimcat e pishës hyjnë në gjak; kriza e banesave vjen nga fakti që njerëzit nuk duan të jetojnë në kulla të shëmtuara; dhe universi është i mbushur me modele që përsëriten në hapësirë e kohë, në një matematikë harmonike që ndikon emocionet dhe mirëqenien tonë. Kjo e fundit, duhet thënë, del disi papritur – sikur Mbret Charles të kishte marrë fshehurazi një dozë acidi dhe të kishte kaluar pasditen duke soditur pjesën e pasme të dorës së tij.

Ndoshta kjo është arsyeja pse filmi përfundoi në Amazon. BBC-ja, me shumë gjasë, do të kishte kundërshtuar disa nga elementët më ezoterikë. Dhe si një korporatë kaq e ndjeshme ndaj emergjencës klimatike sa që edhe David Attenborough duhet të shkojë diku tjetër kur do të theksojë një mesazh, ndoshta do të kishte tentuar t’i zbehte paralajmërimet mjedisore të mbretit me pamje të Jordan Peterson që i quan marrëzi. Kjo nuk do të funksiononte në një film që duket i ndërtuar me kujdes për të theksuar trashëgiminë e mbretit.

Sidoqoftë, do të jetë interesante të shihet se si do të pritet në Amazon. Njëzet vjet më parë, një film me këtë nivel qasjeje te një monark britanik do të transmetohej në një kanal tokësor dhe do të ndiqej nga miliona, qoftë edhe sepse nuk kishte gjë tjetër për të parë. Tani ai gjendet në një nënmenu mes MrBeast dhe një vizatimi italian absurd. Kush e di nëse mbreti i Anglisë mund të konkurrojë ende me këtë.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Më 7 shkurt 1863, korveta me avull e Marinës Mbretërore britanike HMS Orpheus u mbyt në hyrje të portit Manukau, në brigjet perëndimore të Oklandit në Zelandën e Re, duke shkaktuar humbjen e 189 jetëve nga 259 persona në bord. Kjo mbetet katastrofa detare me numrin më të madh të viktimave në ujërat e Zelandës së Re.

Anija po transportonte furnizime detare dhe përforcime ushtarake drejt Oklandit gjatë Luftërave të Zelandës së Re. Për të kursyer kohë, komandanti vendosi të hynte në portin Manukau në vend që të ndiqte rrugën më të sigurt drejt Waitematā. Hartat detare që përdorte ishin të vjetruara dhe kanali i hyrjes kishte ndryshuar; sinjalet paralajmëruese nga bregu nuk u kuptuan në kohë.

Pas goditjes në bankinën e rërës, dallgët e fuqishme e përplasën anijen vazhdimisht. Hapat u përmbytën, dritaret u thyen dhe uji nisi të hynte brenda, duke e bërë pothuajse të pamundur braktisjen e sigurt të anijes. Shumë marinarë u ngjitën në direkë për të shpëtuar, por shembja e tyre i hodhi në det; vetëm një varkë e vogël arriti të largohej.

Në mesin e viktimave ishin edhe vetë komandantët e skuadronit, ndërsa shumë prej të mbyturve ishin djem të rinj që shërbenin si marinarë në fillimet e karrierës së tyre. Tragjedia u hetua nga disa komisione, por përgjegjësia mbeti e diskutueshme.

Ngjarja e HMS Orpheus mbeti e gdhendur në kujtesën historike si simbol i rreziqeve të lundrimit dhe i pasojave fatale të gabimeve njerëzore në det, duke u përkujtuar më vonë me pllaka përkujtimore dhe memoriale për viktimat.

Përgatiti: L.Veizi

Më 7 shkurt 1992, në qytetin holandez Maastricht, dymbëdhjetë shtete të Komunitetit Evropian hodhën një hap historik drejt bashkimit politik dhe ekonomik të kontinentit: nënshkrimin e Traktatit për Bashkimin Evropian, i njohur gjerësisht si Traktati i Maastrichtit. Ky akt shënoi fillimin e një etape të re në procesin e integrimit evropian dhe vendosi themelet e Bashkimit Evropian si një strukturë politike e përbashkët.

Traktati u nënshkrua nga Belgjika, Danimarka, Franca, Gjermania, Greqia, Irlanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Spanja dhe Mbretëria e Bashkuar, ndërsa pas ratifikimit në secilin vend hyri në fuqi më 1 nëntor 1993, moment që shënoi zyrtarisht lindjen e Bashkimit Evropian.

