VIVAX COOL DAY tradicionalisht edhe këtë vit mblodhi më shumë se 70 partnerë,distributor në Kosovë, duke konfirmuar rëndësinë e këtij eventi si një pikë kyçe takimi,shkëmbimi përvojash dhe prezantimi të drejtimeve të reja strategjike në industrinë HVAC.

Ky event, i cili ndër vite është shndërruar në një platformë të njohur për lidhjen e përfaqësuesve të VIVAX me partnerët e biznesit, edhe këtë herë vuri në pah rëndësinë e bashkëpunimit, inovacionit dhe zhvillimit të përbashkët të tregut, me fokus të veçantë në përmirësimin e përvojës së përdoruesit gjatë gjithë ciklit jetësor të produktit.

Gjatë eventit, pjesëmarrësit patën mundësinë të ndjekin një sërë prezantimesh profesionale të dedikuara për teknologjitë dhe zgjidhjet më të fundit në segmentin HVAC, me theks të veçantë në zhvillimin e klimatizimit rezidencial, sistemet eavancuara VRF, pompat termike si dhe sistemet ESS për ruajtjen e energjisë të cilat po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme në infrastrukturën moderne dhe të qëndrueshme energjetike.

Përveç inovacioneve teknologjike, një pjesë e rëndësishme e programit iu kushtua zhvillimit të shërbimeve pas shitjes dhe kapaciteteve operacionale, që përbëjnë një nga shtyllat kryesore të modelit të biznesit të VIVAX. Falë një infrastrukture të zhvilluar logjistike dhe servisimi, VIVAX siguron nivel të lartë besueshmërie, reagim të shpejtë dhe mbështetje afatgjatë gjatë gjithë ciklit jetësor të produkteve.

Platforma - hapi i radhës në zhvillimin e modelit të biznesit VIVAX

Një nga fokusët kryesorë të këtij viti ishte prezantimi i platformës digjitale VIVAX, e cila përfaqëson një hap të rëndësishëm në evolucionin e modelit të biznesit. Kjo platformë është konceptuar si një mjet digjital që lidh procesin e blerjes me atë të instalimit, me qëllim thjeshtësimin e përvojës për përdoruesin final.

Platforma, e cila pritet të prezantohet në treg gjatë muajit të ardhshëm, u mundëson klientëve një përvojë më të thjeshtë dhe më transparente, ndërsa njëkohësisht hap mundësi të reja biznesi për partnerët - instaluesit dhe kanalet retail - përmes lidhjes më të mirë të ofertës, kërkesës dhe shërbimeve pas shitjes. Platforma nuk ndryshon rolet ekzistuese të kanaleve, por i integron dhe i përmirëson ato, duke krijuar një sistem më të strukturuar dhe efikas që sjell vlerë për të gjitha palët e përfshira.

Rritje e qëndrueshme dhe zgjerim në tregjet e BE-së

Eventi i këtij viti shërbeu gjithashtu si një mundësi për të reflektuar mbi rezultatet e arritura dhe për të prezantuar planet për zhvillimin e mëtejshëm.

Gjatë vitit të kaluar, VIVAX zgjeroi me sukses praninë e tij në tre tregje të reja - Spanjë,Greqi dhe Shqipëri - duke forcuar më tej rrjetin ndërkombëtar të shpërndarjes dhe duke hapur mundësi të reja për rritje. Ndërkohë, gjatë vitit 2026, kompania po përgatit zgjerimin në dy tregje të rëndësishme evropiane - Itali dhe Francë - me fillim të planifikuar të operacioneve më 1 janar 2027, duke vazhduar kështu një ekspansion të qëndrueshëm dhe të kontrolluar në tregun e BE-së.

Duke folur për planet e ardhshme, Vladimir Brkljaca, anëtar i Bordit të M SAN Grup dhe përgjegjës për brandin VIVAX, theksoi:

“Vitin e kaluar kemi nisur një cikël të ri investimesh dhe një hyrje më të fuqishme strategjike në tregjet e Bashkimit Evropian. Me hapjen e kompanive tona në Spanjë, Greqi dhe Shqipëri kemi bërë një hap të rëndësishëm në zhvillimin ndërkombëtar të brandit VIVAX, i cili sot është i pranishëm në 42 vende përmes një rrjeti me mbi 4,000 partnerë.

Qasja jonë bazohet në zgjerim të kontrolluar dhe ndërtimin e një pranie të fortë lokale - përmes ekipeve tona, rrjetit të partnerëve si dhe infrastrukturës logjistike dhe të servisimit. Ky model na mundëson rritje afatgjatë dhe të qëndrueshme, duke ruajtur njëkohësisht standarde të larta të cilësisë dhe përvojës së klientit.

Në periudhën në vijim do të vazhdojmë të investojmë në zhvillimin e platformës dhe në integrimin e të gjitha elementeve të modelit tonë të biznesit, me qëllim krijimin e një përvoje më të thjeshtë dhe më të besueshme për përdoruesin final, si dhe shtimin e vlerës për partnerët tanë.”

Armët e lira autonome po përmbysin ekonominë e luftimit - dhe po ia japin ShBA-së disa mësime të rëndësishme.

Nga: Fareed Zakaria / The Washington Post
Përkthimi: Telegrafi.com

Nën titujt e përditshëm për sulme dhe kundërsulme në Lindjen e Mesme, lufta po transformohet tërësisht. Gjatë javës së parë të fushatës së hakmarrjes së Teheranit, dronët përbënin rreth 71 për qind të sulmeve të regjistruara ndaj shteteve të Gjirit. Vetëm Emiratet e Bashkuara Arabe thuhet se u përballën me 1 422 dronë të zbuluar dhe 246 raketa në vetëm tetë ditë. Shumë prej këtyre tendencave i kemi parë tashmë në Ukrainë. Por, në Iran, një përfytyrim i qartë i së ardhmes së luftës është bërë tashmë i dukshëm.

Michael Horowitz dhe Lauren Kahn nga Këshilli për Marrëdhënie me Jashtë thonë: “Tani jemi në epokën e masës precize në luftë”. Kjo është shprehja e duhur. Për dekada, lufta precize nënkuptonte disa raketa Tomahawk, bombardues që nuk detektohen apo aeroplanë luftarakë. Tani mund të nënkuptojë një dron njëdrejtimësh i ndërtuar nga pjesë komerciale dhe i lëshuar në tufë. Ajo që dikur kërkonte kapacitetin e një kombi të madh industrial, gjithnjë e më shumë mund të montohet, përshtatet dhe zgjerohet nga shtete shumë më të vogla.

Ekonomia e luftës po përmbyset. Një dron i tipit Shahed shpesh kushton rreth 35 000 dollarë. Një interceptor Patriot kushton rreth katër milionë dollarë, që do të mjaftonin për të blerë mbi 100 dronë. Kjo është aritmetika e re e konfliktit: sulmuesi shpenzon mijëra, mbrojtësi shpenzon miliona, dhe edhe mbrojtja e suksesshme mund të kthehet në një formë të shterjes së burimeve.

Por, revolucioni është më i madh se dronët. Lidhet me një arkitekturë të re ushtarake: sisteme të lira autonome, shënjestrim i ndihmuar nga inteligjenca artificiale, imazhe komerciale satelitore, komunikime të qëndrueshme, sensorë të integruar dhe mjete kibernetike që funksionojnë së bashku. Qëllimi nuk është vetëm të godasësh. Është të ngjeshësh kohën - të gjesh, të vendosësh dhe të godasësh më shpejt sesa armiku mund të lëvizë, të fshihet apo të rikuperohet. Në një eksperiment vitin e kaluar, Forcat Ajrore të ShBA-së thanë se makinat gjeneruan rekomandime në më pak se 10 sekonda dhe prodhuan 30 herë më shumë opsione sesa ekipet me vetëm njerëz.

Modeli i vjetër i supremacisë ushtarake mbështetej në sisteme të sofistikuara: madhështore, të kushtueshme, të ngadalta për t’u prodhuar dhe të dhimbshme për t’u humbur. Por, vetëm ato nuk mjaftojnë më. Në vitin 2023, zëvendëssekretarja e Mbrojtjes, Kathleen Hicks, duke folur për nismën e sapo zbuluar të Pentagonit, “Replicator” - që synon të ndihmojë ShBA-në të përballet me kundërshtarët e saj - bëri thirrje për sisteme që janë “të vogla, të zgjuara, të lira dhe të shumta”. Pala që fiton luftërat e së ardhmes mund të mos jetë ajo me platformën e vetme më të mirë. Mund të jetë ajo që mund të vendosë mjaftueshëm në përdorim platforma të mira, mjaft të lira, mjaft të shpejta dhe t’i lidhë ato në rrjet në mënyrë mjaft inteligjente. Shumë gjëra të mira do të mposhtin një numër të vogël gjërash të shkëlqyera.

Shtetet e Bashkuara tashmë kanë vendosur në përdorim LUCAS-in, një dron sulmues me kosto të ulët i modeluar sipas Shahed-136-it të Iranit. Ushtria më e avancuar në botë, në thelb, po mëson nga një regjim i sanksionuar dhe problematik, sepse logjika e luftës ka ndryshuar. Sasia ka fituar një cilësi të vetën - sidomos kur kombinohet me softuer, autonomi dhe lidhje në kohë reale. Horowitzi dhe Kahni argumentojnë se masa e saktë do të bëhet tipar i zakonshëm i luftës “ashtu si mitralozat apo tanket”.

Ukraina mbetet laboratori i madh i kësaj epoke të re. Nga nevoja, ajo ka ndërtuar një model përshtatjeje me shpejtësi lufte. Droni interceptor STING i Ukrainës kushton rreth 2 000 dollarë, fluturon deri në 280 kilometra në orë, ka rrëzuar më shumë se 3 000 Shahed-a që nga mesi i vitit 2025, sipas prodhuesit të tij, dhe po prodhohet në më shumë se 10 000 njësi në muaj, sipas Reuters-it. Një pilot testues ukrainas tha se të mësosh ta përdorësh kërkon vetëm “tre ose katër ditë” për ata që tashmë dinë të operojnë dronë me pamje nga personi i parë.

Dhe, pastaj është ana e softuerit. Ukraina ka hapur qasjen në të dhënat e saj të fushëbetejës që aleatët të trajnojnë inteligjencën artificiale të dronëve, gjë që do të rrisë aftësitë për njohjen e modeleve dhe zbulimin e objektivave. Ministri i Mbrojtjes, Mykhailo Fedorov, thotë se vendi tani zotëron “një grup unik të dhënash të fushëbetejës që nuk krahasohet me askund tjetër në botë”, përfshirë “miliona imazhe të shënuara” të mbledhura gjatë “dhjetëra mijëra fluturimeve luftarake”. Me fjalë të tjera, produkti më i vlefshëm i luftës mund të mos jetë vetëm pajisja. Mund të jetë të dhënat.

Kjo është arsyeja pse pasojat shtrihen shumë përtej Ukrainës dhe Gjirit. Komandanti i lartë i Ukrainës thotë se Moska tani po prodhon 404 dronë të tipit Shahed në ditë dhe synon përfundimisht 1 000 në ditë. Në krahasim, Lockheed Martin­-i prodhoi rreth 600 interceptorë Patriot në vitin 2025 dhe shpreson të arrijë në 2 000 deri në vitin 2027. Ky kontrast tregon gjithçka. Problemi nuk është më thjesht sofistikimi teknologjik. Është shkalla industriale, integrimi i softuerit dhe shpejtësia me të cilën mësimet nga fusha e betejës kthehen në prodhim masiv.

Ka shumë pasoja më të thella të këtij revolucioni në çështjet ushtarake. Me dronët gjithandej, beteja është kudo dhe ushtarët nuk do të kenë pushim. Me njerëzit larg vijës së frontit, lufta mund të bëhet më e lehtë për t’u menduar, por edhe më e lehtë për të mbetur në ngërç. Dhe, me këto armë vdekjeprurëse që prodhohen lehtësisht, grupet terroriste, kartelat e drogës dhe bandat mund të zhvillojnë një lloj lufte që dikur ishte vetëm domen i ushtrive të organizuara me arsenale.

Në vitin 1991, Lufta e Gjirit i mësoi botës se teknologjia e avancuar mund ta bënte luftën precize. Në vitin 2026, Irani po i mëson botës diçka edhe më të rëndësishme: saktësia tani do të prodhohet në masë. Vendet që do të mbijetojnë nuk do të jenë thjesht ato me platformat më të sofistikuara. Do të jenë ato që mund të kombinojnë një numër të vogël armësh të avancuara dhe të shtrenjta me një numër të madh dronësh të lirë. Gjykimi njerëzor me kalimin e kohës do t’ia lërë vendin algoritmeve kompjuterike. Kjo është e ardhmja e luftës. Dhe, po vjen më shpejt nga sa e kishim imagjinuar. /Telegrafi/

Nga: James Marriott / jmarriott.substack.com
Përktheu: Agron Shala

Epoka e shtypit

Ishte një nga revolucionet më të rëndësishme në historinë moderne - dhe megjithatë nuk u derdh asnjë pikë gjaku, nuk u hodhën bombat dhe nuk u pre koka e asnjë monarku.

Ndoshta asnjë transformim i madh shoqëror nuk është kryer kurrë kaq qetë. Ky ndodhi në kolltukë, në biblioteka, në kafene dhe në klube.

Ja çfarë ndodhi: në mesin e shekullit të tetëmbëdhjetë, një numër i madh njerëzish të zakonshëm filluan të lexonin.

Në dy shekujt e parë pas shpikjes së shtypshkronjës, leximi mbeti kryesisht aktivitet i elitës. Por, në fillim të viteve 1700, zgjerimi i arsimit dhe shpërthimi i botimeve të lira bënë që leximi të përhapej me shpejtësi nëpër shtresat e mesme dhe madje edhe në shtresat më të ulëta të shoqërisë. Njerëzit që jetonin në atë kohë e kuptonin se po ndodhte diçka e jashtëzakonshme. Papritmas dukej sikur të gjithë po lexonin kudo: burra, gra, fëmijë, të pasur dhe të varfër. Leximi filloi të përshkruhej si “ethe”, “epidemi”, “mani”, “çmenduri”. Siç shkruan historiani Tim Blanning, “konservatorët u tmerruan dhe progresistët u gëzuan sepse ishte një zakon që nuk i njihte kufijtë shoqërorë”.

Ky transformim nganjëherë quhet “revolucioni i leximit”. Ishte një demokratizim i paprecedentë i informacionit; transferimi më i madh i dijes në duart e njerëzve të zakonshëm në histori.

Në Britani vetëm 6 000 libra u botuan në dekadën e parë të shekullit të tetëmbëdhjetë; në dekadën e fundit të të njëjtit shekull numri i titujve të rinj kalonte 56 000. Më shumë se gjysmë milion botime të reja u shfaqën në gjuhën gjermane gjatë viteve 1700. Historiani Simon Schama ka shkuar deri aty sa të shkruajë se “niveli i shkrim-leximit në Francën e shekullit të tetëmbëdhjetë ishte shumë më i lartë se në Shtetet e Bashkuara në fund të shekullit të njëzetë”.

Dikur lexuesit lexonin “në mënyrë intensive”, duke kaluar jetën duke lexuar dhe rilexuar dy ose tre libra. Revolucioni i leximit popullarizoi një formë të re leximi “ekstensiv”. Njerëzit lexonin gjithçka që mund të gjenin: gazeta, revista, histori, filozofi, shkencë, teologji dhe letërsi. Libra, pamflete dhe periodikë dilnin me shumicë nga shtypshkronjat.

Ishte një epokë e veprave monumentale të mendimit dhe dijes: Enciklopedia [Encyclopédie], Fjalori i gjuhës angleze [Dictionary of the English Language] i Samuel Johnson, Rënia dhe shkatërrimi i Perandorisë Romake [Decline and Fall of the Roman Empire] i Edward Gibbonit, Kritika e arsyes së pastër [Kritik der reinen Vernunft] e Immanuel Kantit. Ide të reja radikale për Zotin, për historinë, për shoqërinë, për politikën dhe madje për qëllimin dhe kuptimin e jetës përhapeshin në gjithë Evropën.

Edhe më me rëndësi, shtypi ndryshoi mënyrën se si njerëzit mendonin.

Bota e shtypit është e rregullt, logjike dhe racionale. Në libra, dija klasifikohet, kuptohet, lidhet dhe vendoset në vendin e vet. Librat ndërtojnë argumente, propozojnë teza, zhvillojnë ide.

“Të angazhohesh me fjalën e shkruar”, ka shkruar teoricieni i mediave Neil Postman, “do të thotë të ndjekësh një vijë mendimi, gjë që kërkon aftësi të konsiderueshme për klasifikim, nxjerrje përfundimesh dhe arsyetim”.

Siç vuri në dukje Postmani, nuk është rastësi që rritja e kulturës së shtypit në shekullin e tetëmbëdhjetë u shoqërua me rritjen e prestigjit të arsyes, me armiqësinë ndaj besëtytnive, me lindjen e kapitalizmit dhe me zhvillimin e shpejtë të shkencës. Historianë të tjerë e kanë lidhur shpërthimin e shkrim-leximit në shekullin e tetëmbëdhjetë me Iluminizmin, me lindjen e të drejtave të njeriut, me ardhjen e demokracisë dhe madje me fillimet e revolucionit industrial.

Bota, siç e njohim sot, u farkëtua në revolucionin e leximit.

Kundërrevolucioni

Tani, ne po jetojmë përgjatë kundërrevolucionit.

Më shumë se treqind vjet pasi revolucioni i leximit solli një epokë të re të dijes njerëzore, librat po zhduken.

Studimet e shumta tregojnë se leximi është në rënie të lirë. Edhe kritikët më pesimistë të shekullit të njëzetë, ndaj epokës së ekraneve, do ta kishin pasur të vështirë të parashikonin përmasat e krizës së sotme.

Në Shtetet e Bashkuara, leximi për kënaqësi ka rënë me 40 për qind gjatë njëzet vjetëve të fundit. Në Mbretërinë e Bashkuar, më shumë se një e treta e të rriturve thonë se kanë hequr dorë nga leximi. Fondi Kombëtar i Shkrim-Leximit [National Literacy Trust] raporton një rënie “tronditëse dhe demoralizuese” në lexim nga fëmijët që tani është në nivelin më të ulët të regjistruar ndonjëherë. Industria e botimeve është në krizë: siç shkruan autori Alexander Larman, “librat që dikur do të shiteshin në dhjetëra, madje qindra mijëra kopje, sot janë me fat nëse arrijnë të shiten në disa mijëra”.

Edhe më domethënëse, në fund të vitit 2024, Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik [OECD] publikoi një raport që zbuloi se nivelet e shkrim-leximit po bien ose po stagnonin në shumicën e vendeve të zhvilluara. Dikur një sociolog që do të përballej me statistika të tilla mund të kishte menduar se shkak për këtë ishte një krizë e madhe shoqërore, si lufta apo kolapsi i sistemit arsimor.

Por, ajo që ndodhi ishte smartfoni [smartphone], i cili u përhap gjerësisht në vendet e zhvilluara në mesin e viteve 2010. Ato vite do të kujtohen si pikë kthese në historinë njerëzore.

Asnjëherë më parë nuk ka ekzistuar një teknologji si smartfoni. Ndërsa teknologjitë e mëparshme të argëtimit, si kinemaja apo televizioni, synonin të mbanin vëmendjen e publikut për një periudhë kohe, smartfoni kërkon gjithë jetën tënde. Telefonat janë projektuar që të jenë hiper-varësi, duke i mbërthyer përdoruesit në një mori njoftimesh të panevojshme, videosh të shkurtra pa kuptim dhe provokimesh emocionale në rrjetet sociale.

Sot, një person mesatar kalon shtatë orë në ditë duke parë ekranin. Për Gjeneratën Z, shifra është nëntë orë. Një artikull i fundit në The Times zbuloi se studentët modernë mesatarisht janë të destinuar të kalojnë 25 vjet të jetës së tyre zgjuar duke bërë lëvizje me gisht në ekrane.

Nëse revolucioni i leximit përfaqësonte transferimin më të madh të dijes në duart e njerëzve të zakonshëm në histori, revolucioni i ekraneve përfaqëson vjedhjen më të madhe të dijes nga njerëzit e zakonshëm në histori.

Universitetet tona janë në vijën e parë të kësaj krize. Ato po mësojnë tani brezat e parë vërtet “post-shkrim-lexim” të studentëve, të cilët janë rritur pothuajse tërësisht në botën e videove të shkurtra, lojërave kompjuterike, algoritmeve që krijojnë varësi (dhe, gjithnjë e më shumë, IA-së - inteligjencës artificiale).

Për shkak se interneti celular i kudondodhur ka shkatërruar aftësinë e tyre për përqendrim dhe ka kufizuar zhvillimin e fjalorit të tyre, dija e pasur dhe e detajuar që ruhet në libra po bëhet e paarritshme për shumë prej tyre. Një studim mbi studentët e letërsisë angleze në universitetet amerikane zbuloi se ata nuk ishin në gjendje të kuptonin paragrafin e parë të romanit Shtëpia e shkretë [Bleak House] të Charles Dickensit - libër që dikur lexohej rregullisht nga fëmijët.[1]

Një artikull i botuar në The Atlantic, me titull “Studentët e kolegjeve elitare që nuk mund të lexojnë libra”, citon përvojën tipike të një profesori:

Njëzet vjet më parë, klasat e [Nicholas] Damesit nuk kishin asnjë problem të zhvillonin diskutime të sofistikuara - një javë për [librin] Krenari dhe paragjykim [Pride and Prejudice] dhe javën tjetër për Krim dhe ndëshkim [Prestuplenie i nakazanie]. Tani studentët e tij i thonë që në fillim se ngarkesa e leximit u duket e pamundur. Nuk është vetëm ritmi i shpejtë; ata kanë vështirësi të përqendrohen te detajet e vogla duke mbajtur njëkohësisht në mendje rrjedhën e përgjithshme të ngjarjeve.

Sipas një vlerësimi tjetër dëshpërues, shumica e studentëve tanë janë praktikisht analfabetë “funksionalë”. Kjo përputhet me gjithçka që kam dëgjuar në bisedat e mia me mësues dhe studiues. Një pedagog i Oksbrixhit me të cilin fola, e përshkroi situatën si “kolaps të shkrim-leximit” te studentët e tij.

Bartja e dijes - funksioni më i lashtë i universitetit - po shpërbëhet para syve tanë. Autorë si Shakespeare, Milton dhe Jane Austen, veprat e të cilëve janë bartur brez pas brezi ndër shekuj, nuk po arrijnë më te brezi i ardhshëm i lexuesve. Ata po humbasin aftësinë për t’i kuptuar.

Tradita e mësimit është si një fije e çmuar e artë e dijes që përshkon historinë njerëzore, duke lidhur nëpër kohë lexues me lexues. Ajo u këput për herë të fundit gjatë rënies së Perandorisë Romake të Perëndimit, kur valët barbare goditnin kufijtë, qytetet tkurreshin dhe bibliotekat digjeshin ose kalbeshin.[2] Ndërsa bota e elitës së arsimuar romake shpërbëhej, shumë shkrimtarë dhe vepra letrare dolën nga kujtesa njerëzore - disa për t’u humbur përgjithmonë, të tjerat për t’u rizbuluar qindra vjet më vonë gjatë Rilindjes.

Kjo fije e artë po këputet për herë të dytë.

Një tragjedi intelektuale

Rënia e leximit po shkakton ulje në tregues të ndryshëm të aftësive njohëse. Leximi lidhet me një sërë përfitimesh mendore, përfshirë përmirësimin e kujtesës dhe përqendrimit, aftësi më të mira analitike, rrjedhshmëri më të madhe në të shprehur dhe ritme më të ulëta të rënies kognitive në moshë të shtyrë.

Pas përhapjes së smartfonëve në mesin e viteve 2010, rezultatet globale të PISA-s - matja më e njohur ndërkombëtare e aftësive të nxënësve - filluan të bien. Siç shkruan John Burn-Murdoch në Financial Times, studentët gjithnjë e më shpesh thonë në sondazhe se kanë vështirësi të mendojnë, të mësojnë dhe të përqendrohen. Do të vini re pikën karakteristike të kthesës në mesin e viteve 2010.

Studimi Monitorimi i së ardhmes [Monitoring the Future] ka pyetur 18-vjeçarët nëse kanë vështirësi të mendojnë, të përqendrohen ose të mësojnë gjëra të reja. Përqindja e maturantëve që raportojnë vështirësi mbeti e qëndrueshme gjatë viteve 1990 dhe 2000, por filloi të rritej me shpejtësi në mesin e viteve 2010.

Dhe, siç thotë Burn-Murdoch, këto probleme njohëse nuk kufizohen vetëm në shkolla dhe universitete. Ato prekin të gjithë: “Rënia në aftësitë e arsyetimit dhe zgjidhjes së problemeve nuk kufizohet te adoleshentët. Edhe të rriturit tregojnë një model të ngjashëm, me rënie të dukshme në të gjitha grupmoshat”.

Më intriguese - dhe njëkohësisht alarmante - është rasti i koeficientit të inteligjencës [IQ] që u rrit vazhdimisht gjatë gjithë shekullit të njëzetë (i ashtuquajturi “efekti Flynn”), por që tani duket se ka filluar të bjerë.

Rezultati nuk është vetëm humbja e informacionit dhe e inteligjencës, por edhe një varfërim tragjik i përvojës njerëzore.

Për shekuj me radhë, pothuajse të gjithë njerëzit e arsimuar dhe inteligjentë kanë besuar se letërsia dhe dija janë ndër qëllimet më të larta dhe ngushëllimet më të thella të ekzistencës njerëzore.

Veprat klasike janë ruajtur ndër shekuj sepse përmbajnë, sipas shprehjes së famshme të Matthew Arnoldit, “më të mirën që është menduar dhe thënë ndonjëherë”.

Romanet dhe poezitë më të mëdha pasurojnë kuptimin tonë për përvojën njerëzore duke na vendosur në mënyrë imagjinare brenda mendjeve të të tjerëve dhe duke na çuar në kohë dhe vende të tjera. Duke lexuar vepra joletrare - shkencë, histori, filozofi, udhëpërshkrime - ne bëhemi thellësisht të vetëdijshëm për vendin tonë në botën e jashtëzakonshme dhe të ndërlikuar që kemi privilegjin të banojmë.

Smartfonët po na i rrëmbejnë këto ngushëllime.

