Nga Luka Petrović
Integrimi evropian në Ballkanin Perëndimor mbetet një proces i hapur dhe thellësisht i kontestuar. Pavarësisht përpjekjeve të vazhdueshme të qeverive rajonale për të treguar përparim, nismat reformuese shpesh hasin vështirësi për t’u shndërruar në ndryshime institucionale domethënëse. Ky tension është veçanërisht i dukshëm në fushat e shtetit të së drejtës dhe luftës kundër korrupsionit, ku përputhshmëria formale dhe performanca e jashtme kanë marrë gjithnjë e më shumë përparësi ndaj substancës demokratike.
Gjatë dekadave të fundit, Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol qendror në formësimin e zhvillimeve politike dhe institucionale në Ballkan. Ky angazhim ka prodhuar rezultate të përziera dhe shpesh ka qenë i harmonizuar me agjendën e zgjerimit të Bashkimit Evropian, veçanërisht në vende si Mali i Zi, Serbia dhe Shqipëria. Megjithatë, ndonëse marrëdhëniet diplomatike mbeten të forta, rezultatet e reformave kanë qenë shumë më pak bindëse.
Në mbarë rajonin, vendet kandidate për anëtarësim në BE vazhdojnë të përballen me dobësi të rrënjosura institucionale, keqpraktika politike dhe korrupsion. Një faktor kontribues qëndron në vetë procesin e anëtarësimit. Në praktikë, ai shpesh ka theksuar rezultatet e zbatimit – arrestime, akuza penale dhe ndërtimin e shpejtë të institucioneve të reja – në kurriz të garancive procedurale dhe respektimit të procesit të rregullt ligjor. Ky problem nuk është unik për zgjerimin e BE-së. Çdo shtet që synon të hyjë në regjime ndërkombëtare ligjore ose ekonomike, qoftë BE, GJPN (ICC) apo OBT (WTO), përballet me presione të ngjashme. Aty ku institucionet janë të brishta, qeveritë mund t’i drejtohen përputhshmërisë performuese, duke i dhënë përparësi veprimeve të dukshme mbi reformën e qëndrueshme.
Nga këndvështrimi i Brukselit dhe Uashingtonit, Ballkani Perëndimor ka përfaqësuar prej kohësh si një mundësi strategjike, ashtu edhe ekonomike. Anëtarësimi në NATO i vendeve si Mali i Zi dhe Shqipëria e përforcoi këtë perceptim, duke i pozicionuar ato si pararendëse për anëtarësimin eventual në BE. Administrata të njëpasnjëshme amerikane, përfshirë ato të presidentëve Obama dhe Biden, mbështetën në mënyrë të qetë reforma ambicioze në sektorin e drejtësisë në Shqipëri, me synimin për të harmonizuar institucionet vendase me standardet ligjore evropiane. Këto përpjekje, të mbështetura nga Departamenti Amerikan i Shtetit, institucionet e BE-së dhe organizata si Fondacioni “Shoqëria e Hapur”, synonin forcimin e qeverisjes demokratike dhe frenimin e korrupsionit. Megjithatë, si në shumë nisma reformuese të drejtuara nga jashtë, kombinimi i stimujve dhe zgjedhjeve të dizajnit institucional prodhoi pasoja që nuk u parashikuan dhe as u adresuan plotësisht.
Reforma gjyqësore në të gjithë Ballkanin është përballur vazhdimisht me pengesa strukturore. Në disa raste, modelet e reformës të mbështetura nga aktorë të huaj kanë favorizuar autoritet të fortë prokurorial të izoluar nga mbikëqyrja demokratike. Në vend që të forconte llogaridhënien, ky konfigurim ka tërhequr gjithnjë e më shumë kritika për mundësimin e drejtësisë selektive dhe persekutimit politik. Ndjekja e besueshmërisë së reformave jashtë vendit ka përkuar, në disa raste, me një konsolidim të heshtur të pushtetit brenda vendit.
Përvojat e Malit të Zi dhe Serbisë pasqyrojnë këto dinamika më të gjera. Vlerësimet e BE-së kanë vënë në dukje se Mali i Zi ka bërë pak përparim në reformën gjyqësore, pavarësisht zbatimit të një Strategjie për Reformën në Drejtësi dhe planeve përkatëse të veprimit. Ngërçi politik, dialogu i dobët institucional dhe llogaridhënia e kufizuar e gjyqësorit vazhdojnë, edhe pas krijimit të institucioneve të reja kundër korrupsionit. Në Serbi, pezullimi i fondeve të USAID-it në fillim të vitit 2025 ekspozoi se si narrativat e reformës mund të ripërdoren shpejt për kontroll politik të brendshëm. Veprimet qeveritare kundër OJQ-ve kritike ndaj transparencës dhe të drejtave të njeriut – të justifikuara përmes pretendimeve për ndërhyrje të huaj – ngritën shqetësime brenda BE-së dhe theksuan brishtësinë e angazhimeve për shtetin e së drejtës kur stimujt e jashtëm ndryshojnë.