Përmbajtja e marrëveshjes ishte thelbësore për të ardhmen e Evropës. Ajo krijoi qytetarinë evropiane, duke u dhënë qytetarëve të vendeve anëtare të drejtën të lëvizin, të jetojnë dhe të marrin pjesë në zgjedhje në çdo shtet të BE-së. Po ashtu, traktati parashikoi ndërtimin e një sistemi bankar qendror dhe të një monedhe të përbashkët – euron – si dhe vendosi politika të përbashkëta në fushën e sigurisë, diplomacisë, drejtësisë dhe çështjeve të brendshme.

Në plan më të gjerë historik, nënshkrimi i Traktatit të Maastrichtit simbolizoi përpjekjen e kombeve të Evropës Perëndimore për të kapërcyer konfliktet e shekujve të mëparshëm dhe për të ndërtuar një hapësirë bashkëpunimi ekonomik, politik dhe shoqëror. Ai vendosi rregulla të qarta për monedhën e përbashkët, politikën e jashtme dhe bashkëpunimin në drejtësi, duke e kthyer integrimin evropian nga një projekt ekonomik në një bashkim me dimension të theksuar politik.

Sot, Traktati i Maastrichtit konsiderohet një nga gurët themeltarë të Evropës moderne. Ai jo vetëm që ndryshoi rrjedhën e historisë së kontinentit, por ndikoi drejtpërdrejt në jetën e përditshme të miliona qytetarëve evropianë, duke hapur rrugën drejt një bashkimi që vazhdon të evoluojë edhe në shekullin XXI.

Përgatiti: L.Veizi

Imazhi i Cortina d’Ampezzo-s si një kryeqytet botëror i skive nuk lindi në vitet e bumit ekonomik, por në heshtjen e rëndë të Luftës së Dytë Botërore. Sot, ndërsa sytë e botës drejtohen nga Lojërat Olimpike Dimërore 2026 dhe kujtesa rikthehet te edicioni i paharruar i vitit 1956 – Lojërat e para Dimërore të zhvilluara në Itali – pak kush mendon se ajo lavdi ishte, në njëfarë mënyre, një shpërblim i vonuar i historisë. Sepse, nëse bota nuk do të ishte zhytur në konflikt, Italia do t’i kishte pritur Lojërat që në vitin 1944.

Detyra e vitit 1939: një ëndërr në prag të katastrofës

Në qershorin e vitit 1939, Komiteti Olimpik Ndërkombëtar zgjodhi Cortina d’Ampezzo-n si mikpritëse të Lojërave të pesta Dimërore, duke lënë pas Montrealin dhe Oslon. Për Italinë, kjo ishte më shumë se një ngjarje sportive: ishte një skenë prestigji ndërkombëtar. Por pushtimi i Polonisë shënoi fillimin e fundit. Dokumentet e CONI-t dëshmojnë se përpjekjet për ta mbajtur gjallë ëndrrën vazhduan deri në vitin 1941, me shpresën – tashmë iluzore – për një paqe të shpejtë.

Arkeologjia olimpike: nga viti 1944 te Milano–Kortina 2026

Mrekullia e parealizuar e vitit 1944 la pas gjurmë konkrete. Planet për trampolinën legjendare të kërcimit me ski “Italia”, në Zuel, ishin gati që atëherë. Edhe pse struktura ikonike u ndërtua më 1956, vendi dhe projekti i saj kishin marrë formë që në vitet ’30.

Një tjetër relike është pista e bobsleigh-it. Sipas të dhënave komunale të Cortina-s, ajo ekzistonte që në vitin 1923, ndërsa modernizimi i saj ishte parashikuar për vitin 1944. Të ecësh sot përgjatë pistës “Eugenio Monti” – pjesë thelbësore edhe e planeve për Milano–Kortina 2026 – është si të sodisësh një vepër inxhinierike që priti dymbëdhjetë vjet për t’u bërë legjendë.

Teknologjia e akullit dhe trashëgimia për vitin 2026

Lojërat e vitit 1944, po të ishin zhvilluar, me gjasë do të kishin shënuar kalimin nga fushat natyrore të akullit drejt zgjidhjeve moderne teknologjike. Kronikat e kohës tregojnë se përgatitjet logjistike po studionin tashmë rezistencën e materialeve ndaj ngricës – njohuri që më vonë do të bëheshin themelore për Stadiumin e Akullit të vitit 1956.