Epidemia e ankthit, depresionit dhe mungesës së qëllimit që po prek të rinjtë në shekullin e njëzet e një shpesh lidhet me izolimin dhe krahasimin negativ shoqëror që nxisin smartfonët.

Por, ajo është gjithashtu produkt i drejtpërdrejtë i kotësisë, fragmentimit dhe trivialitetit të kulturës së ekranit, e cila është krejtësisht e paaftë t’u përgjigjur ndaj nevojave të thella njerëzore për kureshtje, rrëfim, përqendrim të thellë dhe përmbushje artistike.

Një botë pa mendje

Ky shterim i kulturës, i mendimit kritik dhe i inteligjencës përfaqëson një humbje tragjike të potencialit njerëzor dhe të lulëzimit njerëzor. Ëështë gjithashtu një nga sfidat më të mëdha me të cilat përballen shoqëritë moderne. Qytetërimi ynë i gjerë, i ndërlidhur, tolerant dhe i avancuar në aspektin teknik është ndërtuar mbi format komplekse dhe racionale të të menduarit që ushqen shkrim-leximi.

Siç shkruan Walter Ong në librin e tij Oralja dhe shkrim-leximi [Orality and Literacy], disa forma të të menduarit kompleks dhe logjik thjesht nuk mund të arrihen pa lexim dhe shkrim. Është pothuajse e pamundur të zhvillosh një argument të detajuar dhe logjik vetëm përmes të folurit spontan - do të humbje fillin e mendimit, do të kundërshtoje veten dhe do të ngatërroje dëgjuesit duke u përpjekur të riformuloje çështje të shprehura keq.

Si shembull ekstrem, mendoni për dikë që përpiqet thjesht të thotë me gojë një vepër të famshme filozofike. Për shembull, Kritika e arsyes së pastër e Kantit me 900 faqe, Traktati [Tractatus] i Ludwig Wittgensteinit, ose Qenia dhe hiçi [L'Être et le néant: Essai d'ontologie phénoménologique] nga Sartre. Do të ishte e pamundur. Dhe, po aq e pamundur për ta dëgjuar.

Për të prodhuar veprën e tij të madhe, Kanti duhej t’i shkruante idetë e tij, t’i fshinte, t’i mendonte përsëri, t’i përpunonte dhe t’i rishkruante gjatë shumë viteve derisa ato të formonin një tërësi bindëse dhe logjike.

Për ta kuptuar siç duhet librin, duhet ta kesh përpara që të mund të rilexosh pjesët që nuk i kupton, të kontrollosh lidhjet logjike dhe të reflektosh mbi pasazhet e rëndësishme derisa vërtet i përvetëson. Ky lloj mendimi i avancuar është i pandashëm nga leximi dhe shkrimi.

Studiuesi i klasikëve, Eric Havelock, argumentonte se ardhja e shkrim-leximit në Greqinë e lashtë ishte katalizatori për lindjen e filozofisë. Sapo njerëzit patën një mënyrë për t’i fiksuar idetë në faqe për t’i analizuar, për t’i përmirësuar dhe për t’i zhvilluar më tej, lindi një mënyrë krejtësisht e re revolucionare e mendimit analitik dhe abstrakt - një mënyrë që do të formësonte gjithë qytetërimin tonë.[3] Me lindjen e shkrimit, mënyrat e pranuara të të menduarit mund të sfidoheshin dhe të përmirësoheshin. Ky ishte çlirimi kognitiv i species sonë.

Siç e tha Neil Postmani në Duke zbavitur veten deri në vdekje [Amusing Ourselves to Death]:

Filozofia nuk mund të ekzistojë pa kritikë ... shkrimi e bën të mundur dhe të përshtatshme që mendimi të vihet nën një shqyrtim të vazhdueshëm dhe të përqendruar. Shkrimi e ngrin të folurin dhe duke e bërë këtë lind gramatikani, logjicieni, retoriku, historiani, shkencëtari - të gjithë ata që duhet ta mbajnë gjuhën përpara vetes për të parë se çfarë do të thotë, ku gabon dhe ku po shkon.

Jo vetëm filozofia, por e gjithë infrastruktura intelektuale e qytetërimit modern varet nga format komplekse të të menduarit që janë të pandashme nga leximi dhe shkrimi: histori serioze, teorema shkencore, propozime të detajuara politike dhe debatet e rrepta e të paanshme politike që zhvillohen në libra dhe revista.

Këto forma të mendimit të avancuar përbëjnë themelet intelektuale të modernitetit. Nëse bota jonë duket e paqëndrueshme sot - sikur toka po na lëkundet poshtë - kjo ndodh sepse ato themele po shemben nën këmbët tona.

Siç mund ta keni vënë re, bota e ekranit do të jetë shumë më e trazuar sesa bota e shtypit: më emocionale, më e zemëruar dhe më kaotike.

Walter Ong theksonte se shkrimi e ftoh dhe e racionalizon mendimin. Nëse doni të paraqisni argumentin tuaj personalisht ose në një video në TikTok, keni mënyra të panumërta për të anashkaluar argumentin logjik. Mund të bërtisni, të qani dhe të magjepsni audiencën derisa të nënshtrohet. Mund të përdorni muzikë emocionale ose të tregoni pamje tronditëse. Këto nuk janë argumente racionale, por njerëzit nuk janë qenie plotësisht racionale dhe shpesh binden prej tyre.

Një libër nuk mund t’ju bërtasë (falë Zotit!) dhe nuk mund të qajë. Pa gamën e mjeteve që mund të mposhtin logjikën dhe që janë në dispozicion të podkasterëve dhe jutuberëve, autorët janë shumë më të varur vetëm nga arsyeja, të dënuar të ndërtojnë me dhimbje argumentet e tyre fjali pas fjalie (e ndiej atë agoni tani). Librat janë larg përsosmërisë, por janë shumë më të lidhur me kërkesat e argumentit logjik se çdo mjet tjetër komunikimi që njerëzimi ka shpikur më parë.

Kjo është arsyeja pse Ongu vërejti se shoqëritë “orale” para-shkrim-lexim shpesh u duken vizitorëve nga vendet me kulturë shkrimi si jashtëzakonisht mistike, emocionale dhe antagoniste në diskursin dhe mënyrën e tyre të të menduarit.[4]

Ndërsa librat po zhduken, duket se po kthehemi te këto zakone “orale” të të menduarit. Diskursi ynë po shembet në panik, urrejtje dhe luftëra tribale. Mendimi antishkencor lulëzon në nivelet më të larta të qeverisë amerikane. Promotorë të irracionales dhe teorive konspirative si Candace Owens dhe Russell Brand gjejnë audienca të mëdha dhe të besueshme në internet.

Të vëna në faqe, argumentet e tyre do të dukeshin absurde. Në ekran, ato janë bindëse për shumë njerëz.

Rritja e këtyre stileve emocionale dhe irracionale të të menduarit paraqet një sfidë të thellë për kulturën dhe politikën tonë.

Ne mund të jemi duke zbuluar se nuk është e mundur të drejtohet qytetërimi më i avancuar në historinë e planetit me aparatin intelektual të një shoqërie para-shkrim-lexim.

Fundi i krijimtarisë

Epoka e shtypit u karakterizua nga një dinamizëm dhe një pasuri të paprecedentë kulturore. Leximi është baza e krijimtarisë dhe inovacionit që janë thelbësorë për modernitetin.

Nuk është e vërtetë se, që një shoqëri të përfitojë nga kultura e shtypit, çdo qytetar duhet të jetë lexues i pasionuar i librave. Megjithatë, nëse ka një shprehi që bashkon udhëheqësit, shpikësit, shkencëtarët dhe artistët që kanë formuar qytetërimin tonë, ai është leximi. Lexuesit seriozë janë të përfaqësuar në mënyrë disproporcionale pothuajse në çdo fushë të arritjeve njerëzore.

Merrni për shembull politikanët e mëdhenj: Teddy Roosevelt pretendonte se lexonte një libër në ditë, Winston Churchilli i kishte vënë vetes një program ambicioz leximi në filozofi, ekonomi dhe histori kur ishte i ri dhe vazhdoi të lexonte me etje gjatë gjithë jetës së tij. Clement Attlee kujtonte se lexonte katër libra në javë kur ishte nxënës.

Ose merrni parasysh kulturën popullore (e cila zakonisht nuk konsiderohet si fushë veçanërisht letrare e veprimtarisë njerëzore). David Bowie lexonte, sipas fjalëve të tij, “me pangopësi”. “Çdo libër që kam blerë, e kam ende. Nuk mund ta hedh tutje”, tha ai njëherë. “Është fizikisht e pamundur të largohet nga dora ime”! Një listë që Bowie shkroi me njëqind librat e tij të preferuar përfshin vepra të shkrimtarëve William Faulkner, Tom Stoppard, DH Lawrence dhe TS Eliot.

Në një libër të fundit për karrierën e tij si autor këngësh, Paul McCartney përmendi emrat “Dylan Thomas, Oscar Wilde dhe Allen Ginsberg, si dhe shkrimtarin simbolist francez Alfred Jarry, pastaj Eugene O’Neill dhe Henrik Ibsen”, ndër autorët që atë e kishin frymëzuar.

Thomas Edisoni lexonte shumë gjatë gjithë jetës së tij. Po ashtu Charles Darwini. Po ashtu Albert Einsteini. Për ironi, edhe Elon Musk pretendon se është “rritur nga librat”.

Leximi e pasuron punën krijuese duke u dhënë burrave dhe grave gjenialë qasje në thesarin e gjerë dhe të paçmuar të dijes që ruhet në libra - “më të mirën që është menduar dhe thënë”. Disiplina e leximit i pajis ata me mjetet analitike për të shqyrtuar, përpunuar dhe revolucionarizuar atë traditë.

Siç argumenton Elizabeth Eisenstein në librin Revolucioni i shtypit në Evropën e hershme moderne [The Printing Revolution in Early Modern Europe], shpikja e shtypshkronjës ndihmoi në katalizimin e një serie revolucionesh kulturore që skalitën botën moderne: Rilindjen, Reformacionin dhe revolucionin shkencor. Historianë të tjerë do të shtonin Iluminizmin, lindjen e të drejtave të njeriut dhe revolucionin industrial.

Eisensteini shpjegon se si prirja e leximit për të nxitur inovacionin u shfaq në universitetet e Rilindjes. Me shpikjen e shtypit, studentët kishin qasje më të madhe në libra, duke lejuar që “studentët e zgjuar të kapërcenin kufijtë e njohurive të mësuesve të tyre. Studentët e talentuar nuk kishin më nevojë të uleshin në këmbët e një mjeshtri të caktuar për të mësuar një gjuhë ose një aftësi akademike”, Dhe, kështu

studentët që përfitonin nga tekstet teknike që shërbenin si mësues të heshtur kishin më pak gjasa t’i nënshtroheshin autoritetit tradicional dhe ishin më të hapur ndaj prirjeve inovative. Mendjet e reja të pajisura me botime të përditësuara, veçanërisht të teksteve matematikore, filluan të tejkalonin jo vetëm të pleqnarët e tyre, por edhe urtësinë e të lashtëve.

Studentët modernë që nuk janë në gjendje të lexojnë janë sërish të varur nga autoriteti i mësuesve të tyre dhe janë më pak të aftë të ecin përpara, të zbulojnë dhe të vënë në pikëpyetje ortodoksitë.

Këta studentë janë vetëm një simptomë e kulturës së stagnimit të epokës së ekranit, e cila karakterizohet nga thjeshtësia, përsëritja dhe e cekëta. Simptomat e saj mund të vërehen kudo rreth nesh.

Këngët pop në çdo zhanër po bëhen më të shkurtra, më të thjeshta dhe më të përsëritshme, ndërsa filmat po reduktohen në formula pafundësisht të përsëritura të franshizave. Studimet sugjerojnë se numri i shpikjeve “përçarëse” dhe “transformuese” është në rënie. Më shumë para shpenzohen për kërkime shkencore se kurrë më parë në histori, por ritmi i përparimit “mezi po arrin të mbajë hapin me të kaluarën”.

Patjetër që shumë faktorë janë në veprim, por kjo është gjithashtu mu ajo që do të prisnit nga një brez studiuesish që kaluan fëmijërinë ngjitur për ekrane në vend që të lexonin ose të mendonin.

Edhe vetë librat po bëhen më pak kompleksë.

Nëse bota e shkrim-leximit karakterizohej nga kompleksiteti dhe inovacioni, bota post-shkrim-lexim karakterizohet nga thjeshtësia, padituria dhe stagnimi. Ndoshta nuk është rastësi që rënia e shkrim-leximit ka sjellë obsesion me “nostalgjinë” kulturore; një dëshirë për të ricikluar pafundësisht format kulturore të së kaluarës: për shembull, serialet televizive dhe stilet e viteve ’90 të shekullit XX, ose modat e fillimit të viteve 2000.

Kultura jonë po shndërrohet në një shkretëtirë smartfonësh.

Të shkëputur nga pasuritë kulturore të së kaluarës, jemi të dënuar të jetojmë në një të tashme të përjetshme narciste. Të privuar nga mjetet kritike për të vënë në pikëpyetje dhe për të zhvilluar idetë e atyre që erdhën para nesh, jemi të dënuar të përsërisim pafundësisht veten tonë, një film superheroi pas një filmi superheroi, këngë e përsëritshme pop pas këngës së përsëritshme pop.

Mbi të gjitha, kjo kulturë gjithnjë e më triviale dhe e pamend është fatkeqësi për politikën tonë.

Vdekja e demokracisë

Në mënyrë ironike nga perspektiva e së tashmes, revolucioni i leximit i shekullit të tetëmbëdhjetë u shoqërua jo vetëm me entuziazëm, por edhe me një panik moral.

“Asnjë dashamirës i duhanit apo i kafesë, asnjë pirës vere apo dashamirës i lojërave, nuk mund të jetë aq i varur nga llulla e tij, shishja, lojërat apo tryeza e kafesë sa janë ata shumë lexues të pangopur nga zakoni i tyre i leximit”, gjëmonte një klerik gjerman.

Richard Steele kishte frikë se “romanet shtrojnë pritshmëri të cilat rrjedha e zakonshme e jetës nuk mund t’i realizojë kurrë”. Disa të tjerë shqetësoheshin se leximi “e nxit tepër imagjinatën dhe e lodh zemrën”.

Është e lehtë të qeshësh me këto ankthe. E kemi kaluar gjithë jetën duke dëgjuar se sa e virtytshme dhe e arsyeshme është të lexosh libra. Si mund të jetë leximi i rrezikshëm?

Por, në retrospektivë, këta moralistë konservatorë kishin të drejtë të shqetësoheshin. Zgjerimi i shpejtë i shkrim-leximit ndihmoi në shkatërrimin e botës së rregullt, hierarkike dhe thellësisht të pabarabartë në aspektin shoqëror që ata çmonin.

Revolucioni i leximit ishte katastrofë për aristokratët jashtëzakonisht të privilegjuar dhe shfrytëzues të ancien régime-it aristokratik evropian - sistemi i vjetër autokratik i qeverisjes me mbretër të gjithëpushtetshëm në majë, me lordë dhe klerikë poshtë tyre dhe me fshatarë që përpëliteshin krejt në fund.

Padituria ishte bazamenti i Evropës feudale. Pabarazitë e mëdha të rendit aristokratik mund të ruheshin pjesërisht sepse popullsia nuk kishte asnjë mënyrë për të zbuluar përmasat e korrupsionit, abuzimeve dhe paaftësive të qeverive të tyre.

Dhe, hierarkia e vjetër feudale justifikohej jo aq shumë me argumente logjike sa me atë që Walter Ongu mund ta kishte njohur si thirrje shumë para-shkrim-leximit ndaj mendimit mistik dhe emocional.

Kjo ishte ajo që historianët e shekullit të shtatëmbëdhjetë e quajnë kultura “përfaqësuese” e pushtetit, sistemi shumë vizual i propagandës monarkike që impononte mbi nënshtetasit imazhin e frikshëm dhe madhështor të mbretit. Regjimi e shfaqte fuqinë e tij në parada, piktura, shfaqje fishekzjarrësh, statuja dhe ndërtesa madhështore.

Sistemi funksiononte në një epokë para shkrim-leximit masiv. Por, ndërsa dija u përhap nëpër shoqëri dhe mënyrat analitike e kritike të të menduarit të nxitura nga shtypi filluan të zinin vend, e gjithë atmosfera mendore dhe kulturore që mbështeste rendin e vjetër u dogj. Njerëzit filluan të dinin shumë. Dhe, të mendonin shumë.

Rendi feudal duket se është në thelb i papajtueshëm me shkrim-leximin. Historiani Orlando Figes ka vënë në dukje se revolucionet angleze, franceze dhe ruse ndodhën që të gjitha në shoqëri ku niveli i shkrim-leximit po i afrohej pesëdhjetë përqindëshit.

Libri i Robert Darntonit, Temperamenti revolucionar [The Revolutionary Temper], përshkruan kaosin që epoka e shtypit lëshoi mbi regjimin e vjetër në Francë. Dija u përhap në shoqërinë franceze me pasoja katastrofike: të burgosurit politikë shkruanin kujtime bestseller që njoftonin burgosjen e tyre të padrejtë nga shteti; njerëzit e zakonshëm lexonin pamflete për pasurinë e tepruar dhe të padrejtë që gëzonin aristokratët; financat katastrofike të qeverisë papritur filluan të debatoheshin nga një publik i habitur dhe i zemëruar, në vend që të diskutoheshin prapa dyerve të mbyllura në dhomat e pasme të Versajës.

Ndërkohë, mënyrat analitike dhe kritike të të menduarit filluan të gërryenin themelet mistike dhe emocionale të rendit të vjetër. Filozofët dhe mendimtarët radikalë të Iluminizmit, të mbështetur nga një publik gjithnjë në rritje i klasës së mesme lexuese, filluan të bënin pyetje kritike të atij lloji që në thelb janë të lidhura me kulturën e shtypit. Nga vjen pushteti? Pse disa njerëz duhet të kenë shumë më tepër se të tjerët? Pse nuk janë të gjithë njerëzit të barabartë?

*** Vlen të theksohet se ky përshkrim shumë i thjeshtuar përjashton qartë shumë nga faktorët që modelojnë rrjedhën e historisë: ekonominë, klimën, burrat dhe gratë individuale, rastësinë. Vetëm shtypi nuk mund të sjellë paqe dhe demokraci (mjafton të shohim pasojat e revolucionit rus). Dhe, shtypi nuk mund të zhdukë tendencat e lindura njerëzore ndaj partive dhe dhunës (mjafton të shohim pasojat e revolucionit francez). Shtypi sigurisht nuk është imun ndaj lajmeve të rreme dhe teorive konspirative (mjafton të shohim periudhën para revolucionit francez) ***

Por, nuk është e nevojshme të besosh se shtypi është sistem i përsosur dhe i pakorruptueshëm komunikimi për të pranuar se ai është gjithashtu pothuajse me siguri një kusht i domosdoshëm paraprak për demokracinë.

Në Duke zbavitur veten deri në vdekje, Neil Postmani argumenton se demokracia dhe shtypi janë pothuajse të pandashëm. Një demokraci efektive presupozon një qytetari relativisht të informuar dhe disi kritike, të aftë për të kuptuar dhe debatuar çështjet e ditës gjerë e gjatë.

Demokracia merr forcë të pamatshme nga shtypi - nga bota e vjetër që po vdes e librave, gazetave dhe revistave - me prirjen e saj për të nxitur njohuri të thella, argument logjik, mendim kritik, objektivitet dhe angazhim të paanshëm. Në këtë mjedis, njerëzit e zakonshëm kanë mjetet për të kuptuar sundimtarët e tyre, për t’i kritikuar dhe, ndoshta, për t’i ndryshuar.

Postmani përmend debatet Lincoln-Douglas të vitit 1858, në të cilat të dy kandidatët presidencialë folën për një kohë jashtëzakonisht të gjatë dhe me një nivel të jashtëzakonshëm detajesh, si një nga kulmet e kulturës së shtypit:

Rregullat e debatit parashikonin që Douglasi të fliste i pari për një orë; Lincolni do të përgjigjej për një orë e gjysmë; Douglasi pastaj kishte gjysmë ore për t’iu kundërpërgjigjur përgjigjes së Lincolnit. Ky debat ishte dukshëm më i shkurtër se ato me të cilat të dy burrat ishin mësuar ... më 16 tetor 1854, në Pioria të Ilinoisit, Douglasi mbajti një fjalim prej tre orësh, të cilit Lincolni, sipas marrëveshjes, do t’i përgjigjej.

Kur Postmani shkruante në fund të viteve 1980, debatet e tilla tashmë ishin të paimagjinueshme. Për ironi, debatet televizive që ai i kritikonte si të degraduara, të painformuara dhe tepër emocionale, sot u duken shikuesve të shekullit njëzet e një pothuajse të qytetëruara dhe në nivel të lartë intelektual.

Politika në epokën e videove të shkurtra favorizon emocionin e shtuar, paditurinë dhe pohimet pa prova. Në rrethana të tilla, mashtruesit karizmatikë kanë kushte shumë të favorshme. Në mënyrë të pashmangshme, partitë dhe politikanët armiqësorë ndaj demokracisë lulëzojnë në botën post-shkrim-lexim. Përdorimi i TikTok-ut lidhet me rritjen e përqindjes së votave për partitë populiste dhe të djathtën ekstreme.

TikTok-u, siç thotë shkrimtari Ian Leslie, është “karburant raketor për populistët”.

Pse i sjell përfitim [TikTok-u] populistëve në mënyrë disproporcionale? Sepse, pothuajse sipas përkufizimit, populizmi lulëzon mbi emocionet, jo mbi mendimet; mbi ndjenjat, jo mbi fjalitë. Populistët specializohen në dhënien e atij shpërthimi sigurie që ndien kur e di se ke të drejtë. Ata nuk duan që ju të mendoni. Mendimi është vendi ku siguria shkon për të vdekur.

Rendi liberal demokratik racional dhe i paanshëm i bazuar në shtyp mund të mos mbijetojë këtë revolucion.

Në ferrin e budallallëkut

Kompanitë e mëdha të teknologjisë pëlqejnë ta shohin veten si të përkushtuara ndaj përhapjes së dijes dhe kureshtjes. Në fakt, për të mbijetuar, ato duhet të promovojnë budallallëkun. Oligarkët e teknologjisë kanë po aq interes në paditurinë e popullsisë sa edhe autokratët më reaksionarë feudalë. Zemërimi i verbër dhe mendimi partiak na mbajnë të ngjitur për telefonat tanë.

Dhe, ndërsa monarkitë e vjetra evropiane duhej (shpesh në mënyrë të pasuksesshme) të përpiqeshin të censuronin materialin e rrezikshëm kritik, kompanitë e mëdha të teknologjisë e sigurojnë paditurinë tonë shumë më me efikasitet duke e përmbytur kulturën tonë me zemërim, shpërqendrim dhe kotësi.

Këto kompani po punojnë në mënyrë aktive për të shkatërruar iluminizmin njerëzor dhe për të sjellë një epokë të re të errët.

Revolucioni i ekranit do ta skalisë politikën tonë po aq thellë sa revolucioni i leximit i shekullit të tetëmbëdhjetë.

Pa dijen dhe pa aftësitë e mendimit kritik që ushqehen nga shtypi, shumë qytetarë të demokracive moderne janë po aq të pafuqishëm dhe po aq të besueshëm sa fshatarët mesjetarë - që preken prej thirrjeve irracionale dhe që janë të prirë ndaj mendimit të turmës. Bota pas shtypit i ngjan gjithnjë e më shumë botës para shtypit.

Besëtytnitë dhe mendimi antidemokratik lulëzojnë. Kërkimi studimor në universitetet tona formësohet nga përkatësia e ngurtë partiake, jo nga toleranca dhe kureshtja. Arti dhe letërsia jonë janë më të ashpra dhe më të thjeshta.

Shumë njerëz sot janë po aq dyshues ndaj vaksinave sa fshatarët e paarsimuar të shekullit të tetëmbëdhjetë të satirizuar nga karikaturisti James Gillray më shumë se dyqind vjet më parë.

Ndërsa pushteti, pasuria dhe dija përqendrohen në majë të shoqërisë, një publik i zemëruar, i përçarë dhe i painformuar nuk ka një mënyrë për të kuptuar, analizuar, kritikuar apo ndryshuar atë që po ndodh. Në vend të kësaj, gjithnjë e më shumë njerëz impresionohen nga ato lloje thirrjesh shumë emocionale, karizmatike dhe mistike që ishin themeli i pushtetit në epokën para përhapjes së shkrim-leximit.

Ashtu siç ardhja e shtypit i dha goditjen përfundimtare botës së kalbur të feudalizmit, kështu edhe ekrani po shkatërron botën e demokracisë liberale.

Ndërsa kompanitë e teknologjisë zhdukin shkrim-leximin dhe vendet e punës të klasës së mesme, ne mund të përfundojmë në një epokë të dytë feudale. Ose mbase po hyjmë në një epokë politike përtej imagjinatës sonë.

Çfarëdo që të ndodhë, ne tashmë po shohim botën që dikur njihnim teksa po shkrihet. Asgjë nuk do të jetë kurrë më njësoj.

Mirë se vini në shoqërinë post-shkrim-lexim. /Telegrafi/

[1] Kur George Orwell raportoi në vitin 1940 mbi një studim të ri të botuar për zakonet e leximit të fëmijëve, ai zbuloi se fëmijët lexonin “vullnetarisht” veprat e shkruara nga Charles Dickens, Daniel Defoe, Robert Louis Stevenson, GK Chesterton dhe Shakespeare. Këta fëmijë, vuri ai në dukje, “ishin të moshës midis 12 dhe 15 vjeç dhe i përkisnin shtresës më të varfër të komunitetit”.

[2] Protestoj duke thënë se kam lexuar Peter Brownin dhe e pranoj se ky është një karakterizim i thjeshtuar (edhe pse shpresoj i fuqishëm në aspektin retorik) i antikitetit të vonë. Por, mendoj gjithashtu se përpjekjet e fundit në modë për ta riemërtuar “Mesjetën e errët” si “Epokën e dritës” mund të jenë paksa të tepruara. Normat e shkrim-leximit në antikitetin e vonë vërtet kanë rënë.

