Kapja e presidentit tĂ« VenezuelĂ«s, NicolĂĄs Maduro, nga forcat amerikane dhe deklarata e Presidentit Donald Trump se Shtetet e Bashkuara do ta âdrejtojnĂ« pĂ«rkohĂ«sisht VenezuelĂ«nâ kanĂ« hapur njĂ« debat tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m ligjor, si nĂ« planin e sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare ashtu edhe nĂ« atĂ« kushtetues amerikan.
Administrata Trump nuk ka paraqitur ende publikisht arsyetimin e saj të plotë ligjor. Megjithatë, precedentë historikë dhe deklarata të mëparshme nga Sekretari i Shtetit Marco Rubio dhe zyrtarë të tjerë ofrojnë disa indicie mbi logjikën që qëndron pas këtij veprimi.
Një precedent historik: Panama 1989
NĂ« vitin 1989, SHBA pushtoi PanamanĂ« pĂ«r tĂ« arrestuar Manuel NoriegĂ«n, udhĂ«heqĂ«sin de facto tĂ« vendit, i cili ishte akuzuar nĂ« SHBA pĂ«r trafik droge. Operacioni u paraqit si mbĂ«shtetje ushtarake pĂ«r zbatimin e ligjit, jo si akt lufte. NgjashĂ«m, edhe nĂ« rastin e VenezuelĂ«s, Pentagoni e ka cilĂ«suar operacionin si âmbĂ«shtetje pĂ«r Departamentin e DrejtĂ«sisĂ«â.
A Ă«shtĂ« e ligjshme qĂ« SHBA tĂ« âdrejtojĂ«â VenezuelĂ«n?
Pak pasi deklaroi nĂ« njĂ« konferencĂ« pĂ«r shtyp se Shtetet e Bashkuara do ta âdrejtojnĂ« vendinâ, Trump duket se la tĂ« kuptohej se plani i tij ishte tĂ« ushtronte presion mbi zĂ«vendĂ«spresidenten e NicolĂĄs Maduro-s, Delcy RodrĂguez, qĂ« ajo thjesht tâi bindet.
I pyetur në një intervistë për The New York Post nëse trupat amerikane do të dislokoheshin për të ndihmuar në drejtimin e Venezuelës, zTrump u përgjigj:
âJo, nĂ«se zĂ«vendĂ«spresidentja e Maduro-s bĂ«n atĂ« qĂ« ne duam, nuk do tĂ« na duhet ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ«.â
(Ai gjithashtu u tha gazetarĂ«ve se ânuk ka frikĂ« nga trupat nĂ« terrenâ, veçanĂ«risht kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r naftĂ«n e vendit.)
Kjo ngre pyetjen se si presidenti amerikan synon ta drejtojĂ« VenezuelĂ«n nĂ«se RodrĂguez refuzon tĂ« bashkĂ«punojĂ«. Trump nuk ka shpjeguar se si mund tĂ« ndodhĂ« kjo dhe mbi çfarĂ« baze ligjore, duke lĂ«nĂ« tĂ« hutuar shumĂ« ekspertĂ« tĂ« sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare dhe tĂ« sigurisĂ« kombĂ«tare.
Rebecca Ingber, profesoreshĂ« nĂ« ShkollĂ«n e DrejtĂ«sisĂ« Cardozo dhe ish-juriste e lartĂ« nĂ« Departamentin amerikan tĂ« Shtetit, tha se nuk sheh asnjĂ« mjet ligjor qĂ« SHBA tĂ« âdrejtojĂ«â VenezuelĂ«n.
âKjo tingĂ«llon si njĂ« pushtim i paligjshĂ«m sipas sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare dhe nuk ekziston asnjĂ« autoritet qĂ« presidenti ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ« sipas ligjit tĂ« brendshĂ«m,â tha ajo, duke shtuar:
âĂshtĂ« e paqartĂ« se çfarĂ« ka nĂ« mendje, por me shumĂ« gjasĂ« do tâi duhej financim nga Kongresi pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«.â
Panamaja ofron vetëm një pikë referimi të kufizuar. Në vitin 1989, Guillermo Endara, një kandidat opozitar që konsiderohej fitues i zgjedhjeve presidenciale të majit të atij viti, pasi Manuel Noriega anuloi rezultatet, u betua me shpejtësi si president i Panamasë në një bazë ushtarake amerikane.
Megjithatë, ishte vetë Endara ai që e drejtoi Panamanë, duke ndërmarrë hapa të tillë si shpërbërja e ushtrisë panameze dhe ndërtimi i një force të re policore kombëtare. Shtetet e Bashkuara e ndihmuan, por presidenti George H.W. Bush nuk pretendoi se po e drejtonte drejtpërdrejt Panamanë si një fuqi pushtuese.