“Mrekullia e munguar” e ’44-s, megjithatë, nuk ishte kohë e humbur. Pa atë kandidaturë, Cortina nuk do të kishte fituar autoritetin që i hapi rrugën Lojërave të vitit 1956 – dhe ndoshta as sfidës së sotme të Milano–Kortina 2026.

Burimi: focus.it/ Nga Roberto Graziosi/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Recension: Ky dokumentar tronditës ndjek ngjarjet që çuan drejt dhe rrethuan gjyqin e vitit 2005 ndaj Jacksonit për ngacmimin e 13-vjeçarit Gavin Arvizo (për të cilin ai u shpall i pafajshëm) – dhe përfshin kaseta të sapopublikuara me zërin e Jacksonit.

Hannah J Davies

Në esenë e saj të vitit 2019 Lost Boy, shkrimtarja fituese e Pulitzerit, Margo Jefferson, shqyrtoi trashëgiminë e Michael Jacksonit pas dokumentarit Leaving Neverland të Dan Reed, ekspozimi i HBO/Channel 4 që paraqiti në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe shkatërruese dëshmitë e dy burrave që pretendonin se ishin abuzuar seksualisht si fëmijë nga këngëtari. “Prej kohësh kemi parë sa i dashur dhe bujar mund të ishte [Jacksoni],” shkruante Jefferson. “Tani kemi parë edhe sa llogaritës, egoist dhe i pushtuar nga demonët ishte.”

Leaving Neverland mbetet përmbledhja më e fuqishme e kësaj dualiteti të dukshëm dhe e mënyrës se si – në rastin e Wade Robson dhe James Safechuck – kujtimet e tyre për ranch-in ëndërrimtar të këngëtarit morën një cilësi ferri. Michael Jackson: The Trial nuk është aq i stilizuar apo revolucionar – shumë prej personave këtu i kanë treguar historitë e tyre prej dekadash, në libra, podkaste, blogje apo forma të tjera. Megjithatë, aty ku seria e fundit e Channel 4 triumfon është në mbledhjen e këtyre rrëfimeve nga të dyja palët, duke të lënë të vendosësh vetë se çfarë është më e besueshme, si dhe duke ndriçuar detaje që nuk shpjegohen lehtë. Dhe, sigurisht, janë kasetat: regjistrime të Jacksonit nga vitet 2000 dhe 2001, shumë prej të cilave nuk janë dëgjuar kurrë më parë. Ato nuk përbëjnë prova përfundimtare për ndonjë shkelje, por janë padyshim shqetësuese. Në një fragment, Jackson deklaron: “Nëse do të më thoshit tani… ‘Michael, nuk do të shihje më kurrë një fëmijë’… do të vrisja veten.”

Në katër episode, seria ndjek ngjarjet që çuan drejt dhe rrethuan gjyqin e vitit 2005, ku Jackson u akuzua për ngacmimin e 13-vjeçarit Gavin Arvizo (më vonë u shpall i pafajshëm për të gjitha 10 akuzat). Shumë shikues tashmë e njohin këtë çështje dhe faktin se pranimi i Jacksonit, në një intervistë me Martin Bashir, se ai e kishte lejuar Arvizon të flinte në shtratin e tij, ndezi hetimin policor (Jackson ishte akuzuar më parë për sulm seksual nga një djalë tjetër, Jordan Chandler, në vitin 1993).

Shikuesit mund të jenë më pak të vetëdijshëm për sa e afërt ishte familja Arvizo me Jacksonin, siç tregohet në një video të papublikuar ku ata e mbështesnin atë pas transmetimit të dokumentarit të Bashirit. Shihen gjithashtu dhimbja dhe konfuzioni në fytyrat e familjarëve – veçanërisht të Gavin – kur kamerat ndalojnë së xhiruari. Christian Robinson, një videograf që punoi me Jacksonin në vitet 2000, kujton se mendonte se nëna e Arvizos, Janet, ishte “tipi i personit që mund të merrte para për të thënë se Michael Jackson kishte ngacmuar fëmijën tim”. Diku tjetër, Louise Palanker, një mike e familjes, kujton një nënë në vështirësi, që po divorcohej nga bashkëshorti i dyshuar për abuzim dhe djali i së cilës, Gavin, po shërohej nga kanceri. “Ajo që shihni te Janet këtu është se ajo dëshiron vërtet që kjo të jetë e vërtetë,” thotë Palanker. “Sepse është një bekim që në jetën e fëmijëve të saj të ketë një figurë mashkullore të mirë dhe të kujdesshme.”