[3] Njerëzit ndonjëherë kundërshtojnë duke thënë Sokrati vajtonte vdekjen [e shkaktuar!] nga shkrimi. Argumenti i hollësishëm i Havelockut, siç paraqitet në librin e tij Parathënie për Platonin [Preface to Plato], ia vlen të lexohet i plotë. Një pikë që ai thekson është se vetë Sokrati ishte produkt i një klime intelektuale që tashmë po ndikohej thellësisht nga shkrimi. Platoni, sipas Havelockut, ishte militant aktiv kundër mënyrave të të menduarit para-shkrim-lexim.

[4] Kjo nuk do të thotë se shoqëritë që dinë shkrim-lexim janë “më të mira” ose më inteligjente se shoqëritë orale. Siç shkruan Ongu, shoqëritë orale janë të afta për bëma të kujtesës që janë mahnitëse për të huajt. Por, është e vërtetë se zakonet e të menduarit të lidhura me shkrim-leximin duket se janë thelbësore për llojin e qytetërimit të përparuar dhe kompleks në të cilin jetojmë.

Administrata Tatimore e Kosovës (ATK) ka avancuar ndjeshëm në digjitalizimin e shërbimeve për tatimpaguesit, duke mundësuar që shumica e procedurave tatimore të kryhen në mënyrë elektronike.

Kështu ka deklaruar Drejtori i Përgjithshëm i ATK-së, Mentor Hyseni, në “Përballje Podcast”, ku theksoi se aktualisht institucioni ofron dhjetëra shërbime elektronike për bizneset dhe qytetarët.

“Ne kemi diku rreth 59 shërbime elektronike që i ofrojmë për tatimpaguesit. Sot rreth 3.7 milionë deklarime bëhen në ATK dhe të gjitha janë elektronike”, tha Hyseni shkruan Telegrafi.

Sipas tij, përmes këtyre platformave digjitale, tatimpaguesit mund të kryejnë deklarimet dhe pagesat pa pasur nevojë të paraqiten fizikisht në institucion.

“Nuk ka nevojë të vijnë në ATK për të bërë deklarime, siç ka qenë më herët me dokumente në letër. Të gjitha tash bëhen në mënyrë elektronike”, theksoi ai.

Hyseni shtoi se digjitalizimi i proceseve është një nga prioritetet e institucionit, me synimin për të lehtësuar procedurat për bizneset dhe për të rritur efikasitetin e administratës tatimore.

“Qëllimi ynë është që gjatë këtij viti këto 59 shërbime t’i rrisim në rreth 64 shërbime elektronike”, deklaroi ai.

- YouTube www.youtube.com

Sipas tij, ky proces i digjitalizimit pritet të lehtësojë ndjeshëm komunikimin mes ATK-së dhe tatimpaguesve, duke thjeshtuar procedurat administrative për bizneset në Kosovë./Telegrafi/.

Nga: Neil Postman (ligjëratë e mbajtur në Denver, Kolorado, më 28 mars 1998)
Përktheu: Agron Shala / Telegrafi.com

... Dyshoj se shekulli XXI do të na paraqesë probleme më tronditëse, më çorientuese ose më komplekse se ato me të cilat u përballëm në këtë shekull, ose në të nëntëmbëdhjetin, të tetëmbëdhjetin, të shtatëmbëdhjetin, apo, për këtë çështje, në shumë prej shekujve para tyre. Por, për ata që janë tepër nevrikë për mijëvjeçarin e ri, mund të jap që në fillim disa këshilla të mira se si ta përballim atë ... Ja çfarë na tha Henry David Thoreau: “Të gjitha shpikjet tona janë vetëm mjete të përmirësuara për një qëllim të papërmirësuar.” Ja çfarë tha Goethe: “Njeriu duhet, çdo ditë, të përpiqet të dëgjojë një këngë të shkurt, të lexojë një poezi të mirë, të shohë një pikturë të bukur dhe, nëse është e mundur, të thotë disa fjalë të arsyeshme.” Sokrati na tha: “Jeta e pashqyrtuar nuk ia vlen të jetohet.” Rabini Hillel tha: “Ajo që është e urryer për ty, mos ia bëj tjetrit.” Dhe, ja çfarë thotë profeti Mikea: “Çfarë kërkon Zoti prej teje, veçse të bësh drejtësi, të duash mëshirën dhe të ecësh i përulur me Perëndinë tënde.” Dhe, do të mund të thosha, po të kishim kohë (edhe pse ju e dini mjaft mirë), se çfarë na kanë thënë Jezusi, Isaia, Muhamedi, Spinoza dhe Shakespearei. Është gjithmonë e njëjta gjë: nuk ka shpëtim nga vetja jonë. Dilema njerëzore është ajo që ka qenë gjithmonë, dhe është një mashtrim të besosh se ndryshimet teknologjike të epokës sonë e kanë bërë të pavlefshme urtësinë e epokave dhe të urtakëve.

Megjithatë, pasi them këtë, e di shumë mirë se për shkak se jetojmë në një epokë teknologjike, kemi disa probleme të veçanta për të cilat Jezusi, Hilleli, Sokrati dhe Mikea nuk folën dhe as nuk mund të flisnin. Nuk kam urtësinë për të thënë se çfarë duhet të bëjmë për probleme të tilla, prandaj kontributi im duhet të kufizohet në disa gjëra që duhet t’i dimë për të trajtuar këto probleme. E quaj ligjëratën time Pesë gjëra që duhet të dimë për ndryshimin teknologjik. Këto ide i mbështes në tridhjetë vjet studim të historisë së ndryshimit teknologjik, por nuk mendoj se janë ide akademike apo ezoterike. Ato janë nga ato gjëra që duhet t’i dijë kushdo që shqetësohet për stabilitetin dhe ekuilibrin kulturor dhe jua ofroj me shpresën se do t’ju duken të dobishme për të menduar për ndikimin e teknologjisë mbi besimin fetar.

Lexo po ashtu:
- Arti i humbur i leximit të një libri të vërtetë
- Libra dhe ekrane
- Vdekja e kulturës: Orwell, Huxley dhe shqiptarët që fluturojnë në qiell!
- Babai i fshatit global

Ideja e parë

Ideja e parë është se çdo ndryshim teknologjik është një shkëmbim. Më pëlqen ta quaj ujdi faustiane. Teknologjia jep dhe teknologjia merr. Kjo do të thotë se për çdo përparësi që ofron një teknologji e re, ekziston gjithmonë një mangësi përkatëse. Mangësia mund të tejkalojë përparësinë,për nga rëndësia, ose kostoja ia vlen për përparësinë. Tani, kjo mund të duket si një ide mjaft e qartë, por do të habiteshit se sa shumë njerëz besojnë se teknologjitë e reja janë përparësi të padiskutueshme. Mjafton të mendoni për entuziazmin me të cilin shumica e njerëzve i qasen kuptimit të tyre për kompjuterët. Pyetni këdo që di të flasë diçka për kompjuterët dhe do të shihni se ata, pa turp dhe pa pushim, do të lartësojnë mrekullitë e kompjuterëve. Do të vini re gjithashtu se në shumicën e rasteve ata do të neglizhojnë plotësisht të përmendin ndonjë nga të metat e kompjuterëve. Ky është një çekuilibër i rrezikshëm, sepse sa më të mëdha të jenë mrekullitë e një teknologjie, aq më të mëdha do të jenë pasojat e saj negative.

Mendoni për automobilin i cili, marrë parasysh të gjitha përparësitë e tij të dukshme, ka helmuar ajrin tonë, ka bllokuar qytetet tona dhe ka degraduar bukurinë e peizazhit tonë natyror. Ose mund të reflektoni mbi paradoksin e teknologjisë mjekësore që sjell kura të mrekullueshme, por është, në të njëjtën kohë, një shkak i dëshmueshëm i disa sëmundjeve dhe paaftësive, dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm në zvogëlimin e aftësive diagnostikuese të mjekëve. Është gjithashtu mirë të kujtojmë se, për të gjitha përfitimet intelektuale dhe shoqërore që solli shtypshkronja, kostot e saj ishin po aq monumentale. Shtypshkronja i dha botës perëndimore prozën, por e bëri poezinë një formë ekzotike dhe elitiste komunikimi. Ajo na dha shkencën induktive, por e reduktoi ndjeshmërinë fetare në një formë supersticioni fantazues. Shtypi na dha konceptin modern të kombit, por duke e bërë këtë e shndërroi patriotizmin në një emocion të ndyrë, në mos vdekjeprurës. Mund të themi madje se shtypja e Biblës në gjuhët e popullit krijoi përshtypjen se Zoti ishte anglez, ose gjerman, ose francez - domethënë, shtypi e reduktoi Zotin në përmasat e një sundimtari lokal.

Ndoshta mënyra më e mirë për ta shprehur këtë ide është të them se pyetja “Çfarë do të bëjë teknologjia e re?” nuk është më e rëndësishme se pyetja “Çfarë do të zhbëjë teknologjia e re?” Në të vërtetë, pyetja e dytë është më e rëndësishme, pikërisht sepse shtrohet kaq rrallë. Atëherë mund të thuhet se perspektiva e sofistikuar mbi ndryshimin teknologjik përfshin të qenit skeptik ndaj vizioneve utopike dhe mesianike të paraqitura nga ata që nuk kanë asnjë ndjesi për historinë ose ekuilibrat e brishtë mbi të cilët mbështetet kultura. Në fakt, po të varej nga unë, do t’ia ndaloja kujtdo të fliste për teknologjitë e reja të informacionit nëse ai ose ajo nuk mund të tregojë se di diçka për efektet shoqërore dhe psikike të alfabetit, të orës mekanike, të shtypshkronjës dhe të telegrafit. Me fjalë të tjera, të dijë diçka për kostot e teknologjive të mëdha.

Pra, ideja e parë është se kultura gjithmonë e paguan një çmim për teknologjinë.

Ideja e dytë

Kjo na çon tek ideja e dytë, e cila është se përparësitë dhe mangësitë e teknologjive të reja nuk shpërndahen kurrë në mënyrë të barabartë në popull. Kjo do të thotë se çdo teknologji e re u sjell dobi disa njerëzve dhe dëmton të tjerët. Ka madje edhe disa që nuk preken fare nga kjo. Merrni përsëri shembullin e shtypshkronjës në shekullin e gjashtëmbëdhjetë, për të cilën Martin Luteri tha se ishte “veprimi më i lartë dhe më i skajshëm i hirit të Zotit, me anë të të cilit çështja e ungjillit shtyhet përpara.” Duke vendosur fjalën e Zotit në tryezën e kuzhinës së çdo të krishteri, libri i prodhuar në masë minoi autoritetin e hierarkisë së kishës dhe përshpejtoi shpërbërjen e Selisë së Shenjtë të Romës. Protestantët e asaj kohe e mirëpritën këtë zhvillim. Katolikët u zemëruan dhe u tronditën. Meqë unë jam hebre, po të kisha jetuar në atë kohë, ndoshta nuk do të më kishte interesuar fare njëra apo tjetra, sepse nuk do të përbënte ndonjë ndryshim nëse një pogrom do të frymëzohej nga Martin Luteri apo nga Papa Leoni X. Disa fitojnë, disa humbin, dhe disa mbeten ashtu siç ishin.

Le të marrim si shembull tjetër televizionin, megjithëse këtu duhet të shtoj menjëherë se në rastin e televizionit ka shumë pak njerëz që në fakt nuk preken në një mënyrë ose në një tjetër. Në Amerikë, ku televizioni ka bazë më thellë se kudo tjetër, ka shumë njerëz që e konsiderojnë atë një bekim, jo më pak ata që kanë arritur karriera të paguara mirë dhe të kënaqshme në televizion si drejtues, teknikë, regjisorë, spikerë lajmesh dhe zbavitës. Nga ana tjetër, dhe në planin afatgjatë, televizioni mund t’ia japë fundin karrierave të mësuesve të shkollës, sepse shkolla ishte një shpikje e shtypshkronjës dhe duhet të qëndrojë ose të bjerë në varësi të rëndësisë që fjala e shtypur do të ketë në të ardhmen. Natyrisht, nuk ka asnjë mundësi që televizioni të zhduket, por mësuesit e shkollës të cilët janë entuziastë për praninë e tij, gjithmonë më sjellin në mendje një imazh të një farkëtari të fillimit të shekullit që jo vetëm çmon lavdet e automobilit, por gjithashtu beson se biznesi i tij do të përmirësohet prej tij. Ne tani e dimë se biznesi i tij nuk u përmirësua prej tij; ai u bë i vjetruar prej tij, siç ndoshta një farkëtar i zgjuar do ta kishte ditur.

Pyetjet, atëherë, që nuk janë kurrë larg nga mendja e një personi që ka njohuri për ndryshimin teknologjik, janë këto: Kush përfiton në mënyrë specifike nga zhvillimi i një teknologjie të re? Cilat grupe, cili tip personi, cilat lloj të industrisë do të favorizohen? Dhe, sigurisht, cilat grupe njerëzish do të dëmtohen si pasojë?

Këto pyetje duhet të jenë sigurisht në mendjen tonë kur mendojmë për teknologjinë e kompjuterit. Nuk ka dyshim se kompjuteri ka qenë dhe do të vazhdojë të jetë i favorshëm për organizata në shkallë të gjerë - si ushtria ose kompanitë ajrore ose bankat ose institucionet e mbledhjes së taksave. Dhe, është po aq e qartë se kompjuteri tani është i domosdoshëm për studiuesit e nivelit të lartë në fizikë dhe në shkencat e tjera natyrore. Por, deri në çfarë mase teknologjia e kompjuterit ka qenë përparësi për masat e njerëzve? Për punëtorët e çelikut, pemëshitësit, mekanikët e automobilave, muzikantët, bukëpjekësit, muratorët, dentistët dhe, po, për teologët dhe shumicën e të tjerëve në jetën e të cilëve kompjuteri tani ndërhyn? Këta njerëz i kanë bërë çështjet e tyre private më të arritshme për institucionet e fuqishme. Ata ndiqen dhe kontrollohen më lehtë; u nënshtrohen më shumë ekzaminimeve dhe janë gjithnjë e më të hutuar nga vendimet që merren për ta. Ata janë më shumë se kurrë të reduktuar në objekte thjesht numerike. Ata po mbulohen nga imejlat e padëshiruar. Ata janë caqe të lehta për agjencitë e reklamave dhe institucionet politike.

Me një fjalë, këta njerëz janë humbës në revolucionin e madh të kompjuterit. Fituesit, që përfshijnë ndër të tjerë kompanitë e kompjuterëve, korporatat shumëkombëshe dhe shtetin kombëtar, natyrisht do t’i inkurajojnë humbësit të jenë entuziastë për teknologjinë e kompjuterit. Kjo është mënyra e fituesve, dhe kështu në fillim ata u thanë humbësve se me kompjuterët personalë njeriu mesatar mund të balancojë më mirë një bllok të çekëve, të mbajë më mirë shënime për recetat dhe të bëjë lista më logjike blerjesh. Pastaj u thanë se kompjuterët do ta bëjnë të mundur të votohet nga shtëpia, të bëhen blerje nga shtëpia, të merret i gjithë argëtimi që dëshirohet në shtëpi, dhe kështu ta bëjnë jetën komunitare të panevojshme. Dhe, tani, sigurisht, fituesit flasin vazhdimisht për Epokën e Informacionit, gjithmonë duke lënë të kuptohet se sa më shumë informacion të kemi, aq më mirë do të jemi në zgjidhjen e problemeve të rëndësishme - jo vetëm atyre personale, por edhe problemeve shoqërore në shkallë të gjerë. Por, sa e vërtetë është kjo?

Nëse ka fëmijë që vdesin nga uria në botë - dhe ka - kjo nuk është për shkak të mungesës së informacionit. Ne e dimë prej kohësh si të prodhojmë mjaft ushqim për të ushqyer çdo fëmijë në planet. Si është e mundur që lejojmë kaq shumë prej tyre të vdesin nga uria? Nëse ka dhunë në rrugët tona, kjo nuk është sepse kemi informacion të pamjaftueshëm. Nëse gratë abuzohen, nëse divorci dhe pornografia dhe sëmundjet mendore po rriten, asnjëra prej këtyre nuk ka të bëjë me mungesën e informacionit. Do të guxoja të thosha se kjo ndodh sepse diçka tjetër mungon, dhe nuk mendoj se kam nevojë t’i them këtij auditori se çfarë është ajo. Kush e di? Kjo epokë e informacionit mund të dalë të jetë mallkim nëse ne verbohemi prej saj në mënyrë që të mos mund të shohim vërtet se ku qëndrojnë problemet tona. Kjo është arsyeja se pse është gjithmonë e nevojshme që ne t’ua bëjmë këtë pyetje atyre që flasin me entuziazëm për teknologjinë e kompjuterit: Pse e bëni këtë? Çfarë interesash përfaqësoni? Kujt shpresoni t’i jepni pushtet? Nga kush do ta mbani larg pushtetin?

Nuk dua t’ia atribuoj askujt motivet e pahijshme, e aq më pak të errëta. Unë them vetëm se, meqë teknologjia favorizon disa njerëz dhe dëmton të tjerët, këto janë disa pyetje që duhet të bëhen gjithmonë. Dhe, kështu, ideja e dytë është që gjithmonë ka fitues dhe humbës në ndryshimin teknologjik.

Ideja e tretë

Ja e treta. Ka një ide të fuqishme të ngulitur në çdo teknologji, e ndonjëherë dy ose tri ide të fuqishme. Këto ide shpesh janë të fshehura nga pamja jonë sepse kanë një natyrë disi abstrakte. Por, kjo nuk nënkupton se ato nuk kanë pasoja praktike.

Ndoshta jeni të njohur me thënien e vjetër që thotë: Për një njeri me çekiç, çdo gjë duket gozhdë. Mund ta zgjerojmë këtë të vërtetë: Për një person me laps, çdo gjë duket fjali. Për një person me një kamerë televizive, çdo gjë duket imazh. Për një person me kompjuter, çdo gjë duket si e dhënë. Nuk mendoj se duhet t’i marrim këto aforizma fjalë për fjalë. Por, ajo që na tërheq vëmendjen është se çdo teknologji ka një paragjykim. Ashtu si vetë gjuha, ajo na parapërgatit të favorizojmë dhe të vlerësojmë perspektiva dhe arritje të caktuara. Në një kulturë pa shkrim, kujtesa njerëzore ka rëndësinë më të madhe, ashtu si proverbat, thëniet dhe këngët që përmbajnë urtësinë gojore të grumbulluar ndër shekuj. Kjo është arsyeja pse Solomoni mendohej të ishte më urtaku mes njerëzve. Në Librin e Parë të Mbretërve na thuhet se ai njihte tre mijë proverba. Por, në një kulturë me shkrim, arritjet e tilla të kujtesës konsiderohen humbje kohe dhe proverbat janë thjesht fantazi të parëndësishme. Njeriu i shkrimit favorizon organizimin logjik dhe analizën sistematike, jo proverbat. Njeriu i telegrafit vlerëson shpejtësinë, jo introspeksionin. Njeriu i televizionit vlerëson rëndësinë e menjëhershme, jo historinë. Dhe, njerëzit e kompjuterit, çfarë do të themi për ta? Ndoshta mund të themi se njeriu i kompjuterit vlerëson informacionin, jo njohurinë, dhe sigurisht jo urtësinë. Në të vërtetë, në epokën e kompjuterit, koncepti i urtësisë mund të zhduket krejtësisht.

Pra, ideja e tretë është se çdo teknologji ka një filozofi që shprehet në mënyrën se si teknologjia i bën njerëzit të përdorin mendjen e tyre, në atë që na bën të bëjmë me trupat tanë, në mënyrën se si e kodifikon botën, në atë se cilat nga shqisat tona i përforcon, në atë se cilat nga prirjet tona emocionale dhe intelektuale i shpërfill. Kjo ide është përmbledhja dhe thelbi i asaj që profeti i madh katolik Marshall McLuhan kishte parasysh kur shpiku fjalinë e famshme: “Mediumi është mesazhi.”

Ideja e katërt

Ja ideja e katërt: Ndryshimi teknologjik nuk është aditiv; është ekologjik. Këtë mund ta shpjegoj më mirë me një analogji. Çfarë ndodh nëse vendosim një pikë të ngjyrës së kuqe në një enë me ujë të pastër? A kemi ujë të pastër plus një pikë ngjyrë të kuqe? Natyrisht që jo. Kemi një ngjyrim të ri në çdo molekulë të ujit. Kjo është ajo që dua të them me ndryshim ekologjik. Mediumi i ri nuk shton diçka; ai ndryshon gjithçka. Në vitin 1500, pasi u shpik shtypshkronja, nuk kishit Evropën e vjetër plus shtypshkronjën. Kishit një Evropë tjetër. Pas televizionit, Amerika nuk ishte Amerika plus televizioni. Televizioni i dha një ngjyrim të ri çdo fushate politike, çdo shtëpie, çdo shkolle, çdo kishe, çdo industrie dhe kështu me radhë.

Kjo është arsyeja pse duhet të jemi të kujdesshëm ndaj risive teknologjike. Pasojat e ndryshimit teknologjik janë gjithmonë të mëdha, shpesh të paparashikueshme dhe kryesisht të pakthyeshme. Kjo është gjithashtu arsyeja pse duhet të jemi dyshues ndaj kapitalistëve. Kapitalistët, sipas përkufizimit, nuk janë vetëm njerëz që marrin rreziqe personale, por, më saktë, njerëz që marrin rreziqe kulturore. Më krijuesit dhe më të guximshmit ndër ta shpresojnë të shfrytëzojnë teknologjitë e reja deri në fund dhe nuk shqetësohen shumë se cilat tradita përmbysen gjatë procesit apo nëse një kulturë është e përgatitur të funksionojë pa tradita të tilla. Kapitalistët janë, me një fjalë, radikalë. Në Amerikë, radikalët tanë më të rëndësishëm kanë qenë gjithmonë kapitalistë - njerëz si Bell, Edison, Ford, Carnegie, Sarnoff, Goldwyn. Këta njerëz e shkatërruan shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe krijuan të njëzetin, prandaj për mua është mister të mendohet se kapitalistët janë konservatorë. Ndoshta sepse kanë prirje të veshin kostume të errëta dhe kravatë gri.

Besoj se e kuptoni se, duke thënë gjithë këtë, nuk po bëj asnjë argument në favor të socializmit. Unë vetëm them se kapitalistët duhet të vëzhgohen me kujdes dhe të disiplinohen. Është e vërtetë se ata flasin për familjen, martesën, devotshmërinë dhe nderin, por nëse u lejohet të shfrytëzojnë teknologjinë e re deri në potencialin e saj të plotë ekonomik, ata mund të zhbëjnë institucionet që i bëjnë të mundshme idetë e tilla. Dhe, këtu mund të jap vetëm dy shembuj të kësaj, marrë nga përballja amerikane me teknologjinë. I pari ka të bëjë me arsimin. Kush, mund të pyesim, ka pasur ndikimin më të madh në arsimin amerikan në këtë shekull? Nëse mendoni John Dewey ose ndonjë filozof tjetër i arsimit, duhet të them se e keni krejtësisht gabim. Ndikimin më të madh e kanë pasur burrat e qetë me kostume gri në një periferi të qytetit të Nju-Jorkut të quajtur Prinston, Nju-Xhersi. Atje ata zhvilluan dhe promovuan teknologjinë e njohur si testi i standardizuar, siç janë testet e IQ-së [Koeficienti i Inteligjencës], SAT-et [Testi i Vlerësimit Shkollor] dhe GRE-të [Testi i Pranimit në Studimet Pasuniversitare]. Testet e tyre ripërcaktuan atë që ne kuptojmë me të mësuarit dhe kanë rezultuar në riorganizimin e kurrikulës për t’iu përshtatur testeve.

Një shembull i dytë ka të bëjë me politikën tonë. Tashmë është e qartë se njerëzit që kanë pasur efektin më radikal në politikën amerikane, në kohën tonë, nuk janë ideologë politikë ose studentë protestues me flokë të gjatë dhe kopje të Karl Marxit nën krah. Radikalët që kanë ndryshuar natyrën e politikës në Amerikë janë sipërmarrës me kostume të errëta dhe kravatë gri që drejtojnë industrinë e madhe televizive në Amerikë. Ata nuk kishin ndërmend ta kthenin diskursin politik në një formë argëtimi. Ata nuk kishin ndërmend ta bënin të pamundur që një person me mbipeshë të kandidonte për një post të lartë politik. Ata nuk kishin ndërmend ta reduktonin fushatën politike në një reklamë televizive prej 30 sekondash. Gjithçka që përpiqeshin të bënin ishte ta kthenin televizionin në një makinë të madhe dhe të palodhur për të bërë para. Se gjatë këtij procesi shkatërruan diskursin politik substancial, kjo nuk i shqetëson.

Ideja e pestë

Arrij tani tek ideja e pestë dhe e fundit, e cila është se mediumet priren të bëhen mitike. E përdor këtë fjalë në kuptimin në të cilin u përdor nga kritiku letrar francez Roland Barthes. Ai e përdori fjalën “mit” për t’iu referuar një prirjeje të zakonshme për të menduar për krijimet tona teknologjike sikur të ishin dhënë nga Zoti, sikur të ishin pjesë e rendit natyror të gjërave. Herë pas here ua kam shtruar studentëve të mi pyetjen nëse dinë kur u shpik alfabeti. Pyetja i habit. Është sikur t’i pyesja kur u shpikën retë dhe pemët. Alfabeti, ata besojnë, nuk është diçka që është shpikur. Ai thjesht është. Kështu ndodh me shumë produkte të kulturës njerëzore, por me asnjërën më vazhdimisht se me teknologjinë. Makinat, aeroplanët, televizioni, filmat, gazetat - ato kanë arritur status mitik sepse perceptohen si dhurata të natyrës, jo si artefakte të prodhuara në një kontekst të caktuar politik dhe historik.

Kur një teknologji bëhet mitike, ajo është gjithmonë e rrezikshme, sepse atëherë pranohet ashtu siç është dhe për këtë arsye nuk është lehtë e ndryshueshme ose e kontrollueshme. Nëse do t’i propozonit amerikanit mesatar që transmetimi televiziv të mos fillojë deri në orën pesë pasdite dhe të ndalojë në orën njëmbëdhjetë të mbrëmjes, ose do të propozonit që të mos ketë reklama televizive, ai do ta mendonte këtë ide si qesharake. Por, jo sepse nuk pajtohet me agjendën tuaj kulturore. Ai do ta mendojë si qesharake sepse supozon se ju po propozoni që diçka në natyrë të ndryshohet; sikur sugjeroni që dielli duhet të lindë në orën dhjetë të mëngjesit në vend të orës gjashtë.

Sa herë mendoj për aftësinë e teknologjisë për t’u bërë mitike, më vjen në mendje një vërejtje e bërë nga Papa Gjon Pali II. Ai tha: “Shkenca mund ta pastrojë fenë nga gabimi dhe supersticioni. Feja mund ta pastrojë shkencën nga idhujtaria dhe absolutet e rreme.”

Ajo që po them është se entuziazmi ynë për teknologjinë mund të shndërrohet në një formë idhujtarie dhe besimi ynë në dobinë e saj mund të jetë një absolut i rremë. Mënyra më e mirë për ta parë teknologjinë është si një ndërhyrës i çuditshëm, duke kujtuar se teknologjia nuk është pjesë e planit të Zotit, por një produkt i krijimtarisë dhe arrogancës njerëzore dhe se aftësia e saj për të bërë mirë ose keq varet plotësisht nga vetëdija njerëzore për atë që ajo bën për ne dhe ndaj nesh.

Përfundim

Dhe, kështu, këto janë pesë idetë e mia për ndryshimin teknologjik. Së pari, ajo që ne gjithmonë paguajmë një çmim për teknologjinë; sa më e madhe teknologjia, aq më i madh çmimi. Së dyti, ajo që gjithmonë ka fitues dhe humbës, dhe që fituesit gjithmonë përpiqen t’i bindin humbësit se ata në të vërtetë janë fitues. Së treti, se në çdo teknologji të madhe është e ngulitur një paragjykim epistemologjik, politik ose shoqëror. Ndonjëherë ky paragjykim është goxha në avantazhin tonë. Ndonjëherë nuk është. Shtypshkronja e asgjësoi traditën gojore; telegrafi e asgjësoi hapësirën; televizioni e ka poshtëruar fjalën; kompjuteri, ndoshta, do ta degradojë jetën komunitare. E kështu me radhë. Së katërti, ndryshimi teknologjik nuk është aditiv; është ekologjik, që do të thotë se ai ndryshon gjithçka dhe për këtë arsye është tepër i rëndësishëm për t’u lënë plotësisht në duart e Bill Gatesit. Dhe, së pesti, teknologjia priret të bëhet mitike; domethënë perceptohet si pjesë e rendit natyror të gjërave dhe për këtë arsye priret të kontrollojë më shumë jetën tonë sesa që bën mirë për ne.

Po të kishim më shumë kohë, do të mund të ofroja disa gjëra të tjera të rëndësishme për ndryshimin teknologjik, por për momentin do të qëndroj te këto dhe do ta mbyll me këtë mendim. Në të kaluarën, ne e kemi përjetuar ndryshimin teknologjik në mënyrën e somnambulëve. Slogani ynë i pashprehur ka qenë “teknologjia mbi gjithçka”, dhe ne kemi qenë të gatshëm të skalisim jetën tonë për t’iu përshtatur kërkesave të teknologjisë, jo kërkesave të kulturës. Kjo është një formë marrëzie, veçanërisht në epokën e ndryshimit të madh teknologjik. Duhet të vazhdojmë me sytë hapur që të mund ta përdorim teknologjinë në vend që të përdoremi prej saj. /Telegrafi/

Agjencia Kadastrale e Kosovës (AKK) ka nisur muajin e informimit për transformimin digjital të sistemit kadastral, duke prezantuar edhe kampanjën e re informuese “KADASTRI DIGIT-ALL”, e cila do të shpalosë rrugëtimin e digjitalizimit të plotë të shërbimeve kadastrale në vend.

Pas pesë vitesh pune dhe përkushtimi të vazhdueshëm institucional, AKK bëhet institucioni i parë shtetëror në Kosovë me sistem 100% online, duke vendosur një standard të ri për shërbimet publike dhe administratën moderne.

Drejtori Ekzekutiv i Agjencisë Kadastrale të Kosovës, Avni Ahmeti, tha se transformimi i sistemit kadastral shënon një moment të rëndësishëm për institucionet dhe për qytetarët e vendit.

“Shërbimet kadastrale kanë hyrë në një epokë të re, epokën e digjitalizimit të plotë. Digjitalizimi i Kadastrit nuk ka qenë thjesht një projekt teknologjik, por një reformë e thellë shtetërore, rezultat i një pune disavjeçare që sot na sjell më afër qytetarëve,” tha Ahmeti.

Në këtë kuadër është prezantuar edhe e-Kadastri, platforma digjitale që mundëson realizimin e të gjitha procedurave kadastrale në mënyrë elektronike.

Përmes sistemit e-Kadastri:

regjistrimi i të dhënave bëhet drejtpërdrejt nga noterët, përmbaruesit privatë, ndërmjetësuesit dhe gjeodetët e licencuar;

të dhënat dërgohen automatikisht në Regjistrin e të Drejtave Pronësore;

qytetarët nuk kanë më nevojë të lëvizin nga një zyrë në tjetrën;

eliminohen pritjet e gjata dhe reduktohet burokracia;

rritet transparenca dhe forcohet siguria juridike mbi pronën.

Sipas Ahmetit, ky transformim ka ndikuar drejtpërdrejt në forcimin e besimit në institucion dhe në përmirësimin e klimës për zhvillim ekonomik dhe investime.

“Me këto shërbime kemi forcuar besimin në institucion, kemi rritur sigurinë në pronë dhe kemi krijuar një bazë më të fortë për zhvillim ekonomik dhe investime. Ky është një hap i madh për çdo biznes që kërkon procedura të shpejta dhe të qarta, si dhe për çdo qytetar që meriton shërbim dinjitoz, transparent dhe efikas,” theksoi ai.

Çfarë ndodh kur njerëzit ndalojnë së lexuari libra? Po fillojmë të shohim se si duket një shoqëri post-shkrim-lexim - dhe ajo është shumë e gjymtuar.

Nga: Michael Sebastian / Esquire
Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

Ndodhi pak pas orës pesë të mëngjesit dhe unë isha plotësisht i zgjuar në një hotel në Romë. Me siguri për shkak të fluturimit të gjatë. Mora telefonin, iu përgjigja disa mesazheve dhe pastaj hapa Instagram-in - dhe vazhdova të rrëshqas nëpër ekran për një orë të tërë. Ai llum më kishte hipnotizuar. Pasi pashë një video të një tipi që po hante për mëngjes pica të mbetura të Domino’s dhe lëng freskues portokalli, dhe i cili për drekë po bënte një sandviç me djathë me patatina brenda, u shtanga.

Çfarë po bëja?! Mund të përpiqesha të flija ose duke u stërvitur në palestrën e hotelit. Laptopi im me listën e detyrave të punës ishte aty pranë. Dreqi e marrtë, pikërisht jashtë dritares sime ishte Qyteti i Përjetshëm! Edhe më keq, libri që po lexoja ishte mu pranë meje. Në çdo moment mund ta kisha lënë telefonin, të merrja librin dhe të merresha me material që më përmbush më shumë sesa videot e dietës së keqe të një tipi. Në vend të kësaj, rrëshqisja gishtin në ekran.

Lexo po ashtu:
- Libra dhe ekrane
- Vdekja e kulturës: Orwell, Huxley dhe shqiptarët që fluturojnë në qiell!
- Babai i fshatit global

Të gjithë kemi lënë një libër duke humbur veten në telefon. Është si të ngopesh fshehurazi me karamelet e fëmijëve të tu nga Nata e Shtrigave. Ka momente të shkurtra kënaqësie dhe pastaj ndihesh pak i sëmurë në mendje dhe në trup. Gjithashtu, ndihesh më budalla.

Mirë se vini në jetën në një Epokë Post-Shkrim-Lexim.

A e keni vënë re këtë term që po fiton terren, Epoka Post-Shkrim-Lexim? Ai në përgjithësi i referohet rënies së fjalës së shkruar dhe kthimit, në disa kuptime, në një kulturë gojore në të cilën njohuria përhapet përmes të folurit. Këto ditë ndoshta dëgjoni më shumë njerëz që rekomandojnë podkaste sesa që rekomandojnë libra. Ekspertët më të njohur politikë nuk janë shkrimtarë apo yje televizive - ata drejtojnë video-podkaste dhe emisione transmetimi të drejtpërdrejtë në Twitch. [Një nga etërit themeltar të ShBA-së] Thomas Paine i ditëve të sotme nuk është shkrimtar; ai është influencues.

Shumë kohë përpara ardhjes së Facebook-ut ose Instagram-it, Marshall McLuhan - një lloj filozofi i mediave që shfaqet në [filmin] Eni Holl [Annie Hall] - ishte pionier i idesë post-shkrim-lexim në fillim të viteve ’60 të shekullit XX. Neil Postman, një dishepull i McLuhanit, e shtyu më tej idenë në librin e tij të vitit 1985, Duke e zbavitur veten deri në vdekje [Amusing Ourselves to Death]. “Amerikanët nuk flasin më me njëri-tjetrin, ata argëtojnë njëri-tjetrin”, shkroi ai. “Ata nuk shkëmbejnë ide, ata shkëmbejnë imazhe. Ata nuk debatojnë me propozime; ata debatojnë me pamje të bukura, me të famshëm dhe reklama”. Dyzet vjet më vonë, ky vëzhgim është çuditërisht i saktë.

Megjithatë, argumenti më parashikues i Postmanit është mënyra se si do të kalojmë në post-shkrim-lexim. Ai krahason vizionin e së ardhmes të George Orwellit në 1984 [Nineteen Eighty-Four] me atë të Aldous Huxley në Më e mira e botëve [Brave New World]. Sipas Postmanit, Orwelli kishte frikë se librat do të ndaloheshin. Huxley shqetësohej se ndalimi i librave do të ishte i panevojshëm - sepse askush nuk do të donte t’i lexonte. “Siç vuri në dukje Huxley në Më e mira e botëve, mbrojtësit e lirive civile dhe racionalistët që janë gjithmonë vigjilentë për t’iu kundërvënë tiranisë, ‘nuk arritën të merrnin parasysh oreksin pothuajse të pafund të njeriut për shpërqendrime’”, shkroi Postman.

Sot kemi makina shpërqendrimi në xhepin tonë ose në komodinën pranë shtratit, gjithmonë në gatishmëri.

Ja gjëja e çuditshme: Normat e shkrim-leximit janë më të lartat në historinë e botës. Megjithatë, bota që imagjinoi Huxley dhe që profetizoi Postmani është me ne. Kjo ndodh sepse njerëzit konsumojnë përditësimet në Facebook, përshkrime në Instagram dhe postime në X gjatë gjithë ditës. Rrallëherë marrin në dorë ndonjë libër. Një artikull i fundit në The Atlantic, duke cituar Anketën mbi Pjesëmarrjen Publike në Arte, tha se vetëm 48 për qind e amerikanëve kishin lexuar qoftë një libër të vetëm në vitin 2022, një rënie prej gjashtë për qind krahasuar me një dekadë më parë. Sipas një studimi të publikuar në gusht, gjatë dy dekadave të fundit numri i amerikanëve që çdo ditë lexojnë, për kënaqësi, ka rënë nga 28 për qind në 16 për qind. Rënia mes të rinjve është edhe më e theksuar.

Rezulton se leximi i librit është art i humbur - dhe vdekja e leximit të librave mund të ketë pasoja të rënda. “Ndoshta kjo murtajë e analfabetizmit ka luajtur një rol në zhdukjen e së vërtetës dhe, bashkë me të, të demokracisë liberale”, shkroi George Packer në The Atlantic këtë vjeshtë.

Sipas këtij vlerësimi, mendoj se nuk duhet të ndihem shumë keq për mëngjesin tim të hershëm në Romë. Shfaqja më pak e rrezikshme e një epoke post-shkrim-lexim është humbja e kohës duke rrëshqitur në Instagram; më e keqja është që vendi më i fuqishëm në botë të drejtohet nga një grup moronësh egomanë dhe antidemokratikë.

Nëse ka ndonjë lajm të mirë, është se disa figura mediatike dhe botime po e vërejnë këtë. Kjo temë është shfaqur në biseda me komedianë të ndryshëm - për ironi, mendoj, sepse ata kryesisht punojnë në një medium të fjalës së folur - përfshirë Marc Maronin, Bowen Yangun dhe Hasan Minhajn. Packeri ka shkruar për këtë në The Atlantic; gazetari i biznesit, Joe Weisenthal, bashkëprezantues i podkastit Odd Lots të Bloomberg-ut, ka folur për këtë ide prej vitesh.

Në buletinin e tij Cultural Capital, kolumnisti i Times of London, James Marriott, shkroi vitin e kaluar një manifest për agimin e shoqërisë post-shkrim-lexim dhe fundin e qytetërimit. “Nëse revolucioni i leximit përfaqësonte transferimin më të madh të njohurisë te njerëzit e zakonshëm në histori”, tha ai, “revolucioni i ekranit përfaqëson vjedhjen më të madhe të njohurisë nga njerëzit e zakonshëm në histori”.

Disa artikuj dhe libra të fundit i janë afruar pas-shkrim-leximit duke eksploruar marrëzinë në rritje dhe mungesën e krijimtarisë në kulturën perëndimore. Dave Holmes i Esquire-it shkroi këtë vit një artikull mbi ngritjen e Budallallëkut të Madh në Amerikë. Një artikull në ballinë në New York Magazine eksploroi marrëzinë e thellë të vendit tonë, dhe libri i ri i W. David Marxit, Hapësira e zezë [Blank Space], argumenton se shekulli XXI ka mungesë të ideve të reja. Muajin e kaluar, periodiku i pavarur The Baffler i kushtoi një numër të tërë temës së epokës post-shkrim-lexim.

“Do të ishte naive të pretendonim se leximi i një romani ose përkthimi i një poezie mund të jetë një formë rezistence”, shkruan Nicolás Medina Mora në The Baffler. “Por, kush e di? Ndoshta rishpikja e formave të vjetra letrare mund të na ndihmojë të përmbysim shtytjen e momentit aktual drejt marrëzisë”.

Unë nuk rekomandoj të heqim dorë nga podkastet, të injorojmë videot në telefonin tuaj ose të fshijmë të gjitha aplikacionet e mediave sociale (edhe pse pak vetëpërmbajtje do të më ndihmonte). Por, rënia e shkrim-leximit dhe simptomat e saj të shumta duhet të na shqetësojnë të gjithëve. “Siç ndoshta e keni vënë re”, shkroi James Marriott në esenë e tij të vitit 2024, “bota e ekranit do të jetë një vend shumë më i trazuar se bota e shtypit: më emocionale, më e zemëruar, më kaotike”. Një botë e tillë sigurisht inkurajon ngritjen e autoritarizmit dhe të një shoqërie joliberale.

Por, argumenti më bindës për rënien e leximit nuk është lidhja e tij me rënien e demokracisë ose me budallallëkun në rritje të jetës amerikane. Është se të gjithë ne e kemi gabim përse njerëzit duhet të lexojnë. “T’i thuash dikujt të dojë letërsinë sepse leximi është i mirë për shoqërinë, është si t’i thuash dikujt të besojë në Zot sepse feja është e mirë për shoqërinë”, shkroi Adam Kirsch në The Atlantic javën e kaluar. “Është një argument utilitar për diçka që duhet të jetë një pasion personal”.

Dhe, nuk është vetëm një pasion, vazhdoi ai. Librat duhet të ngjallin të njëjtën ndjenjë si një pije pas pune ose një cigare kur je duke pirë. “Do të ishte më mirë ta përshkruanim leximin jo si një detyrë publike, por si një kënaqësi private, ndonjëherë madje edhe si një ves”, argumentoi Kirsch. “Kjo do të ishte një mënyrë më efektive për të tërhequr të rinjtë, dhe gjithashtu ndodh të jetë e vërtetë. Kur letërsia konsiderohej transgresive, moralistët nuk mund t’i ndalonin njerëzit të blinin dhe të lexonin libra të rrezikshëm. Tani që librat konsiderohen të virtytshëm dhe edukues, moralistët nuk mund të bindin askënd të marrë një të tillë në dorë”.

Si nxënës i shkollës së mesme në vitet ’90 të shekullit XX, mora hua Në rrugë [On the Road] nga biblioteka e shkollës. Një bibliotekare më dha këtë paralajmërim: “Ki kujdes me këtë libër -fëmija i fundit që e lexoi e la shkollën”. Librat mund të jenë informues dhe argëtues; si cigaret dhe alkooli, ata mund të jenë edhe të rrezikshëm dhe të dëmshëm për shëndetin. Disa javë pasi u ktheva nga Roma, mora një libër të ri, Spiuni i përsosur [A Perfect Spy] nga John le Carré. iPhone-i im nuk ishte i përshtatshëm për këtë. Humba gjumin duke e lexuar thellë në natë dhe mëngjesin tjetër ndjeva lodhjen e dehjes. Si shumica e netëve të dehura jashtë, libri ia vlejti.

Pra, çfarë ndodh kur ndalojmë së lexuari libra? Demokracia dobësohet, liberalizmi tërhiqet, marrëzia përhapet dhe - ndoshta po aq keq - ne bëhemi më pak ... interesant.

Epoka post-shkrim-lexim do të jetë shumë e mërzitshme. /Telegrafi/

Sistemet e verifikimit të moshës kërkojnë mbledhjen e të dhënave të ndjeshme për të mbështetur informacionin biometrik. Shumë shpejt, interneti do të shndërrohet në një panoptikon dixhital plotësisht të mbikëqyrur.

Nga: Taylor Lorenz, gazetare e teknologjisë, autore e buletinit “User Mag” dhe e librit bestseller Të jetosh onlajn: Historia e patreguar e famës, ndikimit dhe pushtetit në internet [Extremely Online: The Untold Story of Fame, Influence, and Power on the Internet] / The Guardian
Përkthimi: Telegrafi.com

Gjatë vitit të kaluar, më shumë se dy duzina vendesh në mbarë botën kanë propozuar ndalime të përdorimit të rrjeteve sociale për pjesë të gjera të popullsisë së tyre. Këto ligje, shpesh të propozuara nën petkun e “sigurisë së fëmijëve”, po sjellin një epokë të mbikëqyrjes masive dhe të censurës së përhapur, duke kontribuar në atë që studiuesit e kanë quajtur një “recesion global i lirisë së shprehjes”.

Vitin e kaluar, Australia u bë vendi i parë që ndaloi këdo nën moshën 16-vjeçare të ketë qasje në rrjete sociale. Ky hap inkurajoi vendet e tjera në mbarë botën që ta ndiqnin shpejt këtë shembull. Partia në pushtet në Gjermani njoftoi se po e mbështet një ndalim të rrjeteve sociale. Presidenti francez, Emmanuel Macron, bëri thirrje për një ndalim të rrjeteve sociale për nën 15-vjeçarët. Në Mbretërinë e Bashkuar, Keir Starmer ka kërkuar të zbatojë ndalime të gjera të rrjeteve sociale. Greqia, Filipinet, Indonezia, Malajzia, Singapori dhe Japonia kanë ndjekur gjithashtu ligje të ngjashme për verifikimin e identitetit në internet.

Në ShBA, ligjet për verifikimin e moshës onlajn janë miratuar ose po shqyrtohen në më shumë se gjysmën e shteteve të vendit. Në javët në vijim, një paketë prej 19 projektligjesh për “sigurinë e fëmijëve”, disa prej të cilave kërkojnë verifikim identiteti për rrjetet sociale, pritet të lëviz përpara në Dhomën e Përfaqësuesve. Platformat e mëdha teknologjike, si Meta, Google dhe Discord, kanë filluar të përshtaten paraprakisht me këto ligje për të paraprirë rregullimin.

Ndërsa ndalimet e rrjeteve sociale mund të duken si masë e arsyeshme për të mbrojtur fëmijët, ato jo vetëm që janë joefektive, por rrezikojnë si fëmijët ashtu edhe të rriturit. Ka pak prova që rrjetet sociale po nxisin ndonjë lloj krize të përhapur të shëndetit mendor te fëmijët. Studimet kanë treguar vazhdimisht të kundërtën. Heqja e anonimitetit nga interneti, gjë që do të ndodhë në mënyrë të pashmangshme kur kompanitë teknologjike do të detyrohen të identifikojnë dhe të ndalojnë fëmijët, lejon ndjekje më të lehtë nga qeveritë dhe censurë të gazetarëve, aktivistëve dhe sinjalizuesve, të cilët mbështeten në anonimitetin e onlajnit.

Dhe, derisa disa pretendojnë se këto ligje do të kufizonin fuqinë e teknologjisë së madhe, vetëm kompanitë më të mëdha teknologjike kanë burimet për të përballuar kostot e mëdha të sistemeve të verifikimit të moshës. Platformat jofitimprurëse dhe ato të pavarura mund të detyrohen të mbyllen, duke konsoliduar më tej fuqinë e gjigantëve teknologjikë. Sistemet e mbikëqyrjes masive, pasi të ndërtohen, mund të shfrytëzohen lehtësisht nga qeveritë dhe akterë keqdashës.

Nëse duam të zgjidhim problemet me rrjetet sociale, pika e nisjes është reforma gjithëpërfshirëse e privatësisë së të dhënave dhe mbrojtja e konsumatorëve. Qeveritë mund të ndërmarrin gjithashtu hapa për të ndarë kompanitë e mëdha teknologjike dhe për t’i ndjekur penalisht për sjellje antikonkurruese. Ligjvënësit, të cilët pretendojnë se kujdesen për fëmijët, mund të miratojnë politika më të gjera sociale dhe ekonomike të cilat e dimë se do të përmirësonin realisht jetën e fëmijëve. Rrjetet sociale janë një vijë jetese, veçanërisht për të rinjtë e margjinalizuar, si adoleshentët LGBTQ+. Çdo politikë që kufizon qasjen në internet duhet të përqendrohet te fëmijët dhe të rriturit më të cenueshëm.

Për të zbatuar ndalimet e rrjeteve sociale që po propozohen në mbarë botën, kërkohet një lloj i sistemit të verifikimit të moshës, që në thelb nënkupton zgjerimin e teknologjisë së mbikëqyrjes. Meqenëse sistemet algoritmike nuk mund ta vlerësojnë saktësisht moshën, verifikimi i moshës së një përdoruesi kërkon gjithashtu mbledhjen e të dhënave shumë të ndjeshme ose dokumenteve qeveritare për të mbështetur të dhënat e mbledhura biometrike. Ligjet që po shqyrtohen nuk e përcaktojnë, që të gjitha ato, se cili sistem do të përdoret, por te të gjitha ato ka shqetësime të rëndësishme për privatësinë dhe sigurinë.

Çështja thelbësore me “verifikimin e moshës” përmes teknologjisë është se nuk ekziston. Qeniet njerëzore nuk plaken në mënyrë lineare. Nuk ka asnjë transformim fiziologjik që ndodh natën e ditëlindjes suaj të 16-të apo të 18-të që do t’i lejonte një inteligjence artificiale të përcaktonte me saktësi moshën tuaj, veçanërisht gjatë pubertetit. Si rrjedhojë, sistemet e verifikimit të moshës që mbështeten në mbledhjen e të dhënave biometrike, duhet gjithashtu të kërkojnë dokumente qeveritare identifikimi ose informacione të tjera shumë të ndjeshme personale për ta lidhur profilin e përdoruesve me identitetin e tyre jashtë internetit dhe për të konfirmuar moshën e tyre.

Ky sistem jo vetëm që u lejon kompanive të mëdha teknologjike të mbledhin edhe më shumë të dhëna thellësisht personale për fëmijët, por krijon edhe rreziqe të mëdha për sigurinë kibernetike. Të dhënat e mbledhura nga sistemet e verifikimit të identitetit nuk mbeten private. Në tetor të vitit të kaluar, Discord-i pësoi një shkelje të madhe të të dhënave të identitetit të mbledhura nga një kontraktor për qëllime të verifikimit të moshës. Këtë javë, studiuesit zbuluan se softueri i tij për verifikimin e moshës ka lidhje me investitorë të lidhur me përpjekjet e mbikëqyrjes së qeverisë amerikane.

Një tjetër problem tinëzar me këto ligje është lëvizja politike reaksionare që qëndron pas tyre. Në ShBA, grupet të cilat kanë luajtur një rol kyç në lobimin për verifikimin e moshës përfshijnë Fondacionin “Heritage” [Heritage Foundation], think-tankun e djathtë që organizoi Projektin 2025 [Project 2025], dhe Qendrën Kombëtare për Shfrytëzimin Seksual [National Center on Sexual Exploitation - NCOSE], i njohur më parë si Morali në Media [Morality in Media], një organizatë aktiviste e ekstremit të djathtë me lidhje me fundamentalizmin fetar që prej dekadash ka luftuar për të kufizuar përmbajtjen “e pahijshme” në internet.

As koha e miratimit të këtyre ligjeve nuk mund të ndahet nga goditjet më të gjera ndaj lirisë së shprehjes dhe protestës nën administratën Trump në ShBA. Ndalimi i TikTok-ut u miratua pas protestave studentore kundër mizorive të kryera në Gazë. Aktivistët studentorë kanë luajtur rol vendimtar në përpjekjet nga baza për të mbrojtur emigrantët prej agjentëve të Shërbimit të Imigracionit dhe Doganave të ShBA-së (ICE) që kërkonin t’i çonin në qendra ndalimi. Mes gjithë kësaj, qeveria amerikane ka përshkallëzuar sulmet ndaj fjalës anonime në internet, duke mbushur kompanitë teknologjike me thirrje gjyqësore për informacion mbi qindra llogari anonime në rrjetet sociale kundër ICE-së. Ndërsa situata është më pak e rëndë në Mbretërinë e Bashkuar, qeveritë e njëpasnjëshme kanë qenë të prira të godasin protestat, shpesh të përfshira nga të rinj, përkitazi me krizën klimatike dhe Gazën.

Ari Cohn, këshilltari kryesor për politikën e teknologjisë në Fondacioni për të Drejtat dhe Shprehjen Individuale [Foundation for Individual Rights and Expression - Fire], vuri në dukje se vendimi i partisë në pushtet në Gjermani, Unioni Demokristian, për t’i kërkuar qeverisë federale të vendosë kufizime moshe për rrjetet sociale, vjen menjëherë pasi policia gjermane nisi hetime ndaj individëve që kishin fyer kancelarin e Gjermanisë, Friedrich Merz, në Facebook.

“Të gjithë ligjvënësit do të pretendojnë se po e bëjnë këtë [verifikimin e moshës] për të mbrojtur të rinjtë nga ndonjë dëm, por ata nuk po e përmendin pushtetin e përshtatshëm që kjo i jep qeverisë për të kontrolluar dhe frenuar fjalën që ata kundërshtojnë, madje edhe për të ndëshkuar kritikët e tyre”, më tha Cohn.

Në vend që të trajtojnë shkaqet e njohura të vështirësive mes të rinjve, politikanët në mbarë botën duket se janë të vendosur ta shfrytëzojnë vuajtjen e tyre për të shtyrë para ligjet të cilat do të na heqin si të rinjve ashtu edhe të moshuarve të drejtat tona. Mbrojtja e fëmijëve nga dëmet në onlajn është një qëllim fisnik, por zgjidhja nuk është te ndalesat që mbështeten në ligje të verifikimit të moshës.

Kjo mund ta transformojë internetin nga një hapësirë e lirisë së shprehjes në një panoptikon dixhital plotësisht të mbikëqyrur, ku çdo veprim që bëni lidhet me dokumentin tuaj zyrtar të identitetit. Pasi të ndërtohet, kjo infrastrukturë mbikëqyrjeje do të abuzohet, ashtu siç është abuzuar çdo zgjerim i mëparshëm i pushtetit qeveritar për mbikëqyrje dhe censurë. Duhet të bëjmë gjithçka që kemi në dorë për t’i ndalur këto ligje aty ku mundemi dhe për të ruajtur një internet të lirë dhe të hapur. /Telegrafi/

Nga data 1 mars 2026, të gjithë qytetarët që përfshihen në kategoritë e liruara nga pagesa në autobusët e NPK “Trafiku Urban” të Komunës së Prishtinës do të lejohen të udhëtojnë falas vetëm përmes Kuletës Digjitale.

Kategoritë e përfshira janë: fëmijët deri në 7 vjeç, personat me aftësi të kufizuara, rastet sociale, veteranët dhe invalidët e Luftës së UÇK-së, familjarët e dëshmorëve dhe të të zhdukurve, pensionistët e Komunës së Prishtinës, pjesëtarët e Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK), Policia e Kosovës, zjarrfikësit, nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme të Komunës së Prishtinës, stafi shëndetësor dhe administrativ i institucioneve komunale shëndetësore dhe arsimore, punonjësit e administratës komunale dhe studentët e Kryeqytetit.

Si të përfitoni

Për të përfituar nga ky privilegj, duhet të krijoni llogari në Kuletën Digjitale dhe të ngarkoni dokumentacionin e nevojshëm, përfshirë letërnjoftimin, fotografi dhe vërtetim nga institucioni përkatës.

Pensionistët mbi 65 vjeç lirohen vetëm me kartë identiteti.

Nxënësit, rastet sociale dhe personat me aftësi të kufizuara mund të përdorin Kuletën Digjitale ose kartelë fizike.

Personat pa telefon ose pajisje digjitale mund të aplikojnë për kartelë fizike në linkun: https://kd.pbc.group/ticket dhe brenda 7 ditësh do të pajisen.

Pikëmbushja e Kuletës Digjitale dhe kartelave fizike

Përmes kartelës bankare direkt në aplikacion ose në pikat e shitjes së biletave të Trafikut Urban, të cilat ndodhen në:

Pas Objektit të Komunës (tek “Plepat”) – E hënë deri e shtunë: 07:00–21:00, e diel: 08:00–16:00

Lagjja “Kodra e Diellit”, tek “Banesat e Bardha” – E hënë deri e premte: 07:00–21:00, e shtunë: 07:00–14:00

Bulevardi “Bill Kllinton” (afër nënkalimit) – E hënë deri e shtunë: 07:00–21:00, e diel: 08:00–16:00

Sipas njoftimit zyrtar, kjo masë synon lehtësimin e qasjes në transportin publik për kategoritë e përfituese, duke e bërë procesin më transparent dhe të menaxhueshëm përmes përdorimit të teknologjisë digjitale.

Paaftësia juaj për t’u përqendruar nuk është dështim. Problemi është plani, ndërsa zgjidhja nuk është heqja dorë nga koha para ekranit.

Nga: Carlo Iacono / aeon.co
Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

Të gjithë janë në panik për vdekjen e leximit. Statistikat duken si mallkim: sipas një studimi të publikuar këtë vit në iScience, përqindja e amerikanëve që lexojnë për kënaqësi në një ditë mesatare, ka rënë me më shumë se 40 për qind gjatë 20 vjetëve të fundit. Rënien e vitit 2022 në rezultatet e arsimimit, OECD-ja [Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik] e quan “të paprecedentë” në vendet e zhvilluara. Në sondazhin më të fundit të OECD-së për aftësitë e të rriturve, Danimarka dhe Finlanda ishin të vetmet vende pjesëmarrëse ku niveli mesatar i aftësisë së leximit u përmirësua gjatë dekadës së fundit. Nipit tënd i dalin prej goje referencat nga TikTok-u. Vetë demokracia, siç thuhet, varet nga fija e hollë e vëmendjes tonë kolektive.

Kjo narrativë ka një thjeshtësi joshëse. Ekranet po shkatërrojnë qytetërimin. Fëmijët nuk mendojnë më. Po përjetojmë muzgun e mendjes së arsimuar. Një ese e fundit në Substack nga James Marriott, shpalli ardhjen e një “shoqërie post-shkrim-lexim” dhe na ftoi ta pranojmë këtë si një fakt të kryer. (Marriott shkruan gjithashtu për The Times.) Diagnoza është e njohur: teknologjia e ka degraduar në thelb aftësinë tonë për mendim të qëndrueshëm dhe nuk ka çfarë të bëhet më veçse të shkruajmë ese elegjie nga një distancë e sigurt.

E kaloj jetën profesionale në një bibliotekë universitare, duke vëzhguar se si njerëzit angazhohen realisht me informacionin. Ajo që vërej nuk përputhet me këtë narrativë. Jo sepse problemet nuk janë reale, por sepse diagnoza është e gabuar.

Qëndrimi deklinist mbështetet mbi një gabim kategorik: trajtimin e “kulturës së ekranit” si fenomen i unifikuar me veti të qenësishme kognitive. Sikur e njëjta pajisje që shpërndan përmbajtje të zemërimit të kuruar nga algoritmet dhe njëkohësisht veprat e plota të Shekspirit të ishte vetë problemi e jo mënyra se si ne vendosim ta përdorim.

Merreni parasysh një vëzhgim të thjeshtë. I njëjti person që nuk arrin të përfundojë leximin e një romani mund të shohë një ese video tri orë të gjatë mbi rënien e Perandorisë Osmane. I njëjti adoleshent për të cilin supozohet se i mungon përqendrimi, mund të ruajë fokusin në lojë për orë të tëra, duke përpunuar një narrativë komplekse me shumë linja rrëfimi, duke u koordinuar me shokët e skuadrës dhe duke e përshtatur strategjinë në kohë reale. Ky nuk është kognicion inferior. Është kognicin më ndryshe. Dhe, ndryshimi nuk është ekrani. Është mjedisi.

Gloria Mark, profesoreshë e Informatikës në Universitetin e Kalifornisë në Irvin, ka ndjekur për dy dekada kohëzgjatjen e vëmendjes në ekrane. Në vitin 2004, njerëzit qëndronin mesatarisht dy minuta e gjysmë në një ekran, përpara se të kalonin në një detyrë tjetër. Deri në vitin 2016, kjo kishte rënë në 47 sekonda. Kjo citohet shpesh si dëshmi se ekranet në vetvete e copëtojnë vëmendjen. Por, shikoni më nga afër se çfarë tregon realisht kërkimi i Markut. Fragmentimi lidhet jo me ekranet në përgjithësi, por me modele të caktuara plani: sisteme njoftimesh, skema të ndryshueshme shpërblimi, lëvizje të pafundme në ekran. Këto janë zgjedhjet e bëra nga kompani të caktuara për arsye të caktuara ekonomike. Nuk janë veti të qenësishme të mediumit.

Kërkimet e rishikuara prej kolegëve tregojnë se platformat e mediave sociale shfrytëzojnë skema të ndryshueshme shpërblimi, mekanizmat e njëjtë psikologjikë që e shndërrojnë bixhozin në varësi. Përdoruesit nuk e dinë çfarë do të gjejnë kur hapin një aplikacion; mund të shohin qindra pëlqime ose asgjë fare. Kjo paparashikueshmëri vepron si sinjal i fuqishëm përforcimi (shpesh i diskutuar përmes mekanizmave të “gabimit të parashikimit të shpërblimit” të dopaminës), duke i mbajtur njerëzit vazhdimisht duke kontrolluar. Kjo nuk ndodh sepse ekranet në thelb shkatërrojnë vëmendjen. Ndodh sepse platformat dominuese janë projektuar qëllimisht për ta fragmentuar vëmendjen në shërbim të të ardhurave nga reklamat.

Kemi qenë këtu më parë. Jo vetëm një herë, por vazhdimisht, në një model aq të qëndrueshëm saqë zbulon diçka thelbësore për mënyrën se si elitat kulturore reagojnë ndaj ndryshimeve në mënyrën se si qarkullon dija në shoqëri.

Në fund të shekullit XIX, në Britani shiteshin më shumë se një milion revista javore për djem. Këto “tmerre prej një peni” [penny dreadfuls] ofronin histori sensacionale krimi, horrori dhe aventurash, të cilat kritikët i gjykonin si moralisht korruptuese dhe të cekëta në aspektin intelektual. Deri në vitet 1850, ishin deri në 100 botues të këtij lloji fiksioni me çmim të ulët. Komentatorët viktorianë shprehnin shqetësim për degradimin e rinisë, vdekjen e mendimit serioz dhe pamundësinë për të konkurruar me një zbavitje kaq sensacionale.

Por, nëse ecim mbrapsht në histori, modeli përsëritet me një saktësi të frikshme. Në shekullin XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, vetë leximi i romaneve ishte kërcënim ekzistencial. Termat e përdorur ishin identikë me panikun e sotshëm moral: “epidemi leximi”, “mani leximi”, “tërbim leximi”, “ethe leximi”, “epsh leximi”, “sëmundje e fshehtë”. Revista Sylph shkruante në vitin 1796 se gra “të çdo moshe, të çdo gjendjeje, infektohen dhe ruajnë një shije për romanet ... shthurja është universale”.

Fatkeqësitë e parashikuara ishin apokaliptike. Romani epistolar i J W Goethes, Vuajtjet e djaloshit Verter [Die Leiden des jungen Werthers, 1774] u fajësua se kishte nxitur vetëvrasje imituese në mbarë Evropën. Vepra me gjashtë vëllime e Johann Peter Frankut, Një sistem i policisë së plotë mjekësore [System einer vollständigen medicinischen Polizey, 1779-1819], përfshinte “leximin e romaneve helmuese” ndër shkaqet e vetëvrasjes. Arthur Schopenhauer, në vitin 1851, i përshkruante “librat e këqij” si “helm intelektual”. Nëse potenciali manipulues i romaneve do të kishte qenë vërtet aq i madh, siç vëren me ironi një historian, gratë do të ishin arratisur në turma.

Nuk ndodhi kështu. Katastrofa nuk u materializua kurrë. Por, paniku e përmbushi qëllimin e vet.

Ajo që ky panik zbulon është se kush alarmohej dhe pse. Në vitin 1533, Thomas More kishte dënuar tekstet protestante si “helme vdekjeprurëse” që kërcënonin të infektonin lexuesit me “murtajë ngjitëse”. Sot, kërkimi i Institutit “Cato” mbi shkrim-leximin historik vëren se në shekujt XVII dhe XVIII, “disa njerëz e konsideronin përhapjen e shkrim-leximit si subversive ose korruptuese. Zgjerimi i shkrim-leximit nga një elitë e vogël te popullsia e përgjithshme trembi shumë konservatorë”.

Ja detaji që e kristalizon modelin: në Angli dhe Uells, ndjekja e detyrueshme e shkollës u formalizua me Aktin e Arsimit të vitit 1880, dhe arsimi i periudhës së vonë viktoriane u ndërthur me ankthin për atë që po lexonin fëmijët e klasës punëtore, tashmë të arsimuar - me “tmerre prej një peni” dhe “plehra leximi” si objektiva të përsëritura të komenteve kulturore dhe shqetësimeve arsimore. Paniku nuk kishte të bënte realisht me rënien e shkrim-leximit. Kishte të bënte me daljen e shkrim-leximit nga kontrolli i elitave.

Kthehuni edhe më pas, te paniku bazik. Sokrati shqetësohej se shkrimi do të “prodhojë harresë në mendjet e atyre që mësojnë ta përdorin, sepse nuk do ta ushtrojnë kujtesën e tyre”. Ai frikësohej se lexuesit do të “duken sikur dinë shumë gjëra, ndërkohë që në pjesën më të madhe janë të padijshëm”, dhe paralajmëronte për konfuzion dhe çorientim moral. Ironia, siç vuri në dukje studiuesi Walter Ong në vitin 1985, është se dobësia në qëndrimin e Platonit qëndron në faktin se këto dyshime për shkrimin ai i shprehu me shkrim.

Modeli shtrihet në shekullin XX me një saktësi mekanike. Në vitin 1941, pediatrja amerikane Mary Preston pretendoi se më shumë se gjysma e fëmijëve që kishte studiuar ishin “rëndë të varur” nga dramat kriminale në radio dhe kinema, të konsumuara “ashtu siç një alkoolist kronik e konsumon pijen”. Psikiatri Fredric Wertham dëshmoi para Kongresit të ShBA-së se, siç e shprehu në librin e tij Joshja e të pafajshmit [Seduction of the Innocent, 1954], stripat shkaktojnë “stimulim kronik, tundim dhe joshje”, duke i quajtur më të rrezikshëm se Hitleri. Trembëdhjetë shtete amerikane miratuan ligje kufizuese. Historiania e stripave, Carol Tilley, më vonë zbuloi mangësitë në kërkimin e Werthamit, por deri atëherë dëmi ishte bërë.

Amy Orben, një psikologe që studion panikun teknologjik, identifikon “ciklin sizifian”: çdo brez frikësohet se mediat e reja do ta korruptojnë rininë; politikanët shfrytëzojnë këtë frikë teksa shmangin vëmendjen prej çështjeve sistematike si pabarazia dhe financimi i pakët i arsimit; kërkimi fillon shumë vonë; dhe, kur provat grumbullohen duke treguar efektet e përziera që varen nga konteksti, shfaqet një teknologji e re dhe cikli nis sërish.

Kjo tregon se këto alarmime ishin të ekzagjeruara? Katastrofat e parashikuara nuk mbërrijnë kurrë. Agresiviteti adoleshent vazhdoi edhe pas kufizimeve ndaj stripave - sepse stripat nuk ishin shkaku. Romanet nuk shkaktuan arratisje masive. Radioja nuk e shkatërroi aftësinë e fëmijëve për të menduar. Çdo panik përdor të njëjtën retorikë: metafora varësie, korruptim moral, viktimizim pasiv, parashikime apokaliptike. Çdo herë, kërkimi shkencor përfundimisht tregon efekte komplekse të ndërmjetësuara nga përmbajtja, konteksti dhe dallimet individuale. Dhe, çdo herë, kur katastrofa nuk materializohet, vëmendja thjesht zhvendoset te teknologjia e radhës.

Këto botime dhe teknologji kanë ekzistuar përkrah mendimit serioz. “Tmerret prej një peni” nuk e penguan Charles Dickensin, John Stuart Millin apo Charles Darwinin të përparonin. Ajo që është ndryshe sot nuk është ekzistenca e përmbajtjes së cekët, e cila ka qenë gjithmonë e bollshme. Ajo që është ndryshe është ekzistenca e mekanizmave të shpërndarjes të projektuar në mënyrë aktive për të penguar llojin e vëmendjes që kërkon mendimi serioz. “Tmerret prej një peni” nuk të ndiqnin në dhomën e gjumit në mesnatë, duke u dridhur nga njoftimet.

Ky dallim ka rëndësi, sepse ndryshon gjithçka rreth përgjigjeve të mundshme. Nëse problemi janë vetë ekranet, atëherë na duhet një ringjallje kulturore, një kthim te librat, ndoshta edhe një zmbrapsje neo-ludite ndaj teknologjisë. Por, nëse problemi është plani, atëherë na duhet një aktivizim për planin dhe një ndërhyrje rregullatore. Të njëjtët ekrane që e fragmentojnë vëmendjen mund ta mbështesin atë. Të njëjtat teknologji, që nxjerrin fitim nga vëmendja njerëzore, mund ta kultivojnë atë. Pyetja është kush i projekton, për çfarë qëllimesh dhe nën çfarë kufizimesh.

Në bibliotekë, shoh njerëz të cilët e navigojnë informacionin në mënyrat që do të dukeshin të pamundura për brezat e mëparshëm. Një pyetje kërkimore që dikur kërkonte javë të tëra pune arkivore, tani merr disa orë. Por, nuk ka ndryshuar vetëm efikasiteti. Është transformuar vetë natyra e sintezës.

Idetë tani lëvizin njëkohësisht nëpër kanale të shumta. Një dokumentar ofron rezonancë emocionale dhe prova vizuale. Transkripti i tij mundëson saktësinë e nevojshme për të gjetur një argument të caktuar. Një buletin shpjegon implikimet. Një podkast lejon që idetë të piqen gjatë një udhëtimi. Secili format kontribuon me diçka që të tjerët nuk munden. Kjo nuk është rënie. Është zgjerim.

Ajo që më bie më shumë në sy është dallimi mes njerëzve që kanë mësuar të ndërtojnë atë që unë e quaj “kontejnerë për vëmendjen” - hapësira dhe praktika të kufizuara ku bëhen të mundshme format e ndryshme të angazhimit - dhe atyre që nuk e kanë mësuar këtë. Dallimi nuk lidhet me inteligjencën apo disiplinën. Lidhet me arkitekturën e mjedisit. Disa njerëz kanë mësuar të shohin dokumentarë me një bllok shënimesh, të dëgjojnë podkaste gjatë shëtitjeve kur mendja mund të endet në mënyrë produktive, të lexojnë libra fizikë në hapësira qëllimisht të qeta me telefonin e lënë mënjanë. Ata nuk po e refuzojnë teknologjinë. Po e koreografojnë atë.

Të tjerët po mbyten, duke u përpjekur të mendojnë në mënyrë të qëndrueshme në mjedise të projektuara për ta penguar këtë. Ulen me laptopë të hapur, me shtatë faqe që konkurrojnë për vëmendje, me njoftime që shfaqen nga tri aplikacione të ndryshme, me telefona që dridhen çdo disa minuta. Po përpiqen të lexojnë materiale serioze teksa e luftojnë një betejë të humbur kundër psikologjisë së sjelljes të armatosur në shkallë masive. Ata besojnë se paaftësia e tyre për t’u përqendruar është një dështim personal, jo një problem plani. Nuk e kuptojnë se po përpiqen të mendojnë në një hapësirë të optimizuar për të penguar mendimin.

Këtu ka ndryshuar rrënjësisht kuptimi im për shkrim-leximin. Dikur besoja, ashtu siç më kanë mësuar, se shkrim-leximi kishte të bënte kryesisht me deshifrimin e tekstit. Por, duke vëzhguar se si njerëzit realisht mësojnë dhe mendojnë, jam bindur se shkrim-leximi ka të bëjë me diçka më të thellë: aftësinë për të ndërtuar dhe për të naviguar në mjedise ku kuptimi bëhet i mundshëm.

Mendoni për ata që përparojnë me audio-libra, por hasin vështirësi me tekstin e shtypur. Për vite me radhë, edukatorët u kanë thënë se kanë çrregullime të të nxënit, me çka nënkuptonin: çrregullime që pengojnë të nxënit përmes të vetmes metodë të vërtetë që ne njohim. Por, ata nuk kanë çrregullime të të nxënit. Mësimdhënia ka një paaftësi - nuk mund të përshtatet me arkitektura të ndryshme neurologjike. Jepu të njëjtin tekst në formë të audios dhe papritmas “paaftësia” zhduket. Idetë që në faqe ishin të errëta, bëhen të qarta në tingull. Jo sepse audioja është superiore ndaj tekstit, por sepse neurologji të caktuara e përpunojnë gjuhën e folur më rrjedhshëm sesa simbolet e shkruara.

Kërkimi mbi planin universal për të nxënit e ka demonstruar këtë në mënyrë përfundimtare. Neuropsikologu David H. Rose, bashkëthemelues i Qendrës për Teknologji Speciale të Aplikuar, vëren se “çdo tru përbëhet nga miliarda neurone të ndërlidhura që formojnë rrugë unike. Si shenjat e gishtërinjve, asnjë tru nuk është i njëjtë”. Studimet tregojnë se “nevoja për të kapërcyer çrregullimet e të nxënit e zhvendos fokusin te ‘paaftësia e mësimdhënies’, jo vetëm te paaftësia e nxënësit”. Kur këmbëngulim në një mënyrë të vetme angazhimi, nuk identifikojmë kush mund të mendojë dhe kush jo. Po identifikojmë kush ndodh që mendon në mënyrën e veçantë të cilën sistemet tona e njohin.

Bibliotekat po përshtaten. Kemi krijuar atë që unë e quaj “habitat për shkrim-lexim multimodal”. Në sallat e leximit mbetet heshtja, e shenjtë dhe e pacenueshme. Por, asaj i janë shtuar hapësira krijuese ku njerëzit mendojnë me duar, ku ndërtimi i modeleve fizike gjatë ekzekutimit të simulimeve kompjuterike zbulon gjëra të cilat asnjë mënyrë e vetme nuk mund t’i mësonte. Studiot e incizimit ku traditat gojore gjejnë jetë të re, ku shpjegimi i ideve me zë për një audiencë të imagjinuar kërkon një punë të ndryshme kognitive nga shkrimi i një eseje, shpesh duke prodhuar analiza më të sofistikuara. Zona të bashkëpunimit ku dija lind përmes dialogut, ku idetë e bllokuara në mendjen e një personi bëhen të dukshme dhe të qasshme për t’u zgjeruar, sfiduar, rafinuar nga të tjerët.

Këto nuk janë lëshime ndaj rënies së vëmendjes. Janë pranime se kuptimi njerëzor ka qenë gjithmonë më i pasur sesa mund ta përmbajë një medium i vetëm. Nuk po braktisim shkrim-leximin. Po zbulojmë se çfarë ka nënkuptuar ai gjatë gjithë kohës: jo thjesht aftësinë për të deshifruar simbole në një faqe, por aftësinë për të lëvizur me rrjedhshmëri ndërmjet të gjitha mënyrave me të cilat njerëzit kodifikojnë kuptimin.

Modeli që vazhdimisht vërej është ky: njerëzit që “nuk mund të përqendrohen” në tekste tradicionale, mund të ruajnë një përqendrim të jashtëzakonshëm kur punojnë përgjatë mënyrave të ndryshme. Ata hasin në vështirësi me tekste filozofie, por përparojnë kur mund të dëgjojnë leksione duke mbajtur shënime vizuale, të diskutojnë ide në grupe studimi dhe të shkruajnë në këmbë. Kjo nuk është mangësi. Është dallim. Dhe, përgjegjësia jonë është të ndërtojmë mjedise ku ky dallim bëhet aset dhe jo pengesë.

Por, zgjerimi pa arkitekturë është kaos, dhe pikërisht aty jemi penguar. Njerëzit që nuk mund të përfundojnë leximin e romaneve nuk janë të thyer. Ata janë përshtatur me një mjedis të cilin ne e kemi ndërtuar. U japim informacion të pafundme dhe pyesim veten pse po fundosen. U japim mjete të projektuara për ta copëzuar vëmendjen dhe i fajësojmë kur vëmendja e tyre copëzohet. Ndërtuam një botë që përfiton nga shpërqendrimi dhe pastaj e patologjizojmë të shpërqendruarin.

Operacionet njohëse që deklinistët i vlerësojnë - vëmendja e qëndrueshme, zhvillimi logjik, rishikimi, aftësia për të ndërtuar argumente komplekse - nuk janë veti të letrës. Janë veti të shkrimit si praktikë. Immanuel Kantit nuk i nevojitej në veçanti letra cilësore për të shkruar Kritikën e mendjes së kulluar [Kritik der reinen Vernunft, 1871]; atij i nevojitej një medium që i lejonte të eksternalizonte mendimin, ta rishikonte dhe ta zhvillonte me kalimin e kohës. Dokumentet digjitale e bëjnë këtë në mënyrë po aq efektive sa edhe letra. Problemi është se shumica e angazhimit digjital nuk bazohet në shkrim. Është konsumim i prurjeve të kuruara me algoritme, të optimizuara përmes inxhinierisë së sofistikuar të sjelljes për të maksimizuar kohën në platformë.

Nuk jemi bërë post-shkrim-lexim. Jemi bërë post-monomodalë. Teksti nuk është zhdukur; atij i është bashkuar një simfoni kanalesh të tjera. Truri juaj tani kryen rregullisht veprime që do t’u dukeshin të pamundura gjyshërve tuaj. Ju përpunoni informacion njëkohësisht përmes tekstit, imazhit, zërit dhe lëvizjes. Navigoni biseda që kalojnë nga një platformë në tjetrën dhe nga një format në tjetrin. Sintetizoni kuptim prej fragmenteve të shpërndara në një duzinë burimesh të ndryshme.

Problemi i vërtetë nuk është mënyra, por habitati. Nuk përballemi me video kundrejt librave. Përballemi me prurje kundrejt fokusit. Njëra ndodh në një ekosistem të projektuar për përsiatje, tjetra në një kazino të projektuar për tërheqje të pafundme të lëvizjes së gishtit për rifreskim.

Leximi funksionoi aq mirë për kaq gjatë jo sepse teksti është magjik, por sepse librat vinin me kufij të brendshëm. Mbarojnë. Faqet qëndrojnë të palëvizshme. Bibliotekat ofrojnë qetësi. Këto nuk ishin veçori të vetë shkrim-leximit, por të habitateve ku jetonte shkrim-leximi. Ne duhet t’i rindërtojmë këto habitate për një botë ku kuptimi udhëton njëkohësisht përmes shumë kanaleve.

Këtu bibliotekat bëhen më esenciale, jo më pak. Biblioteka e së ardhmes nuk është depo librash. Është një palestër për vëmendjen. Është vendi ku komunitetet shkojnë për të ushtruar mënyra të ndryshme të njohjes. Salla e leximit mbetet e shenjtë, por asaj i shtohen kabinat e incizimit, laboratorët e vizualizimit dhe hapësirat e bashkëpunimit ku njerëzit mësojnë të përkthejnë idetë nga një format në tjetrin. Bibliotekat bëhen vendi ku mëson jo vetëm të lexosh, por të lëvizësh me rrjedhshmëri ndërmjet të gjitha mënyrave me të cilat njerëzit këmbejnë kuptimin.

Ajo që më shqetëson më shumë te qëndrimi deklinist nuk është diagnoza, por përfundimi i tij. Komentatorët që vajtojnë shoqërinë post-shkrim-lexim, shpesh identifikojnë të njëjtët fajtorë si unë. Ata e pranojnë se kompanitë e teknologjisë janë, sipas fjalëve të Marriottit, “duke punuar në mënyrë aktive për të shkatërruar iluminizmin njerëzor”, se oligarkët e teknologjisë “kanë po aq interes në padijen e popullsisë sa autokrati më reaksionar feudal”.

Dhe, pastaj dorëzohen. Siç thotë Marriott: “Asgjë nuk do të jetë më njësoj. Mirë se vini në shoqërinë post-shkrim-lexim”.

Ky është hapi të cilin unë nuk mund ta ndjek. Të emërtosh akterët përgjegjës dhe pastaj ta trajtosh rezultatin si të pashmangshëm, do të thotë t’ua ofrosh atyre mbulesën. Nëse kriza është forcë e natyrës, “ekranet” që shkatërrojnë qytetërimin si një sistem teknologjik për motin, atëherë nuk mbetet gjë tjetër veçse të shkruash ese elegjie nga një distancë e sigurt. Por, nëse kriza është produkt i zgjedhjeve të caktuara të planit, të bëra nga kompani të caktuara për arsye të caktuara ekonomike, atëherë këto zgjedhje mund të sfidohen, të rregullohen, të përmbysen.

Fatalizmi, sado bukur i shprehur, u shërben pikërisht interesave që dënon. Kompanitë e teknologjisë do të dëshironin shumë që ne të besonim se ajo që po bëjnë ndaj vëmendjes njerëzore është thjesht rezultat i pashmangshëm i përparimit teknologjik, dhe jo diçka që po na e bëjnë neve - diçka që, me vullnet të mjaftueshëm politik, mund të ndalet.

Paaftësia juaj për t’u përqendruar nuk është dështim moral. Është problem plani. Po përpiqeni të mendoni në mjedise të ndërtuara për ta penguar mendimin. Po përpiqeni të ruani vëmendjen në hapësira të projektuara për ta copëzuar atë. Po luftoni kundër algoritmeve të optimizuara në mënyrë të qartë për t’ju mbajtur duke lëvizur nëpër ekran, jo duke mësuar.

Zgjidhja nuk është disiplina. Është arkitektura. Ndërtoni parazgjedhje të ndryshme. Krijoni hapësira të ndryshme. Vendosni ritme të ndryshme. Bëjeni thellësinë po aq të lehtë sa është aktualisht shpërqendrimi. Bëjeni të menduarit të ndihet po aq i natyrshëm sa ndihet tani lëvizja e pafundme për ekran.

Po sikur në vend që të vajtonim një epokë të artë imagjinare të tekstit të pastër, të merrnim seriozisht projektimin për thellësi në të gjitha mënyrat? Çdo video mund të shoqërohej me një transkript të kërkueshëm. Çdo artikull mund të ofronte pika të shumta hyrjeje për nivele të ndryshme vëmendjeje. Pajisjet tona do të mund të dallonin kur ne përpiqemi të mendojmë dhe ta mbronin atë mendim. Shkollat mund t’u mësonin nxënësve të përkthenin ndërmjet mënyrave, ashtu si dikur kur mësonin përkthimin ndërmjet gjuhëve.

Librat nuk po ikin askund. Mbeten të pakrahasueshme për disa lloje të mendimit të qëndrueshëm dhe kompleks. Por, nuk janë më e vetmja mundësi për ide serioze. Një video-ese e realizuar mirë mund të mbajë një peshë filozofike. Një podkast mund të mundësojë llojin e mendimit afatgjatë të cilin zakonisht e lidhim me esetë e shkruara. Një vizualizim interaktiv mund të zbulojë modelet të cilat faqet e tëra të përshkrimit mundohen t’i arrijnë.

E ardhmja u përket atyre që mund të kërcejnë ndërmjet të gjitha modaliteteve, pa e humbur ekuilibrin. Për dikë që mund të lexojë thellësisht kur kërkohet thellësia, të shfletojë shpejt kur kërkohet efikasiteti, të dëgjojë në mënyrë aktive gjatë një udhëtimi dhe të shohë në mënyrë kritike kur imazhet mbartin argumentin. Kjo nuk ka të bëjë me konsumimin më të madh të përmbajtjes. Ka të bëjë me zgjedhje të ndërgjegjshme.

Jemi në një pikë kthese. Mund të rrëshqasim drejt një bote ku mendimi i qëndrueshëm bëhet mall luksi, ku vetëm të privilegjuarit kanë qasje në kushtet që mundësojnë mendim të thellë. Ose, mund të ndërtojmë diçka të paprecedentë: një kulturë që ruan dhuratat më të mira kognitive të shtypit, duke përqafuar njëkohësisht mundësitë e një bote ku idetë udhëtojnë përmes dritës, tingullit dhe ndërveprimit.

Zgjedhja nuk është mes librave dhe ekraneve. Zgjedhja është mes planit të qëllimshëm dhe kaosit fitimprurës. Mes habitateve që kultivojnë potencialin njerëzor dhe platformave që nxjerrin fitim prej vëmendjes njerëzore.

Qytetërimet që lulëzojnë nuk do të jenë ato që tërhiqen vetëm te teksti apo dorëzohen para mekanizmave furnizues. Do të jenë ato që kuptojnë të vërtetën e thjeshtë: çdo ide ka formë natyrale dhe urtësia qëndron në përputhjen e modalitetit me kuptimin. Disa ide duan të shkruhen. Të tjerat duhet të shihen. Të tjerat ende duhet të dëgjohen, ndihen apo përjetohen. Gabimi është t’i detyrosh të gjitha idetë të kalojnë nëpër një kanal të vetëm, qoftë ai libër apo ekran.

Stërnipërit dhe stërmbesat tuaja nuk do të lexojnë më pak se ju. Do të lexojnë ndryshe, si pjesë e një simfonie më të pasur kuptimi. Nëse ajo simfoni do të tingëllojë si muzikë apo si zhurmë, varet tërësisht nga zgjedhjet që bëjmë tani për formën e mjeteve tona, strukturën e shkollave tona dhe planin e ditëve tona. /Telegrafi/

Një autore, një prezantuese lajmesh, një avokate dhe një kolege e nderuar: të gjitha ato janë të mira - por, nuk jam i martuar me asnjërën prej tyre. A mund të mbështetemi vërtet te kjo teknologji?

Nga: Martin Rowson, karikaturist dhe autor / The Guardin (titulli: I asked AI to name my wife. To the hopelessly incorrect people it cited, my deepest apologies)
Përkthimi: Telegrafi.com
Së fundmi, familja Rowson shpiki rastësisht një lojë të re të cilën kushdo mund ta luajë në shtëpi. Ende nuk e kam gjetur një emër që do ta pushtonte botën në emër të saj, ndaj për momentin le ta quajmë thjesht “Sa budallaqe është inteligjenca artificiale [IA]”? Loja ndryshon nga një lojtar te tjetri, në varësi të rrethanave - por, në thelb rregullat mbeten të njëjta. Shtroja IA-së një pyetje të thjeshtë për veten dhe shih sa shumë keqkupton.

Në rastin tim, mjafton të dini se teksa unë - për shkak të natyrës së punës sime - kam një prani mjaft të madhe në internet, partnerja ime (u martuam në vitin 1987) ka shmangur me zell praninë e tillë. Kjo do të thotë se nëse kërkoni në Google “Gruaja e Martin Rowsonit”, tek imazhet, mund të dalë një fotografi e imja pranë vajzës sonë atëherë 14-vjeçare ose unë me shoqen dhe kolegen karikaturiste Steven Appleby, e cila është transgjinore, por ka mbajtur emrin e lindjes.

Ndoshta është jashtëzakonisht e pamatur nga ana ime ta them këtë, por mua më duket shumë qesharake. Si satirist, gjithmonë kam qenë i dhënë pas çdo gjëje që nxjerr në pah marrëzinë edhe më të madhe të udhëheqësve tanë, mjetet e padronëve të tyre teknologë ose aftësitë e vërteta të sundimtarëve tanë të rinj robotikë. Gjithsesi, po ia shpjegoja të gjitha këto nuses sonë të ardhshme, gjatë Krishtlindjes, kur fëmijët tanë (në të 30-at e tyre dhe, për rrjedhojë, shumë më të aftë në teknologji se unë) shpjeguan se ishte shumë më argëtuese se kaq dhe se duhej të pyesja: “Kush është gruaja e Martin Rowsonit”?

Imagjinoni kënaqësinë time kur përgjigjja e parë nga përmbledhja e IA-së në kërkimin e Google-it ishte “Jeanette Winterson”. (Për të qenë i qartë, betohem me jetën e të gjithë popullsisë së Luginës së Silikonit se autorja e famshme lezbike assesi nuk është gruaja ime.) Por, u bë edhe më mirë - dhe këtu vjen bukuria sublime e idiotësisë magjepsëse të Mjetit që do ta transformojë botën. Sa herë që e përsëritnim pyetjen, përgjigjja ndryshonte, dhe pastaj ndryshonte sërish. Kjo dukej se varej nga mënyra se si formulohej ose pikëzohej pyetja, por kush e di? Ja lista e grave të mia të pretenduara që përpilova para se më në fund të mërzitesha:

Dizajnerja e tekstileve, Fiona Scott-Wilson.

Poetja Bridget Rose.

Aktorja Fiona Marr, ajo e [serialit] Bridgerton.

Ekonomistja Ann Pettifor.

Julia Mills (edhe pse është e paqartë nëse bëhet fjalë për autoren e librave të fantazisë, ilustratoren, peshëngritësen e ndjerë apo një tjetër Julia Mills).

Shkrimtarja dhe gazetarja Emily Rees.

Avokatja dhe studiuesja Siva Thambisetty, e cila është e martuar me mjeshtrin e madh të shahut, Jonathan Rowson. IA-ja gjithashtu pretendon se Jonathani dhe unë jemi vëllezër. Nuk jemi.

Shkrimtarja dhe gazetarja Carrie McLaren.

Prezantuesja e Channel 4 News, Cathy Newman.

Korrespondentja e CNN-it, Clarissa Ward.

Gazetarja dhe moderatorja Rachel Johnson.

Vajza ime.

Pastaj u bë vërtet e çuditshme. Gruaja Rowson, tha IA-ja, është në fakt “gazetarja dhe autorja Kate Clements Rowson”. E kërkova atë emër në Google: asgjë me kuptim.

Pastaj sugjeroi se jam i martuar me “shkrimtaren/ilustratoren Helen Grant”. Kjo i bie që djali ynë, Leo, është muzikant xhazi. Sërish, kush është ajo? Asgjë në Google. Po Leo, kush është ai? A luan vërtet xhaz? A ekziston?

Ishte “ish-redaktorja politike e Guardian-it dhe CEO-ja aktuale e Fondacionit ‘Joseph Rowntree’, Liz Kerr”. Çfarë? Nuk ka asnjë redaktore politike të Guardian-it, të kaluar apo të tashme, me atë emër. Liz Kerri nuk shfaqet askund në listën e figurave të shquara të Fondacionit “Joseph Rowntree”. Edhe një herë, gjithçka gabim. Dramaturgu Lee Hall u përmend. Ai është mashkull, kështu që nuk mund të ishte assesi gruaja ime.

Sa për “historianen dhe shkrimtaren, Jeanette Winterbottom”. Ne me sa duket kemi punuar së bashku në Librin e satirës të Gardianit dhe në Ditarit e qenit, thuhet këtu. Ndoshta IA-ja e ngatërroi me Jeanette Wintersonit, por atëherë ajo dhe unë nuk kemi bashkëpunuar në ato projekte, nuk ekziston Libri i satirës i Gardianit dhe unë nuk kam botuar kurrë një Ditar të qenit (edhe pse nëse dikush dëshiron të më dërgojë honorare për këtë, do t’i merrja).

Një kërkim tjetër, një tjetër grumbull pallavrash. “Ai ka qenë i martuar me shkrimtaren dhe gazetaren Ann Widdecombe (ish-gruaja e tij), me Cathy Caldwellit, dhe partnerja/gruaja e tij afatgjatë, gazetarja dhe autorja Polly Toynbee është një figurë e shpeshtë pranë tij në media, duke sugjeruar se ata janë një çift i spikatur në rrethet letrare/gazetareske të Mbretërisë së Bashkuar”.

Që ta dini, kam takuar Rachel Johnsonin dhe vetë vajzën time, por nuk jam i martuar me asnjërën prej tyre. Herë pas here roboti dështoi të identifikojë gruan time të vërtetë, për kënaqësinë e të gjithëve, megjithëse së fundmi ka filluar të thotë: “Emri i saj nuk përmendet publikisht në rezultatet e ofruara për kërkim”.

Supozova se kjo sugjeron një kapacitet për të mësuar, por ndoshta jo. E pyeta “kush është gruaja ime”? - edhe një herë për qëllimet e këtij artikulli - dhe IA-ja e Google-it tha se jam i martuar me “Debora Rowsonit (mbiemri i vajzërisë Ffrench)”, një nëpunëse civile në pension, dhe ia atribuoi bashkimit tonë krejtësisht fiktiv vajzën time shtesë, Clementine - edhe një tjetër shkrimtare/gazetare. Me sa duket, unë shkruaj për trazirat tona zbavitëse shtëpiake në rubrikën time imagjinare në Guardian.

Ndërsa martesa ime mitike me motrën e Boris Johnsonit është ashiqare një thesar prej komedie (paramendojeni atë Krishtlindje familjare!), që kjo marrëzi si fryt i një mjeti kërkimi të përmbledhur, universal, të përdorur nga miliarda njerëz - dhe që vazhdimisht është, në çdo rast, duke gabuar - është më shumë sesa shqetësuese.

Duhet ta kemi kuptuar tashmë se IA-ja është po aq e ndjeshme sa një abakus dhe pasqyron vërtet mendjen njerëzore vetëm në aftësinë e saj për të gënjyer njerëzit, duke u thënë atyre atë që “mendon” se ata duan të dëgjojnë. Është gjithashtu një e vërtetë universale që njerëzit më të rrezikshëm në botë janë idiotët që mendojnë se janë vërtet, vërtet të zgjuar (thjesht shikoni përreth dhe do ta kuptoni). Shtoni këto dy fakte së bashku dhe ku dreqin mendoni se do të përfundojmë?

Unë nuk do ta pyesja IA-në për këtë, se ndoshta do të thoshte “bukë bananeje” e pastaj do të ndryshonte mendje në: “Shfarosini të gjithë”! /Telegrafi/

Innovation Centre Kosovo në bashkëpunim me Data4X kanë prezantuar Raportin Ekskluziv të Vrojtimit të Ekonomisë Digjitale - një pasqyrë të thuktë të tregut, duke kombinuar të dhëna strukturore, tregues të adoptimit teknologjik dhe analiza krahasuese rajonale.

Në njoftim thuhet se ekonomia digjitale ka arritur një qarkullim prej rreth 1.9 miliardë euro, me një rritje mesatare prej 16% në vit (2021–2025).

“Mbi 47,000 persona janë sot të punësuar në sektorë digjitalë dhe të ndërlidhur, ose rreth 11% e punësimit total, përfshirë rreth 7,500 zhvillues të softuerit.

Eksportet digjitale kanë arritur rreth 690 milionë euro, ose 36% e qarkullimit total, mbi mesataren rajonale – një tregues i qartë i konkurrueshmërisë ndërkombëtare”, thuhet tutje.

Në aspektin e Inteligjencës Artificiale, ICK tregoi se që sipas analizave të tyre ndonëse gati gjysma e kompanive tashmë kanë një prani operative të AI (automatim bazik, asistencë, analiza fillestare), përdorimi në aplikime më të avancuara ende mbetet i kufizuar – një hapësirë e qartë për fazën e ardhshme të transformimit.

Diskutimi u zgjerua edhe në e-commerce dhe pagesat elektronike, ku tregu ka arritur rreth 492 milionë euro, i nxitur nga rritja e përdorimit të kartelave dhe platformave digjitale.

Një ndër sfidat që u theksua është niveli i maturitetit të digjitalizimit tek bizneset, që ende qëndron në shkallën e zhvillimit.

Disa rekomandime që u theksuan:

✅Investimi në kapital njerëzor dhe edukim

✅Investimi në infrastrukturë dhe data centers

✅Përmirësimi i politikave për ndërmarrjet

EKONOMIA DIGJITALE E KOSOVËS NË 2025 - VROJTIM I PLOTË

Kosova po bëhet një fuqi digjitale në rajon! Ja shifrat:

💰 QARKULLIMI TOTAL: 1.9 miliardë euro

📈 Rritje mesatare: +16% në vit (2021-2025)

👥 FUQIA PUNËTORE: 47,042 të punësuar

•⁠⁠11,881 profesionistë të specializuar

•⁠⁠7,500 zhvillues softuerësh

•⁠⁠11% e punësimit total kombëtar

🌍 EKSPORTET: €690 milionë

•⁠⁠36% e qarkullimit total shkon jashtë

•⁠⁠Mbi mesataren rajonale prej 32%

🤖 ADOPTIMI I AI: 47% e kompanive

•⁠⁠Cloud: 59% në zbatim

•⁠⁠Analiza e të dhënave: 51%

•⁠⁠Kosova rangon e 6-ta në rajon

SPECIALISTË AI PËR 1,000 INXHINIERË:

Mali i Zi: 23

Serbia: 16

Maqedonia e Veriut: 16

Sllovenia: 13

Kroacia: 11

KOSOVA: 10

Shqipëria: 10

Bosnja: 9

SI PËRDORET CHATGPT NË KOSOVË?

Detyra shkollore: 12%

Migrim/Viza: 12%

CV & Intervista: 11%

Kodim: 10%

INDEKSET RAJONALE - KOSOVA LIDER:

•⁠⁠Indeksi i Mundësive (OPI): 100 🥇

•⁠⁠Gatishmëria Arsimore (ERI): 93 🥇

•⁠⁠Gatishmëria për Digjitalizim: 69%

Kosova është në udhëkryqin e transformimit digjital. Me talent të ri, kosto konkurruese (24% kosto pune), dhe adoptim të shpejtë të AI - e ardhmja është digjitale!

Kosova po pozicionohet si një hub i rëndësishëm teknologjik në Ballkanin Perëndimor.

KONKLUZIONE:

Kosova ofron një kombinim unik: talent të ri teknik, kosto operative konkurruese, dhe adoptim të shpejtë të teknologjive të reja. Me rritje të qëndrueshme 16% në vit dhe eksporte që përbëjnë 36% të qarkullimit, ekonomia digjitale e Kosovës është një histori suksesi që meriton vëmendje nga investitorët dhe partnerët strategjikë.

Ditëve në vijim do të zbërthejmë të dhënat e analizuara për sektorët e TIK, Administrative - Mbështetëse dhe Profesionale. /Telegrafi/

Shkolla Digjitale (Digital School), kompani e themeluar në Kosovë në vitin 2015 dhe me mbi 40 lokacione aktive në mbarë botën, po merr pjesë në Bett UK 2026, eventi më i madh global për edukim dhe teknologji, i cili po mbahet nga 21 deri më 23 janar në ExCeL Londër.

Këtë vit, Bett UK mblodhi mbi 35 mijë pjesëmarrës nga e gjithë bota përfshirë emra të mëdhenj të industrisë globale, si Microsoft, Amazon, Cisco, Canva, edukatorë, institucione publike dhe vendimmarrës ndërkombëtarë.

Shkolla Digjitale ishte e vetmja kompani nga Kosova që prezantoi në Bett UK 2026, duke përfaqësuar jo vetëm kompaninë, por edhe potencialin e inovacionit kosovar në fushën e edukimit dhe teknologjisë në një skenë globale.

Gjatë ditës së parë të eventit, Darsej Rizaj, bashkë-themelues dhe CTO i Shkollës Digjitale , prezentoi “When AI Meets Edutainment: Reimagining Student Motivation at Scale”, ku u trajtua një nga sfidat kryesore të arsimit sot: motivimi i nxënësve dhe angazhimi i tyre në procesin mësimor.

Në prezantimin e tij, Rizaj shpalosi ekosistemin e Shkollës Digjitale, si një mjet që e bën mësimin më të personalizuar, më të kuptueshëm dhe më tërheqës për nxënësit, duke i mbajtur ata aktivë dhe të përfshirë në procesin mësimor. Në këtë ekosistem përfshihen:

1. DSOS – Menaxhim operacional dhe inteligjent i shkollave
2. Houses – Angazhim dhe motivim përmes lojës
3. dBlox – Kodim kreativ dhe zhvillimi i të menduarit kompjuterik
4. Parent App – Aplikacion për prindërit për ndjekjen e zhvillimeve shkollore
5. AI Engine – Personalizim inteligjent sipas analizës dhe automatizim

Të dizajnuara për të funksionuar së bashku ose në mënyrë të pavarur. Me këtë paraqitje, Shkolla Digjitale konfirmon rolin e saj aktiv në diskutimet ndërkombëtare mbi të ardhmen e arsimit, inteligjencës artificiale dhe edutainment-it. Shkolla Digjitale po përfaqësohet në Bett UK 2026 nga ekipi drejtues dhe teknik, duke përfshirë edhe themeluesit e saj, Hana Qerimi dhe Darsej Rizaj.

Nga: Olivia Petter / The Independent
Përkthimi: Telegrafi.com

Nëse burrat me të cilët kam dalë gjatë vitit të fundit kanë pasur ndonjë gjë të përbashkët, është ajo se të gjithë duan të flasin me mua për inteligjencën artificiale [IA].

E përdor për të shkruar artikujt e mi? Jo.

A jam e shqetësuar se do të ma zaptojë punën? Në fakt jo.

A do të vazhdoj të shkruaj libra nëse të gjithë duan të lexojnë ato që janë shkruar nga IA-ja? Po.

A e kam përdorur ndonjëherë për t’i shkruar mesazh dikujt në një aplikacion takimesh? Jo.

A duhet ta pyesim ChatGPT-në të na përshkruajë për ndonjë partnerë të mundshëm? Oh, Zot.

Këto biseda rrallëherë janë të rastësishme. Kam pasur edhe debate. Një herë hyra në një bisedë të zjarrtë me një burrë nëse njerëzit duhet të kërkojnë këshilla mjekësore te ChatGPT-ja, dhe me një tjetër që pranoi se e kishte përdorur për ta ndihmuar për ta shkruar një mesazhe ndarjeje.

Ndërkohë, sa herë që kam postuar në Instagram në mbështetje të krijimtarisë njerëzore mbi përmbajtjen e gjeneruar nga IA-ja, marr një lumë reagimesh - dhe ato gjithmonë nga burrat e etur për të përmbysur përsiatjet e mia rreth asaj se çfarë do të thotë të krijosh dhe të konsumosh art.

Kjo nuk do të thotë se gratë që njoh nuk e përdorin IA-në - shumë nga to e shohin si mjet të paçmuar për këshilla për karrierë, mbështetje financiare dhe, në disa raste, mbështetje emocionale - por, nuk besoj se e përdorin, apo qoftë edhe mendojnë për të, aq shumë.

- Lexo po ashtu nga Olivia Petter: Pse brezi Z është kaq i fiksuar pas “pothuajse marrëdhënies”?

Të dhënat e mbështesin këtë. Megjithëse kërkimet ndryshojnë, disa studime kanë treguar se burrat e përdorin IA-në gjeneruese më shumë se gratë. Në vitin 2024, një punim i titulluar Hendeku gjinor në Gen IA ka përshkruar se të dhënat nga Anketa e Pritshmërive të Konsumatorëve tregonin që 50 për qind e burrave përdorin mjete të IA-së gjeneruese, në krahasim me 37 për qind të grave.

Një studim nga Danimarka zbuloi se gratë kanë më pak gjasa të përdorin ChatGPT-në për punë sesa burrat, ndërsa kërkimi i kryer në Shkollën e Biznesit të Harvardit zbuloi se, ndërmjet nëntorit 2022 dhe majit 2024, gratë përbënin 42 për qind të 200 milionë përdoruesve mesatarë mujorë të faqes së internetit të ChatGPT-së.

Po shfaqet një hendek i qartë - i tillë që shumëkush ka frikë se do të thellojë pabarazitë ekzistuese ekonomike në vendin e punës.

Shpjegimet më të zakonshme përfshijnë faktin se gratë janë më pak të përfaqësuara në karrierat STEM [Shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë] dhe në rolet specifike të IA-së, si një industri që kryesisht mbahet nga burra; vetëm 14 për qind e pozicioneve ekzekutive të larta në IA mbahen nga gratë.

Por, sinqerisht, mendoj se arsyeja pse gratë nuk e përdorin AI-në aq shumë shkon shumë më thellë sesa përfaqësimi i thjeshtë.

Si fillim, kjo teknologji është përdorur kundër nesh - që nga fillimi. Ka trillime pornografike [deepfake] të krijuar nga Grok-u dhe platforma të tjera; të dashurat e IA-së që burrat përdorin për të zhvilluar biseda dhe për të realizuar fantazi në hapësira ku pëlqimi nuk ekziston; dhe, një mori paragjykimesh gjinore që teknologjia vazhdon të përforcojë.

Ajo i nënvlerëson problemet e shëndetit të grave, shpesh i portretizon gratë në role shtëpiake ose nënshtruese, dhe mbështetet në asistente që janë në thelb të feminizuara - mos harroni që ChatGPT-ja përdori (dhe më pas hoqi) një ndërfaqe zanore që tingëllonte në mënyrë të frikshme si zëri i Scarlett Johanssonit nga filmi Her?

Me gjithë këtë në mendje, a është për t’u habitur që disa gra mund të ndihen të rezervuara për të përqafuar IA-në me të njëjtin entuziazëm që duket se po shfaqin burrat?

Kam disa shokë që janë gjithashtu të pavendosur, por, si unë, ata punojnë në fusha krijuese ku IA-ja aktualisht përbën më shumë kërcënim sesa ndihmë. Edhe kështu, disa prej tyre janë të lumtur t’i bëjnë pyetje ChatGPT-së, gjatë gjithë ditës, ashtu siç nuk i kam parë kurrë gratë.

Ndoshta ekziston një nivel i natyrshëm i besimit në lojë - një supozim se kjo platformë mund të më ndihmojë sepse më favorizon.

Është një vetëbesimqë gratë nuk janë inkurajuar ta zhvillojnë. Dhe, megjithatë, përderisa teknologjia evoluon, IA-ja do të formësojë dhe përcaktojë gjithnjë e më shumë jetën tonë.

Mbetet vetëm të shpresojmë që përgjatë rrugës të bëhet një hapësirë më e sigurt për gratë. Ndërkohë, do të mund t’u bënte mirë përdoruesve të zjarrtë meshkuj që të jenë të vetëdijshëm për këtë - ose, të paktën, të kenë një shkallë të shëndetshme skepticizmi gjatë përdorimit të saj.

Kjo më kthen te takimi ku një burrë sugjeroi të përdornim ChatGPT-në për të na përshkruar si partnerë të mundshëm. Ia dërgova timen: një listë e çrregullt me klishe të parashikueshme të gjeneruara nga ajri i nxehtë i internetit (“Olivia është altruiste, bujare dhe e ngrohtë”).

Bëra shaka për faktin që nuk isha asnjë nga këto gjëra. Ai nuk dukej se e kuptoi dhe u përgjigj se në të vërtetë do të donte shumë të ishte me një altruiste, bujare dhe të ngrohtë. “Sa keq”, shtoi ai.

Nuk jam edhe aq e sigurt që ishte. /Telegrafi/

Nga: Alexis Soloski / The New York Times
Përkthimi: Telegrafi.com

“Përpiqem të mos shkruaj distopi,” ka thënë dramaturgu Jordan Harrison. “Sepse është e mërzitshme. Më pëlqen të rri në një vend të paqartë.”

Kjo ndodhi të hënën e fundit, në ditën e tij të pushimit, dhe ai po rrinte në një kafene të ndriçuar dhe të qetë në Bruklin. Një utopi e mesditës dhe gjithashtu një vend analog dhe nxitës për të diskutuar veprën e fundit të Harrisonit - një anatomi e ëmbël dhe e hidhur e ndërlidhjes njerëzore të ndërmjetësuar nga teknologjia.

Në disa prej dramave të tij të fundit, Harrisoni ka eksploruar çfarë do të thotë të jesh njeri, por kurrë më fuqishëm se në dramën e vitit 2014, Marxhori Prajm [Marjorie Prime] - që ishte në finale për çmimin Pulicer [Pulitzer] dhe që tashmë shfaqet në Broduej.

E vendosur disa dekada në të ardhmen (disa detaje nga konteksti sugjerojnë vitet 2060), Marxhori Prajm ka në rolin kryesor June Squibbin si një grua në të tetëdhjetat. Për shoqëri dhe për të shmangur humbjen e kujtesës, ajo bisedon me një Prajm - një version holografik i bashkëshortit të saj të ndjerë. E shkruar kur biseda rreth inteligjencës artificiale gjeneruese [IA] ishte më e heshtur, drama ka ardhur në Broduej pikërisht në kohën kur kjo bisedë është bërë shumë më e zjarrtë. Si të gjitha dramat e Harrisonit, është një dramë rreth vdekshmërisë dhe pasqyron gjithnjë e më shumë bindjen e tij se teknologjia përfundimisht do të na tejkalojë.

“Ideja që bota njerëzore do të marrë fund, në fund të fundit është diçka që më ka shoqëruar për një kohë të gjatë,” tha ai, teksa hante një tas me drithëra. Nuk tingëllonte i trishtuar për këtë.

Harrisoni, 48 vjeç, u rrit në Beinbrixh-Ajlënd, në Uashington pranë Sietllit, kur ishte ende një vend mjaft rural dhe jo një komunitet i banuar nga punonjës të teknologjisë. Dhe, pavarësisht fokusit që ka teknologjia në veprat e tij, ai gjithmonë ka qenë një përdorues i vonuar - ose aspak përdorues i pajisjeve. Edhe tani, kur jeton në Bruklin me bashkëshortin e tij, Adam Green - drejtor artistik i Teatrit “Playwrights Horizons” - ai mbetet i distancuar nga rrjetet sociale.

Pranon se ka njerëz në botë që kanë një marrëdhënie pa konflikte me teknologjinë, “që nuk vuajnë për ndjesinë që kishte truri i tyre në vitin 1995,” ka thënë ai. Ai nuk është një prej tyre. Ka mall për kohën kur mund të lexonte një libër pa ndier nevojën për të kontrolluar rezultatet më të fundit të tenisit. Ajo kohë ka ikur.

“Unë jam defekti, jo teknologjia,” ka thënë ai. “Paaftësia ime për të thënë jo, sjellja ime e varësisë.”

Ai është i ndjeshëm ndaj kësaj varësie, të paktën sa i përket shkrimit. Si përfaqësues i fundit i brezit X, ai ka përjetuar kalimin nga epoka analoge në atë digjitale. Duke studiuar gjuhën angleze në Stenford në vitet ’90 të shekullit XX, ai kishte, sipas tij, “një vend në rreshtin e parë për të kuptuar se kjo do të ishte bota e ardhshme dhe se po filloja një karrierë në një fushë gjithnjë e më të vjetruar.”

Mahnitja e tij ka të bëjë me sjelljen njerëzore që ndihmohet dhe pengohet nga pajisjet që kemi në duar - ato që ekzistojnë tani dhe ato që ai vetëm i imagjinon.

“Ndjehet si diçka fantastike, por gjithçka është brenda mundësive,” ka thënë Anne Kauffman, regjisorja e Marxhori Prajmit, që ka punuar me Harrisonin për gati 20 vjet. “Ai gjithmonë merret me të tashmen, me realitetin, në një botë tjetër fantastike me të cilën ai e krahason.”

Kjo përplasje mes analoges dhe digjitales u shfaq për herë të parë në dramën e Harrisonit të vitit 2010, Futura, një triler ku materiali i shtypur ishte pothuajse i ndaluar. Këto ide u zhvilluan më tej në Maple and Vine, një dramë e vitit 2011 për një dyshe të martuar e të zhgënjyer që braktisin jetën moderne për të jetuar në një komunitet ku është gjithmonë viti 1955. Siç shpjegon një personazh: “Kufizimet janë lehtësim.”

Ka më pak lehtësim në The Antiquities, që pati premierën më herët këtë vit në Playwrights Horizons - që prej kohësh është shtëpia e Harrisonit. Një seri skenash të shkurtra për përqafimin dhe dorëzimin e njerëzimit ndaj teknologjisë fillojnë në shekullin XIX me emrat si Mary Shelley, dhe përfundojnë shumë më vonë kur qeniet post-njerëzore kanë krijuar Muzeun e Antikiteteve të Njeriut të Fundit, duke ngritur kasetat Betamax dhe shishet e shamposë në statusin e relikteve.

“Janë proteza, në një farë mënyre,” shpjegon një udhërrëfyes me inteligjencë artificiale, “të destinuara për ta bërë zotëruesin më të fuqishëm, më inteligjent, më efikas, më të pavdekshëm. Më të ngjashëm me ne.”

Kur Harrisoni shkroi dramën në vitin 2012, disa momente dukeshin të çuditshme - si një skenë ku një shkrimtare shqetësohej se së shpejti do të zëvendësohej nga IA-ja. Jo shumë kohë më vonë, Harrisoni, i cili shkruan edhe për televizion, u gjend në mesin e protestuesve të Shoqatës së Skenaristëve [Writers Guild] - në vitin 2023, duke bërë grevë për mbrojtje të shkrimit të skenarëve nga IA-ja. Ky nuk është shembulli i vetëm i parashikimit të tij. Maple and Vine dukej se parashikonte lëvizjen për gruan tradicionale [tradwife] dhe, ndonëse materiali i shtypur ende nuk është ndaluar, lëvizja drejt digjitalizimit, si në Futura, është rritur.

Kur Harrisoni filloi Marxhori Prajmin, ideja që një person mund të bisedonte me një simulacë të një të ndjeri dukej gjithashtu spekulative. Ai sapo kishte lexuar një libër mbi Testin e Turingut, një sfidë ku një njeri përpiqet të kuptojë nëse personi me të cilin po flet është njeri apo makinë. Ai vendosi të bashkëpunonte me një çetbot, duke ia lënë audiencës të dallonte kush kishte shkruar çfarë. Por, çetbotët e qasshëm në vitin 2012 ishin mjaft primitivë - dramaturgë të dobët. Harrisoni e braktisi atë ide, duke zgjedhur në vend të saj një dramë familjare me një skenë të vetme për një grua, Marxhorinë; vajzën dhe dhëndrin e saj; dhe një version çetboti të bashkëshortit të saj.

Kauffmani, që bëri regjinë për shfaqjen në Los Anxhelos, kishte humbur së fundmi nënën e saj. “Isha shumë e tërhequr nga ideja e vazhdimit të një bisede përtej vdekjes,” tha ajo. Ajo u prek dhe u magjeps nga përmasat e imagjinatës së Harrisonit, diçka që në atë kohë ishte qasje radikale.

Squibb, e cila e kishte parë dramën kur debutoi, nuk ndjeu se e kishte kuptuar plotësisht. “Mendoj se thjesht nuk ishim gati për të,” tha ajo. Por, kur iu dërgua skenari më 2025, pasi çetbotët ishin bërë pjesë e jetës së përditshme, ajo ndjeu se ishte e përgatitur. Bota kishte arritur dramën.

Në Broduej, Squibb luan Marxhorinë dhe më vonë edhe versionin Marxhori Prajm. Ajo i konsideron si një rol të vetëm, ndonëse vëren se boti është ndryshe nga Marxhoria e vërtetë. Prajmi është më i ngurtë, më formal. “Qëllimi i tyre është gjithmonë të të kënaqë,” tha ajo.

Një dramë më e thjeshtë do ta kishte trajtuar këtë qëllim si diçka të keqe ose thjesht të frikshme. Marxhori Prajm e sheh si diçka më melankolike - si një vektor të përkatësisë së pabarabartë. “Ka diçka atje që flet për ballafaqimin me humbjen e pashmangshme, si kusht themelor njerëzor,” ka thënë dramaturgia Sarah Lunnie, që shpesh punon me Harrisonin. “Dhe, çfarë është joshëse te ideja për të mos pasur humbje.”

Prajmët janë pothuajse aq njerëzorë sa për të lehtësuar humbjen e një të dashuri. Por, në qetësinë dhe gëzimin e tyre, nuk janë zëvendësues i vërtetë për njerëzoren.

“Asgjë nuk është e vështirë për një çetbot,” thotë Harrisoni. “Nuk përballet me gjëra, nuk mendon çfarë është e drejtë. Është i çliruar nga kjo - dhe kjo është gjithashtu një mungesë morale.”

Kjo mungesë ka gjasa të qëndrojë. Në dramë, versioni Prajm i bashkëshortit të Marxhories, Uolter (Chris Lowell), vëren se vajza e tyre, e cila nuk i pëlqen Prajmët, ka frikë nga e ardhmja. “Epo, kjo nuk është gjë e mirë,” thotë Marxhori. “Do të kthehem shpejt, më mirë të jemi miqësorë me të.”

Vërtet, teknologjia që dukej aq larg më 2014 ka mbërritur tashmë - e aftë të sigurojë audio dhe video të besueshme (nëse jo ende holograme) të çdo personi të gjallë. Squibb beson se nuk mund të riprodhojë emocionin e vërtetë njerëzor - të paktën ende jo. “Një aktor njerëzor shfaq një gamë të gjerë emocionesh, shumë të sinqerta dhe të vërteta,” tha ajo. “IA-ja nuk mund ta bëjë këtë.”

Dhe, IA-ja ende nuk mund të mbërthejë cilësinë kërkuese dhe të dhimbshme të shkrimit të Harrisonit - magjepsjen e tij me vdekjen dhe me artefaktet që mund të mbijetojnë pas saj.

“Ka një trishtim të vërtetë në punën e tij, por njëkohësisht një mrekulli dhe vlerësim për atë çfarë është e pazëvendësueshme, unike dhe që po kalon përpara nesh vetëm tani - për t’u mos u rikuperuar kurrë,” ka thënë Lunnie. “Ai e do jetën, dhe është i vetëdijshëm gjatë gjithë kohës se do të humbasë atë që do dhe se edhe vetë do të humbasë.”

Harrisoni e sheh një kohë kur njerëzimi do të jetë në retrovizor. “Nuk do të jemi përherë këtu - ne njerëzit - dhe do të zhdukemi pak më shpejt sesa mendoja kur isha fëmijë,” tha ai. Sigurisht, ky është lajm i keq për njerëzit. Por, Harrisoni është kureshtar, në skenë dhe jashtë saj, për atë që IA-ja do të krijojë. Dhe, përveç kësaj, e ardhmja është gjithmonë në ardhje - më mirë të jemi miqësorë me të.

“Të gjithë kishin frikë nga telefoni, të gjithë kishin frikë nga televizori,” ka thënë Harrisoni. “Thjesht, gjërat do të ecin përpara. Dhe, ne do të përshtatemi.” /Telegrafi/

Nga: Joseph de Weck / The Guardian
Përkthimi: Telegrafi.com

Këtë verë, u përballa me trafik në rrugët përvëluese të Marsejës. Në një kryqëzim, mikesha ime në ulësen e pasagjerit më tha të kthehesha djathtas drejt një vendi të njohur për supën e peshkut. Por, aplikacioni i navigimit Waze na udhëzonte të vazhdonim drejt. I lodhur, dhe me Renault-n që ndihej si një saunë me rrota, ndoqa këshillën e Waze-it. Pak çaste më vonë, mbetëm të bllokuar në një kantier ndërtimi.

Një moment i parëndësishëm, mbase. Por, një i tillë që përmbledh ndoshta pyetjen përcaktuese të epokës sonë, ku teknologjia prek thuajse çdo aspekt të jetës: kujt i besojmë më shumë - njerëzve të tjerë dhe instinkteve tona, apo makinerisë?

Filozofi gjerman Immanuel Kant, e përkufizoi epokën e Iluminizmit si “daljen e njeriut nga papjekuria e vetëshkaktuar”. Papjekuria, shkroi ai, është “paaftësia për të përdorur arsyen pa udhëheqjen e dikujt tjetër”. Për shekuj me radhë, ky “tjetri” që drejtonte mendimin dhe jetën e njeriut ishte shpesh prifti, monarku apo feudali - ata që pretendonin se vepronin si zëri i Zotit në Tokë. Në përpjekjet për të kuptuar fenomenet natyrore - pse shpërthejnë vullkanet, pse ndryshojnë stinët - njerëzit i drejtoheshin Zotit për përgjigje. Në formësimin e botës shoqërore, nga ekonomia te dashuria, feja na shërbente si udhërrëfyes.

Sipas Kantit, njerëzit gjithmonë kishin aftësinë për të arsyetuar. Thjesht, nuk e kishin gjithmonë guximin për ta përdorur atë. Por, me Revolucionin Amerikan dhe më vonë atë Francez, një epokë e re po agonte: arsyeja do të zëvendësonte besimin dhe mendja njerëzore, e çliruar nga autoriteti, do të bëhej motori i përparimit dhe një bote më morale. “Sapere aude” ose “Guxo të përdorësh mendjen tënde” - i nxiste Kanti bashkëkohësit e tij.

Dy shekuj e gjysmë më vonë, mund të pyesim nëse po rrëshqasim sërish në papjekuri. Një aplikacion që na thotë se cilën rrugë do të marrim është një gjë. Por, inteligjenca artificiale [IA] rrezikon të bëhet “tjetri” ynë i ri - një autoritet i heshtur që udhëheq mendimet dhe veprimet tona. Rrezikojmë të heqim dorë nga guximi i fituar me mund për të menduar - dhe këtë herë jo ndaj perëndive apo mbretërve, por ndaj kodit.

ChatGPT u lansua vetëm tre vjet më parë dhe, megjithatë, një sondazh global i publikuar në prill zbuloi se 82 përqind e të anketuarve e kishin përdorur IA-në gjatë gjashtë muajve të fundit. Qoftë kur vendosnin të përfundonin një marrëdhënie apo për kë të votonin, njerëzit u drejtoheshin makinerive për këshilla. Sipas OpenAI-së, 73 përqind e kërkesave të përdoruesve lidhen me tema që nuk kanë të bëjnë me punën. Edhe më intriguese, sesa varësia jonë nga gjykimi i IA-së në jetën e përditshme, është ajo që ndodh kur e lejojmë atë të flasë në emrin tonë. Tani, shkrimi është ndër përdorimet më të zakonshme të ChatGPT-së, menjëherë pas kërkesave praktike si “bëje vet” apo këshillat për kuzhinë. Autorja amerikane Joan Didion ka thënë njëherë: “Shkruaj vetëm për të zbuluar se çfarë mendoj”. Por, kur ndalojmë së shkruari? A ndalojmë së zbuluari?

Ajo që shqetëson është se disa prova sugjerojnë se përgjigjja mund të jetë një po. Një studim i Institutit të Teknologjisë së Masaçusetsit [MIT] përdori elektroencefalografi (EEG) për të monitoruar aktivitetin e trurit të eseistëve që kishin qasje në IA, në motorë kërkimi si Google, ose nuk kishin fare ndihmë. Ata që mund të mbështeteshin tek IA-ja shfaqën aktivitetin më të ulët kognitiv dhe kishin vështirësi në citimin e saktë të punës së tyre. Më shqetësuese ishte se, pas disa muajsh, pjesëmarrësit që përdorën IA-në u bënë gjithnjë e më dembelë, duke kopjuar blloqe të tëra teksti në esetë e tyre.

Studimi është i vogël dhe jo i përsosur, por Kanti do ta kishte njohur këtë model. “Dembelia dhe frika”, shkroi ai, “janë arsyet pse një pjesë kaq e madhe e njerëzve ... mbeten në papjekuri gjatë gjithë jetës, dhe pse është kaq e lehtë që të tjerët të vendosen si kujdestarë të tyre. Është kaq e lehtë të jesh i papjekur”.

Sigurisht, interesantja e IA-së qëndron te rehatia që ofron. Kursen kohë, shmang përpjekjen dhe - ç’është më e rëndësishmja - ofron një mënyrë të re për të hequr përgjegjësinë nga vetja. Në librin e tij të vitit 1941, Arratisje nga liria, psikanalisti gjerman Erich Fromm argumentoi se ngritja e fashizmit mund të shpjegohej pjesërisht nga dëshira e njerëzve për të dorëzuar lirinë e tyre në këmbim të sigurisë së nënshtrimit. IA-ja ofron një mënyrë të re për të dorëzuar atë barrë të mendimit dhe vendimmarrjen personale.

Tërheqja më e madhe e IA-së është se mund të bëjë gjëra që mendja jonë nuk mundet - të përpunojë oqeane me të dhëna dhe ta bëjë këtë me shpejtësi të paprecedentë. Ulur në makinë në Marsejë, kjo ishte, në fund të fundit, arsyeja pse zgjodha t’i besoja makinerisë dhe jo shoqes time (një vendim të cilin ajo e mori si fyerje). Me gjithë qasjen e saj në të dhëna, mendova unë, sigurisht që aplikacioni duhet ta dijë më mirë.

Problemi është se IA-ja është një kuti e zezë. Ajo prodhon dije, por pa e thelluar domosdo kuptimin njerëzor. Ne nuk e dimë realisht si arrin në përfundimet e veta - edhe vetë programuesit e pranojnë këtë. Dhe, as nuk mund ta verifikojmë arsyetimin e saj sipas kritereve të qarta e objektive. Kështu që kur ndjekim këshillat e IA-së, nuk udhëhiqemi nga arsyeja. Po rikthehemi në mbretërinë e besimit. In dubio pro machina - kur dyshon, beso makinën - mund të bëhet parimi ynë udhëheqës në të ardhmen.

IA-ja mund të jetë aleate e fuqishme e njerëzve në kërkimin racional. Mund të na ndihmojë të shpikim ilaçe, të na çlirojë nga “punët e kota” ose nga detyrat e taksave - gjëra që kërkojnë pak mendim dhe ofrojnë edhe më pak kënaqësi. Aq më mirë. Por, Kanti dhe bashkëkohësit e tij nuk e mbështetën arsyen mbi besimin vetëm që njerëzit të mund të sistemonin më mirë ose të kishin më shumë kohë të lirë. Mendimi kritik nuk kishte të bënte vetëm me efikasitetin - ishte praktikë e lirisë dhe emancipimit njerëzor.

Mendimi njerëzor është i çrregullt dhe plot gabime, por na detyron të debatojmë, të dyshojmë, të testojmë ide kundrejt njëra-tjetrës - dhe të njohim kufijtë e të njohjes tonë. Ndërton vetëbesimin, si individualisht ashtu edhe kolektivisht. Për Kantin, ushtrimi i arsyes nuk ishte kurrë vetëm për dije; ishte për t’ua mundësuar njerëzit të bëheshin veprues të jetës së tyre dhe të rezistojnë ndaj dominimit. Ishte për të ndërtuar një bashkësie morale të mbështetur në parimin e përbashkët të arsyes dhe debatit dhe jo në besimin e verbër.

Me gjithë përfitimet që sjell IA-ja, sfida është kjo: si mund të shfrytëzojmë premtimin e saj për inteligjencë mbinjerëzore, pa cenuar arsyen njerëzore - gurin themeltar të Iluminizmit dhe të vetë demokracisë liberale? Kjo mund të jetë një nga pyetjet më përcaktuese të shekullit XXI. Dhe, është një pyetje që nuk duhet t’ia delegojmë makinës. /Telegrafi/

Nga: Sean Thomas / The Telegraph
Përkthimi: Telegrafi.com

Të gjithë mund të shohim se çfarë është duke ndodhur. Mania e investimeve është e çmendur. Kapitali po derdhet në startape me një ritëm marramendës, ndërsa spekulatorët e bindin veten se kjo teknologji marramendëse do ta riformësojë tregtinë, komunikimin dhe industrinë.

Kompanitë e reja shpallen çdo javë, edhe pse vlerësimet në treg po shkëputen nga realiteti ekonomik. Ndërkohë, lufta për talente është e ashpër: inxhinierët me përvojë marrin paga jashtëzakonisht të larta dhe të rinjtë në të njëzetat joshen nga manjatët dhe ministrat.

Ashiqare po flas - si të gjithë të tjerët - për bumin e inteligjencës artificiale [IA]. Apo jo? Gabim. Ajo që po përshkruaj është ajo që ndodhi në fillim të epokës së hekurudhave në Mbretërinë e Bashkuar në vitet ’40 të shekullit XIX.

Në fillim, njëjtë si me IA-në, paratë rridhnin dhe investimet ngriheshin në qiell. Mania e hekurudhave në vitet ‘40 të shekullit XIX çoi në kalimin e rreth 270 ligjeve për hekurudhat - vetëm në vitin 1846, duke autorizuar rreth 9 500 milje të linjave të reja [afro 15 500 kilometra]. Por, nga fillimi i viteve ’50 të shekullit XIX, flluska plasi në mënyrë spektakolare. Hekurudha direkte Londër-Portsmuth u shemb pa shtruar asnjë milje të vetme me shina.

Hekurudha e Londrës dhe Jorkut, përkundër planeve madhështore, u shkri përpara se të përfundonte itinerarin e saj. Ndërmarrje të panumërta më të vogla u zhdukën në mjegullën e zezë viktoriane, duke lënë aksionarët pa asgjë.

E, megjithatë, nga kjo rrëmujë dolën kompanitë që do të përcaktonin epokën: Hekurudha e Madhe Perëndimore [Great Western Railway] e ndërtuar nga Bruneli, mbijetoi dhe lulëzoi. Hekurudha e Londrës dhe Veriperëndimit [London and North Western Railway] u rrit në kompaninë më të madhe aksionare në botë. Dhe, pastaj hekurudhat u përhapën në gjithë globin, duke lidhur brigjet e ShBA-së dhe Kanadasë, duke bashkuar Indinë, duke e bërë të mundur të udhëtohej nga Vladivostoku në Vjenë për disa ditë, jo muaj. Dhe, njerëzimi ndryshoi.

Analogjia nuk është çudi. Pse? Sepse kështu ndodh pothuajse me çdo përparim të madh teknologjik në historinë e njerëzimit. Në fakt, kjo sekuencë - investime të mëdha të ndjekura nga një paqëndrueshmëri ekstreme dhe më pas një kolaps i tmerrshëm (për disa) - është aq e parashikueshme saqë pothuajse është tregues se diçka vërtet transformuese po ndodh.

Dëshiron më shumë fakte bindëse? Ja një përshkrim i përafërt i asaj që ndodhi kur elektriciteti erdhi në vitet ‘80 dhe ’90 të shekullit XIX. Fillimisht, investitorët e etur nxituan për të financuar kompani të ndriçimit elektrik. Vetëm në Amerikë, mbi gjashtë mijë kompani të vogla elektrike u krijuan brenda pak vitesh. Aksionet e sipërmarrjeve elektrike u bënë yje të Uoll-Stritit [Wall Street].

Dhe, pastaj flluska pëlciti dhe tronditja ishte e pamëshirshme. “Lufta e rrymave” mes DC-së së [Thomas] Edisonit dhe AC-së së [George] Westinghouseit bëri që dhjetëra kompani më të vogla të shkatërroheshin nga gjigandët. Në prag të shekullit të ri, vetëm pak mbijetues - General Electric, Westinghouse, Siemens - dominonin skenën. Kufomat e dështimeve mbulonin fushëbetejën ekonomike.

Të gjitha këto, pa dyshim, ishin të dhimbshme. Por, elektriciteti? Ai transformoi qytetet, shtëpitë, transportin, industrinë - dhe na çoi te frigoriferi, radioja, televizori, kompjuteri dhe interneti. Sa i përket flluskave, pëlcitjeve ose pasojave, ato ishin mjaft të mira për njerëzimin.

Mund të vazhdoj fare lehtë, sepse e njëjta gjë ndodhi me ardhjen e internetit (e mban mend krizën dot.com?), me ardhjen e motorit me djegie të brendshme dhe, ndoshta, me shpikjen e shtypshkronjës. Në fakt, ndonjëherë pyes veten nëse njerëzit kanë qenë gjithmonë kështu me teknologjitë e reja të çmendura që nga fillimi i kohërave. Për shembull, më pëlqen të imagjinoj se si ka qenë atmosfera kur zjarri erdhi. A ka pasur “skeptikë të zjarrit” në “Gazetën Neolitike” që kritikonin këtë modë të re pa shije?

Mund të imagjinoj si mund të kenë qenë artikujt e tyre. “Entuziazmi fillestar është ftohur pasi Korporata Fërkimi i Shkopinjve [Rubbing Sticks Together Inc] dha një vlerësim prej dyzet çatallesh mamuthi”. “Analistët ankohen se modeli i biznesit mbështetet së tepërmi në shkëndija dhe ndjesi”. “‘Po, është i ngrohtë’, pranon një kritik, ‘por, vetëm në aspektin lokal dhe vetëm nëse ulesh shumë pranë tij’”.

Përfundimi? Është me rëndësi të bëhet dallimi midis ngjarjes së përkohshme - flluskës - dhe ndryshimit epokal: teknologjisë. Shumë komentues i ngatërrojnë këto dy dhe për këtë arsye mendojnë se gjithë IA-ja është marrëzi e mbivlerësuar. Para disa ditësh pashë një gazetar që pohonte për IA-në se teknologjia që na ishte premtuar se do të bënte gjithçka, “në fakt nuk di të bëjë asgjë”.

Vërtet? “Nuk di të bëjë asgjë”? Provoje t’ua thuash këtë përkthyesve: IA-ja ka përpirë industrinë e tyre, sepse ka zotëruar të gjitha gjuhët. Dhe, IA-ja do të zgjerohet vetëm më tej - edhe pse ne njerëzit do të vazhdojmë, përgjithmonë, të fryjmë flluskat. /Telegrafi/

Në epokën digjitale, mënyra si e perceptojmë pasurinë nuk është më e lidhur vetëm me fakte konkrete si të ardhurat, investimet apo pronat. Sot, rrjetet sociale kanë krijuar një ekonomi të re të dukjes, ku vlera e individit shpesh matet nga imazhi që promovon në Instagram, TikTok apo YouTube. Ky fenomen, i njohur ndryshe si “influencer economy”, ka ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si brezi i ri e sheh suksesin ekonomik dhe mirëqenien personale…

Ka një sërë këndvështrimesh mbi mënyrën se si rrjetet sociale ndikojnë shoqërinë tonë, si pozitivisht, ashtu edhe negativisht.

Në fund të fundit, disa njerëz kalojnë orë të tëra çdo ditë në këto platforma, ndaj duhet të jemi të vetëdijshëm për ndikimin e tyre. Tashmë, ndikimet kanë prekur edhe zakonet tona në shpenzime, kursime dhe investime.

Rrjetet sociale shpesh tregojnë një version të kuruar dhe të ekzagjeruar të realitetit. Njerëzit rrallë postojnë mbi problemet e sjelljes së fëmijëve në shkollë apo për stresin kur kujdesen për prindërit e moshuar.

Ata postojnë për pushime luksoze, vende të shkëlqyera në ndeshje sportive dhe mbrëmje të shtrenjta. Kjo krijon një ndjenjë të shtrembëruar të asaj që është “normale” dhe mund të çojë në një presion të pavetëdijshëm për të mbajtur hapin.

Le të marrim një shembull: ndiqni miq ose influencues që udhëtojnë nëpër botë, qëndrojnë në hotele më të mira dhe hanë në restorante luksoze. Ndoshta, pa e kuptuar, kjo ndikon në mënyrën se si ndiheni për pushimin “normal” që bëni në plazh, edhe pse e keni shijuar për vite me radhë.

Ose ndoshta gjatë festave shihni postime të miqve që kalojnë kohë në shtëpitë e tyre në bregdet. Mund të filloni të mendoni se të kesh një shtëpi të dytë është më e zakonshme dhe më e nevojshme sesa është në të vërtetë.

Sociologia Marsida Simo rikujton se, rrjetet sociale theksojnë momentet më të bukura të jetës së dikujt dhe jo realitetin e tyre të përditshëm.

“Duke qenë se jemi të ekspozuar vazhdimisht në rrjete të ndryshme sociale, kemi krijuar një realitet të përsosur, ku njerëzit tregojnë vetëm momentet më të bukura, shpenzimet luksoze dhe arritjet më mbresëlënëse. Ky efekt nuk është thjesht një ndjesi momentale, por prek thellë psikologjinë njerëzore”, – thotë sociologia, duke theksuar se, ndikimi i rrjeteve sociale në mënyrën se si i shohim paratë, shpenzimet dhe investimet është i pamohueshëm.

“E gjitha kjo krijon një ndjesi krahasimi të vrazhdë duke e çuar individin në pakënaqësi, pamjaftueshmëri dhe çoroditje. Paraja dhe pasuria, përtej funksionit praktik, transformohen në një standard social. Ajo që shohim te të tjerët në botën virtuale, duket gjithmonë më e madhe, më e bukur dhe më e arritshme se ajo që kemi ne”, – vijon znj. Simo.

Ajo ndalet te të rinjtë, duke nënvizuar se ky efekt është veçanërisht më i fuqishëm.

“Ata janë në fazën e formimit të identitetit dhe krahasimi social mund të ndikojë jo vetëm te vetëvlerësimi, por edhe te vendimet financiare, duke i rritur shanset për shpenzime impulsive. E gjitha kjo për të qëndruar në atë nivel që kanë formuar si imazh prej personave të famshëm që ndjekin”, – thekson znj. Simo.

Sociologia bën thirrje se edukimi financiar i hershëm duhet bërë domosdoshmëri – i ndihmon të rinjtë të kuptojnë diferencën mes dëshirave dhe nevojave, të menaxhojnë buxhetin dhe të planifikojnë investime të mençura.

“Njohuritë mbi kursimin, planifikimin dhe investimet janë po aq të rëndësishme sa njohuritë mbi teknologjinë dhe përdorimin e rrjeteve sociale. Këto njohuri do t’u shërbejnë si një filtër, duke i bërë më të kujdesshëm në vendimet e tyre financiare, të veprojnë me etikë, të shmangin mashtrimet dhe të reduktojnë rreziqet e pakthyeshme”, – përfundon znj. Simo.

Një nga fenomenet që po vërehet gjithnjë e më shumë është “dismorfia e parasë”, ku individët ndihen financiarisht të pasigurt edhe në kushte kur janë realisht të qëndrueshëm.

“Kjo ndodh sepse krahasimi nuk bëhet më me mjedisin natyror ekonomik ku jeton individi, por me standardet globale të luksit, të cilat qarkullojnë me intensitet të madh në rrjetet sociale. Si pasojë, krijohet një ndjenjë privimi relativ që nuk është produkt i realitetit, por i imazheve të kuruara që nxisin presionin për të konsumuar mbi mundësitë”, – thotë për “Monitor”, eksperti i ekonomisë, Selami Xhepa.

Rrjetet sociale po ndikojnë gjithnjë e më fort edhe në sjelljen financiare të familjeve.

Eksperti thotë se, shpenzimet impulsive, kreditë e marra për të mbuluar shpenzime joproduktive, apo investimet e nxituara në produktet që promovohen online, janë vetëm disa nga rreziqet që po shfaqen.

“Në një ekonomi të vogël si ajo shqiptare, kjo sjellje mund të krijojë tensione të panevojshme financiare tek individët dhe familjet dhe të deformojë prioritetet e tyre ekonomike. Nga këndvështrimi i politikave publike dhe edukimit financiar, sfida kryesore është ndërtimi i një kulture ekonomike ku individët të kuptojnë se pasuria nuk matet me imazh, por me stabilitet, kursim dhe investim afatgjatë. Është e rëndësishme që përdoruesit të kultivojnë një qasje kritike ndaj përmbajtjeve që konsumojnë dhe të ndërtojnë objektiva personale financiare të bazuara në realitetin e tyre, jo në modelet e krijuara në platforma digjitale”, – thotë z. Xhepa.

Krahasimi

Në epokën e rrjeteve sociale, çdo përdorues ka mundësi të krijojë dhe të shpërndajë përmbajtje, gjë që i bën krahasimet mes njerëzve më të shpeshta dhe më të pashmangshme.

Në platforma si Instagram, TikTok apo LinkedIn, shumica prezantojnë versionin më të mirë të vetes: foto të kuruara, pamje të bukura, trup ideal, luks dhe stil jete që shpesh nuk përputhen me realitetin e përditshëm.

Ky prezantim i zgjedhur dhe i filtruar bën që përdoruesit të krahasohen më shpesh “për lart”, me njerëz që duken më të suksesshëm, më të bukur apo më të pasur. Një formë gjithnjë e më e zakonshme e këtij fenomeni është shpërndarja e simboleve të pasurisë: vila, makina luksoze, pushime ekzotike, marka të shtrenjta.

Kur dikush ekspozohet vazhdimisht ndaj këtyre imazheve, krijohet ndjesia se të tjerët janë më të pasur dhe më të privilegjuar. Ky lloj krahasimi shpesh çon në pakënaqësi, në ulje të vetëvlerësimit dhe në ndjesinë se jeta personale është më pak e vlefshme.

Ekspertja e marketingut digjital, Cansel Saygin, thotë se, sot krahasimi nuk bëhet më me shokët e klasës apo me kolegët e punës, por me njerëz nga çdo cep i botës.

“Kur kjo ndodh çdo ditë, krijohet një perceptim i shtrembëruar, njerëzit fillojnë të mendojnë se janë financiarisht të dobët, edhe kur nuk janë. Ndiejnë nevojën të kenë gjëra materiale që nuk janë domosdoshmërisht të nevojshme. Shpesh ndihen të pasigurt ekonomikisht, jo për shkak të realitetit të tyre, por për shkak të realitetit që shohin online. Me kohë, ajo që shfaqet në rrjetet sociale fillon të perceptohet si ‘standardi’ i jetesës, edhe pse është vetëm një version i filtruar i realitetit”, – thotë znj. Saygin.

Ky proces mund të shkaktojë atë që quhet privim relativ, një ndjenjë padrejtësie dhe zhgënjimi që lind kur perceptojmë se të tjerët kanë më shumë sesa ne, edhe pse realisht nuk kemi humbur asgjë.

Ndjenja e privimit relativ mund të rritet edhe më tepër kur personat me të cilët krahasohemi duken të ngjashëm me ne për nga mosha, stili i jetës ose interesat.

Kjo e bën kontrastin ekonomik të duket edhe më i mprehtë. Pasojat e këtij privimi nuk kufizohen vetëm te mirëqenia personale. Studimet tregojnë se njerëzit që ndihen të privuar bëhen më pak të kënaqur me jetën e tyre, më të stresuar dhe priren ndaj sjelljeve agresive.

Një tjetër efekt i rëndësishëm është rritja e armiqësisë ndaj të pasurve. Kur dikush sheh vazhdimisht imazhe që i kujtojnë diferencat ekonomike, krijohet ideja se “të pasurit” janë shkaku i padrejtësisë së përjetuar.

Kjo mund të çojë në qëndrime negative, stereotipa të ftohtë dhe në disa raste, në sjellje agresive ndaj tyre, sidomos në mjediset online./Monitor.al

Nga: Eleanor Margolis / The Guardian
Përkthimi: Telegrafi.com

Teksa aplikoj për një tjetër punë, shoh faqen e internetit të kompanisë për përmbajtje. Katër ose pesë herë e lexova seksionin e tyre “çfarë bëjmë”, dhe kam një problem - nuk arrij të kuptoj çfarë bëjnë. Këtu janë dy mundësi. E para: vetë ata nuk e dinë çfarë bëjnë. E dyta: ajo që bëjnë është aq e pavlerë dhe për turp saqë nuk guxojnë ta thonë qartë në gjuhë të zakonshme. “Ndërtojmë sisteme të avancuara marketingu të hapësirës së mirëqenies në internet” mund të përkthehet si: “Përdorim ChatGPT-në për të shitur suplemente të dyshimta”.

Por, është problem më i vogël të dish se çfarë bëjnë në të vërtetë shumë biznese. Aktualisht, jam mes pesë përqind të britanikëve që janë të papunë. Pas gjashtë muajsh kërkimesh për punë, mungesa totale e suksesit më ka bërë të vë në dyshim ekzistencën time. Kur aplikon vazhdimisht për punë në të njëjtën fushë, njëjtë si në rastet kur përsërit një fjalë pa pushim derisa të humbasë kuptimin, semantika e gjithë situatës fillon të shpërbëhet si një facoletë e lagtë. Rreth një në pesë aplikime që bëj sjell një postë elektronike refuzimi, zakonisht me ankesën për “numrin e madh të aplikantëve cilësorë” për pozicion. Por, në shumicën e rasteve - asgjë. Është thuajse puna të mos ketë ekzistuar kurrë, dhe ka gjasa që vërtet të mos ketë ekzistuar.

Në vitin 2024, 40 përqind e kompanive postuan njoftime për “punë fantazmë”, pozicione që nuk ekzistojnë, të shpallura për të krijuar iluzionin se kompania po ecën aq mirë - aq mirë saqë ka nevojë për punëtorë të tjerë. Dhe, kjo duket si një mënyrë shumë e lehtë për të gënjyer për suksesin tënd. Rregullimi i reklamave për punë është kryesisht në kompetencë të Autoritetit për Standardet e Reklamimit, i cili - me gjithë fuqinë e vet - mund të bëjë vetëm ... heqjen e një reklame të gabuar. Pra, duke mos pasur ndonjë pasojë të rëndë për punëdhënësit, pse të mos bëjnë një fushatë të rreme punësimi? Etika në tregun e punës duket se ka dalë jashtë dritares, dhe ideja për të humbur kohën e mijëra kërkuesve të pafajshëm të punës nuk ka më rëndësi.

Edhe nëse puna për të cilën po aplikon ekziston, pengesa e radhës është boti i burimeve njerëzore [HR] me inteligjencë artificiale [IA]. Edhe pse është e vështirë të gjesh të dhëna të sakta për numrin e punëdhënësve që përdorin IA-në për të filtruar aplikimet (nganjëherë duke favorizuar burrat ndaj grave, nëse marrim për shembull një algoritëm të përdorur dikur nga Amazon-i që tashmë është hequr), gjithandej ka artikuj dhe tema në Reddit se si të manipulosh botat dhe të futësh “fjalët kyçe”. Sipas një artikulli të revistës The Atlantic, më herët këtë vit: “Të rinjtë po e përdorin ChatGPT-në për të shkruar aplikimet; HR-ja po përdor IA-në për t’i lexuar; askush nuk po punësohet”. Dhe, le të themi se CV-ja dhe letra e motivimit ia dalin të kalojnë robotët rojtarë, ka gjasa që edhe intervista të zhvillohet me një bot tjetër. Edhe pse nuk kam pasur “kënaqësinë” të kem asnjë intervistë, qoftë nga IA-ja apo diçka tjetër - qëkur nisa këtë kërkim e fundit për punë - mundësia për të mos pasur kontakt me asnjë njeri gjatë gjithë procesit, për t’u bërë menaxher i marketingut i rrjeteve sociale për suplemente të dyshimta, më duket e madhe dhe e tmerrshme.

Edhe pse kjo tollovi për punë zakonisht paraqitet si problem për të porsadiplomuarit, mund të konfirmoj - si dikush që u diplomua para 15 vjetësh, drejt e në recesion - jo vetëm që ky është tregu më i keq i punës që kam parë ndonjëherë, por po ndikon edhe te njerëzit si unë me shumë vite përvojë. Gjatë periudhës sime të fundit të kërkimit të punës, rreth tre vjet më parë, të paktën shkoja në intervista. Dhe, për më tepër, me njerëz të vërtetë. Duke parë gjithë ata profesionistë që njoh dhe që nuk po arrijnë të sigurojnë intervista as për pozicione fillestare, jam e sigurt që nuk paraqes ndonjë përjashtim. Jam gjithashtu e bindur se po përballemi me një krizë në të cilën punët për shtresën e mesme janë degjeneruar në bisha të rralla dhe shqetësuese.

Kur - sipas një shpalljeje për punë - një kompani e pavarur për ushqim për kafshë shtëpiake, me një emër si Flopsies, kërkon një “yll roku” dhe një “njëbrirësh” për të revolucionarizuar praninë në rrjete sociale, e kupton që tregu i punës është dehur me pordhat e veta. Frankenpunët e paqarta, që kërkojnë gjithçka, nga SEO [Search Engine Optimization] e deri te aftësitë për montazh videosh (për një pagë prej 27 mijë paundësh dhe me çokolata falas me proteinë që kanë shijen e kashtës), kërkojnë përkushtim sektar. Së pari, duhet të bindësh njerëzit e mirë të Flopsies-it se ka qenë ëndrra jote, që nga lindja, të shesësh ushqim për kafshë. Do t’i prisje duart e tua për këtë privilegj dhe do të mësoje të shkruash për ta duke përplasur fytyrën mbi tastierë. Këtë do ta shprehësh në një letër motivimi prej 400 fjalësh, të shkruar me gjakun tënd. Dhe, kjo letër do të ridrejtohet në hiç nga një filtër i IA-së, sepse nuk e ke përdorur në të frazën “optimizimi i rëndësisë algoritmike”. Nuk do të dëgjosh më kurrë asgjë nga Flopsies-i. Do ta nisësh këtë proces nga e para dhe do ta përsërisësh derisa të konsiderohesh i/e denjë për një intervistë në të cilën ke disa minuta për ta bindur një bot se je i/e aftë për punë dhe si qenie njerëzore.

Procesi i rekrutimit është bërë kaq i mekanizuar, si në kuptimin figurativ ashtu edhe në atë fjalëpërfjalshëm, saqë është e vështirë të besohet se njerëzit që përzgjidhen për punë nuk janë thjesht ata që janë më të zotët për të manipuluar sistemin. Dhe, sinqerisht, të kenë gjithë fatin e botës! S’është ndonjë humbje për mua nëse punët me suplemente të dyshimta apo ushqim për kafshë i fiton dikush që është mjeshtër në krijimin e iluzionit se jeton dhe merr frymë vetëm për to. Por, në këtë proces të rrjedhave, çfarë ndodh me ata prej nesh që nuk dinë apo nuk duan ta luajnë këtë lojë? Nga të gjitha aplikimet që kam dërguar së fundmi, pyes veten sa prej tyre janë parë nga sytë e njerëzve. Ka një kufi sa mund të bërtasësh në boshllëk për aftësitë e tua me një CMS [Content Management System], përpara se të fillosh të kërkosh në Google për frazat si: “A mund ta shes një veshkë në Vinted [ueb-faqe për shitje]”? /Telegrafi/

Po bëhet më e zgjuar, por ende bën shumë gabime, ndërsa tregjet financiare pritet të pësojnë rënie.

Nga: Andy Kessler, biznesmen, investitor dhe autor / The Wall Street Journal
Përkthimi: Telegrafi.com

Ashtu si instalimet e ujit brenda shtëpisë apo tosti me avokado, inteligjenca artificiale [IA] do të ketë ndikim të madh. Por, mos prisni një rritje në linjë të drejtë. Ja ku janë e mira, e keqja dhe e shëmtuara.

• E Mira. IA0ja është shumë e zgjuar. ChatGPT-ja arrin në përqindjen e 93-të në testet e leximit dhe të të shkruarit të SAT [Scholastic Assessment Test - testet që përdoren të matur gatishmërinë e nxënësve të shkollave të mesme për të ndjekur studimet në universitetet e Shteteve të Bashkuara] - [rezultatet] 710 nga 800. Dhe, 700 në matematikë. Mund të arrijë gjithashtu notën 3 ose më shumë në shumicën e provimeve AP [Advanced Placement - teste të standardizuara të cilat u jepen në maj nxënësve të shkollave të mesme në Shtetet e Bashkuara]. Po të mund të punonte si vullnetar për ndërtimin e kasolleve në Kosta Rika dhe të luante në mënyrë të pranueshme në klarinetë, ChatGPT-ja do të mund të pranohej në Universitetin e Miçiganit.

IA-ja gjenerative gjithashtu mund të kalojë të gjitha nivelet e provimit për analist të certifikuar financiar [Chartered Financial Analyst - kualifikim profesional i njohur globalisht], provimin e unifikuar të jurisprudencës në ShBA [Uniform Bar Exam] me 97 përqind saktësi për vitin 2023, si dhe provimin amerikan të licencimit mjekësor [United States Medical Licensing Examination] për vitin 2023. Sigurisht, po të mund të mbaja mend marrëdhëniet midis çdo fjale të shkruar në 500 vjetët e fundit, ndoshta do t’i kaloja edhe unë këto teste. Por, a do t’ia besoje ChatGPT-së ndonjërin prej këtyre profesioneve? Hmmm. Testet tona kanë kufizimet e veta.

Mashtrimi me ChatGPT është aq i përhapur saqë profesorët janë kthyer te fletoret e vjetra të katra për provime. Çfarë vjen më pas, letra pergamenë? Ky nuk është përparim. Por, vini re, mendimi analitik do të bëhet gjithnjë e më shumë përmes komandave [Prompt] për ChatGPT-në dhe verifikimit të rezultateve. Mund ta vlerësosh këtë? Ende jo.

Shumëçka nga edukimi i sotëm bazohet në mësimin për të kaluar testet. Kuizet, testet, ligjëratat - pjesa më e madhe e arsimit është e përmbysur. Mësimi përmendësh ka dalë jashtë mode. Ligjëratat gjithashtu. E ardhmja është mësimi me ritëm individual dhe me edukim pjesëmarrës në projektet te të cilat IA-ja mund të ndihmojë dhe të vlerësojë në të njëjtën kohë. Ndërto një raketë të drejtuar nga njerëzit (virtuale) për në Mars - mëso llogaritjen, fizikën, biologjinë, ekonominë, psikologjinë dhe shkencën e materialeve për ta realizuar atë.

Gjithashtu, mbresëlënëse është shpejtësia me të cilën kompanitë po e adoptojnë IA-në për shërbimin ndaj klientit. Agjentët virtualë që përdorin tekst, dhe gjithnjë e më shumë zërin, mund të përgjigjen ndaj pyetjeve. Nga përvoja e dëgjuar, shkon nga 30 përqind deri në 70 përqind të përgjigjeve që gjenerohen automatikisht përpara se pyetjet e vështira të kalohen te njerëzit e vërtetë. Shumica më thonë se kostot ulen rreth 30 përqind. Pas çetbotëve, ky mund të jetë adoptimi më i madh i IA-së. Kujdes: ende bën gabime.

• E Keqja. Po, “halucinacionet” janë problem i madh. Edhe vetë termi “halucinacion” është mashtrues. Thjesht thuaje siç është: IA-ja bën gabime. Gafe. Defekte. Mund të jetë budallaqe. Sepse, IA-ja gjenerative është model statistikor, shpesh nuk ka qëndrueshmëri nga një pyetje te tjetra. Edhe në shërbimin ndaj klientit, kompanitë janë të kujdesshme. Gabimet dëmtojnë. Brendet mund të njollosen. Përgjegjësia është çështje e madhe për IA-në që drejtohet nga jashtë.

Për kodim, Mark Zuckerberg nga Meta thotë se IA-ja e tyre është e barabartë me “inxhinierë të nivelit të mesëm”. Programuesit pëlqejnë mjetet “interesante” [Vibe Coding] si Cursor dhe Replit. IA-ja e kompanisë Anthropic mundëson shumë prej këtyre mjeteve, por pakkush i beson rezultatit që shpeshherë është plot me gabime [Bugs]. Programuesit, qofshin të nivelit të mesëm apo jo, janë kthyer në testues që rregullojnë kodin e IA-së. Më produktive? Po, por ndryshe.

Modelet aktuale të mëdha gjuhësore trajnohen përmes forcës brutale. Me shumë çipa GPU [Graphics Processing Unit] të Nvidia-s të lidhur me terabajtë memorie. Çmimet e memories DRAM, që zakonisht bien me 30 përqind në vit, në vitin 2025 janë rritur me 15-20 përqind. IA-ja po thith çdo xhul të lirë energjie. Në Luginën e Silicit [Silicon Valley] po flitet për kilovat për token si një njësi matëse për prodhimin e IA-së. Kjo nuk do të zgjasë. Mbajini sytë te çmimet e memories si një sistem paralajmërimi për kërkesën. Do të shikoja gjithashtu normat e bonove japoneze pasi tregtia me jenë [Yen Carry] mund të jetë burimi i ajrit të nxehtë në tregjet e aksioneve. Edhe për kriptovalutat.

Po afrohen metoda më efikase të IA-së. Shikoni kompaninë e re të vlerësuar me 12 miliardë dollarë të ish-drejtoreshës së teknologjisë në OpenAI, Mira Murati - Thinking Machines Labs, që trajnon modelet ekzistuese të IA-së për t’u bërë eksperte në detyra të ngushta. Ta mësosh IA-në se si të mësojë është pothuajse njësoj si të rimendosh edukimin njerëzor. Efikasiteti mund të reduktojë kërkesën për qendrat e të dhënave.

• E Shëmtuara. Tregu i aksioneve është i çmendur pas IA-së. Por, a janë investimet në qendrat e të dhënave për IA përpara kërkesës reale që sjell të ardhura? Ka mundësi. E kemi parë mbindërtimin në çdo cikël: çipa për memorie, telekom, fibra optike. Në horizont janë çipat me konsum të ulët energjie dhe algoritme më efikase të IA-së. Loja me forcën brutale mund të ndryshojë.

Kapaciteti i planifikuar me mbi një trilion dollarë deri në vitin 2028 është shumë përpara çdo mundësie të ardhurash në afat të shkurtër. Dhe, tregjet janë të paqëndrueshme. Jeff Bezos pëlqen të kujtojë se në fillim të viteve 2000, aksionet e Amazon-it ranë nga 113 në 6 dollarë edhe pse kompania përmbushi çdo parashikim. Tregjet i kanë vlerësuar aksionet e IA-së bazuar në pritjet që kishin për tre deri në pesë vjet më vonë. Kjo mund të reduktohet në një afat më normal prej gjashtë deri në 18 muaj. Si rasti i Oracle-it javën e kaluar. Kjo ndodh në çdo cikël: Çfarë ke bërë për mua së fundmi? Furnizimi i ri dhe inovacioni do të thotë se çmimet e IA-së mund të bien më shpejt sesa pritej. Edhe aksionet po ashtu.

E shëmtuara në afat të shkurtër është lajm i mirë në aspektin afatgjatë. Në Luginën e Silicit çmimet gjithmonë bien. Kur nuk bien, unë shqetësohem. Çmimet më të ulëta nënkuptojnë që elasticiteti i kërkesës po hyn në lojë: aplikacione të reja shfaqen për të përfituar nga funksionaliteti më i lirë. Printerë më të lirë me laser, kamera digjitale, telefona të zgjuar dhe tani IA-ja. Mjafton të ndiqni linjën zigzage. /Telegrafi/