Shqipëria ofron ndoshta ilustrimin më të qartë të këtyre tensioneve. Krijimi i Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) pas reformave kushtetuese të vitit 2016 u promovua gjerësisht si gur themeli i rinovimit të drejtësisë. Aktorë si nga SHBA-ja ashtu edhe nga BE-ja u përfshinë ngushtë në formësimin dhe mbështetjen e procesit, me më shumë se 27.5 milionë dollarë amerikanë ndihmë të drejtuara drejt sektorit të drejtësisë në Shqipëri. Pritshmëria ishte që një organ i fuqishëm dhe i pavarur prokurorial do të përballej më në fund me korrupsionin e nivelit të lartë.
Në vend të kësaj, reformat prodhuan një arkitekturë gjyqësore të karakterizuar nga pabarazi. SPAK u shfaq si një institucion i fuqishëm, i drejtuar nga prokuroria, që operon me kontrolle të kufizuara dhe mbikëqyrje minimale demokratike. Shqetësimet e hershme se Shqipëria po bëhej një terren prove për një interpretim të zgjeruar të pavarësisë prokuroriale fillimisht u hodhën poshtë. Me kalimin e kohës, megjithatë, këto paralajmërime fituan peshë. Kritikët argumentojnë gjithnjë e më shumë se autoriteti i SPAK-ut ushtrohet në mënyra që pasqyrojnë leverdi politike dhe pritshmëri të jashtme, më tepër sesa drejtësi të paanshme.
Struktura e stimujve që rrethon reformën kundër korrupsionit ndihmon në shpjegimin e këtij rezultati. E matur ndaj standardeve të BE-së dhe perceptimeve ndërkombëtare, suksesi shpesh barazohet me veprime të dukshme zbatimi. Arrestimet e profilit të lartë gjenerojnë tituj dhe sinjalizojnë angazhim, edhe kur hetimet mbeten të errëta dhe shqyrtimi gjyqësor i kufizuar. Analistë dhe vëzhgues të shoqërisë civile kanë ngritur shqetësime se ndjekjet penale zbatohen në mënyrë të pabarabartë, duke synuar figura politikisht të cenueshme, ndërsa të tjerë kursehen.
Këto shqetësime janë përforcuar nga një model i paraburgimit të zgjatur para gjykimit në disa çështje të spikatura. Paraburgimi i ish-presidentit Ilir Meta nxiti akuza për ndjekje penale të politizuar, ndërsa arrestimi i kryetarit të bashkisë me etni greke, Fredi Beleri, ngriti alarme te mbrojtësit e të drejtave të pakicave. Më së shumti, çështja e kryetarit të Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, ka ardhur të simbolizojë mangësi më të gjera procedurale brenda sistemit të drejtësisë në Shqipëri.
Veliaj është mbajtur në paraburgim pa gjykim për gati një vit mbi akuza për korrupsion, pavarësisht mungesës së një aktakuze përfundimtare dhe kërkesave të përsëritura për masa alternative. Në nëntor 2025, Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë vendosi se shkarkimi i tij nga detyra ishte antikushtetues, duke e rikthyer formalisht si kryetar bashkie. Megjithatë, ai ka mbetur në paraburgim, i paaftë për të ushtruar mandatin e tij. Analistë ndërkombëtarë të së drejtës kanë paralajmëruar se paraburgimi i zgjatur i një zyrtari të zgjedhur pa gjykim rrezikon të minojë përfaqësimin demokratik dhe besimin e publikut në pavarësinë e gjyqësorit.
Ndërsa fajësia ose pafajësia mund të përcaktohen vetëm përmes një procesi gjyqësor të drejtë, mënyra e trajtimit të çështjes ka përforcuar shqetësimet se paraburgimi para gjykimit po përdoret gjithnjë e më shumë si zëvendësim i procesit të rregullt ligjor. Në kontekstin e anëtarësimit në BE, praktika të tilla rrezikojnë të ngatërrojnë zbatimin e dukshëm me reformën e vërtetë të shtetit të së drejtës, duke turbulluar dallimin mes llogaridhënies dhe oportunizmit.
Një ndryshim në politikën amerikane në fillim të vitit 2025 shënoi një pikë kthese të mëtejshme. Vendimi i Presidentit Trump për të pezulluar operacionet e USAID-it dhe për të ndalur financimin e programeve të reformës gjyqësore në Shqipëri, përfshirë mbështetjen për SPAK-un, sinjalizoi një pranim të nënkuptuar se nismat e mëparshme ishin shndërruar në mjete të politizuara, më shumë sesa në instrumente të drejtësisë institucionale. Ndërsa tërheqja e financimit në vetvete nuk mund të zgjidhë problemet themelore, ajo theksoi brishtësinë e modeleve të reformës të nxitura nga jashtë.
Ballkani Perëndimor – dhe Shqipëria në veçanti – ka padyshim nevojë për reformë gjyqësore të thellë dhe të qëndrueshme. Megjithatë, përparimi nuk varet nga numri i arrestimeve apo krijimi i institucioneve të fuqishme, por nga respektimi i parimeve demokratike. Kufizimet mbi paraburgimin para gjykimit, shqyrtimi i rregullt gjyqësor, transparenca në vendimmarrjen prokuroriale dhe përputhja me standardet evropiane të procesit të rregullt ligjor janë thelbësore. Pa këto garanci, reforma rrezikon të minojë vetë shtetin e së drejtës që pretendon të avancojë.
Artikulli origjinal:
Western geopolitics and Balkan corruption: How US and EU justice reform efforts fuelled power centralization and failed justice