Edhe teksa protestonin pafajësinë e Jacksonit, disa prej atyre rreth tij e dinin qartë si dukej gjithçka. Nëse Robinson ka të drejtë mbetet ende në debat. Por idetë mbi të cilat ndërtohen mendimet e tij nuk janë të padobishme për abuzuesit që fshihen hapur. Njerëzit, thotë ai, e shihnin Jacksonin “jo thjesht si një njeri, por si një zot”. The Trial arrin të gjejë persona që pranojnë zonat gri të shumta të kësaj historie. Mes tyre është rabini Shmuley Boteach, ish-këshilltar shpirtëror i Jacksonit. Ai nuk beson se Jacksoni abuzoi me fëmijë, por thotë se mbeti i shtangur kur mësoi se ai ndante shtratin me fëmijët e të tjerëve. Edhe duke mbrojtur pafajësinë e tij, disa nga rrethi i tij e kuptonin sa lehtë mund të zbatohej parimi i “briskut të Okamit”.

Sa për gjërat që nuk mund të anashkalohen, përfshihen ato që policia i përshkruan si “materiale joshjeje” të gjetura në Neverland. Vincent Amen, ish-publicist i Jacksonit, thotë se gjeti një revistë naturiste me video të fëmijëve të zhveshur të rrethuar (një kopje e së cilës shfaqet në seri). Plaga psikologjike e këtij zbulimi, thotë ai, “do të më ndikojë gjithmonë”. Emocioni i tij është i prekshëm, ashtu si edhe ai i Ruby Wolff nga zyra e sherifit të Santa Barbarës, e cila shpërthen në lot teksa kujton “intensitetin” e çështjes pas gjithë këtyre viteve.

Në përfundim, The Trial mbështetet fort te diskutimi dhe pamjet arkivore nga Leaving Neverland – ndoshta për të justifikuar ekzistencën e vet, ose për t’i bërë homazh ndikimit të atij dokumentari. Megjithatë, kjo seri arrin të artikulojë pikat e veta dhe t’i shprehë mirë. “Nuk e di pse bëhem kaq mbrojtës,” thotë Robinson drejt fundit, ndërsa vazhdon të mbrojë ish-punëdhënësin e tij, përpara se ta kthejë pyetjen te intervistuesi pa fytyrë – dhe, në një farë mënyre, edhe te ne që shohim nga shtëpia: “Ju mendoni se është i pafajshëm, pas gjithçkaje që keni parë?”

Burimi: theguardian.com/Përgatiti për botim: L.Veizi

E vërteta e trishtueshme është se po dëshmojmë trashëgiminë e një mbretëreshe të ndjerë tepër tolerante: një institucion i paaftë për t’u përballur me sfidat e sotme.

Stephen Bates*

Është kurioze që skandali Epstein, i cili ka shkaktuar një stuhi kaq të madhe në SHBA, deri tani duket se i ka bërë më shumë dëm familjes mbretërore britanike sesa vetë presidencës amerikane. Edhe pse shumë amerikanë janë të fiksuar pas hollësive të monarkisë dhe gjithçkaje që lidhet me të – pavarësisht se u rebeluan krenarisht kundër këtij institucioni 250 vjet më parë – shqetësimet e tyre janë përqendruar më shumë te figurat e mëdha të tyre, Donald Trump dhe Clintonët, sesa te tonat. Është sikur Mbreti Charles dhe vëllai i tij, artisti i njohur tani si Andrew Mountbatten-Windsor, të jenë një zbukurim i çuditshëm barok për ngjarjen kryesore. Që, në fund të fundit, është mënyra si e shohin edhe vetë monarkinë britanike.