A e shkeli arrestimi i Maduro-s të drejtën ndërkombëtare?
Duket se po, pasi bie ndesh me Kartën e Kombeve të Bashkuara, një traktat që Shtetet e Bashkuara e kanë ratifikuar.
Sipas Nenit 2(4) të Kartës, një shtet nuk mund të përdorë forcë në territorin sovran të një shteti tjetër pa pëlqimin e tij, pa një arsye vetëmbrojtjeje, ose pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.
Në shumicën e rasteve, kur SHBA përdor forcë jashtë vendit pa miratim të OKB-së, si për shembull në disa sulme me dronë kundër terrorizmit, ajo e bën këtë me lejen e qeverisë pritëse dhe duke u bazuar në pretendimin e vetëmbrojtjes.
Arrestimi i dikujt pĂ«r ta nxjerrĂ« pĂ«rpara gjyqit, megjithatĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« operacion zbatimi tĂ« ligjit, jo vetĂ«mbrojtje. NĂ« vitin 1989, shumica e KĂ«shillit tĂ« Sigurimit tĂ« OKB-sĂ« votoi pĂ«r tĂ« dĂ«nuar pushtimin e PanamasĂ«, megjithĂ«se Shtetet e Bashkuara e vunĂ« veton ndaj rezolutĂ«s. Asambleja e PĂ«rgjithshme e OKB-sĂ« votoi 75 me 20 pĂ«r ta cilĂ«suar atĂ« si ânjĂ« shkelje flagrante tĂ« sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare dhe tĂ« pavarĂ«sisĂ«, sovranitetit dhe integritetit territorial tĂ« shteteveâ.
A ka rëndësi ndalimi nga OKB-ja përballë ligjit amerikan?
Këtu çështja bëhet më e ndërlikuar.
Kushtetuta amerikane i bĂ«n traktatet e ratifikuara pjesĂ« tĂ« âligjit suprem tĂ« venditâ dhe gjithashtu kĂ«rkon qĂ« presidentĂ«t âtĂ« kujdesen qĂ« ligjet tĂ« zbatohen me besnikĂ«riâ. MegjithatĂ«, juristĂ« tĂ« degĂ«s ekzekutive kanĂ« paraqitur teori sipas tĂ« cilave Kushtetuta, nĂ« disa raste, i jep presidentit kompetenca pĂ«r tĂ« anashkaluar ligjĂ«risht kufizimet e sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare nĂ« pĂ«rdorimin e forcĂ«s jashtĂ« vendit.
Në ndërhyrjen në Panama, për shembull, një opinion i Zyrës së Këshilltarit Ligjor të Departamentit të Drejtësisë pretendoi se presidenti Bush kishte pushtet kushtetues të lindur për të dislokuar FBI-në jashtë vendit për të arrestuar një person të kërkuar për akuza penale amerikane, edhe nëse një operacion i tillë shkelte të drejtën ndërkombëtare. Opinioni u nënshkrua nga William P. Barr, i cili më vonë u bë Prokuror i Përgjithshëm.
Arsyetimi i z. Barr kur u bë publik më vonë ka tërhequr kritika të shumta nga akademikët e së drejtës. Brian Finucane, ish-jurist i lartë i Departamentit të Shtetit, argumentoi në një artikull akademik në vitin 2020 se memorandumi i Barr-it kishte ngatërruar gabimisht dy çështje të ndryshme.
E para Ă«shtĂ« njĂ« pyetje mĂ« e ngushtĂ«: nĂ«se dhe kur njĂ« gjykatĂ« amerikane mund tĂ« zbatojĂ« njĂ« traktat tĂ« ratifikuar nĂ«se Kongresi nuk ka miratuar veçmas njĂ« ligj qĂ« pĂ«rsĂ«rit termat e tij. E dyta Ă«shtĂ« nĂ«se tĂ« gjitha traktatet e ratifikuara pĂ«rbĂ«jnĂ« ligje qĂ« presidentĂ«t janĂ« kushtetuesisht tĂ« detyruar tâi respektojnĂ« âpavarĂ«sisht nĂ«se gjykatat mund tâi zbatojnĂ« apo joâ, siç tha z. Finucane nĂ« njĂ« intervistĂ«.
Ai dhe tĂ« tjerĂ« kanĂ« pohuar se presidentĂ«t janĂ« tĂ« detyruar nga Karta e OKB-sĂ« dhe kĂ«shtu Ă«shtĂ« kuptuar edhe nĂ« momentin e ratifikimit edhe nĂ«se asnjĂ« gjykatĂ« nuk mund tâi detyrojĂ« tâi binden asaj. MegjithatĂ«, nuk ekziston ende njĂ« vendim pĂ«rfundimtar i GjykatĂ«s sĂ« LartĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« çështje.
Po bombardimet amerikane në Venezuelë?
Gjenerali Dan Caine, kryetar i Shtabit të Përbashkët të Forcave të Armatosura, deklaroi se SHBA shkatërroi mbrojtjen ajrore të Venezuelës ndërsa helikopterët që transportonin ekipin e nxjerrjes po afroheshin. Më pas, video të publikuara në rrjetet sociale treguan shpërthime në Karakas.
Senatori Mike Lee, republikan nga Utah, shkroi nĂ« rrjetet sociale herĂ«t tĂ« shtunĂ«n, pas raportimeve pĂ«r operacionin, se mezi priste âtĂ« mĂ«sonte se çfarĂ«, nĂ«se ka diçka, e justifikon kushtetuesisht kĂ«tĂ« veprim nĂ« mungesĂ« tĂ« njĂ« shpalljeje lufte ose autorizimi pĂ«r pĂ«rdorimin e forcĂ«s ushtarakeâ.
Disa orĂ« mĂ« vonĂ«, z. Lee tha se Marco Rubio e kishte telefonuar pĂ«r tâi thĂ«nĂ« se âveprimi kinetik qĂ« pamĂ« sonte u pĂ«rdor pĂ«r tĂ« mbrojtur dhe pĂ«r tĂ« garantuar sigurinĂ« e atyre qĂ« po zbatonin urdhrin e arrestimitâ. Ai shtoi:
âKy veprim ka shumĂ« gjasa tĂ« bjerĂ« brenda autoritetit tĂ« lindur tĂ« presidentit sipas Nenit II tĂ« KushtetutĂ«s pĂ«r tĂ« mbrojtur personelin amerikan nga njĂ« sulm real ose i menjĂ«hershĂ«m.â
Kjo tingëllon si një thirrje ndaj doktrinës së pushtetit të lindur mbrojtës. Kjo ide, që daton që nga fundi i shekullit XIX, parashikon se Kushtetuta i jep presidentit të drejtën, pa pasur nevojë për autorizim specifik nga Kongresi, të përdorë forcë ushtarake për të mbrojtur personelin federal teksa ai zbaton ligjin federal.
Administrata Trump e ka përdorur së fundmi këtë doktrinë edhe për dislokimin e trupave nën kontroll federal në Los Angeles, me arsyetimin e mbrojtjes së agjentëve të emigracionit nga protestuesit.
Gjenerali Caine tha se kishte disa raste kur helikopterët u qëlluan dhe iu përgjigjën zjarrit. Kjo mund të lidhet me një doktrinë tjetër, atë të autoritetit të lindur të njësive të dislokuara për të vepruar në vetëmbrojtje.
ĂfarĂ« ndodh me Cilia Flores?
Bashkëshortja e Madurros, Cilia Flores, u kap gjithashtu dhe tashmë përballet me akuza penale në SHBA. Prokuroria amerikane ka bërë të ditur se ndaj saj është ngritur një aktakuzë e re, e cila është deklasifikuar pas arrestimit.
A do të shqyrtojnë gjykatat mënyrën e arrestimit?
Precedentët ligjorë amerikanë tregojnë se gjykatat zakonisht nuk marrin parasysh mënyrën se si një i pandehur është sjellë para drejtësisë. Ajo që ka rëndësi është prania e tij para gjykatës dhe juridiksioni mbi veprat penale të pretenduara.
A gëzon Maduro imunitet si drejtues shteti?
NĂ« parim, krerĂ«t e shteteve gĂ«zojnĂ« imunitet nga ndjekja penale nĂ« shtete tĂ« huaja. MegjithatĂ«, SHBA nuk e njeh Maduron si president legjitim tĂ« VenezuelĂ«s, duke e konsideruar atĂ« drejtues tĂ« njĂ« regjimi tĂ« paligjshĂ«m. Sipas jurisprudencĂ«s amerikane, presidenti i SHBA-sĂ« ka autoritet absolut pĂ«r tĂ« vendosur kĂ« njeh si kryetar shteti, çka mund tĂ« pĂ«rdoret pĂ«r tâi mohuar Madurros imunitetin diplomatik.
Një precedent me pasoja globale
Rasti Maduro krijon një precedent të rrezikshëm dhe me pasoja afatgjata për rendin ndërkombëtar. Ndërsa SHBA e justifikon veprimin si luftë kundër narkotrafikut dhe terrorizmit, shumë vende dhe organizata ndërkombëtare e shohin atë si shkelje të sovranitetit dhe të së drejtës ndërkombëtare, duke ngritur pyetje serioze për balancën mes fuqisë ushtarake dhe ligjit./NewYorkTimes
The post A ishte i ligjshëm operacioni amerikan në Venezuelë? appeared first on Gazeta Si.