Mbretërit dhe mbretëreshat kanë qenë gjithmonë të ndjeshëm ndaj burrave me para dhe pushtet. Dikur ata mund t’ua dhuronin këto besnikëve të tyre; sot gjithçka është më transaksionale. Është e qartë se ajo që e tërhoqi Epstein-in ishte qasja te klasa dhe statusi: mundësia për t’u ulur me shaka në fronin e Pallatit Buckingham apo për të kaluar një fundjavë në Balmoral ose Sandringham, duke lidhur kështu një mbretëror të cenueshëm në rrjetin e tij të kontakteve dhe detyrimeve. Ajo që tërhoqi Andrew-n dhe ish-bashkëshorten e tij këmbëngulëse e gjithmonë pa para, Sarah-n, ishte qasja te paratë dhe lukset që i shoqëronin. Vështirë të besohet, duke pasur parasysh pasurinë e familjes mbretërore, por ndoshta më joshëse ishte afrimi me atë lloj pasurie që zotëron pallate në Manhattan dhe ishuj privatë në Karaibe.

Nuk ka prova që Mbreti Charles apo trashëgimtari i tij ta kenë njohur apo takuar Epstein-in famëkeq, por më shumë se gjashtë vjet pas vdekjes së amerikanit, hija e tij vazhdon t’i ngjitet institucionit. Mbreti mund të ketë shkuar aq larg sa mundej për ta distancuar familjen nga i vëllai – duke i hequr titujt, duke e larguar nga rezidenca në Windsor Great Park dhe duke e zhvendosur në qetësinë e Norfolk-ut – por sëmundja vazhdon. Poshtërimi nuk mjafton: ajo që e vret monarkinë është ndjenja e privilegjit. Telenovela mbretërore ka hyrë në një fazë të hidhur.

A do ta shohim Mountbatten-Windsor të dëshmojë në gjykatë, apo edhe para Kongresit? Megjithëse vite më parë shprehu dëshirën për të ndihmuar hetimin në Uashington, ai nuk ka dhënë asnjë shenjë gatishmërie për ta bërë këtë, qoftë edhe përmes lidhjes video, dhe është e vështirë të kuptohet si mund të detyrohet si shtetas i huaj. Duke gjykuar nga intervista e tij me Emily Maitlis në vitin 2019, ai do të ishte një dëshmitar jo bindës; ndoshta kjo i është bërë më në fund e qartë. Por mungesa e tij e vazhdueshme dhe refuzimi për të dëshmuar nuk flasin aspak për nderin që ai pretendoi me aq krenari në BBC. Ndoshta imazhi që do të mbetet prej tij është ai i fotografisë së publikuar javën e kaluar: një burrë mesoburrë, i shndritshëm, i habitur, i shëndoshë, që qëndron mbi trupin e një gruaje të shtrirë në një festë të errët, diku, dikur.

Por edhe pa Andrew-n – i cili mohon çdo keqbërje dhe madje nuk shpreh pendesë apo neveri të plotë ndaj trafikimit masiv seksual të vajzave të mitura nga ish-miku i tij – familja mbretërore është në rrëmujë.

Mbreti, në fund të të shtatëdhjetave, është i kufizuar nga diagnoza e kancerit dhe trajtimi i vazhdueshëm, duke kuptuar se mbretërimi i tij mund të jetë i shkurtër. Ndërkohë, Princi William nuk flet me vëllain e tij më të vogël, pa asnjë shenjë pajtimi – nëse kjo është ende e mundur pas gjithçkaje që Harry ka thënë për të afërmit e tij në libër dhe në intervista të herëpashershme. Është e vështirë të kujtohet sot, por një dekadë më parë vëllezërit, mbi një valë simpatie publike, ishin shpresa e ndritur e institucionit: dyshja që do të merrte pjesën më të madhe të detyrave mbretërore nga gjyshja dhe të afërmit e moshuar, duke mbajtur gjallë ciklin e pafund të vizitave dhe aktiviteteve që synojnë dukshmërinë dhe popullaritetin. Jetëgjatësia, dikur forcë e monarkisë, po zbehet dhe do të duhen të paktën 15 vjet që brezi i ardhshëm – George, Charlotte dhe Louis – të jetë gati. Edhe nëse ata do ta duan një gjë të tillë.

Disa nga mëkatet e institucionit aktual bien mbi mbretëreshën e ndjerë, e cila ndoqi prindërit e saj në një vetëkënaqësi të rehatshme. Nuk ishte faji i saj që jetoi shumë gjatë, por ishte faji që nuk i vuri fre teprimeve të djalit të dytë, i njohur si problematik prej të paktën 20 vitesh. Monarkia duhet të ndryshojë tani, në mënyrë radikale. Por a do ta bëjë? Një gjë e tillë do të binte ndesh me natyrën e saj.

Stephen Bates është ish-korrespondent mbretëror i Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi