❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

14:00 BashkĂ«shortja e Noam Chomskyt kĂ«rkon falje pĂ«r “gabimin e rĂ«ndĂ«â€ nĂ« lidhjet me Epstein

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Valeria Chomsky thotĂ« se Epstein i kishte mashtruar dhe se ata kishin qenĂ« “tĂ« pakujdesshĂ«m” duke mos hetuar plotĂ«sisht tĂ« kaluarĂ«n e tij

Sam Levine në Nju Jork

Noam Chomsky dhe bashkĂ«shortja e tij, Valeria, bĂ«nĂ« njĂ« “gabim tĂ« rĂ«ndĂ«â€ dhe treguan “pakujdesi” duke mos hetuar plotĂ«sisht tĂ« kaluarĂ«n e Jeffrey Epstein, tha Valeria Chomsky nĂ« njĂ« deklaratĂ« tĂ« gjatĂ« tĂ« shtunĂ«n, duke shtuar gjithashtu se Epstein i kishte mashtruar.

MarrĂ«dhĂ«nia midis Noam Chomskyt, gjuhĂ«tarit dhe filozofit 97-vjeçar, dhe Epstein ka qenĂ« nĂ«n shqyrtim pasi dokumente tĂ« publikuara nga Departamenti i DrejtĂ«sisĂ« hodhĂ«n dritĂ« mbi miqĂ«sinĂ« e tyre. Kur Epstein u vu nĂ«n hetim pĂ«r akuza tĂ« trafikimit seksual nĂ« vitin 2019, ai i kĂ«rkoi Chomskyt kĂ«shilla se si tĂ« reagonte. “Kam parĂ« mĂ«nyrĂ«n e tmerrshme si po trajtohesh nĂ« shtyp dhe nĂ« publik. ËshtĂ« e dhimbshme ta them, por mendoj se mĂ«nyra mĂ« e mirĂ« pĂ«r tĂ« vepruar Ă«shtĂ« ta injorosh”, shkroi Chomsky nĂ« njĂ« mesazh tĂ« firmosur “Noam”, tĂ« cilin Epstein e ndau me email me njĂ« bashkĂ«punĂ«tor.

“Ajo qĂ« shkabat dĂ«shirojnĂ« mĂ« shumĂ« Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rgjigje publike, e cila mĂ« pas u jep njĂ« hapĂ«sirĂ« publike pĂ«r njĂ« sulm tĂ« helmuar, shumĂ« prej tyre nga njerĂ«z qĂ« kĂ«rkojnĂ« vetĂ«m publicitet ose tĂ« çmendur tĂ« çdo lloji”, shkroi Chomsky. “Kjo Ă«shtĂ« veçanĂ«risht e vĂ«rtetĂ« tani, me histerinĂ« qĂ« Ă«shtĂ« zhvilluar rreth abuzimit tĂ« grave, e cila ka arritur deri nĂ« pikĂ«n qĂ« edhe vĂ«nia nĂ« dyshim e njĂ« akuze konsiderohet krim mĂ« i rĂ«ndĂ« se vrasja.”

Noam Chomsky është një nga disa figura të njohura që u zbuluan se kishin qenë në komunikim miqësor me Epstein edhe pas pranimit të fajësisë së tij në vitin 2008. Shumë prej tyre përballen tani me një shqyrtim të ri për lidhjet me financierin e diskredituar.

Disa nga komunikimet e Chomskyt me Epstein ndodhën pasi Miami Herald publikoi në vitin 2018 një investigim tronditës që tregonte se si Epstein kishte shfrytëzuar vajza të mitura dhe kishte marrë një marrëveshje jashtëzakonisht të butë pranimi fajësie në vitin 2008. Të shtunën, Valeria Chomsky pranoi se çifti e kishte lexuar atë shkrim, por tha se nuk e kishin ditur shtrirjen e plotë të krimeve të Epstein deri pas arrestimit të tij të dytë në korrik 2019.

“Ishim tĂ« pakujdesshĂ«m qĂ« nuk hetuam plotĂ«sisht tĂ« kaluarĂ«n e tij. Ky ishte njĂ« gabim i rĂ«ndĂ« dhe pĂ«r kĂ«tĂ« gabim gjykimi kĂ«rkoj falje nĂ« emĂ«r tĂ« tĂ« dyve”, tha ajo (Chomsky pĂ«soi njĂ« goditje tĂ« rĂ«ndĂ« nĂ« tru nĂ« vitin 2023). “Ishte thellĂ«sisht shqetĂ«suese pĂ«r tĂ« dy ne tĂ« kuptonim se kishim pasur marrĂ«dhĂ«nie me dikĂ« qĂ« paraqitej si mik ndihmues, por qĂ« bĂ«nte njĂ« jetĂ« tĂ« fshehtĂ« me veprime kriminale, çnjerĂ«zore dhe tĂ« perversitetit.”

Valeria Chomsky është bashkëshortja e dytë e gjuhëtarit; ata u martuan në vitin 2014.

Ajo tha se kĂ«shilla e Chomskyt ndaj Epstein nĂ« vitin 2019 pĂ«r tĂ« rehabilituar imazhin e tij duhet kuptuar “nĂ« kontekst”.

“Epstein i kishte pretenduar Noamit se po pĂ«rndiqej padrejtĂ«sisht dhe Noam foli nga pĂ«rvoja e tij nĂ« polemika politike me median. Epstein krijoi njĂ« narrativĂ« manipuluese pĂ«r rastin e tij, nĂ« tĂ« cilĂ«n Noam, me mirĂ«besim, besoi”, tha ajo. “Tani Ă«shtĂ« e qartĂ« se gjithçka ishte e orkestruar, duke pasur ndĂ«r synime edhe pĂ«rpjekjen qĂ« dikush si Noam tĂ« ndihmonte nĂ« riparimin e reputacionit tĂ« Epstein pĂ«rmes lidhjes me tĂ«.

“Kritika e Noamit nuk ka qenĂ« kurrĂ« e drejtuar kundĂ«r lĂ«vizjes sĂ« grave; pĂ«rkundrazi, ai ka mbĂ«shtetur gjithmonĂ« barazinĂ« gjinore dhe tĂ« drejtat e grave. Ajo qĂ« ndodhi ishte se Epstein pĂ«rfitoi nga kritikat publike tĂ« Noamit ndaj asaj qĂ« u quajt ‘kultura e anulimit’, pĂ«r t’u paraqitur si viktimĂ« e saj”, shtoi ajo.

NjĂ« tjetĂ«r mesazh i Chomskyt, i publikuar vitin e kaluar nga njĂ« komision mbikĂ«qyrĂ«s i DhomĂ«s sĂ« PĂ«rfaqĂ«suesve, e tregonte atĂ« duke thĂ«nĂ« se kishte qenĂ« njĂ« “pĂ«rvojĂ« shumĂ« e vlefshme” tĂ« kishte “kontakt tĂ« rregullt” me Epstein (nuk Ă«shtĂ« e qartĂ« nĂ«se mesazhi u dĂ«rgua ndonjĂ«herĂ«). Mesazhe tĂ« tjera tregojnĂ« Epstein duke ndarĂ« njĂ« shaka me nĂ«nkuptime seksuale me Chomskyn dhe Chomskyn duke “fantazuar pĂ«r ishullin e Karaibeve”.

Valeria Chomsky tha se çifti kishte marrĂ« pjesĂ« nĂ« darka nĂ« shtĂ«pinĂ« e Epstein nĂ« Nju Jork, kishte qĂ«ndruar nĂ« apartamentet e tij atje dhe nĂ« Paris, kishte ngrĂ«nĂ« darkĂ« nĂ« ranch-in e tij nĂ« Nju Meksiko dhe kishte marrĂ« pjesĂ« nĂ« takime akademike me tĂ«. Ajo tha se “nuk kishin shkuar kurrĂ« nĂ« ishullin e tij dhe nuk kishin dijeni pĂ«r asgjĂ« qĂ« kishte ndodhur atje”.

Noam Chomsky dhe Epstein u njohën në vitin 2015 dhe çifti nuk ishte në dijeni të pranimit të fajësisë së Epstein në vitin 2008 për kërkim prostitucioni dhe kërkim prostitucioni me një të mitur nën 18 vjeç, tha Valeria Chomsky. Sipas saj, Epstein paraqitej si një filantrop i interesuar për shkencën.

“Duke u paraqitur kĂ«shtu, Epstein tĂ«rhoqi vĂ«mendjen e Noamit dhe ata nisĂ«n tĂ« korrespondonin. Pa e ditur, ne hapĂ«m derĂ«n pĂ«r njĂ« kalĂ« Troje”, tha ajo. “Epstein filloi ta rrethonte Noamin, duke dĂ«rguar dhurata dhe duke krijuar mundĂ«si pĂ«r diskutime interesante nĂ« fusha ku Noami kishte punuar gjerĂ«sisht. Na vjen keq qĂ« nuk e kuptuam kĂ«tĂ« si njĂ« strategji pĂ«r tĂ« na futur nĂ« kurth dhe pĂ«r tĂ« minuar kauzat qĂ« Noami pĂ«rfaqĂ«son.”

Valeria Chomsky sqaroi gjithashtu bazĂ«n e dy transaksioneve financiare midis Chomskyt dhe Epstein. NĂ« njĂ« rast, Epstein i dĂ«rgoi Chomskyt njĂ« çek prej 20,000 dollarĂ«sh si pjesĂ« e njĂ« sfide gjuhĂ«sore tĂ« zhvilluar prej tij. Ajo tha gjithashtu se Epstein e ndihmoi Chomskyn tĂ« rikuperonte 270,000 dollarĂ« pasi ai zbuloi “mospĂ«rputhje nĂ« burimet e pensionit qĂ« kĂ«rcĂ«nonin pavarĂ«sinĂ« e tij ekonomike dhe i shkaktuan shqetĂ«sim tĂ« madh”.

Epstein ofroi ndihmĂ« dhe e bĂ«ri kĂ«tĂ« “ndoshta si pjesĂ« e njĂ« skeme pĂ«r tĂ« fituar qasje mĂ« tĂ« madhe te Noami. Epstein veproi vetĂ«m si kĂ«shilltar financiar pĂ«r kĂ«tĂ« çështje specifike. Sipas njohurive tĂ« mia mĂ« tĂ« mira, Epstein nuk pati kurrĂ« qasje nĂ« llogaritĂ« tona bankare apo tĂ« investimeve”. Ajo tha se asnjĂ«ri prej tyre – individualisht apo si çift – nuk kishte investime nĂ« zyrĂ«n e Epstein.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

12:00 Pas viteve të tëra duke dokumentuar terrorin shtetëror, e njoh kur e shoh. Dhe po e shoh tani në SHBA dhe Izrael

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

ËshtĂ« rrĂ«qethĂ«se tĂ« shohĂ«sh se si Trump dhe Netanyahu po pĂ«rvetĂ«sojnĂ« metodat e regjimeve qĂ« vendet e tyre dikur i dĂ«nonin.

Janine di Giovanni*

NĂ« Siri, ku kam punuar gjatĂ« viteve tĂ« terrorit tĂ« Bashar al-Assadit, njerĂ«zit shpesh merreshin nga burra tĂ« maskuar para agimit dhe dĂ«rgoheshin nĂ« qelitĂ« e torturĂ«s. Koha zgjidhej me qĂ«llim: i çorientonte nĂ« çastin e tyre mĂ« tĂ« pambrojtur, duke siguruar qĂ« tortura qĂ« do tĂ« pasonte tĂ« ishte edhe mĂ« e dhimbshme. DĂ«shmitĂ« qĂ« kam regjistruar nga tĂ« mbijetuarit pothuajse gjithmonĂ« pĂ«rmbanin tĂ« njĂ«jtĂ«n frazĂ«: “MĂ«ngjesi kur erdhĂ«n pĂ«r mua.” NjĂ« grua e re, e shkatĂ«rruar nga pĂ«rdhunimi dhe dhuna, mĂ« tha mĂ« vonĂ« se jeta e saj ishte ndarĂ« nĂ« dysh – para dhe pas ardhjes sĂ« burrave tĂ« maskuar pĂ«r tĂ«.

NĂ« Irak, ata qĂ« flisnin kundĂ«r Sadam Huseinit – edhe jashtĂ« vendit, edhe rastĂ«sisht – ndĂ«shkoheshin nĂ« mĂ«nyra mizore nga njĂ« udhĂ«heqĂ«s hakmarrĂ«s, i vendosur tĂ« shtypte çdo shenjĂ« mospajtimi.

NĂ« Egjipt, nĂ« vitin 2016, Giulio Regeni, njĂ« akademik italian 28-vjeçar qĂ« studionte sindikatat e punĂ«s, u rrĂ«mbye, u rrah dhe u torturua pĂ«r vdekje – besohet nga shĂ«rbimet e sigurisĂ« sĂ« presidentit Abdel Fatah al-Sisit. NĂ«na e tij pati vĂ«shtirĂ«si ta njihte trupin e gjymtuar.

GjatĂ« luftĂ«s sĂ« dytĂ« çeçene, takova gazetaren Anna Politkovskaya nĂ« Çeçeni. Ajo sulmonte vazhdimisht politikat e Vladimir Putinit, duke dokumentuar shkeljet e tĂ« drejtave tĂ« njeriut gjatĂ« fushatave ushtarake ruse. PĂ«r ta ndĂ«shkuar, njĂ« plumb iu vendos nĂ« tru nĂ« ditĂ«lindjen e Putinit – njĂ« paralajmĂ«rim pĂ«r kĂ«rkuesit e tjerĂ« tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s: heshtni ose vdisni.

NĂ« Bregun PerĂ«ndimor dhe nĂ« Gaza, ushtarĂ« izraelitĂ«, tĂ« maskuar dhe tĂ« pamaskuar, vrasin, torturojnĂ« dhe burgosin mjekĂ«, gazetarĂ«, mĂ«sues, aktivistĂ« dhe studiues palestinezĂ« jo pĂ«r atĂ« qĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« – por pĂ«r atĂ« qĂ« janĂ«.

Pas dekadash dokumentimi tĂ« terrorit shtetĂ«ror, e di si fillon. QeveritĂ« nisin tĂ« pĂ«rdorin fjalĂ« si siguri, rend, parandalim. Çdo justifikim pĂ«r sjelljen e Benjamin Netanyahut nĂ« Gaza paraqitet si “siguri”. AgjentĂ«t e ICE trajnohen nĂ« njĂ« gjuhĂ« rendi ku dhuna bĂ«het procedurĂ«.

ÇfarĂ« ndodh kur shtetet demokratike pĂ«rvetĂ«sojnĂ« metodat e regjimeve qĂ« dikur i dĂ«nonin? Terrori nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m burra tĂ« maskuar dhe ndalim arbitrar. Ai vepron edhe pĂ«rmes frikĂ«s. Politikat projektohen pĂ«r t’i bĂ«rĂ« njerĂ«zit mĂ« tĂ« bindur, mĂ« tĂ« nĂ«nshtruar. Siç paralajmĂ«roi historiani Timothy Snyder nĂ« librin e tij tĂ« vitit 2017, On Tyranny, kĂ«shtu shoqĂ«ritĂ« rrĂ«shqasin drejt rrezikut: njerĂ«zit binden paraprakisht.

NĂ« SHBA-nĂ« e Donald Trumpit, kam parĂ« drejtues kompanish, akademikĂ«, gazetarĂ« dhe zyrtarĂ« qeveritarĂ« tĂ« lejojnĂ« qĂ« frika tĂ« mbizotĂ«rojĂ« mbi dinjitetin dhe autoritetin moral. E kam parĂ« kĂ«tĂ« model mĂ« parĂ«. Fillon me pretendime se disa njerĂ«z janĂ« tĂ« rrezikshĂ«m. Se mbrojtjet ligjore tĂ« zakonshme nuk duhet tĂ« vlejnĂ« pĂ«r ta. PĂ«rfundon me njĂ« shoqĂ«ri tĂ« tkurrur – mĂ« tĂ« bindur, mĂ« cinike, mĂ« brutale. Terrori shtetĂ«ror rrallĂ« shpallet. NĂ« pĂ«rvojĂ«n time, ai normalizohet. DepĂ«rton nĂ« heshtje nĂ« mekanizmin e qeverisjes.

Regjimet autoritare nuk pretendojnë seriozisht legjitimitet moral. Dhuna e tyre është e hapur. Sadami nuk kërkoi falje kur vrau 182 mijë kurdë gjatë fushatës Anfal. Sisi nuk kërkoi falje kur rreth 1 000 mbështetës të Vëllazërisë Myslimane u masakruan në sheshet Rabaa dhe al-Nahda në Kajron qendrore. Hafez al-Assadi nuk e pranoi kurrë vrasjen e dhjetëra mijëra njerëzve në Hama më 1982. (Edhe sot, numrat e saktë mbeten të panjohur dhe të zhdukurit pa llogari; regjimi ndërtoi në mënyrë cinike hotele mbi varre masive.)

DemokracitĂ« veprojnĂ« ndryshe. Veprimet e tyre shpesh janĂ« teknikisht mbi ligjin. Thirren kushtetutat dhe ringjallen ligje tĂ« errĂ«ta pĂ«r tĂ« mbrojtur politika agresive. QeveritĂ« flasin pĂ«r “veprim tĂ« domosdoshĂ«m”. TregojnĂ« gjykata qĂ« ende funksionojnĂ«, njĂ« shtyp disi tĂ« lirĂ«, zgjedhje qĂ« ende zhvillohen – edhe kur tĂ« gjitha kĂ«to institucione shpĂ«rbĂ«hen. KĂ«shtu demokracitĂ« nisin tĂ« ngjajnĂ« me regjimet qĂ« dikur i dĂ«nonin. ËshtĂ« njĂ« zhvendosje e hollĂ«, por shkatĂ«rruese.

Mjetet janë të njohura. Një gazetar, raportimi i të cilit përputhet ngushtë me interesat politike të presidentit amerikan dhe kryeministrit izraelit, vendoset në krye të CBS-it, dikur një nga rrjetet më të respektuara në SHBA. Në kampuset universitare, mbikëqyrja tani përfshin fotografimin e studentëve që marrin pjesë ose udhëheqin demonstrata pro-palestineze dhe konsiderohen problematikë. Një student në një universitet të Ivy League-ut më tha se disa paralajmërohen në heshtje se nuk do të gjejnë kurrë punë në Wall Street, në firmat më të mira ligjore apo në zyrat qeveritare nëse vazhdojnë. Aktivistë të tjerë studentorë nxirren nga shtëpitë, ndalohen në mënyrë të paligjshme dhe kërcënohen me dëbim.

DekanĂ«t akademikĂ« pĂ«rballen me kĂ«rcĂ«nime pĂ«r shkurtime ndĂ«shkuese fondesh nĂ«se vendosin kĂ«rkesa qĂ« kufizojnĂ« lirinĂ« akademike. NĂ« Universitetin Northwestern nĂ« Çikago, studentĂ«t u detyruan tĂ« kryenin trajnime pĂ«r antisemitizmin qĂ«, sipas tyre, ishin tĂ« pasakta dhe tĂ« njĂ«anshme nĂ« favor tĂ« Izraelit para se tĂ« regjistroheshin nĂ« mĂ«sime.

PedagogĂ«ve u thuhet nĂ« heshtje tĂ« ndjekin vijĂ«n. GazetarĂ«t disiplinoren pĂ«rmes njĂ« gjuhe tĂ« pĂ«rpunuar si politikĂ« editoriale – dhe disa prej tyre arrestohen. Ata qĂ« rezistojnĂ« etiketohen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si armiq tĂ« shtetit.

Taktikat e ICE nuk janĂ« tĂ« reja. Ato janĂ« pĂ«rdorur prej kohĂ«sh nĂ« mĂ«nyrĂ« disproporcionale kundĂ«r radikalĂ«ve politikĂ«, myslimanĂ«ve, afro-amerikanĂ«ve dhe migrantĂ«ve. Ajo qĂ« ka ndryshuar Ă«shtĂ« dukshmĂ«ria – dhe gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ«, pranimi i tyre. Sot, ICE pasqyron tĂ« njĂ«jtat modele terrori shtetĂ«ror qĂ« kam dokumentuar pĂ«r dekada: ndalim arbitrar, prova sekrete, polici e militarizuar. Kriminalizimi i mospajtimit. E gjithĂ« kjo justifikohet nga rojtarĂ«t e ligjshmĂ«risĂ«: ShtĂ«pia e BardhĂ«, Knesseti, zyra e kryeministrit.

NgadalĂ«-ngadalĂ« hartohen lista. Testet e besnikĂ«risĂ« qĂ« kujtojnĂ« “frikĂ«n e kuqe” janĂ« rikthyer. Shtetasit me dy shtetĂ«si pĂ«rballen me presion pĂ«r tĂ« zgjedhur njĂ« vend “besnikĂ«rie”. Zbatimi i ligjeve tĂ« emigracionit ripĂ«rkufizohet si gjueti pĂ«r “kriminelĂ«â€ dhe jo si proces ligjor. AktivistĂ«t, OJQ-tĂ« dhe humanitarĂ«t ndĂ«shkohen. NĂ« Gaza, organizatave si MjekĂ«t pa Kufij u thuhet se, nĂ«se nuk dorĂ«zojnĂ« lista tĂ« punonjĂ«sve shĂ«ndetĂ«sorĂ« – duke i vĂ«nĂ« ata nĂ« rrezik tĂ« madh – nuk do tĂ« lejohen tĂ« veprojnĂ«.

Kombet e Bashkuara, të krijuara për të parandaluar murtajën e luftës, bëhen të pafuqishme. Pastaj anashkalohen dhe përçmohen.

ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ«: SHBA-ja dhe Izraeli nuk janĂ« Rusia apo Koreja e Veriut. Por demokracitĂ« gĂ«rryhen. Fazat e hershme nuk janĂ« vetĂ«m Garda KombĂ«tare nĂ« rrugĂ«, por edhe debate ligjore mbi pĂ«rkufizime. GjyqtarĂ« qĂ« i nĂ«nshtrohen pushtetit. Kongres qĂ« merr para nga grupe tĂ« fuqishme lobimi dhe mĂ« pas pĂ«rdor rrjetet sociale pĂ«r tĂ« pĂ«rhapur propagandĂ«. Dezinformimi vepron si armĂ« e sĂ« vĂ«rtetĂ«s. Burra dhe gra tĂ« mirĂ« shmangin vĂ«shtrimin, nga frika se do tĂ« humbin punĂ«n, vizat, kontratat e botimit, statusin shoqĂ«ror.

Gjëja më rrëqethëse është ajo që i ndodh jo vetëm shoqërisë, por edhe individëve. Frika brendësohet dhe ne fillojmë të censurojmë vetë mendimet tona. Pyesim veten nëse ligji do të na mbrojë vërtet nëse një ditë vijnë për ne.

Ironia e vërtetë është se terrori shtetëror nuk e bën një shtet më të sigurt. Kur shtetet demokratike përvetësojnë metodat e tiranive, ato bëhen më të dobëta. Besueshmëria e tyre globale shpërbëhet. Sakrifikojnë legjitimitetin që dikur i dallonte nga regjimet që pretendojnë se i kundërshtojnë.

E njoh terrorin shtetĂ«ror kur e shoh. Nuk janĂ« vetĂ«m Garda Revolucionare e Iranit, FSB-ja e RusisĂ« apo Agjencia e SigurisĂ« KombĂ«tare e Egjiptit. JanĂ« edhe avokatĂ« me kostume, burokratĂ« nĂ« zyra dhe gazetarĂ« qĂ« ndĂ«rtojnĂ« narrativa qĂ« shtrembĂ«rojnĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n. JanĂ« agjentĂ« tĂ« ICE qĂ« thyejnĂ« xhamat e makinave dhe qĂ«llojnĂ« qytetarĂ« tĂ« paarmatosur. JanĂ« kufij tĂ« militarizuar; ndarje familjesh dhe dĂ«bime pa proces tĂ« rregullt ligjor. ËshtĂ« shndĂ«rrimi i frikĂ«s nĂ« politikĂ«, nĂ« qĂ«llim.

Duhet t’i dĂ«gjojmĂ« urgjentisht tĂ« gjithĂ« ata qĂ« e kanĂ« pĂ«rjetuar kĂ«tĂ«. Qindra dĂ«shmitĂ« qĂ« kam mbledhur ndĂ«r vite nga ato zĂ«ra tĂ« pĂ«rndjekur janĂ« njĂ« sinjal i hershĂ«m paralajmĂ«rues qĂ« nuk mund ta injorojmĂ«.

*Janine di Giovanni është korrespondente lufte dhe drejtoreshë ekzekutive e The Reckoning Project, një njësi për krimet e luftës në Ukrainë, Sudan dhe Gaza. 

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:40 Ermal Meta, njĂ« ninullĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«t e thyer tĂ« GazĂ«s, “fĂ«mijĂ«t e tĂ« gjithĂ«ve”

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 09/02/2026 by Leonard

Eurovision? Ka shumë mënyra për të protestuar, përfshirë edhe sjelljen e një kënge si kjo.

Nga Cinzia Conti: “Stella, stellatella / Nata po afron / NjĂ« lutje nuk mjafton / pĂ«r tĂ« mos menduar mĂ« pĂ«r tĂ« / Nga kodra presim pranverĂ«n / Por ajo qĂ« ishte atje nuk Ă«shtĂ« mĂ« / Ti nuk je mĂ« atje.”

Ermal Meta po pĂ«rgatitet pĂ«r njĂ« rikthim madhĂ«shtor nĂ« Sanremo dhe pĂ«r publikimin e albumit tĂ« tij tĂ« gjashtĂ«, “Funzioni vitali”, me njĂ« kĂ«ngĂ« tĂ« fuqishme qĂ« nuk lejon zbutje dhe me njĂ« dhimbje qĂ« nuk njeh anestezi.

Ai ndodhet mes rrugĂ«ve tĂ« shkatĂ«rruara tĂ« GazĂ«s (edhe pse nuk e pĂ«rmend kurrĂ« drejtpĂ«rdrejt), i shtrĂ«nguar “midis mureve dhe detit”, me njĂ« nga ninullat mĂ« tĂ« dashura tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« sonĂ«. Por, i shoqĂ«ruar nga njĂ« sfond i Lindjes sĂ« Mesme dhe nga tingujt e oudit (njĂ« ide e mikut tĂ« tij tĂ« pĂ«rhershĂ«m Dario Dardust, me tĂ« cilin ai kĂ«ndon edhe duet), ajo qĂ« ai rrĂ«fen Ă«shtĂ« vdekja e padrejtĂ« e njĂ«rit prej shumĂ« fĂ«mijĂ«ve palestinezĂ«: njĂ« vajzĂ« e vogĂ«l pa emĂ«r e pa fytyrĂ«, vetĂ«m duar tĂ« vogla qĂ«, deri pak orĂ« mĂ« parĂ«, shtrĂ«ngonin fort njĂ« kukull.

“E di,” thotĂ« ai nĂ« njĂ« intervistĂ«, “mund tĂ« kisha shkruar pĂ«r shumĂ« gjĂ«ra tĂ« tjera. ShumĂ« miq mĂ« kĂ«shilluan qĂ«, tani qĂ« kam njĂ« vajzĂ«, tĂ« shkruaja pĂ«r tĂ«. Por ka raste kur Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« flasĂ«sh edhe pĂ«r fĂ«mijĂ«t e tĂ« tjerĂ«ve, ose mĂ« saktĂ«, pĂ«r fĂ«mijĂ«t e tĂ« gjithĂ«ve. Ajo qĂ« po ndodh nĂ« PalestinĂ« Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht serioze: njĂ« emergjencĂ«, njĂ« katastrofĂ« humanitare.

Larg qoftĂ« nga unĂ« tĂ« merrem me politikĂ«, sepse nuk mendoj se kĂ«shtu duhet t’i qaset njĂ« artist asaj qĂ« shkruan. Nuk dua tĂ« pĂ«rgjithĂ«soj, por gjithmonĂ« e shoh nga njĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim njerĂ«zor, sepse besoj se Ă«shtĂ« e drejtĂ«. Nuk dua tĂ« distancohem nga ajo qĂ« ndiej dhe, mbi tĂ« gjitha, nuk dua ta sheqeros apo ta maskoj.”
Kjo pamundësi për ta zbutur dhimbjen shprehet edhe në këngë:
“U pĂ«rpoqa ta shkul zemrĂ«n time / sepse pa tĂ« nuk vdes / por ndĂ«rkohĂ« kisha frikĂ« se mos nuk ndieja mĂ« asgjĂ«.”

Artisti shpjegon gjithashtu se si tĂ« qenit baba — i vogĂ«lushes Fortuna, e lindur nĂ« vitin 2024, por edhe i dy vajzave qĂ« takoi me partneren e tij nĂ« njĂ« jetimore nĂ« ShqipĂ«ri dhe i adoptoi — ka ndryshuar “ndjeshmĂ«rinĂ« e tij artistike, e cila i nĂ«nshtrohet thellĂ«sisht ndjeshmĂ«risĂ« njerĂ«zore”:
“AftĂ«sia pĂ«r empati rritet. Kur zemra zgjerohet dhe lĂ«kura hollohet, gjĂ«rat filtrohen ndryshe
”

Ermal Meta këndon për fëmijët palestinezë, por nuk harron viktimat e mitura të të gjitha luftërave:
“Mund tĂ« jetĂ« çdo vajzĂ« e vogĂ«l e pafajshme. FĂ«mijĂ«t nuk duhet tĂ« paguajnĂ« çmimin e marrĂ«zisĂ« sĂ« tĂ« rriturve.
Po pĂ«rshkruaj atĂ« qĂ« mĂ« shtyu ta shkruaj, pra nga vjen drita qĂ« hyn nĂ« prizĂ«m. Pastaj ajo mund tĂ« pĂ«rhapet nĂ« shumĂ« drejtime. MegjithatĂ«,” thekson ai, “le tĂ« mos bĂ«jmĂ« gabimin ta quajmĂ« atĂ« qĂ« po ndodh nĂ« Gaza ‘luftë’, sepse nuk Ă«shtĂ« luftĂ«, por masakĂ«r.”

Prandaj bëhet e natyrshme të flitet edhe për qëndrimin e tij ndaj Eurovision-it:
“Kam menduar shumĂ« dhe besoj se ka mĂ«nyra tĂ« ndryshme pĂ«r tĂ« protestuar. PĂ«r 47 vjet, ShqipĂ«ria jetoi nĂ«n diktaturĂ«n komuniste dhe nuk mund tĂ« protestoje hapur, sepse rrezikoje jetĂ«n. Kishte njĂ« mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r: heshtja dhe kĂ«rkimi i informacionit nĂ« rrugĂ« alternative.

Edhe atĂ«herĂ«, nĂ«se kapeshe, pĂ«rfundoje nĂ« kampe ‘riedukimi politik’. NĂ« vitin ’89 ra Muri i Berlinit dhe njerĂ«zit ngritĂ«n kokĂ«n pa frikĂ«, siç bĂ«ri gjyshi im kur ishte vetĂ«m 30 vjeç. Pastaj erdhi viti ’90 dhe lĂ«vizjet studentore shpĂ«rthyen me forcĂ«. Gjithçka nisi nĂ« TiranĂ«. Isha atje atĂ« ditĂ« nĂ« shesh dhe pashĂ« çfarĂ« ndodhi: pa njerĂ«zit nĂ« shesh, nuk do ta kishim arritur lirinĂ«.

Ka mĂ«nyra tĂ« ndryshme pĂ«r tĂ« protestuar: heshtja, bojkoti, ose tĂ« jesh aty dhe tĂ« thuash fjalĂ«n tĂ«nde. Me mesazhin qĂ« mbart ‘Stella Stellina’, do tĂ« ishte gabim tĂ« mos shkoja.”

NĂ« albumin e ri me kĂ«ngĂ« tĂ« papublikuara, “Funzioni vitali”, qĂ« del mĂ« 27 shkurt, me tekste “tĂ« shkurtra por intensive” qĂ« i kanĂ« marrĂ« “shumĂ« energji emocionale”, Ermal Meta ofron njĂ« udhĂ«tim nĂ«pĂ«r kohĂ«: nga xhinset Levi’s tĂ« konsumuara te byzylykĂ«t me fat, nga dronĂ«t te tokat e largĂ«ta e tĂ« afĂ«rta, nga rutina e shĂ«ndetshme e gjĂ«rave tĂ« vogla — si njĂ« pjatĂ« spaghetti in bianco — te tingujt e rinj, eksplorimi muzikor dhe njĂ« rrĂ«fim mĂ« i thellĂ«.

Shfaqet edhe DeLorean-i legjendar: “Nuk e di nĂ«se do tĂ« ndryshoja diçka,” thotĂ« ai, duke cituar Back to the Future, “sepse edhe ndryshimi mĂ« i vogĂ«l nĂ« tĂ« kaluarĂ«n mund tĂ« ketĂ« pasoja tĂ« tmerrshme pĂ«r tĂ« ardhmen. Mos ndrysho asgjĂ«, Marty. Por do tĂ« mĂ« kishte pĂ«lqyer shumĂ« ta njihja gjyshin tim. Ata qĂ« e njihnin e pĂ«rshkruajnĂ« si njĂ« njeri tĂ« madh.”

Për festivalin, ku ka fituar podiume, çmime kritikësh dhe një triumf të paharrueshëm, ai shton:
“Jam shumĂ« i emocionuar. Hera e fundit ishte nĂ« vitin 2021 dhe kujtimi im Ă«shtĂ« njĂ« sallĂ« bosh pĂ«r shkak tĂ« Covid-it. Prania e publikut ndryshon gjithçka. Mezi pres ta pĂ«rjetoj sĂ«rish atĂ« ndjesi qĂ« tĂ« shtrĂ«ngon barkun pak para se tĂ« dalĂ«sh nĂ« skenĂ«, edhe kur ke gjithĂ« pĂ«rvojĂ«n e botĂ«s.”

Pas Sanremos, Ermal Meta do tĂ« sjellĂ« repertorin e ri nĂ« klubet italiane me turneun “Live 2026 – Club”, qĂ« nis mĂ« 29 prill nĂ« Afterlife tĂ« Perugias dhe vazhdon nĂ« Firence, BolonjĂ«, Milano, Padova, Torino, RomĂ«, Molfetta (Bari) dhe Napoli. Ai do tĂ« jetĂ« gjithashtu koncertmaster i Notte della Taranta.

Burimi: ansa.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:00 “Sekti i poetĂ«ve tĂ« humbur”, thirrja pĂ«r liri mendimi nĂ« njĂ« botĂ« konformiste

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

NjĂ« pedagog i paaftĂ« dhe i mĂ«rzitshĂ«m nĂ« dhĂ«nien e leksionit mund ta kthejĂ« njĂ« lĂ«ndĂ« qĂ« ti e dĂ«shiron shumĂ« nĂ« njĂ« orĂ« ankthi e tmerri. Por njĂ« pedagog i aftĂ« e pasionant mund ta bĂ«jĂ« edhe njĂ« lĂ«ndĂ« tĂ« mĂ«rzitshme shumĂ« tĂ« dashur pĂ«r studentĂ«t e tij. KĂ«shtu ndodhi edhe me mĂ«suesin Xhon Kiting, tĂ« interpretuar nga aktori i jashtĂ«zakonshĂ«m Robin Uilliams nĂ« filmin epopĂ© “Dead Poets Society”



”O Kapiten, Kapiteni im!” – njĂ« thirrje poetike qĂ«, nĂ« kontekstin e njĂ« filmi, pĂ«rbĂ«n njĂ« akt rebelimi, nderimi dhe mirĂ«njohjeje. NĂ« qendĂ«r tĂ« filmit, i cili nĂ« versionin shqip ka ardhur si “Sekti i poetĂ«ve tĂ« humbur”, qĂ«ndron figura e mĂ«suesit Xhon Kiting, njĂ« pedagog karizmatik i cili arrin ta shndĂ«rrojĂ« njĂ« lĂ«ndĂ« tĂ« perceptuar si e mĂ«rzitshme, siç Ă«shtĂ« poezia, nĂ« njĂ« fushĂ« tĂ« gjallĂ« zbulimi personal dhe frymĂ«zimi shpirtĂ«ror. PĂ«rmes metodave tĂ« tij jokonvencionale, Kiting ndikon thellĂ«sisht nĂ« jetĂ«t e studentĂ«ve tĂ« tij dhe e kthen klasĂ«n nĂ« njĂ« arenĂ« ku individualiteti lufton pĂ«r tĂ« mbijetuar nĂ« njĂ« mjedis autoritar.

Boshti
NĂ« zemĂ«r tĂ« filmit qĂ«ndron ideja e lirisĂ« individuale, e cila nuk paraqitet si njĂ« luks, por si njĂ« nevojĂ« ekzistenciale. NĂ« njĂ« shoqĂ«ri dhe institucion ku normat dhe pritshmĂ«ritĂ« e jashtme sundojnĂ« gjithçka, Kiting u mĂ«son studentĂ«ve se autenticiteti dhe pasioni personal nuk duhet tĂ« sakrifikohen pĂ«r hir tĂ« njĂ« “suksesi” tĂ« diktuar nga tĂ« tjerĂ«t. Filmi ndĂ«rton njĂ« tension tĂ« fortĂ« ndĂ«rmjet individualitetit dhe konformizmit, ndĂ«rmjet zĂ«rit tĂ« brendshĂ«m dhe heshtjes sĂ« imponuar.

Filozofia
Fraza latine “Carpe Diem”, apo siç vjen nĂ« shqip “ShfrytĂ«zoje ditĂ«n”, shĂ«rben si njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes filozofik pĂ«r studentĂ«t. Kiting nuk e paraqet atĂ« si njĂ« thirrje pĂ«r impuls apo aventurĂ« tĂ« verbĂ«r, por si njĂ« ftesĂ« pĂ«r vetĂ«dije, pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« pĂ«rputhje me veten dhe pĂ«r tĂ« mos e lĂ«nĂ« jetĂ«n tĂ« kalojĂ« nĂ« kornizat e tĂ« tjerĂ«ve. Kjo filozofi Ă«shtĂ« subversive nĂ« kontekstin e AkademisĂ« Uelton – njĂ« institucion konservator qĂ« simbolizon strukturat shtypĂ«se tĂ« autoritetit, traditĂ«s dhe pritshmĂ«rive sociale.
Konformizmi nĂ« film paraqitet jo vetĂ«m si rregull institucional, por si njĂ« forcĂ« e heshtur dhe e frikshme qĂ« formĂ«son identitetin, shpesh pĂ«rmes frikĂ«s, ndĂ«shkimit dhe pĂ«rjashtimit. NĂ« njĂ« nga skenat mĂ« simbolike, nxĂ«nĂ«sit marshojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sinkronizuar nĂ« oborrin e shkollĂ«s – njĂ« imazh vizual qĂ« Kiting e pĂ«rdor pĂ«r tĂ« ilustruar se sa lehtĂ« njerĂ«zit ndjekin turmĂ«n. Kjo skenĂ« zbulon mĂ«nyrĂ«n se si sistemi edukativ formĂ«son qytetarĂ« tĂ« bindur, jo individĂ« krijues. Prandaj, kĂ«rkesa e Kitingut pĂ«r mendim kritik Ă«shtĂ« nĂ« thelb revolucionare.

Rezistenca
NĂ« kĂ«tĂ« film, poezia nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m art – ajo bĂ«het njĂ« mjet çlirimi emocional dhe intelektual. Ajo i ndihmon personazhet tĂ« artikulojnĂ« ndjenja qĂ« nuk guxojnĂ« t’i shprehin me zĂ«. PĂ«rmes saj, ata eksplorojnĂ« dashurinĂ«, frikĂ«n, rebelimin dhe Ă«ndrrat. “Sekti i poetĂ«ve tĂ« humbur”, si klub i fshehtĂ« poetik, Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« simbolike e largimit nga rregullat e shkollĂ«s, njĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«r tĂ« “thithur thellĂ« palcĂ«n e jetĂ«s”, siç shprehet njĂ«ri nga personazhet duke cituar Toron.

Tragjedia
Kulmi dramatik i filmit është vetëvrasja e Nil Perri-t, një djalosh i ndjeshëm dhe i talentuar që e gjen veten të mbytur nga presioni familjar. Për Nilin, teatri është burimi i gëzimit dhe vetëidentifikimit, por babai i tij e sheh artin si një rrezik për të ardhmen e djalit të tij. Ngjarja e rëndë tregon se kur liria e zgjedhjes shtypet nga autoriteti, pasojat mund të jenë shkatërruese. Ky çast i errët zbërthen një të vërtetë të dhimbshme: sistemi që refuzon zërat ndryshe, shpesh përfundon duke i thyer ata.

Heroi
Xhon Kiting Ă«shtĂ« njĂ« figurĂ« komplekse: ai Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«sues vizionar, por edhe njĂ« martir i idealizmit tĂ« tij. Ai nuk Ă«shtĂ« i pĂ«rsosur, por Ă«shtĂ« i guximshĂ«m. Fundi i filmit, kur ai largohet i pĂ«rjashtuar, Ă«shtĂ« njĂ« dĂ«shmi se sistemet shpesh i largojnĂ« zĂ«rat qĂ« i sfidojnĂ«. MegjithatĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fuqishme, nxĂ«nĂ«sit e tij ngrihen mbi bankat, duke e quajtur “Kapiteni im” – njĂ« akt sfidues qĂ« tregon se ndikimi i tij ka mbetur i gjallĂ«, duke mbjellĂ« fara qĂ« mund tĂ« lulĂ«zojnĂ« nĂ« tĂ« ardhmen.

Mesazhi
Filmi nuk ofron përgjigje të lehta, por ngre pyetje thelbësore mbi rëndësinë e vetëvendosjes, zërit personal dhe guximit për të thyer rregulla kur ato bëhen mbytëse. Sekti i poetëve të humbur është një homazh për mësuesit që frymëzojnë, për nxënësit që kërkojnë veten dhe për artin që ndihmon në këtë rrugëtim. Ai na kujton se të jetosh në përputhje me veten është ndoshta akti më i vështirë dhe më i domosdoshëm i jetës njerëzore.
NĂ« njĂ« shoqĂ«ri qĂ« shpesh lavdĂ«ron bindjen mbi mendimin, “Sekti i poetĂ«ve tĂ« humbur” Ă«shtĂ« njĂ« kujtesĂ« poetike se tĂ« mendosh ndryshe Ă«shtĂ« akt i guximit dhe tĂ« jesh vetvetja Ă«shtĂ« njĂ« fitore e vogĂ«l e pĂ«rditshme.

Filmi
Filmi “ShoqĂ«ria e PoetĂ«ve tĂ« Vdekur” Ă«shtĂ« njĂ« prodhim amerikan i vitit 1989, me regji nga Piter Uir dhe skenar nga Tom Shulman. NĂ« rolin kryesor interpreton Robin Uilliams. Ngjarjet e filmit zhvillohen nĂ« vitin 1959, nĂ« njĂ« shkollĂ« elitare imagjinare me konvikt tĂ« quajtur “Akademia Uelton”.
Filmi ishte njĂ« sukses si nga ana kritike ashtu edhe komerciale. Ai fitoi 235 milionĂ« dollarĂ« nĂ« mbarĂ« botĂ«n dhe u bĂ« filmi i pestĂ« me fitimet mĂ« tĂ« larta tĂ« vitit 1989. Ai mori vlerĂ«sime pĂ«rgjithĂ«sisht pozitive nga kritika. U pĂ«rfshi nĂ« nominimet pĂ«r çmimin “Oskar” pĂ«r “filmin mĂ« tĂ« mirĂ«â€, “regjisorin mĂ« tĂ« mirĂ«â€, si dhe njĂ« nominim pĂ«r “aktorin mĂ« tĂ« mirĂ«â€. Por ishte vetĂ«m Shulman qĂ« mori çmimin “Oskar” pĂ«r skenarin mĂ« tĂ« mirĂ« origjinal. Gjithashtu, filmi fitoi çmimin “BAFTA” pĂ«r filmin mĂ« tĂ« mirĂ«, çmimin “CĂ©sar” pĂ«r filmin mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« huaj, si dhe çmimin “David di Donatello” pĂ«r filmin mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« huaj.

↗

09:00 Histori/ ÇfarĂ« bĂ«nte kafka e njĂ« “gjiganti” viking, qĂ« i ishte nĂ«nshtruar njĂ« operacioni nĂ« tru, nĂ« njĂ« varr masiv nĂ« Kembrixh?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Luigi Bignami

Kafka e një të riu, gati dy metra të gjatë, i cili i mbijetoi një trepanimi të kafkës në shekullin IX, është zbuluar në një varr masiv dhe mund të përfaqësojë një trofe lufte.

Kafka e trepanuar

Vrima ovale prej 3 cm në kafkë dhe analiza me radiokarbon sugjerojnë se burri ka qenë gjallë midis viteve 772 dhe 891 të erës sonë.
Foto: Arkeologjia e Universitetit të Kembrixhit / David Matzliach

Një ekip studentësh dhe arkeologësh nga Universiteti i Kembrixhit ka zbuluar një varr masiv që daton në shekullin IX pas Krishtit, i cili përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, përfshirë edhe atë të një burri shumë të gjatë për kohën, që shfaq shenja të qarta të trepanimit të kafkës.

Varrimi u gjet jashtë fortesës së lashtë të fortifikuar të Wandlebury-t, në atë që sot është Parku i Qarkut Wandlebury, në jug të Kembrixhit. Vendndodhja, dikur një fortesë e rëndësishme e Epokës së Hekurit, shtrihet në një zonë që në shekullin IX ishte territor kufitar midis mbretërisë saksone të Mercia-s dhe mbretërisë së Anglisë Lindore, e pushtuar nga vikingët rreth vitit 870 pas Krishtit.

Misteri i gjigantit

Midis mbetjeve tĂ« zbuluara nĂ« Wandlebury bie nĂ« sy skeleti i njĂ« tĂ« riu 17–24 vjeç, me gjatĂ«si rreth 1.95 m. Kjo pĂ«rbĂ«n njĂ« gjatĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r kohĂ«n, duke pasur parasysh se mashkulli mesatar ishte rreth 1.65 m. Kafka e tij paraqet njĂ« vrimĂ« prej 3 cm, shenjĂ« e qartĂ« e trepanimit – njĂ« procedurĂ« e lashtĂ« kirurgjikale pĂ«r heqjen e njĂ« pjese tĂ« kockĂ«s sĂ« kafkĂ«s.

Shenjat e shërimit të kockave tregojnë se burri i mbijetoi operacionit. Arkeologët mendojnë se mjekët e kohës mund të kenë tentuar të lehtësonin presionin intrakranial të shkaktuar nga një dëmtim ose, ndoshta, nga një tumor në gjëndrën e hipofizës. Kjo gjendje do të shpjegonte edhe rritjen e pazakontë të trupit të tij.
Megjithëse mbresëlënës, trepanimi nuk ishte një rast i izoluar: ai ishte një praktikë e njohur që nga grekët dhe romakët për trajtimin e migrenës, konvulsioneve dhe çrregullimeve të tjera neurologjike.

Ekzekutime dhe trofe: tmerri i varrit masiv

Gropa përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, kryesisht burra të rinj. Përveç skeleteve të plota, në vend janë gjetur mbetje të copëtuara, përfshirë grumbuj këmbësh dhe kafka të ndara nga trupat. Disa skelete ndodheshin në pozicione që sugjerojnë se viktimat mund të kenë qenë të lidhura në momentin e vdekjes.

Sipas Dr. Oscar Aldred, i cili udhëhoqi gërmimet në bashkëpunim me Njësinë Arkeologjike të Kembrixhit dhe organizatën bamirëse Cambridge Past, Present and Future, këta burra mund të jenë ekzekutuar ose rrahur gjatë një ngjarjeje të dhunshme, më shumë sesa të vrarë në betejë.
NjĂ« individ paraqiste shenja tĂ« qarta prerjeje tĂ« kokĂ«s, ndĂ«rsa mbetje tĂ« tjera tregonin trauma tĂ« pĂ«rputhshme me luftimet ose ndĂ«shkimin fizik. Hipoteza Ă«shtĂ« se disa pjesĂ« trupash mund tĂ« jenĂ« ekspozuar si trofe para varrimit – njĂ« praktikĂ« e dokumentuar nĂ« konflikte tĂ« tjera tĂ« hershme mesjetare.

Analizat e ardhshme

Studimet do të vazhdojnë me datimin me radiokarbon, analizat izotopike dhe ADN-në e lashtë, për të kuptuar më mirë shëndetin, prejardhjen dhe marrëdhëniet e mundshme midis individëve.

Këto kërkime mund të ndihmojnë gjithashtu në përcaktimin nëse eshtrat u përkasin vikingëve pushtues apo saksonëve vendas të përfshirë në konfliktet e kohës.

↗

08:00 “Jemi mĂ«suar me turmat”: entuziazmi mĂ« i fundit rreth Wuthering Heights nuk i shqetĂ«son banorĂ«t e Yorkshire-it

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Ndërsa adaptimi i Emerald Fennell-it del në kinema, pritet një valë vizitorësh në vendet që frymëzuan romanin e Emily Brontë-s. Banorët që jetojnë aty pranë, megjithatë, e marrin me qetësi.

Sarah Rodrigues

Shtegu katĂ«rmiljesh nga fshati Haworth drejt Top Withens nĂ« West Yorkshire Ă«shtĂ« i shkelur mirĂ«; gjurmĂ« tĂ« panumĂ«rta kĂ«mbĂ«sh janĂ« ngulitur nĂ« tokĂ«n e baltosur nga ata qĂ« kĂ«rkojnĂ« pamjen qĂ« thuhet se frymĂ«zoi skenografinĂ« e romanit tĂ« vitit 1847 tĂ« Emily BrontĂ«-s, Wuthering Heights. Peizazhi valĂ«zon nĂ« valĂ« tĂ« shkreta fierash kafe. NjĂ« pemĂ« e vetmuar e thekson skenĂ«n. ËshtĂ« bukuri e zymtĂ«, pĂ«rndjekĂ«se.

Me daljen javĂ«n e ardhshme tĂ« filmit tĂ« ri tĂ« Fennell-it mbi kĂ«tĂ« kryevepĂ«r gotike, me Margot Robbie dhe Jacob Elordi nĂ« rolet kryesore, Haworth dhe shumĂ« prej vendeve tĂ« xhirimit nĂ« parkun kombĂ«tar Yorkshire Dales – ku zhvillohet libri – po pĂ«rgatiten pĂ«r njĂ« fluks vizitorĂ«sh.

Megjithatë, banorët vendas duken krejtësisht të patrazuar nga kjo vëmendje.

“Jemi mĂ«suar me turmat,” thotĂ« me njĂ« ngritje supesh Craig Verity, pronari i pub-it Kings Arms, nĂ« majĂ« tĂ« rrugĂ«s sĂ« pjerrĂ«t me kalldrĂ«m tĂ« Haworth-it, vetĂ«m pak hapa nga shtĂ«pia famullitare ku u rritĂ«n motrat BrontĂ«.

Toka e BrontĂ«-ve e ka shfrytĂ«zuar kĂ«tĂ« lidhje prej dekadash. NĂ« njĂ« mur tĂ« Kings Arms, njĂ« tabelĂ« reklamon njĂ« pĂ«rzgjedhje birrash fuçi Bridgehouse tĂ« quajtura Charlotte, Anne, Emily dhe Branwell – ky i fundit vĂ«llai mĂ« pak i njohur i BrontĂ«-ve.

NĂ« rrugicat pĂ«rreth gjenden Hoteli BrontĂ«, BrontĂ« Bar and Restaurant, si edhe – disi mĂ« e largĂ«t nĂ« lidhje – BrontĂ« Balti.

ShtĂ«pia famullitare BrontĂ«, ku motrat jetuan, shkruan dhe – nĂ« rastin e Emily-t dhe Charlotte-s – vdiqĂ«n, Ă«shtĂ« sot muze qĂ« ruan artefakte, sende personale dhe dorĂ«shkrime, si dhe organizon aktivitete si punĂ«tori, ligjĂ«rata dhe shfaqje tĂ« adaptimeve filmike. Ajo tĂ«rheq rreth 75 mijĂ« vizitorĂ« nĂ« vit, njĂ« shifĂ«r qĂ« pothuajse me siguri do tĂ« rritet kĂ«tĂ« vit; njĂ« shfaqje e versionit tĂ« vitit 1992 tĂ« Wuthering Heights, planifikuar pĂ«r 12 shkurt, tashmĂ« Ă«shtĂ« shitur plotĂ«sisht.

Skena nga ky version – me Ralph Fiennes dhe Juliette Binoche – u xhiruan nĂ« East Riddlesden Hall, rreth pesĂ« milje nga Haworth. Pamja e jashtme e kĂ«saj prone tĂ« shekullit XVII tĂ« National Trust-it u pĂ«rdor gjithashtu nĂ« miniserinĂ« e vitit 2009 si vetĂ« Wuthering Heights, si dhe nĂ« versionin e humbur pa zĂ« tĂ« viteve 1920.

Filmi i vitit 1939 me Laurence Olivier dhe Merle Oberon u xhirua në Kaliforni dhe në studio në Hollywood.

“Ne e dimĂ« pĂ«r pĂ«rdorimin e pronĂ«s vetĂ«m falĂ« njĂ« artikulli tĂ« janarit 1921 nĂ« Shipley Times and Express,” tha Sophie Fawcett, zyrtare e lartĂ« pĂ«r marketing dhe komunikim nĂ« National Trust.

NĂ« pĂ«rkim me daljen e adaptimit tĂ« ri tĂ« Fennell-it, East Riddlesden Hall do tĂ« hapĂ« ekspozitĂ«n Lights, Camera, BrontĂ«, ku do tĂ« shfaqet, pĂ«r shembull, “komodina e madhe prej lisi” qĂ« besohet se frymĂ«zoi atĂ« tĂ« pĂ«rshkruar nĂ« faqet hapĂ«se tĂ« librit. Ajo vjen fillimisht nga Ponden Hall – rreth njĂ« orĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« nga Haworth dhe sot njĂ« bujtinĂ« – qĂ« motrat e vizitonin shpesh.

Një nga dhomat këtu ka një shtrat-kuti dhe një dritare, që ka gjasa të ketë frymëzuar skenën ku fantazma e Cathy-t i shfaqet Lockwood-it të tmerruar.

Për filmin e ri, aktorët qëndruan në Simonstone Hall, një hotel luksoz në Yorkshire Dales. Nga aty duhen rreth 20 minuta me makinë për në Swaledale, ku u xhiruan shumë skena.

“Ishin njerĂ«z tĂ« mrekullueshĂ«m dhe jashtĂ«zakonisht pak kĂ«rkues,” tha pronari Jake Dinsdale, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se Robbie ishte kthyer mĂ« pas pĂ«r njĂ« qĂ«ndrim me bashkĂ«shortin. “Edhe pse kishin rezervuar tĂ« gjitha 20 dhomat, restoranti ynĂ« mbeti i hapur pĂ«r publikun, dhe aktorĂ«t kĂ«naqeshin pranĂ« zjarrit duke pjekur s’mores, ose duke shijuar njĂ« drekĂ« tradicionale tĂ« pjekur apo çaj pasditeje.”

QĂ«ndrimi i tij mbetet po aq i qetĂ«. “Nuk e di çfarĂ« do tĂ« bĂ«jĂ« filmi,” tha ai. “Mund tĂ« jetĂ« njĂ« jehonĂ« e shkurtĂ«r dhe kjo Ă«shtĂ« nĂ« rregull. NĂ«se mbetet, po ashtu Ă«shtĂ« mirĂ«. Ajo qĂ« di Ă«shtĂ« se nuk do tĂ« riemĂ«rtoj asnjĂ« dhomĂ« si ‘Dhoma Jacob Elordi’ apo ‘Dhoma Heathcliff’.

“Nuk na pĂ«rshtatet banaliteti komercial – do tĂ« jem i lumtur nĂ«se mysafirĂ«t kuptojnĂ« pse kaq shumĂ« njerĂ«z e duan Yorkshire Dales.”

Ndërkohë, Simonstone Hall ofron paketën romantike Wuthering Heights deri më 13 mars: dy net për 738 paund për çift, përfshirë shampanjë në mbërritje, darka me qirinj, raki para gjumit me çokollata, mëngjese të qeta dhe dalje të vonshme. Kopje të romanit gjenden edhe në dyqanin e dhuratave.

Tony Watson, drejtues i ekonomisĂ« dhe turizmit nĂ« kĂ«shillin e North Yorkshire, tha: “Zona Ă«shtĂ« shfaqur nĂ« kaq shumĂ« filma dhe seriale; kemi pĂ«rvojĂ« nĂ« menaxhimin e kĂ«saj. Pas Covid-it, po shihnim tashmĂ« mĂ« shumĂ« tĂ« rinj qĂ« dilnin nĂ« natyrĂ« dhe eksploronin qarkun, dhe ky grup me siguri do tĂ« rritet ndĂ«rsa filmi shfaq bukurinĂ« dhe autenticitetin e zonĂ«s.

“Do tĂ« duhet tĂ« presim daljen pĂ«r tĂ« parĂ« nĂ«se ka ndonjĂ« skenĂ« ikonike qĂ« njerĂ«zit duan ta riprodhojnĂ«. NĂ«se po, shpresojmĂ« tĂ« jetĂ« diku si Aysgarth Falls, qĂ« ka infrastrukturĂ«n e nevojshme – pĂ«rndryshe do tĂ« duhet tĂ« sugjerojmĂ« alternativa qĂ« tĂ« mos shqetĂ«sojnĂ« ekipet e shpĂ«timit malor.”

Kthyer te Kings Arms, banori vendas Jack Greatrex mbetet i qetĂ«: “Motrat BrontĂ« e formĂ«suan kĂ«tĂ« fshat pĂ«r brezat e ardhshĂ«m dhe pĂ«r dashamirĂ«t e peizazhit e tĂ« letĂ«rsisĂ«,” tha ai. “Ky film mund tĂ« bĂ«jĂ« qĂ« ato tĂ« vazhdojnĂ« ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ«.”

Cilido qoftĂ« efekti i filmit tĂ« ri, shtoi Watson, ata janĂ« gati pĂ«r tĂ«. “Jam drejtuesi mĂ« me fat i turizmit qĂ« mund tĂ« imagjinohet – filmi do ta bĂ«jĂ« punĂ«n time nĂ« vendin tim.”

↗

14:00 Mjeshtrat e operës që kërcejnë në diskotekë ia marrin skenën Mariah Carey-t

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Recension nga ceremonia hapëse e Lojërave Olimpike Dimërore 2026

Carey ishte tĂ«rheqja kryesore nĂ« “San Siro” tĂ« Milanos, por u eclipsua nga artistĂ«t pop-klasikĂ« – dhe nga njĂ« dozĂ« e konsiderueshme kitsch-i.

Alexis Petridis

Ceremonia hapĂ«se e LojĂ«rave Olimpike DimĂ«rore mbĂ«rriti e mbĂ«shtjellĂ« me mister. Nuk pati shumĂ« publicitet paraprak mbi atĂ« qĂ« do tĂ« ndodhte, pĂ«rveç njĂ« liste interpretuesish muzikorĂ«, mĂ« e mbushur me emra tĂ« muzikĂ«s klasike popullore – si Andrea Bocelli dhe Lang Lang – sesa me yje tĂ« pop-it, si dhe njĂ« citim nga drejtuesi krijues dhe producenti ekzekutiv i eventit, Marco Balich, se ceremonia do tĂ« shmangte “hi-tech-un dhe shkĂ«lqimin e tepruar”.

Kushdo qĂ« kĂ«rkonte informacion mund tĂ« ndalej te njĂ« transmetim tabloid qĂ« njoftonte se “mund tĂ« zgjasĂ« TRE orĂ«â€ – nuk ishte krejt e qartĂ« nĂ«se kjo ishte joshje apo paralajmĂ«rim – dhe te njĂ« raport lajmesh qĂ« sugjeronte se Komiteti Olimpik NdĂ«rkombĂ«tar ishte i shqetĂ«suar se ekipi amerikan mund tĂ« fishkĂ«llehej, duke qenĂ« se sharmi legjendar i administratĂ«s Trump kishte bĂ«rĂ« kaq shumĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rhapur dashamirĂ«si ndaj SHBA-sĂ« gjatĂ« 12 muajve tĂ« fundit. NĂ« fakt, presidentja e IOC-sĂ« tha: “Shpresoj qĂ« ceremonia hapĂ«se tĂ« shihet nga tĂ« gjithĂ« si njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« respektueshĂ«m ndaj njĂ«ri-tjetrit” – kĂ«shtu qĂ« gjithmonĂ« ekzistonte mundĂ«sia qĂ« turma tĂ« zemĂ«rohej me DanimarkĂ«n, por kjo nuk dukej e mundshme.

Siç doli, pati referenca ndaj mitologjisĂ« romake, operĂ«s sĂ« shekullit XVIII, Giorgio Armanit dhe madje edhe ndaj veprĂ«s sĂ« njĂ« regjisori filmi qĂ« komentatori i BBC-sĂ« e quajti Fredrick Fellinia. Po ashtu, njĂ« ritĂ«m rrufe nĂ« muzikĂ« bĂ«ri qĂ« gjithçka tĂ« kalonte shpejt nga Verdi te figurat gjigante me kokĂ« tĂ« tij, Puccinit dhe Rossinit qĂ« kĂ«rcenin nĂ«n tingujt e hitit italo-diskotekĂ« tĂ« viteve ’80, Vamos a la playa, tĂ« Righeira-s; e deri te krijimtaria e sĂ« ndjerĂ«s Raffaella CarrĂ , e njohur nĂ« Britani pĂ«r hitin e vitit 1978 Do It Do It Again dhe koreografinĂ« e tij tronditĂ«se. (NĂ«se nuk e keni parĂ«, ose nuk e mbani mend, kĂ«rkojeni nĂ« YouTube dhe habiteni qĂ« ajo grua e shkretĂ« nuk u largua nga skena e Top of the Pops me mbajtĂ«se qafe.)

Mund tĂ« kishte qenĂ« konfuze, por pĂ«r fat, skuadra e komentimit tĂ« BBC-sĂ« ishte gjithmonĂ« aty pĂ«r tĂ« shpjeguar: “Bukuria – njĂ« mĂ«nyrĂ« jetese nĂ« Itali!” “Ajo xhup-puf Ă«shtĂ« magjepsĂ«se!” “Adhuruesit e shumtĂ« tĂ« Mariah Carey-t nuk duhet tĂ« shkojnĂ« nĂ« tualet!” MegjithatĂ«, pati edhe kontekst tĂ« vlefshĂ«m pĂ«r njĂ« segment admirueshĂ«m elitar tĂ« vallĂ«zimit bashkĂ«kohor mbi “si tĂ« ruhet ekuilibri midis ambicies njerĂ«zore dhe botĂ«s natyrore”, i shoqĂ«ruar nga goditje perkusioni nĂ« stilin e These New Puritans dhe harqe neo-klasike. Lart nĂ« tribuna, JD Vance ndoshta ishte i hutuar.

PĂ«r kĂ«do qĂ« nuk prekej nga muzika klasike e lehtĂ« dhe nuk ishte i njohur me pop-in italian (Laura Pausini, qĂ« ka shitur 40 milionĂ« albume pa depĂ«rtuar kurrĂ« nĂ« ndĂ«rgjegjen masive britanike, kĂ«ndoi himnin kombĂ«tar tĂ« ItalisĂ«), Carey ishte magneti kryesor – por u shfaq relativisht herĂ«t nĂ« program. E veshur me temina dhe me njĂ« shikim tĂ« largĂ«t, ajo ofroi njĂ« interpretim tĂ« ngadalĂ«suar dhe relativisht tĂ« pĂ«rmbajtur – tĂ« paktĂ«n sipas standardeve tĂ« saj – tĂ« Volare-s (Nel blu, dipinto di blu, pasi e kĂ«ndoi nĂ« italisht), pĂ«rpara se tĂ« arrinte njĂ« notĂ« fishkĂ«lluese mahnitĂ«se qĂ« sinjalizoi kalimin drejt singĂ«llit tĂ« saj tĂ« fundit Nothing Is Impossible.

Performancat live u ndĂ«rprenĂ« nga parada e sportistĂ«ve – ekipi amerikan mori atĂ« qĂ« BBC e quajti me takt “njĂ« pritje tĂ« pĂ«rzier” – dhe rifilluan me njĂ« histori vallĂ«zimi tĂ« LojĂ«rave Olimpike. Vitet ’60 dhe ’70 u shoqĂ«ruan nga kĂ«nga e mrekullueshme e vitit 1973 e Adriano Celentano-s, Prisencolinensinainciusol, e bĂ«rĂ« vonĂ« e famshme nĂ« Britani si kolona zanore e njĂ« reklame televizive tĂ« easyJet. Prej aty e tutje, argĂ«timi muzikor mbeti tĂ«rĂ«sisht nĂ« territorin e klasikes popullore – Andrea Bocelli me Nessun Dorma, Lang Lang duke shoqĂ«ruar Cecilia Bartoli – me pĂ«rjashtim tĂ« njĂ« paraqitjeje tĂ« shkurtĂ«r tĂ« reperit italian Ghali.

Pothuaj i panjohur nĂ« Britani, Ghali tingĂ«llon intrigues nĂ« letĂ«r – jo mĂ« pak sepse ka njĂ« kĂ«ngĂ« tĂ« quajtur Pizza Kebab – por performanca e tij ishte tepĂ«r e pĂ«rmbajtur, shumĂ« pranĂ« spoken word-it, pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« ide tĂ« qartĂ« tĂ« potencialit tĂ« tij. NdĂ«rsa figurat gjigante me kokĂ« kompozitorĂ«sh opere u rikthyen nĂ« skenĂ«, duke kĂ«rcyer nĂ«n ritme pop-dance siç do t’u kishte pĂ«lqyer vetĂ« kompozitorĂ«ve, mĂ« erdhi ndĂ«r mend se çfarĂ« mund tĂ« rezervojĂ« ceremonia hapĂ«se e LojĂ«rave Olimpike tĂ« Los Anxhelosit nĂ« vitin 2028. Duke qenĂ« se Donald Trump do tĂ« jetĂ« ende nĂ« pushtet, ndoshta mund tĂ« presim Kid Rock.

↗

13:00 Historia/ Paranthropus nuk u zhduk për shkak të Homo-s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Një fosil i ri rishkruan historinë e Paranthropus: ne, Homo, nuk kishim të bënim fare me zhdukjen e tij.

Chiara Guzzonato

Në rajonin Afar të Etiopisë kemi gjetur fosilin më të vjetër të Paranthropus, një hominin që u zhduk një milion vjet më parë. Vendndodhja e zbulimit, 1 000 km më në veri se mbetjet e mëparshme, na detyron të rishqyrtojmë hipotezat rreth ekzistencës dhe zhdukjes së kësaj gjinie, duke përjashtuar mundësinë që ai thjesht të jetë tejkaluar nga Homo.

«Paranthropus ishte po aq i përhapur dhe i gjithanshëm sa gjinia Homo, dhe zbulimi i ri tregon se mungesa e tij në Afar ishte thjesht një paragjykim në të dhënat fosile», shpjegon Zeresenay Alemseged, koordinatore e studimit të botuar në Nature.

Homininë të fortë

MeqenĂ«se njerĂ«zit dhe shimpanzetĂ« divergjuan midis pesĂ« dhe tetĂ« milionĂ« vjet mĂ« parĂ«, paraardhĂ«sit tanĂ« evoluan pĂ«r t’u bĂ«rĂ« Homo sapiens rreth 300 000 vjet mĂ« parĂ«. Fosilet e gjetura deri mĂ« tani na kanĂ« lejuar tĂ« identifikojmĂ« 15 lloje homininĂ«sh, tĂ« cilĂ«t normalisht i ndajmĂ« nĂ« katĂ«r grupe: dykĂ«mbĂ«sh fakultativĂ« (si Ardipithecus), dykĂ«mbĂ«sh tĂ« zakonshĂ«m (Australopithecus), dykĂ«mbĂ«sh tĂ« detyruar (Homo) dhe homininĂ« tĂ« fortĂ«. Kjo kategori e fundit pĂ«rfshin Paranthropus, dykĂ«mbĂ«sh si Australopithecus, por me molarĂ« tĂ« mĂ«dhenj e dallues, qĂ« i kanĂ« dhĂ«nĂ« species P. boisei nofkĂ«n “njeriu arrĂ«thyes”.

Nuk ishte faji ynë

GjĂ«ja e çuditshme Ă«shtĂ« se, deri mĂ« sot, janĂ« gjetur qindra fosile tĂ« Ardipithecus, Australopithecus dhe Homo nĂ« rajonin e Afar, por asnjĂ« tĂ« Paranthropus. PaleoantropologĂ«t kishin paraqitur mĂ« parĂ« hipoteza tĂ« ndryshme pĂ«r ta shpjeguar kĂ«tĂ« mungesĂ« — nga mundĂ«sia qĂ« Paranthropus nuk kishte guxuar kurrĂ« tĂ« shkonte kaq larg nĂ« veri, ndoshta pĂ«r shkak tĂ« dietĂ«s sĂ« tij tĂ« kufizuar, deri te teoria se nuk kishte qenĂ« nĂ« gjendje tĂ« konkurronte me Homo-n mĂ« tĂ« gjithanshĂ«m.

Zbulimi në Etiopinë verilindore i një pjese të nofullës së një individi që i përkiste kësaj gjinie, i cili jetoi 2.6 milionë vjet më parë, i hedh poshtë të gjitha këto supozime, duke demonstruar se Paranthropus ishte po aq i përhapur dhe i gjithanshëm sa Homo, dhe se zhdukja e tij ndoshta lidhej me arsye të tjera. Hapi tjetër është të kuptohen cilat ishin këto arsye.

↗

12:00 Ua kemi borxh viktimave të Epstein-it dhe demokracisë britanike të kërkojmë ndryshim historik

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Abuzimi i grave nga figura si Epstein-i dhe abuzimi i pushtetit politik nga njerëz si Mandelson-i duhet të përballen. Sa më takon mua, do të bëj pjesën time.

Ish-kryeministri “pendohet thellĂ«sisht” qĂ« e solli Mandelson-in nĂ« qeverinĂ« e tij.

Gordon Brown*

Në rrethin më të gjerë të Jeffrey Epstein-it, gratë dhe vajzat u trajtuan si më pak se qenie njerëzore nga burra të fuqishëm që vepronin shumë përtej ligjit. Trafikimi seksual i organizuar prej tij dhe bashkëpunëtorëve të tij kriminalë është shembulli më i rëndë i një rrjeti global burrash të pasur e të pushtetshëm që mendojnë se mund të veprojnë pa u ndëshkuar. Asgjë më pak se një ribalancim i pushtetit dhe përgjegjshmërisë, që përcakton një shekull të tërë, nuk i përgjigjet këtij momenti dhe traumës së viktimave. Ky skandal, mbi të gjitha, ka të bëjë me to dhe me dhimbjen e tyre.

Por teksa pĂ«rthith detajet e asaj qĂ« ka dalĂ« nĂ« dritĂ«, e kam tĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« gjej fjalĂ« pĂ«r tĂ« shprehur neverinĂ« ndaj asaj qĂ« Ă«shtĂ« zbuluar pĂ«r Epstein-in dhe ndikimin e tij nĂ« politikĂ«n tonĂ«. GjatĂ« krizĂ«s financiare, doja qĂ« çdo minutĂ« e çdo dite tĂ« pĂ«rdorej pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« gjithçka tĂ« mundur pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar shtĂ«pitĂ«, kursimet, pensionet dhe vendet e punĂ«s sĂ« njerĂ«zve. QĂ« njĂ« anĂ«tar i kabinetit nĂ« atĂ« kohĂ« tĂ« mendonte mĂ« shumĂ« pĂ«r veten dhe miqtĂ« e tij tĂ« pasur Ă«shtĂ« njĂ« tradhti ndaj gjithçkaje qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojmĂ« si vend. QĂ« rrjedhjet e informacionit tĂ« ndjeshĂ«m t’i shkonin dikujt qĂ« tani e dimĂ« se ishte drejtues i njĂ« rrethi abuzuesish dhe bashkĂ«punĂ«torĂ«sh mĂ« neverit.

Në javët dhe muajt që vijnë duhet të gjejmë mënyra për të rindërtuar besimin. Por besimi në politikë, sapo dëmtohet, është i vështirë të riparohet. Ndërsa policia heton Peter Mandelson-in për pretendime mbi sjellje financiare e politike të parregullta, madje kriminale, politikanët kanë një detyrë herkuliane për të bindur njerëzit se veprojnë në interes publik dhe jo vetëm për interesin e tyre. Tashmë, dy të tretat e britanikëve besojnë se politikanët mendojnë kryesisht për veten. E vërteta e zymtë është se, nëse nuk ndryshon diçka thelbësore, zbulimet e kësaj jave do të jenë acid për demokracinë tonë, duke e gërryer edhe më tej besimin.

Ne nĂ« Britani duhet tĂ« pĂ«rballemi me fakte tĂ« pakĂ«ndshme. Çdo disa vite vendi ynĂ« tronditet nga njĂ« skandal i madh, nga i cili mĂ«simet nuk nxirren kurrĂ« plotĂ«sisht: afera Profumo e viteve ’60, zarfet kafe tĂ« korrupsionit nĂ« vitet ’80, skandali i shpenzimeve tĂ« deputetĂ«ve nĂ« vitet 2000, tepricat e “Partygate” tĂ« Boris Johnson-it nĂ« fillim tĂ« viteve 2020 dhe tani afera Mandelson.

MĂ« duhet tĂ« marr pĂ«rgjegjĂ«si personale pĂ«r emĂ«rimin e Mandelson-it si ministĂ«r nĂ« vitin 2008. E pendoj thellĂ«sisht kĂ«tĂ« vendim. E mora nĂ« fund tĂ« katĂ«r viteve tĂ« tij si komisioner evropian pĂ«r tregtinĂ«. MĂ« ishte thĂ«nĂ« se bilanci i tij ishte i pastĂ«r dhe nuk kishte asnjĂ« raport pĂ«r marrĂ«dhĂ«nie me dikĂ« tĂ« quajtur Epstein. Askush nuk mund tĂ« thoshte se e promovova nga favorizimi. E bĂ«ra sepse mendoja se njohuritĂ« e tij pĂ«r EvropĂ«n dhe mĂ« gjerĂ« mund tĂ« na ndihmonin nĂ« krizĂ«n globale financiare. Tani e di se gabova. Ai duket se pĂ«rdori informacion tĂ« brendshĂ«m tĂ« ndjeshĂ«m pĂ«r tregun pĂ«r tĂ« tradhtuar parimet qĂ« pretendonte se besonte – dhe njerĂ«zit qĂ« besuan tek ai.

VeprimtaritĂ« e tij, tĂ« zbuluara nga vetĂ« email-et e tij, nuk tregojnĂ« vetĂ«m dyfytyrĂ«sinĂ«. Ato na detyrojnĂ« tĂ« shqyrtojmĂ« sa e lehtĂ« Ă«shtĂ« nĂ« vendin tonĂ« tĂ« tregtosh sekrete – si pasuria fiton akses nĂ« pushtet, si rrugĂ«t e fshehta drejt vendimmarrĂ«sve mbulohen, si lobimi pĂ«r pĂ«rfitim financiar anashkalon rregullat e dobĂ«ta dhe si ligjet tona nuk kanĂ« arritur tĂ« ndjekin korrupsionin. Tani Ă«shtĂ« e pamohueshme nevoja pĂ«r veprim tĂ« menjĂ«hershĂ«m e gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s pĂ«r tĂ« pastruar politikĂ«n tonĂ« me rregulla tĂ« reja dhe institucione tĂ« fuqishme kontrolli.

Pas skandaleve të Johnson-it, me kërkesë të Keir Starmer-it, drejtova një rishikim të kushtetutës sonë me rekomandime për standardet në jetën publike. Kryeministri është në pozicionin më të mirë për zbatimin e tyre të plotë.

Disa rekomandime tashmĂ« po zbatohen – forcimi i kodit tĂ« sjelljes ministrore, reforma zgjedhore pĂ«r tĂ« ndaluar paratĂ« e huaja dhe ulja e centralizimit mbytĂ«s tĂ« Whitehall-it – por duhet tĂ« ecim shumĂ« mĂ« shpejt.

Na duhet njĂ« komision i pavarur kundĂ«r korrupsionit, me kompetenca ligjore pĂ«r tĂ« zbuluar dhe ndĂ«shkuar krimin nĂ« jetĂ«n politike. Duhet tĂ« vendoset qartĂ« “korrupsioni” si vepĂ«r penale. Komisioni i etikĂ«s dhe integritetit duhet tĂ« ketĂ« fuqi hetimore dhe ndĂ«shkuese. Kodi i deputetĂ«ve duhet tĂ« kufizojĂ« punĂ«t e dyta. Publiku duhet tĂ« pĂ«rfshihet mĂ« shumĂ« nĂ« vendimmarrje.

Janë ngritur pikëpyetje për dhënien e kontratave dhe lobimin. Më pak se 4% e lobistëve mbulohen nga ligji i vitit 2014. Raporte të fundit e quajnë Britaninë vendin më pak transparent në botën perëndimore. Konfidencialiteti tregtar nuk duhet të pengojë transparencën.

Vëmendja është kthyer edhe te Dhoma e Lordëve. Pa llogaridhënie më të madhe dhe regjistër të plotë lobimi, shumë anëtarë me punë të dyta krijojnë rrezik skandalesh të reja. Reforma nuk mund të ndalet te ndryshime sipërfaqësore.

Duhet verifikim publik për emërimet e mëdha, me seanca parlamentare si në SHBA. Vetëm kështu shmangen gabimet.

AsnjĂ« ndryshim nuk garanton se individĂ« tĂ« vendosur nuk do ta tradhtojnĂ« vendin. Por ua kemi borxh viktimave qĂ« çdo veprim i yni tĂ« synojĂ« ndalimin e abuzimit tĂ« pushtetit. Pa vonesĂ«, kryeministri mund tĂ« hapĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« re transparence, duke vendosur mbrojtje tĂ« forta dhe pĂ«rgjegjshmĂ«ri reale. Ka ardhur koha tĂ« hyjĂ« drita – dhe princat e errĂ«sirĂ«s tĂ« largohen.

*Gordon Brown Ă«shtĂ« i dĂ«rguari special i OKB-sĂ« pĂ«r arsimin global dhe kryeministĂ«r i MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar nĂ« vitet 2007–2010.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:00 Zhyl Vern, shkrimtari i fantazive të çmendura që u bënë realitet

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

-8 shkurt 1828 – NĂ« ditĂ«n e lindjes sĂ« shkrimtarit tĂ« madh francez-

Nga Leonard Veizi

I pabesueshĂ«m nĂ« fantazinĂ« e tij, ai solli pĂ«rmes letĂ«rsisĂ« njĂ« botĂ« ireale qĂ«, çuditĂ«risht, vite mĂ« pas u bĂ« krejt reale. NjĂ« objekt hekuri qĂ« zhytej nĂ« det – pra njĂ« nĂ«ndetĂ«se, por jo bĂ«rthamore – njĂ« balonĂ« qĂ« fluturonte rreth globit, dhe mĂ« pas çmenduria bĂ«het edhe mĂ« e madhe kur flitet pĂ«r njĂ« udhĂ«tim nga Toka nĂ« HĂ«nĂ«. Dhe ishte puna e tij qĂ« e ktheu nĂ« postulat shprehjen: “AtĂ« qĂ« njĂ« njeri mund tĂ« imagjinojĂ«, njĂ« tjetĂ«r do tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje ta arrijĂ« njĂ« ditĂ«â€â€Š


CilĂ«sohet si njĂ« autor produktiv, shkrimet e tĂ« cilit hodhĂ«n shumĂ« nga themelet e trillimeve shkencore moderne. Dhe nuk ka njeri nĂ« botĂ« qĂ« ka bĂ«rĂ« qoftĂ« njĂ« arsim fillestar, tĂ« mos e njohĂ« autorin e pĂ«rbotshĂ«m tĂ« letrave franceze. Zhyl Vern Ă«shtĂ« i mirĂ«njohur pĂ«r romane tĂ« tilla revolucionare shkencore si “Rreth botĂ«s pĂ«r 80 ditĂ«â€, “NjĂ«zet mijĂ« lega nĂ«n det”, “PesĂ« javĂ« nĂ« balonĂ«â€, “UdhĂ«tim nĂ« qendĂ«r tĂ« tokĂ«s”, dhe mĂ« pas “Nga Toka nĂ« HĂ«nĂ«â€. Me siguri, ka qenĂ« pak “i lojtur nga fiqiri” qĂ«, tĂ« paktĂ«n 150 vjet mĂ« parĂ«, kur shkenca revolucionare ende nuk kishte filluar tĂ« merrte superxhirot e saj, ai guxoi tĂ« shkruante njĂ« letĂ«rsi krejt realiste mbi njĂ« fantazi tĂ« shthurur.

Fillimet

Në jetëshkrimin e tij të botuar nga Britannica, thuhet se babai i Vern-it, duke synuar që Zhyl të ndiqte hapat e tij si avokat, e dërgoi atë në Paris për të studiuar drejtësi. Por i riu Vern ra në dashuri me letërsinë, veçanërisht teatrin. Ai shkroi disa drama, punoi si sekretar i Théùtre Lyrique apo Teatri Lirik, dhe botoi tregime të shkurtra dhe ese shkencore në revistën Musée des Familles.

NĂ« 1857 Vern u martua dhe pĂ«r disa vite punoi si ndĂ«rmjetĂ«s nĂ« bursĂ«n e Parisit. GjatĂ« kĂ«saj periudhe ai vazhdoi tĂ« shkruante, tĂ« bĂ«nte kĂ«rkime nĂ« BibliothĂšque Nationale (Biblioteka KombĂ«tare), dhe tĂ« Ă«ndĂ«rronte pĂ«r njĂ« lloj tĂ« ri romani – qĂ« do tĂ« kombinonte faktet shkencore me trillimet aventureske.

I frymëzuar nga dashuria për udhëtime dhe aventura, Vern bleu një anije dhe, së bashku me gruan, shpenzuan shumë kohë duke lundruar dhe qëndruar në porte të ndryshme, të cilat i ofruan materiale pa fund për tregimet dhe romanet e tij.

Në shtator 1862, Vern u takua me botuesin Pierr-Zhyli Hitzala, i cili ra dakord të botonte pjesën e parë nga Udhëtimet e jashtëzakonshme të Vern, e njohur me titullin Pesë javë në balonë.

Romani u bĂ« bestseller ndĂ«rkombĂ«tar dhe Hitzala i ofroi Zhyl Vern-it njĂ« kontratĂ« afatgjatĂ« pĂ«r tĂ« prodhuar shumĂ« vepra tĂ« tjera tĂ« “fiksionit shkencor”. Vern mĂ« pas la punĂ«n e tij nĂ« bursĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« shkrimtar me kohĂ« tĂ« plotĂ« dhe filloi atĂ« qĂ« do tĂ« rezultonte tĂ« ishte njĂ« bashkĂ«punim shumĂ« i suksesshĂ«m autor-botues, qĂ« zgjati pĂ«r mĂ« shumĂ« se 40 vjet dhe rezultoi nĂ« mĂ« shumĂ« se 60 vepra nĂ« serinĂ« e njohur “Voyages Extraordinaires”.

Gjatë këtyre viteve, Vern u vendos me familjen e tij në Amiens dhe bëri një udhëtim të shkurtër në Shtetet e Bashkuara për të vizituar qytetin e Nju Jorkut dhe Ujëvarat e Niagarës. Gjatë kësaj periudhe, ai bashkëpunoi për të adaptuar disa prej romaneve të tij në teatër dhe fitoi famë botërore, por një pasuri modeste.

Problemet

Nga viti 1886 deri në vdekjen e tij në 1905 mund të konsiderohet periudha pesimiste e Vern-it.

Edhe pse po shijonte një sukses të madh profesional në vitet 1870, Zhyl Vern nisi të kishte shumë probleme dhe konflikte në jetën e tij personale. Kishte probleme në rritje me djalin e tij rebel, Mishel. Ai e dërgoi djalin në një kolegj riedukimi më 1876, dhe disa vjet më vonë Mishel i shkaktoi edhe më shumë telashe pas marrëdhënieve të tij të paligjshme me një vajzë të mitur.

Vështirësitë financiare e detyruan të shesë jahtin. Por mori goditje emocionale edhe nga vdekjet e njëpasnjëshme të nënës dhe mentorit të tij Hitzala.

Në vitin 1886, Vern u qëllua aksidentalisht në këmbë nga nipi i tij Gaston, me probleme mendore, duke mbetur i çalë për pjesën e mbetur të jetës.

Ndikimi

Megjithatë, shkrimtari vazhdoi të ishte produktiv deri në fund të jetës së tij më 1905.

Kur Vern vdiq, ai la një sirtar me dorëshkrime pothuajse të përfunduara në tryezën e tij. Ndikimi i Vern shtrihet përtej letërsisë dhe filmit, në botën e shkencës dhe teknologjisë, ku ai frymëzoi breza të tërë shkencëtarësh, shpikësish dhe eksploruesish.

GjatĂ« shekullit XX, veprat e Vern-it u pĂ«rkthyen nĂ« mĂ« shumĂ« se 140 gjuhĂ«, duke e bĂ«rĂ« atĂ« njĂ« nga autorĂ«t mĂ« tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« botĂ«. NjĂ« numĂ«r filmash tĂ« suksesshĂ«m u bĂ«nĂ« nga romanet e tij, duke filluar nĂ« 1916 me “20,000 lega nĂ«n det”, film i cili u ribĂ« nĂ« vitin 1954 nga Walt Disney. MĂ« pas u ekranizua Ishulli misterioz me dy prodhime nĂ« vitet 1929 dhe 1961, filmi “Nga Toka nĂ« HĂ«nĂ«â€ u realizua nĂ« vitin 1958, ndĂ«rsa “UdhĂ«tim nĂ« qendĂ«r tĂ« TokĂ«s” mĂ« 1956.

NĂ« vitin 1954, Marina e Shteteve tĂ« Bashkuara lĂ«shoi nĂ«ndetĂ«sen e parĂ« nĂ« botĂ« me energji bĂ«rthamore, tĂ« quajtur Nautilus, nĂ« nder tĂ« shkrimtarit tĂ« madh francez. Ky ishte emri qĂ« Zhyl Vern i kishte vĂ«nĂ« anijes sĂ« tij qĂ« lundronte nĂ«n ujĂ« nĂ« romanin “20,000 lega nĂ«n det”.

↗

09:00 Histori/ 8 shkurt 1993 – Tragjedia ajrore qĂ« tronditi Iranin, pĂ«rplasen dy avion vdesin 133 persona

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« 8 shkurt 1993, qielli mbi periferinĂ« perĂ«ndimore tĂ« Teheranit u kthye nĂ« skenĂ« tĂ« njĂ« prej fatkeqĂ«sive mĂ« tĂ« rĂ«nda ajrore tĂ« asaj kohe. Dy avionĂ« – njĂ« civil dhe njĂ« ushtarak – u pĂ«rplasĂ«n nĂ« ajĂ«r mbi qytetin Qods, duke marrĂ« me vete jetĂ«n e tĂ« gjithĂ« personave qĂ« ndodheshin nĂ« bord. NĂ« total humbĂ«n jetĂ«n 133 njerĂ«z, njĂ« bilanc qĂ« e bĂ«ri kĂ«tĂ« ngjarje katastrofĂ«n ajrore mĂ« vdekjeprurĂ«se tĂ« vitit 1993.

Fluturimi i fundit

Avioni civil ishte një Tupolev Tu-154M i kompanisë Iran Air Tours, i cili po kryente fluturimin çarter 962 nga aeroporti Mehrabad i Teheranit drejt qytetit të shenjtë Mashhad. Në bord ndodheshin 119 pasagjerë dhe 12 anëtarë ekuipazhi.

Në të njëjtën kohë, një avion luftarak Sukhoi Su-24 i Forcës Ajrore iraniane po përgatitej për ulje në të njëjtin aeroport. Gjatë fazës së ngjitjes së avionit civil dhe afrimit të avionit ushtarak për ulje, dy mjetet ajrore humbën kontaktin vizual dhe u përplasën në ajër rreth 15 kilometra larg aeroportit.

Përplasja ishte shkatërruese: pjesa e pasme e Tupolevit u këput, ekuipazhi humbi kontrollin dhe të dy avionët ranë mbi një depo ushtarake pranë zonës urbane. Asnjë person nuk mbijetoi.

Shkaqet e aksidentit

Hetimet treguan se tragjedia lidhej me mungesën e koordinimit mes kontrollit civil dhe atij ushtarak të trafikut ajror, si dhe me faktorë operacionalë gjatë afrimit dhe ngjitjes së avionëve.

Ky kombinim fatal gabimesh, në një hapësirë ajrore të përbashkët, çoi në përplasjen e pashmangshme që shkatërroi të dy mjetet dhe mori 133 jetë njerëzish.

Jehona e një katastrofe

Ngjarja tronditi opinionin publik iranian dhe komunitetin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« aviacionit. PĂ«rveç humbjeve njerĂ«zore, ajo nxori nĂ« pah rreziqet e bashkĂ«jetesĂ«s sĂ« trafikut civil dhe atij ushtarak pa koordinim tĂ« plotĂ« – njĂ« mĂ«sim i dhimbshĂ«m qĂ« mbetet aktual edhe sot.

Tragjedia mbi Qods mbetet një kujtesë e fortë se, në aviacion, një çast i vetëm gabimi mund të kthehet në histori zie për qindra familje. Në qiellin ku zakonisht shkruhen rrugët e udhëtimit dhe shpresës, atë ditë u shkrua një kapitull i errët i kujtesës njerëzore.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

08:00 KĂ«rcĂ«nimi mĂ« i madh qĂ« pĂ«rballet Evropa nuk Ă«shtĂ« njĂ« pushtim nga Trump. ËshtĂ« revolucioni i tij politik global

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Qeveritë evropiane janë të tmerruara nga kërcënimet e Donald Trumpit për tregtinë, Groenlandën dhe të ardhmen e NATO-s. Por kërcënimi më i madh nuk është që Trump të pushtojë një aleat apo ta lërë Evropën në mëshirën e Rusisë. Ai qëndron në faktin se lëvizja e tij ideologjike mund ta transformojë Evropën nga brenda.

Mark Leonard*

NjĂ« vit pas rikthimit tĂ« Trumpit nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«, “revolucioni i dytĂ« amerikan” po rrezaton drejt EvropĂ«s. Dosjet Epstein tregojnĂ« se kjo nisi nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngathĂ«t nĂ« vitin 2018 me Steve Bannon; por Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« partneritet shumĂ« mĂ« tĂ« sofistikuar me rikthimin e Trumpit dhe ngritjen nĂ« pushtet tĂ« JD Vance. Strategjia KombĂ«tare e SigurisĂ« e SHBA-sĂ«, e publikuar nga ShtĂ«pia e BardhĂ« nĂ« nĂ«ntor, bĂ«ri thirrje pĂ«r forcimin e ndikimit nĂ« rritje tĂ« partive “patriotike” evropiane si Reform UK, Alternative fĂŒr Deutschland (AfD), Rassemblement National (RN) i Marine Le Pen, Fidesz nĂ« Hungari dhe Vox nĂ« SpanjĂ«. Ashtu si lĂ«vizjet komuniste gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, kĂ«to parti nacionaliste, populiste dhe nĂ« disa raste tĂ« sĂ« djathtĂ«s ekstreme kuptohen mĂ« mirĂ« jo si fenomene kombĂ«tare tĂ« izoluara, por si shprehje tĂ« njĂ« projekti intelektual tĂ« pĂ«rbashkĂ«t – njĂ« lĂ«vizje qĂ«, nĂ« shkallĂ« tĂ« ndryshme, po pĂ«rforcohet tani nga njĂ« fuqi e huaj.

Kjo lĂ«vizje shpesh paraqitet si e kthyer nga e kaluara ose reaksionare, e pĂ«rqendruar nĂ« rikthimin e njĂ« tĂ« shkuare tĂ« imagjinuar. NĂ« realitet, forca e saj qĂ«ndron nĂ« faktin se Ă«shtĂ« radikalisht bashkĂ«kohore – e pĂ«rshtatur me imtĂ«si ndaj kushteve politike, shoqĂ«rore dhe intelektuale tĂ« shekullit XXI. GjatĂ« 18 muajve tĂ« fundit kam kĂ«rkuar ta kuptoj kĂ«tĂ« lĂ«vizje, duke biseduar me intelektualĂ« hungarezĂ« me syze, politikanĂ« tĂ« rinj tĂ« rruar sĂ« fundmi nga RN nĂ« FrancĂ«, filozofĂ« politikĂ« hebrenj ortodoksĂ« dhe mbĂ«shtetĂ«s tĂ« palĂ«kundur tĂ« Maga-s nĂ« SHBA. Bazuar nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«rkim, jam i bindur se, larg tĂ« qenit e ngujuar nĂ« tĂ« kaluarĂ«n, ajo Ă«shtĂ« hiper-moderne dhe bartĂ«sit e saj kanĂ« njĂ« analizĂ« bindĂ«se tĂ« dĂ«shtimeve tĂ« demokracisĂ« liberale dhe njĂ« rrugĂ« drejt pushtetit. Prandaj quhet “e djathta e re”.

NĂ« qendĂ«r tĂ« vetĂ«kuptimit tĂ« kĂ«saj lĂ«vizjeje qĂ«ndron pretendimi se liberalizmi ka dĂ«shtuar, bashkĂ« me rendin global tĂ« ndĂ«rlidhur thellĂ« qĂ« ai promovoi pas LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«. Sipas kĂ«tij rrĂ«fimi, qytetarĂ«t kanĂ« parĂ« kulturat dhe ekonomitĂ« kombĂ«tare tĂ« goditura nga njĂ« varg i pandĂ«rprerĂ« krizash qĂ« burojnĂ« nga liberalizimi: kriza financiare globale e vitit 2008, kriza e eurozonĂ«s dy vjet mĂ« vonĂ«, kriza e refugjatĂ«ve e vitit 2015, pandemia e Covid-it nĂ« 2020 dhe rritja e mprehtĂ« e kostos sĂ« jetesĂ«s pas pushtimit rus tĂ« UkrainĂ«s nĂ« 2022. Çdo krizĂ«, sipas tyre, ka zbuluar kufijtĂ« e qeverisjes liberale, ka mbingarkuar kapacitetet e shtetit dhe ka ushqyer dyshimet se interesat e kujt po shĂ«rbenin realisht qeveritĂ«. QeveritĂ« shpĂ«tuan bankat, theksojnĂ« ata, por ulĂ«n pagesat sociale dhe lejuan sekuestrimin e shtĂ«pive. NjerĂ«zit e zakonshĂ«m paguan çmimin e kĂ«tyre krizave – me humbje pune, shĂ«rbime tĂ« dobĂ«suara ose fatura nĂ« rritje – ndĂ«rsa elitat u mbrojtĂ«n nga pasojat.

Një nga përfaqësuesit më artikulues të kësaj pikëpamjeje është Benedikt Kaiser, i akuzuar se dikur ka lëvizur në qarqe neo-naziste, i cili ka përqafuar politikën zgjedhore dhe po bëhet një nga zërat kryesorë në ekosistemin intelektual të AfD-së. Kaiser më tha se ishte bashkimi i këtyre krizave ai që kishte zbehur legjitimitetin e rendit liberal të pasluftës dhe të partive kryesore, duke krijuar hapjen thelbësore që kryengritësit politikë të kapnin agjendën politike.

Mbi bazĂ«n e kĂ«tyre krizave, lĂ«vizja synoi tĂ« ndĂ«rtonte njĂ« koalicion tĂ« ri elektoral, duke iu drejtuar mbi tĂ« gjitha votuesve tĂ« klasĂ«s punĂ«tore qĂ« ndjenin se kishin humbur, duke pĂ«rjetuar rĂ«nie relative nĂ« tĂ« ardhura, siguri dhe status shoqĂ«ror. Ky apel Ă«shtĂ« pĂ«rmbledhur nĂ« njĂ« agjendĂ« tĂ« qartĂ« politike qĂ« shtrihet nga emigracioni te tregtia, politika e jashtme dhe reforma e shtetit, tĂ« gjitha tĂ« lidhura nga premtimi pĂ«r tĂ« rikthyer njĂ« identitet tĂ« pĂ«rbashkĂ«t kombĂ«tar. KufijtĂ« u bĂ«nĂ« mjet pĂ«r tĂ« dalluar anĂ«tarĂ«t “e vĂ«rtetĂ«â€ tĂ« kombit nga tĂ« huajt. Tarifat u ripĂ«rkufizuan si mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« rindĂ«rtuar prodhimin vendas dhe pĂ«r tĂ« ngritur dinjitetin e punĂ«s. Politika e jashtme u reduktua nĂ« njĂ« interes kombĂ«tar tĂ« pĂ«rcaktuar ngushtĂ«. NdĂ«rsa rezistenca institucionale u kapĂ«rcye duke sulmuar “shtetin e thellĂ«â€ dhe duke diskredituar ekspertĂ«t si rojtarĂ« tĂ« njĂ« rendi liberal tashmĂ« tĂ« diskredituar.

Suksesi i sĂ« djathtĂ«s sĂ« re mbĂ«shtetet edhe nĂ« zotĂ«rimin e saj tĂ« njĂ« mjedisi mediatik tĂ« fragmentuar – dhe nĂ« pĂ«rdorimin e hapĂ«sirĂ«s algoritmike tĂ« informacionit. NdĂ«rsa sfera publike u shpĂ«rbĂ« nĂ« nĂ«nkultura online, ajo mĂ«soi tĂ« anashkalojĂ« gazetarinĂ« tradicionale dhe tĂ« dominojĂ« platformat digjitale. Duke avancuar njĂ« interpretim lejues tĂ« “lirisĂ« sĂ« fjalĂ«s”, ajo krijoi aleanca me magnatĂ« tĂ« teknologjisĂ« si Elon Musk dhe e mbushi hapĂ«sirĂ«n online me narrativat dhe sloganet e saj. Shpesh e pajisur me “fakte alternative” dhe meme provokuese, e djathta e re tani dominon ekonominĂ« e vĂ«mendjes. Shkrimtari konservator amerikan Rod Dreher mĂ« pĂ«rmendi rastin e Isabel Vaughan-Spruce, njĂ« aktiviste e krishterĂ« e arrestuar dy herĂ« nĂ« Birmingham pĂ«r lutje jashtĂ« njĂ« klinike aborti, pĂ«r tĂ« ilustruar se si e djathta kryesore dhe ajo digjitale jetojnĂ« tashmĂ« nĂ« realitete krejt tĂ« ndryshme. Edhe pse Vaughan-Spruce Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« figurĂ« kulti nĂ« sferĂ«n informative tĂ« sĂ« djathtĂ«s sĂ« re, shumica e lexuesve tĂ« Guardian nuk kanĂ« dĂ«gjuar pĂ«r tĂ«.

Ndoshta manovra e tyre mĂ« efektive ka qenĂ« detyrimi i partive kryesore tĂ« hyjnĂ« nĂ« njĂ« pozitĂ« tĂ« pashpresĂ« – duke i paraqitur ato si mbrojtĂ«se tĂ« elitave dhe jo tĂ« punĂ«torĂ«ve, tĂ« vazhdimĂ«sisĂ« dhe jo tĂ« ndryshimit. PĂ«r shumĂ« kohĂ«, partitĂ« e vendosura e nĂ«nvlerĂ«suan shkallĂ«n e kĂ«rcĂ«nimit. Kur reaguan, shpesh iu kthyen imitimit tĂ« retorikĂ«s pĂ«rçarĂ«se tĂ« sĂ« djathtĂ«s sĂ« re, veçanĂ«risht pĂ«r migracionin. Por imitimi shpesh pati efektin e kundĂ«rt: forcimin e sfiduesve nĂ« vend qĂ« t’i neutralizonte.

Çdo pĂ«rgjigje efektive, pra, duhet tĂ« nisĂ« duke pranuar forcĂ«n e kritikĂ«s sĂ« sĂ« djathtĂ«s sĂ« re ndaj liberalizmit. Kjo duhet shoqĂ«ruar me njĂ« projekt politik qĂ« flet pĂ«r shqetĂ«simet e klasĂ«s punĂ«tore dhe pĂ«rdor metoda tĂ« reja angazhimi – njĂ« qasje qĂ« ka funksionuar me sukses nĂ« DanimarkĂ« dhe HolandĂ«, si edhe nĂ« Kentaki dhe Nju Jork.

Ndoshta mĂ«simi mĂ« i qartĂ« vjen nga figura si Mark Carney dhe Anthony Albanese, tĂ« cilĂ«t kanĂ« kuptuar se lidhja e populistĂ«ve tĂ« vendeve tĂ« tyre me revolucionin e Trumpit mund tĂ« jetĂ« njĂ« dobĂ«si pĂ«r ta. Sondazhet e KĂ«shillit Evropian pĂ«r MarrĂ«dhĂ«nie me JashtĂ« sugjerojnĂ« se trumpizmi mund tĂ« ndjekĂ« njĂ« trajektore tĂ« ngjashme: nĂ« vend pas vendi, shumica tĂ« qarta tani e shohin rizgjedhjen e Trumpit si tĂ« dĂ«mshme. NĂ«se forcat centriste zgjohen ndaj kĂ«rcĂ«nimit ndĂ«rkombĂ«tar qĂ« paraqet revolucioni i dytĂ« amerikan dhe bashkohen rreth njĂ« strategjie qĂ« i kthen pikat e forta tĂ« sĂ« djathtĂ«s sĂ« re nĂ« dobĂ«si, ekziston ende mundĂ«sia qĂ« qendra politike tĂ« rishpikĂ« veten si mbrojtĂ«sja e vĂ«rtetĂ« e sovranitetit kombĂ«tar dhe tĂ« pĂ«rdorĂ« lidhjet mes partive tĂ« sĂ« djathtĂ«s sĂ« re dhe Trumpit pĂ«r t’i mposhtur ato.

Mark Leonard është autor i raportit The New Right: Anatomy of a Global Political Revolution dhe drejtor i Këshillit Evropian për Marrëdhënie me Jashtë me bazë në Berlin.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

07:00 Dossier/ STASI: Perandoria e padukshme e frikës në Gjermaninë Lindore dhe arkitektura e survejimit në Shqipëri

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Gjatë Luftës së Ftohtë, krijohet Policia Sekrete e Gjermanisë Lindore. Ai konsiderohet si një ndër shërbimet informative më të famshme dhe më represive, që ka ekzistuar ndonjëherë.

Lindja e një makinerie survejimi

NĂ« vitin 1950, nĂ« kulmin e tensioneve tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« dhe vetĂ«m pak vite pas ndarjes sĂ« GjermanisĂ« nĂ« dy shtete rivale, Republika Demokratike Gjermane krijoi MinistrinĂ« pĂ«r Sigurimin e Shtetit – tĂ« njohur si Stasi. NĂ« letĂ«r, ky institucion kishte pĂ«r detyrĂ« mbrojtjen e rendit socialist nga sabotazhi, spiunazhi dhe kundĂ«rrevolucioni. NĂ« realitet, ai u shndĂ«rrua shpejt nĂ« njĂ« aparat total kontrolli mbi shoqĂ«rinĂ«.

Modeli organizativ u ndërtua nën ndikimin e drejtpërdrejtë sovjetik. Këshilltarë të KGB-së ndihmuan në strukturimin e hierarkisë, metodave hetimore dhe rrjetit të informatorëve. Që në fillesë, Stasi nuk ishte thjesht një shërbim inteligjence; ai ishte instrument politik i partisë-shtet.

Vitet ’50–’60: Konsolidimi i frikĂ«s

Gjatë dy dekadave të para, Stasi përqendroi energjitë në shkatërrimin e opozitës reale ose të imagjinuar. Arrestimet politike, gjyqet e montuara dhe burgjet speciale u bënë pjesë e mekanizmit të përditshëm të pushtetit.

NdĂ«rtimi i Murit tĂ« Berlinit nĂ« vitin 1961 forcoi mĂ« tej rolin e Stasit. Kufiri fizik kĂ«rkonte edhe njĂ« kufi psikologjik. Çdo tentativĂ« arratisjeje, çdo kontakt me PerĂ«ndimin, çdo shfaqje mosbindjeje trajtohej si kĂ«rcĂ«nim ndaj shtetit.

Në këtë periudhë u hodhën themelet e një sistemi dosjesh gjigante, ku regjistrohej jeta private e qytetarëve me një detaj që sot duket i pabesueshëm.

Vitet ’70: ShoqĂ«ria nĂ«n vĂ«zhgim total

NĂ« vitet ’70, Stasi arriti kulmin e depĂ«rtimit nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore. Rrjeti i informatorĂ«ve u zgjerua nĂ« mĂ«nyrĂ« eksponenciale: bashkĂ«punĂ«torĂ« tĂ« fshehtĂ« gjendeshin nĂ« fabrika, universitete, institucione kulturore, madje edhe nĂ« rrethe familjare.

Kjo krijoi një klimë mosbesimi të përgjithshëm, ku kufiri mes jetës publike dhe asaj private pothuajse u zhduk. Frika nuk prodhohej vetëm nga dhuna e drejtpërdrejtë, por nga ndjesia se dikush gjithmonë po dëgjonte.

Vitet ’80: Zersetzung – represioni pa zhurmĂ«

NĂ« dekadĂ«n e fundit tĂ« ekzistencĂ«s sĂ« saj, Stasi zhvilloi metoda mĂ« tĂ« sofistikuara se burgosja klasike. Strategjia e njohur si “Zersetzung” synonte shpĂ«rbĂ«rjen psikologjike tĂ« individit.

Kundërshtarët nuk arrestoheshin domosdoshmërisht. Ata izoloheshin, diskreditoheshin, humbnin vendin e punës, përballeshin me ndërhyrje në jetën personale. Ishte një formë represioni e heshtur, por shpesh më shkatërruese se burgu.

NĂ« fund tĂ« viteve ’80, Stasi numĂ«ronte rreth 90 mijĂ« punonjĂ«s dhe mbi 170 mijĂ« informatorĂ«, njĂ« pĂ«rmasĂ« qĂ« e bĂ«nte njĂ« nga aparatet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« survejimit nĂ« histori.

1989: Shembja e murit dhe fundi i frikës

Kriza ekonomike, reformat në Bashkimin Sovjetik dhe presioni i protestave qytetare çuan në shpërbërjen e sistemit. Demonstratat masive në Leipzig dhe Berlin shënuan fillimin e fundit.

9 nĂ«ntori 1989 – rĂ«nia e Murit tĂ« Berlinit – nuk ishte vetĂ«m njĂ« moment gjeopolitik. Ishte kolapsi simbolik i njĂ« regjimi qĂ« kishte ndĂ«rtuar pushtetin mbi frikĂ«n dhe survejimin.

Në muajt e fundit, punonjësit e Stasit tentuan të shkatërronin miliona dokumente. Qytetarët pushtuan ndërtesat e shërbimit sekret për të ndalur zhdukjen e dosjeve, duke hapur një kapitull të ri: përballjen me të kaluarën.

Pas vitit 1990: Dosjet që flasin

Hapja graduale e arkivave zbuloi dimensionin real të kontrollit shtetëror. Miliona faqe dokumentesh treguan histori spiunimi mes miqsh, bashkëshortësh, kolegësh. Shoqëria gjermane u përball me një traumë kolektive, por edhe me mundësinë e transparencës.

Trashëgimia e Stasit mbetet sot një paralajmërim universal: teknologjia dhe pushteti, kur bashkohen pa kufij demokratikë, mund të shndërrohen në instrumente kontrolli total.

STASI dhe Sigurimi shqiptar

Sigurimi i Shtetit në Shqipëri dhe Stasi në Gjermaninë Lindore lindën nga i njëjti univers ideologjik. Të dy shërbimet synonin kontrollin total të shoqërisë dhe eliminimin e kundërshtimit politik përmes survejimit, ndëshkimit dhe frikës.

Ngjashmëritë ishin të dukshme në strukturë, metodë dhe kulturë institucionale.

Izolimi shqiptar dhe kufijtë e bashkëpunimit

Megjithëse pjesë e kampit socialist, Shqipëria u izolua thellë pas prishjes me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961 dhe më pas me Kinën. Ky izolim kufizoi ndjeshëm çdo bashkëpunim operacional me shërbime të tjera, përfshirë Stasin.

Për pasojë, mungojnë prova për operacione të përbashkëta strategjike apo shkëmbime të rregullta agjenturore.

Bashkëpunimi i vonë, arkivat dhe kujtesa

VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« komunizmit u krijua njĂ« formĂ« reale bashkĂ«punimi – ajo historike dhe arkivore. Hapja e dosjeve nĂ« vendet e EvropĂ«s Lindore, pĂ«rfshirĂ« ShqipĂ«rinĂ« dhe GjermaninĂ«, mundĂ«soi studimin krahasues tĂ« mekanizmave tĂ« represionit.

Kjo fazë nuk lidhet më me kontrollin, por me kujtesën dhe transparencën.

Epilogu

Historia e Stasit nuk Ă«shtĂ« thjesht histori gjermane. Ajo Ă«shtĂ« histori evropiane – madje universale – mbi mĂ«nyrĂ«n se si frika mund tĂ« institucionalizohet dhe si liria mund tĂ« zhduket gradualisht, pa u vĂ«nĂ« re.

Por është edhe histori shprese. Sepse në fund, edhe sistemi më i fortë i survejimit nuk mundi të mbijetojë përballë dëshirës njerëzore për liri.

↗

11:00 Histori/ Sekretet e Vatikanit, ana tjetër e Romës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Një shtet autonom i pajisur me organe qeveritare, një territor (simbolik), një flamur, një monedhë, një ushtri (gjithashtu simbolike)
 Kështu e përshkruan Vatikanin Corrado Augias.

RomĂ«, LondĂ«r, Nju Jork, Paris, Stamboll: qytete magjepsĂ«se dhe misterioze. Vatikani, shteti mĂ« i vogĂ«l dhe mĂ« i famshĂ«m nĂ« botĂ«. Dhe nĂ« fund Italia, vendi ynĂ«. Gazetari dhe shkrimtari Corrado Augias i ka kushtuar njĂ« libĂ«r secilit prej kĂ«tyre vendeve tĂ« mrekullueshme pĂ«r tĂ« shoqĂ«ruar lexuesin nĂ« njĂ« turne me guidĂ« qĂ« zbulon lajme dhe mistere, personazhe dhe art, anekdota dhe shije narrative. Nga kĂ«ta shtatĂ« libra – qĂ« janĂ« pjesĂ« e serisĂ« Sekretet e qyteteve (Mondadori) – presim prologun e vĂ«llimit Sekretet e Vatikanit. Tregime, vende, personazhe tĂ« njĂ« fuqie mijĂ«ravjeçare. Ja se si Corrado Augias prezanton udhĂ«timin e tij pĂ«r tĂ« zbuluar qytetin-shtetin qĂ« ka pritur SelinĂ« e ShenjtĂ« pĂ«r shekuj.

Prologu

“Ngjarjet e treguara nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me KishĂ«n Katolike si shprehje e besimit, ndonjĂ«herĂ« edhe e sakrificĂ«s, e shĂ«rbĂ«torĂ«ve dhe besimtarĂ«ve tĂ« saj. KĂ«tu janĂ« mbledhur disa histori domethĂ«nĂ«se nĂ« lidhje me SelinĂ« e ShenjtĂ« (Vatikan), domethĂ«nĂ« njĂ« shtet autonom, i pajisur me organe qeveritare, njĂ« territor (ndonĂ«se simbolik), njĂ« flamur, njĂ« himn, njĂ« monedhĂ«, njĂ« ushtri (gjithashtu simbolike ) si dhe zyra diplomatike tĂ« shpĂ«rndara nĂ«pĂ«r botĂ« dhe ambasadorĂ« tĂ« akredituar rregullisht (nunci apostolik). “Tregime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme”, nĂ« kĂ«tĂ« rast, ka njĂ« kuptim tĂ« dyfishtĂ«. MĂ« e dukshme Ă«shtĂ« se zhvillimi i ngjarjeve pasqyron rrethanat politike dhe historike nga tĂ« cilat ato dolĂ«n. MĂ« pak e dukshme Ă«shtĂ« se ky proces, shpesh i mbushur me mizori, madje edhe gjak, tregon se çfarĂ« çmimi tĂ« tmerrshĂ«m ka paguar Kisha Katolike pĂ«r tĂ« mbajtur tĂ« bashkuar misionin e saj shpirtĂ«ror dhe natyrĂ«n e saj politike si shtet. Dikush mund ta quajĂ« atĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« pajtuar qiellin dhe tokĂ«n, çiltĂ«rsinĂ« e shenjtĂ«risĂ« dhe dredhitĂ« e pushtetit, ose, pĂ«r tĂ« folur me ungjillin, PerĂ«ndinĂ« dhe Mamonin.

 

PERANDORI TEODOS. Kjo pĂ«rzierje Ă«shtĂ« denoncuar disa herĂ« nga disa shpirtra tĂ« mĂ«dhenj dhe mendje tĂ« ndritura brenda vetĂ« KishĂ«s. QĂ« atĂ«herĂ«, me perandorin Theodosius (fundi i shekullit tĂ« 4-tĂ«), krishterimi u bĂ« feja perandorake dhe shtetĂ«rore, nuk ka pasur njĂ« epokĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n nuk Ă«shtĂ« ngritur njĂ« zĂ« parandjenjĂ«s, paralajmĂ«rues pĂ«r t’iu pĂ«rgjĂ«ruar KishĂ«s qĂ« t’i braktisĂ« arin dhe tĂ« purpurtĂ«n. rizbuloni pĂ«rulĂ«sinĂ« e shenjtĂ« tĂ« origjinĂ«s. MegjithatĂ«, nofullat e politikĂ«s kanĂ« njĂ« kapje tĂ« hekurt dhe e vetmja mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’u çliruar prej tyre do tĂ« ishte njĂ« ndarje e guximshme dhe pĂ«rfundimtare qĂ« nuk ka ekzistuar kurrĂ«. Prandaj, zĂ«rat kundĂ«rshtues mbetĂ«n njĂ« pakicĂ« e vogĂ«l. Ato janĂ« pĂ«rcaktuar si “pasurim i dialogut”, por deri mĂ« tani, dialog mes tĂ« shurdhĂ«rve. Kjo paqartĂ«si nĂ« themel pasqyrohet nĂ« figurĂ«n e PapĂ«s suprem. Kur Papa flet, nuk Ă«shtĂ« pothuajse kurrĂ« e qartĂ« nĂ«se ai e bĂ«n kĂ«tĂ« si pĂ«rfaqĂ«suesi suprem i njĂ« feje tĂ« madhe, udhĂ«rrĂ«fyes dhe bari i kopesĂ« sĂ« tij, apo kreu i njĂ« shteti sovran, njĂ« monark qĂ« centralizon tĂ« gjitha pushtetet nĂ« personin e tij: legjislativ, ekzekutiv. , gjyqĂ«sore. QĂ« nga titulli, pĂ«r mĂ« tepĂ«r, “pontifi suprem” sinjalizon natyrĂ«n e tij tĂ« dyfishtĂ«: kreu i njĂ«rĂ«s prej monarkive tĂ« pakta, nĂ«se jo tĂ« vetmet, ende ekzistuese absolute, ku “pontifi suprem” Ă«shtĂ« sovran qĂ« mbretĂ«ron pĂ«rjetĂ«.

Vatikan, Selia e shenjtë, Kisha katolike

Atyre qĂ« dĂ«shirojnĂ« tĂ« dinĂ« pak mĂ« mirĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« strukturĂ« tĂ« fuqishme tokĂ«sore, unĂ« i kushtoj njĂ« shtojcĂ« pĂ«rfundimtare, nĂ« tĂ« cilĂ«n specifikohen edhe disa dallime tĂ« nevojshme midis Vatikanit, SelisĂ« sĂ« ShenjtĂ« dhe KishĂ«s Katolike. Sipas njĂ« teze tĂ« pĂ«rhapur gjerĂ«sisht, pesha qĂ« Kisha ndonjĂ«herĂ« arrin tĂ« ushtrojĂ« nĂ« çështjet botĂ«rore dhe ndoshta vetĂ« mbijetesa e institucionit duhet tĂ« gjurmohet pikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« identitet tĂ« dyfishtĂ«. Sigurisht, Ă«shtĂ« shembulli i vetĂ«m, nĂ« njĂ«zet shekujt e fundit tĂ« historisĂ« botĂ«rore, i njĂ« konfesioni fetar tĂ« strukturuar kaq ngurtĂ« nĂ« formĂ« shtetĂ«rore. NĂ« antikitetin klasik ndodhte qĂ« pushteti politik tĂ« kishte edhe funksione fetare. Por, asnjĂ«herĂ« nuk kishte ndodhur e kundĂ«rta, pra qĂ« njĂ« autoritet fetar tĂ« merrte edhe njĂ« fizionomi tĂ« saktĂ« politike. Po aq e padyshimtĂ« Ă«shtĂ« se, krahas pĂ«rparĂ«sive tĂ« dukshme materiale, ky konformim ka rĂ«nduar shumĂ« mbi veprimin rreptĂ«sisht shpirtĂ«ror tĂ« KishĂ«s, pasi, pavarĂ«sisht çdo pĂ«rpjekjeje pĂ«r t’u akomoduar, Zoti dhe Mamoni mbeten tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u pajtuar.

Ana tjetër e Romës

Siç do ta shohĂ« lexuesi, kapitujt e ndryshĂ«m tĂ« kĂ«tij libri trajtojnĂ« tema dhe personazhe qĂ« variojnĂ« nga kohĂ«t e hershme tĂ« epokĂ«s sonĂ« deri nĂ« vitet e fundit. Kapitulli fillestar Ă«shtĂ«, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, i dedikuar njĂ« perandori qĂ« mbretĂ«roi kur Vatikani nuk kishte marrĂ« ende formĂ«n qĂ« ne njohim. NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rreptĂ«, ky Ă«shtĂ« njĂ« ekskursion jashtĂ« temĂ«s; nĂ« njĂ« pamje mĂ« tĂ« gjerĂ«, megjithatĂ«, disa digresione dukeshin tĂ« dobishme pĂ«r tĂ« gjurmuar koordinatat qĂ« e bĂ«jnĂ« mĂ« tĂ« kuptueshme vazhdimĂ«sinĂ« e ngjarjeve, grupin e fakteve, profilin ose pikat e referimit tĂ« personazheve. Por tĂ« flasĂ«sh pĂ«r Vatikanin do tĂ« thotĂ«, nĂ« realitet, tĂ« flasĂ«sh mbi tĂ« gjitha pĂ«r RomĂ«n; nga shekulli i 4-tĂ« deri pothuajse nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ«, historia e Vatikanit dhe ajo e qytetit pĂ«rkonin. Disa nga ngjarjet e pĂ«rfshira kĂ«tu janĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ«, dhe nĂ« shumĂ« aspekte, ato qĂ« shpall titulli i kĂ«saj Preambule: “ana tjetĂ«r e RomĂ«s”. Nuk ka asnjĂ« pretendim pĂ«r plotĂ«sinĂ« nĂ« libĂ«r, qoftĂ« tematik apo kronologjik. KĂ«to janĂ« histori tĂ« diktuara nga rĂ«ndĂ«sia (historike ose bashkĂ«kohore) e ngjarjeve, si dhe nga mundĂ«sitĂ« personale tĂ« dijes, tĂ« habisĂ«, tĂ« frekuentimit tĂ« vendeve pĂ«r tĂ« cilat flitej dhe qĂ« ishin skena e ngjarjeve: ana tjetĂ«r e RomĂ«s, pikĂ«risht.”

Burimi: focus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

09:00 Finding Harmony: A King’s Vision – ka njĂ« moment tĂ« çuditshĂ«m ku duket sikur Charles ka marrĂ« acid

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Recension
Jeff Bezos i jep edhe njĂ« figure tĂ« fuqishme njĂ« portret pa asnjĂ« kritikĂ«. Ideja e kĂ«tij dokumentari: sikur ta kishim dĂ«gjuar mbretin, nuk do tĂ« kishte krizĂ« klimatike – edhe pse disa nga idetĂ« e tij duken çuditĂ«risht haluçinante.

Stuart Heritage


E gjejmĂ« veten nĂ« njĂ« moment interesant tĂ« “luftĂ«rave tĂ« transmetimit”, ku politika programore e Amazonit duket se ka ndryshuar drejt dhĂ«nies sĂ« njĂ« platforme gjigante autoritetit. JavĂ«n e kaluar u publikua filmi pĂ«r Melania Trump (njĂ« projekt narcizist irritues pĂ«r tĂ« cilin u paguan 75 milionĂ« dollarĂ«), ndĂ«rsa kĂ«tĂ« javĂ« Ă«shtĂ« radha jonĂ«, me publikimin e dokumentarit pĂ«r Mbretin Charles, Finding Harmony: A King’s Vision.

Pse Jeff Bezos do tĂ« donte t’u bĂ«nte qejfin njerĂ«zve mĂ« tĂ« fuqishĂ«m nĂ« planet duke paguar pĂ«r portrete tĂ« pakritikuara tĂ« tyre, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« thuhet. SidoqoftĂ«, si film, Finding Harmony Ă«shtĂ« thellĂ«sisht zhgĂ«njyes pĂ«r t’u parĂ«. NĂ« dukje Ă«shtĂ« njĂ« dokumentar relativisht i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r krizĂ«n klimatike, por minohet nga njĂ« ndjenjĂ« e brendshme mendjemadhĂ«sie. Ndoshta njĂ« titull mĂ« i mirĂ« do tĂ« ishte: King Charles: S’ka nevojĂ« ta them qĂ« nĂ« fund qesha unĂ«.

Filmi zgjat 90 minuta – por ndihet shumĂ« mĂ« i gjatĂ«, si diçka e projektuar tĂ« luajĂ« nĂ« sfondin e njĂ« konference – dhe mesazhi qendror Ă«shtĂ« se bota Ă«shtĂ« nĂ« telashe vetĂ«m sepse nuk e dĂ«gjuam mbretin. Sipas rrĂ«fimit tĂ« mahnitur tĂ« Kate Winslet, ai Ă«shtĂ« “njĂ« njeri qĂ« ka kaluar gjithĂ« jetĂ«n duke ndĂ«rtuar harmoni”, gjĂ« qĂ« mund tĂ« befasojĂ« kĂ«do qĂ« ka lexuar librin e Princit Harry.

Toni adhurues vazhdon: Charles thotĂ« se e kishte parashikuar kolapsin mjedisor qĂ« nĂ« vitet ’60, ndĂ«rsa tĂ« intervistuarit theksojnĂ« se “njerĂ«zit e pĂ«rqeshnin si tĂ« çmendur”. E shohim tĂ« mbrojĂ« ushqimin organik dhe tituj gazetash qĂ« e quajnĂ« lunatik, pĂ«rpara se tĂ« na kujtohet se bindjet e tij dikur periferike tani janĂ« bĂ«rĂ« plotĂ«sisht tĂ« zakonshme.

KĂ«tu qĂ«ndron edhe zhgĂ«njimi kryesor. Sepse, nĂ« fund tĂ« fundit, ai ka tĂ« drejtĂ«. Edhe me gjithĂ« provat shkencore tĂ« pakundĂ«rshtueshme qĂ« kemi sot, mbetet e vĂ«shtirĂ« t’i bĂ«sh njerĂ«zit ta marrin seriozisht krizĂ«n klimatike. Po ta kishim pasur largpamĂ«sinĂ« e mbretit katĂ«r apo pesĂ« dekada mĂ« parĂ«, ka shumĂ« gjasa qĂ« bota sot tĂ« ishte nĂ« gjendje mĂ« tĂ« mirĂ«.

MegjithatĂ«, filmi krijon ndjesinĂ« se Mbret Charles ishte i vetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« betejĂ«, duke anashkaluar ndikimin e Aldo Leopoldit, Rachel Carsonit dhe themeluesve tĂ« DitĂ«s sĂ« TokĂ«s. Kjo pĂ«rkeqĂ«sohet kur dokumentari pĂ«rpiqet tĂ« zgjerojĂ« fijet e tjera tĂ« paqarta tĂ« filozofisĂ« sĂ« tij pĂ«r “harmoninĂ«â€.

KĂ«tu pĂ«rfshihet restaurimi i Dumfries House, qĂ« thuhet se ka ndihmuar nĂ« trajnimin e komunitetit lokal nĂ« zanate tradicionale (por nuk pĂ«rmendet se ishte nĂ« qendĂ«r tĂ« njĂ« skandali “para pĂ«r tituj nderi”). Shfaqet gjithashtu se si mbreti ka hapur rrugĂ«n nĂ« mĂ«simin e tĂ« burgosurve pĂ«r bletarinĂ« dhe se si ka ndihmuar nĂ« rindĂ«rtimin e Kabulit duke edukuar vendasit e çliruar mbi artin.

Nëse kjo e fundit tingëllon e njohur, është sepse ishte pjesë e dokumentarit Bitter Lake të Adam Curtisit për Afganistanin, ku shfaqeshin gra që reagonin me mosbesim ndaj një imazhi të urinorit të Duchamp-it. Në fakt, Finding Harmony shpesh i ngjan filmave të Curtisit, në mënyrën si përpiqet të lidhë pretendime të ndryshme përmes një rrjedhe të pandërprerë pamjesh arkivore.

Mes kĂ«tyre pretendimeve: ecja nĂ«pĂ«r pyje Ă«shtĂ« e dobishme sepse grimcat e pishĂ«s hyjnĂ« nĂ« gjak; kriza e banesave vjen nga fakti qĂ« njerĂ«zit nuk duan tĂ« jetojnĂ« nĂ« kulla tĂ« shĂ«mtuara; dhe universi Ă«shtĂ« i mbushur me modele qĂ« pĂ«rsĂ«riten nĂ« hapĂ«sirĂ« e kohĂ«, nĂ« njĂ« matematikĂ« harmonike qĂ« ndikon emocionet dhe mirĂ«qenien tonĂ«. Kjo e fundit, duhet thĂ«nĂ«, del disi papritur – sikur Mbret Charles tĂ« kishte marrĂ« fshehurazi njĂ« dozĂ« acidi dhe tĂ« kishte kaluar pasditen duke soditur pjesĂ«n e pasme tĂ« dorĂ«s sĂ« tij.

Ndoshta kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse filmi pĂ«rfundoi nĂ« Amazon. BBC-ja, me shumĂ« gjasĂ«, do tĂ« kishte kundĂ«rshtuar disa nga elementĂ«t mĂ« ezoterikĂ«. Dhe si njĂ« korporatĂ« kaq e ndjeshme ndaj emergjencĂ«s klimatike sa qĂ« edhe David Attenborough duhet tĂ« shkojĂ« diku tjetĂ«r kur do tĂ« theksojĂ« njĂ« mesazh, ndoshta do tĂ« kishte tentuar t’i zbehte paralajmĂ«rimet mjedisore tĂ« mbretit me pamje tĂ« Jordan Peterson qĂ« i quan marrĂ«zi. Kjo nuk do tĂ« funksiononte nĂ« njĂ« film qĂ« duket i ndĂ«rtuar me kujdes pĂ«r tĂ« theksuar trashĂ«giminĂ« e mbretit.

Sidoqoftë, do të jetë interesante të shihet se si do të pritet në Amazon. Njëzet vjet më parë, një film me këtë nivel qasjeje te një monark britanik do të transmetohej në një kanal tokësor dhe do të ndiqej nga miliona, qoftë edhe sepse nuk kishte gjë tjetër për të parë. Tani ai gjendet në një nënmenu mes MrBeast dhe një vizatimi italian absurd. Kush e di nëse mbreti i Anglisë mund të konkurrojë ende me këtë.

Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

08:00 Histori/ 7 Shkurt 1863 – Mbytja e anijes “HMS Orpheus” pranĂ« Oklandit, tragjedia mĂ« e madhe detare nĂ« ZelandĂ«n e Re

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 7 shkurt 1863, korveta me avull e Marinës Mbretërore britanike HMS Orpheus u mbyt në hyrje të portit Manukau, në brigjet perëndimore të Oklandit në Zelandën e Re, duke shkaktuar humbjen e 189 jetëve nga 259 persona në bord. Kjo mbetet katastrofa detare me numrin më të madh të viktimave në ujërat e Zelandës së Re.

Anija po transportonte furnizime detare dhe përforcime ushtarake drejt Oklandit gjatë Luftërave të Zelandës së Re. Për të kursyer kohë, komandanti vendosi të hynte në portin Manukau në vend që të ndiqte rrugën më të sigurt drejt Waitematā. Hartat detare që përdorte ishin të vjetruara dhe kanali i hyrjes kishte ndryshuar; sinjalet paralajmëruese nga bregu nuk u kuptuan në kohë.

Pas goditjes në bankinën e rërës, dallgët e fuqishme e përplasën anijen vazhdimisht. Hapat u përmbytën, dritaret u thyen dhe uji nisi të hynte brenda, duke e bërë pothuajse të pamundur braktisjen e sigurt të anijes. Shumë marinarë u ngjitën në direkë për të shpëtuar, por shembja e tyre i hodhi në det; vetëm një varkë e vogël arriti të largohej.

Në mesin e viktimave ishin edhe vetë komandantët e skuadronit, ndërsa shumë prej të mbyturve ishin djem të rinj që shërbenin si marinarë në fillimet e karrierës së tyre. Tragjedia u hetua nga disa komisione, por përgjegjësia mbeti e diskutueshme.

Ngjarja e HMS Orpheus mbeti e gdhendur në kujtesën historike si simbol i rreziqeve të lundrimit dhe i pasojave fatale të gabimeve njerëzore në det, duke u përkujtuar më vonë me pllaka përkujtimore dhe memoriale për viktimat.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

07:00 Histori/ 7 Shkurt 1992 – NĂ«nshkruhet Traktati i Mahstrihtit i Bashkimit Evropian

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 7 shkurt 1992, në qytetin holandez Maastricht, dymbëdhjetë shtete të Komunitetit Evropian hodhën një hap historik drejt bashkimit politik dhe ekonomik të kontinentit: nënshkrimin e Traktatit për Bashkimin Evropian, i njohur gjerësisht si Traktati i Maastrichtit. Ky akt shënoi fillimin e një etape të re në procesin e integrimit evropian dhe vendosi themelet e Bashkimit Evropian si një strukturë politike e përbashkët.

Traktati u nënshkrua nga Belgjika, Danimarka, Franca, Gjermania, Greqia, Irlanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Spanja dhe Mbretëria e Bashkuar, ndërsa pas ratifikimit në secilin vend hyri në fuqi më 1 nëntor 1993, moment që shënoi zyrtarisht lindjen e Bashkimit Evropian.

PĂ«rmbajtja e marrĂ«veshjes ishte thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« ardhmen e EvropĂ«s. Ajo krijoi qytetarinĂ« evropiane, duke u dhĂ«nĂ« qytetarĂ«ve tĂ« vendeve anĂ«tare tĂ« drejtĂ«n tĂ« lĂ«vizin, tĂ« jetojnĂ« dhe tĂ« marrin pjesĂ« nĂ« zgjedhje nĂ« çdo shtet tĂ« BE-sĂ«. Po ashtu, traktati parashikoi ndĂ«rtimin e njĂ« sistemi bankar qendror dhe tĂ« njĂ« monedhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t – euron – si dhe vendosi politika tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta nĂ« fushĂ«n e sigurisĂ«, diplomacisĂ«, drejtĂ«sisĂ« dhe çështjeve tĂ« brendshme.

Në plan më të gjerë historik, nënshkrimi i Traktatit të Maastrichtit simbolizoi përpjekjen e kombeve të Evropës Perëndimore për të kapërcyer konfliktet e shekujve të mëparshëm dhe për të ndërtuar një hapësirë bashkëpunimi ekonomik, politik dhe shoqëror. Ai vendosi rregulla të qarta për monedhën e përbashkët, politikën e jashtme dhe bashkëpunimin në drejtësi, duke e kthyer integrimin evropian nga një projekt ekonomik në një bashkim me dimension të theksuar politik.

Sot, Traktati i Maastrichtit konsiderohet një nga gurët themeltarë të Evropës moderne. Ai jo vetëm që ndryshoi rrjedhën e historisë së kontinentit, por ndikoi drejtpërdrejt në jetën e përditshme të miliona qytetarëve evropianë, duke hapur rrugën drejt një bashkimi që vazhdon të evoluojë edhe në shekullin XXI.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

12:00 Histori – LojĂ«rat Olimpike DimĂ«rore 2026 dhe “mrekullia” e dĂ«shtuar e vitit 1944: kur lufta i ndali LojĂ«rat

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Imazhi i Cortina d’Ampezzo-s si njĂ« kryeqytet botĂ«ror i skive nuk lindi nĂ« vitet e bumit ekonomik, por nĂ« heshtjen e rĂ«ndĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Sot, ndĂ«rsa sytĂ« e botĂ«s drejtohen nga LojĂ«rat Olimpike DimĂ«rore 2026 dhe kujtesa rikthehet te edicioni i paharruar i vitit 1956 – LojĂ«rat e para DimĂ«rore tĂ« zhvilluara nĂ« Itali – pak kush mendon se ajo lavdi ishte, nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre, njĂ« shpĂ«rblim i vonuar i historisĂ«. Sepse, nĂ«se bota nuk do tĂ« ishte zhytur nĂ« konflikt, Italia do t’i kishte pritur LojĂ«rat qĂ« nĂ« vitin 1944.

Detyra e vitit 1939: një ëndërr në prag të katastrofës

NĂ« qershorin e vitit 1939, Komiteti Olimpik NdĂ«rkombĂ«tar zgjodhi Cortina d’Ampezzo-n si mikpritĂ«se tĂ« LojĂ«rave tĂ« pesta DimĂ«rore, duke lĂ«nĂ« pas Montrealin dhe Oslon. PĂ«r ItalinĂ«, kjo ishte mĂ« shumĂ« se njĂ« ngjarje sportive: ishte njĂ« skenĂ« prestigji ndĂ«rkombĂ«tar. Por pushtimi i PolonisĂ« shĂ«noi fillimin e fundit. Dokumentet e CONI-t dĂ«shmojnĂ« se pĂ«rpjekjet pĂ«r ta mbajtur gjallĂ« Ă«ndrrĂ«n vazhduan deri nĂ« vitin 1941, me shpresĂ«n – tashmĂ« iluzore – pĂ«r njĂ« paqe tĂ« shpejtĂ«.

Arkeologjia olimpike: nga viti 1944 te Milano–Kortina 2026

Mrekullia e parealizuar e vitit 1944 la pas gjurmĂ« konkrete. Planet pĂ«r trampolinĂ«n legjendare tĂ« kĂ«rcimit me ski “Italia”, nĂ« Zuel, ishin gati qĂ« atĂ«herĂ«. Edhe pse struktura ikonike u ndĂ«rtua mĂ« 1956, vendi dhe projekti i saj kishin marrĂ« formĂ« qĂ« nĂ« vitet ’30.

NjĂ« tjetĂ«r relike Ă«shtĂ« pista e bobsleigh-it. Sipas tĂ« dhĂ«nave komunale tĂ« Cortina-s, ajo ekzistonte qĂ« nĂ« vitin 1923, ndĂ«rsa modernizimi i saj ishte parashikuar pĂ«r vitin 1944. TĂ« ecĂ«sh sot pĂ«rgjatĂ« pistĂ«s “Eugenio Monti” – pjesĂ« thelbĂ«sore edhe e planeve pĂ«r Milano–Kortina 2026 – Ă«shtĂ« si tĂ« sodisĂ«sh njĂ« vepĂ«r inxhinierike qĂ« priti dymbĂ«dhjetĂ« vjet pĂ«r t’u bĂ«rĂ« legjendĂ«.

Teknologjia e akullit dhe trashëgimia për vitin 2026

LojĂ«rat e vitit 1944, po tĂ« ishin zhvilluar, me gjasĂ« do tĂ« kishin shĂ«nuar kalimin nga fushat natyrore tĂ« akullit drejt zgjidhjeve moderne teknologjike. Kronikat e kohĂ«s tregojnĂ« se pĂ«rgatitjet logjistike po studionin tashmĂ« rezistencĂ«n e materialeve ndaj ngricĂ«s – njohuri qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«heshin themelore pĂ«r Stadiumin e Akullit tĂ« vitit 1956.

“Mrekullia e munguar” e ’44-s, megjithatĂ«, nuk ishte kohĂ« e humbur. Pa atĂ« kandidaturĂ«, Cortina nuk do tĂ« kishte fituar autoritetin qĂ« i hapi rrugĂ«n LojĂ«rave tĂ« vitit 1956 – dhe ndoshta as sfidĂ«s sĂ« sotme tĂ« Milano–Kortina 2026.

Burimi: focus.it/ Nga Roberto Graziosi/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

11:00 Michael Jackson: The Trial – kĂ«to regjistrime tĂ« padĂ«gjuara mĂ« parĂ« tĂ« kĂ«ngĂ«tarit janĂ« shqetĂ«suese pĂ«r t’u dĂ«gjuar

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Recension: Ky dokumentar tronditĂ«s ndjek ngjarjet qĂ« çuan drejt dhe rrethuan gjyqin e vitit 2005 ndaj Jacksonit pĂ«r ngacmimin e 13-vjeçarit Gavin Arvizo (pĂ«r tĂ« cilin ai u shpall i pafajshĂ«m) – dhe pĂ«rfshin kaseta tĂ« sapopublikuara me zĂ«rin e Jacksonit.

Hannah J Davies

NĂ« esenĂ« e saj tĂ« vitit 2019 Lost Boy, shkrimtarja fituese e Pulitzerit, Margo Jefferson, shqyrtoi trashĂ«giminĂ« e Michael Jacksonit pas dokumentarit Leaving Neverland tĂ« Dan Reed, ekspozimi i HBO/Channel 4 qĂ« paraqiti nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe shkatĂ«rruese dĂ«shmitĂ« e dy burrave qĂ« pretendonin se ishin abuzuar seksualisht si fĂ«mijĂ« nga kĂ«ngĂ«tari. “Prej kohĂ«sh kemi parĂ« sa i dashur dhe bujar mund tĂ« ishte [Jacksoni],” shkruante Jefferson. “Tani kemi parĂ« edhe sa llogaritĂ«s, egoist dhe i pushtuar nga demonĂ«t ishte.”

Leaving Neverland mbetet pĂ«rmbledhja mĂ« e fuqishme e kĂ«saj dualiteti tĂ« dukshĂ«m dhe e mĂ«nyrĂ«s se si – nĂ« rastin e Wade Robson dhe James Safechuck – kujtimet e tyre pĂ«r ranch-in Ă«ndĂ«rrimtar tĂ« kĂ«ngĂ«tarit morĂ«n njĂ« cilĂ«si ferri. Michael Jackson: The Trial nuk Ă«shtĂ« aq i stilizuar apo revolucionar – shumĂ« prej personave kĂ«tu i kanĂ« treguar historitĂ« e tyre prej dekadash, nĂ« libra, podkaste, blogje apo forma tĂ« tjera. MegjithatĂ«, aty ku seria e fundit e Channel 4 triumfon Ă«shtĂ« nĂ« mbledhjen e kĂ«tyre rrĂ«fimeve nga tĂ« dyja palĂ«t, duke tĂ« lĂ«nĂ« tĂ« vendosĂ«sh vetĂ« se çfarĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e besueshme, si dhe duke ndriçuar detaje qĂ« nuk shpjegohen lehtĂ«. Dhe, sigurisht, janĂ« kasetat: regjistrime tĂ« Jacksonit nga vitet 2000 dhe 2001, shumĂ« prej tĂ« cilave nuk janĂ« dĂ«gjuar kurrĂ« mĂ« parĂ«. Ato nuk pĂ«rbĂ«jnĂ« prova pĂ«rfundimtare pĂ«r ndonjĂ« shkelje, por janĂ« padyshim shqetĂ«suese. NĂ« njĂ« fragment, Jackson deklaron: “NĂ«se do tĂ« mĂ« thoshit tani
 ‘Michael, nuk do tĂ« shihje mĂ« kurrĂ« njĂ« fĂ«mijë’  do tĂ« vrisja veten.”

Në katër episode, seria ndjek ngjarjet që çuan drejt dhe rrethuan gjyqin e vitit 2005, ku Jackson u akuzua për ngacmimin e 13-vjeçarit Gavin Arvizo (më vonë u shpall i pafajshëm për të gjitha 10 akuzat). Shumë shikues tashmë e njohin këtë çështje dhe faktin se pranimi i Jacksonit, në një intervistë me Martin Bashir, se ai e kishte lejuar Arvizon të flinte në shtratin e tij, ndezi hetimin policor (Jackson ishte akuzuar më parë për sulm seksual nga një djalë tjetër, Jordan Chandler, në vitin 1993).

Shikuesit mund tĂ« jenĂ« mĂ« pak tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r sa e afĂ«rt ishte familja Arvizo me Jacksonin, siç tregohet nĂ« njĂ« video tĂ« papublikuar ku ata e mbĂ«shtesnin atĂ« pas transmetimit tĂ« dokumentarit tĂ« Bashirit. Shihen gjithashtu dhimbja dhe konfuzioni nĂ« fytyrat e familjarĂ«ve – veçanĂ«risht tĂ« Gavin – kur kamerat ndalojnĂ« sĂ« xhiruari. Christian Robinson, njĂ« videograf qĂ« punoi me Jacksonin nĂ« vitet 2000, kujton se mendonte se nĂ«na e Arvizos, Janet, ishte “tipi i personit qĂ« mund tĂ« merrte para pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« se Michael Jackson kishte ngacmuar fĂ«mijĂ«n tim”. Diku tjetĂ«r, Louise Palanker, njĂ« mike e familjes, kujton njĂ« nĂ«nĂ« nĂ« vĂ«shtirĂ«si, qĂ« po divorcohej nga bashkĂ«shorti i dyshuar pĂ«r abuzim dhe djali i sĂ« cilĂ«s, Gavin, po shĂ«rohej nga kanceri. “Ajo qĂ« shihni te Janet kĂ«tu Ă«shtĂ« se ajo dĂ«shiron vĂ«rtet qĂ« kjo tĂ« jetĂ« e vĂ«rtetĂ«,” thotĂ« Palanker. “Sepse Ă«shtĂ« njĂ« bekim qĂ« nĂ« jetĂ«n e fĂ«mijĂ«ve tĂ« saj tĂ« ketĂ« njĂ« figurĂ« mashkullore tĂ« mirĂ« dhe tĂ« kujdesshme.”

Edhe teksa protestonin pafajĂ«sinĂ« e Jacksonit, disa prej atyre rreth tij e dinin qartĂ« si dukej gjithçka. NĂ«se Robinson ka tĂ« drejtĂ« mbetet ende nĂ« debat. Por idetĂ« mbi tĂ« cilat ndĂ«rtohen mendimet e tij nuk janĂ« tĂ« padobishme pĂ«r abuzuesit qĂ« fshihen hapur. NjerĂ«zit, thotĂ« ai, e shihnin Jacksonin “jo thjesht si njĂ« njeri, por si njĂ« zot”. The Trial arrin tĂ« gjejĂ« persona qĂ« pranojnĂ« zonat gri tĂ« shumta tĂ« kĂ«saj historie. Mes tyre Ă«shtĂ« rabini Shmuley Boteach, ish-kĂ«shilltar shpirtĂ«ror i Jacksonit. Ai nuk beson se Jacksoni abuzoi me fĂ«mijĂ«, por thotĂ« se mbeti i shtangur kur mĂ«soi se ai ndante shtratin me fĂ«mijĂ«t e tĂ« tjerĂ«ve. Edhe duke mbrojtur pafajĂ«sinĂ« e tij, disa nga rrethi i tij e kuptonin sa lehtĂ« mund tĂ« zbatohej parimi i “briskut tĂ« Okamit”.

Sa pĂ«r gjĂ«rat qĂ« nuk mund tĂ« anashkalohen, pĂ«rfshihen ato qĂ« policia i pĂ«rshkruan si “materiale joshjeje” tĂ« gjetura nĂ« Neverland. Vincent Amen, ish-publicist i Jacksonit, thotĂ« se gjeti njĂ« revistĂ« naturiste me video tĂ« fĂ«mijĂ«ve tĂ« zhveshur tĂ« rrethuar (njĂ« kopje e sĂ« cilĂ«s shfaqet nĂ« seri). Plaga psikologjike e kĂ«tij zbulimi, thotĂ« ai, “do tĂ« mĂ« ndikojĂ« gjithmonĂ«â€. Emocioni i tij Ă«shtĂ« i prekshĂ«m, ashtu si edhe ai i Ruby Wolff nga zyra e sherifit tĂ« Santa BarbarĂ«s, e cila shpĂ«rthen nĂ« lot teksa kujton “intensitetin” e çështjes pas gjithĂ« kĂ«tyre viteve.

NĂ« pĂ«rfundim, The Trial mbĂ«shtetet fort te diskutimi dhe pamjet arkivore nga Leaving Neverland – ndoshta pĂ«r tĂ« justifikuar ekzistencĂ«n e vet, ose pĂ«r t’i bĂ«rĂ« homazh ndikimit tĂ« atij dokumentari. MegjithatĂ«, kjo seri arrin tĂ« artikulojĂ« pikat e veta dhe t’i shprehĂ« mirĂ«. “Nuk e di pse bĂ«hem kaq mbrojtĂ«s,” thotĂ« Robinson drejt fundit, ndĂ«rsa vazhdon tĂ« mbrojĂ« ish-punĂ«dhĂ«nĂ«sin e tij, pĂ«rpara se ta kthejĂ« pyetjen te intervistuesi pa fytyrĂ« – dhe, nĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre, edhe te ne qĂ« shohim nga shtĂ«pia: “Ju mendoni se Ă«shtĂ« i pafajshĂ«m, pas gjithçkaje qĂ« keni parĂ«?”

Burimi: theguardian.com/Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

09:00 I turpëruar nga skandali Epstein, i përçarë nga grindjet e brendshme: a ka qenë ndonjëherë familja mbretërore britanike në një rrëmujë më të madhe se kjo?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

E vĂ«rteta e trishtueshme Ă«shtĂ« se po dĂ«shmojmĂ« trashĂ«giminĂ« e njĂ« mbretĂ«reshe tĂ« ndjerĂ« tepĂ«r tolerante: njĂ« institucion i paaftĂ« pĂ«r t’u pĂ«rballur me sfidat e sotme.

Stephen Bates*

ËshtĂ« kurioze qĂ« skandali Epstein, i cili ka shkaktuar njĂ« stuhi kaq tĂ« madhe nĂ« SHBA, deri tani duket se i ka bĂ«rĂ« mĂ« shumĂ« dĂ«m familjes mbretĂ«rore britanike sesa vetĂ« presidencĂ«s amerikane. Edhe pse shumĂ« amerikanĂ« janĂ« tĂ« fiksuar pas hollĂ«sive tĂ« monarkisĂ« dhe gjithçkaje qĂ« lidhet me tĂ« – pavarĂ«sisht se u rebeluan krenarisht kundĂ«r kĂ«tij institucioni 250 vjet mĂ« parĂ« – shqetĂ«simet e tyre janĂ« pĂ«rqendruar mĂ« shumĂ« te figurat e mĂ«dha tĂ« tyre, Donald Trump dhe ClintonĂ«t, sesa te tonat. ËshtĂ« sikur Mbreti Charles dhe vĂ«llai i tij, artisti i njohur tani si Andrew Mountbatten-Windsor, tĂ« jenĂ« njĂ« zbukurim i çuditshĂ«m barok pĂ«r ngjarjen kryesore. QĂ«, nĂ« fund tĂ« fundit, Ă«shtĂ« mĂ«nyra si e shohin edhe vetĂ« monarkinĂ« britanike.

MbretĂ«rit dhe mbretĂ«reshat kanĂ« qenĂ« gjithmonĂ« tĂ« ndjeshĂ«m ndaj burrave me para dhe pushtet. Dikur ata mund t’ua dhuronin kĂ«to besnikĂ«ve tĂ« tyre; sot gjithçka Ă«shtĂ« mĂ« transaksionale. ËshtĂ« e qartĂ« se ajo qĂ« e tĂ«rhoqi Epstein-in ishte qasja te klasa dhe statusi: mundĂ«sia pĂ«r t’u ulur me shaka nĂ« fronin e Pallatit Buckingham apo pĂ«r tĂ« kaluar njĂ« fundjavĂ« nĂ« Balmoral ose Sandringham, duke lidhur kĂ«shtu njĂ« mbretĂ«ror tĂ« cenueshĂ«m nĂ« rrjetin e tij tĂ« kontakteve dhe detyrimeve. Ajo qĂ« tĂ«rhoqi Andrew-n dhe ish-bashkĂ«shorten e tij kĂ«mbĂ«ngulĂ«se e gjithmonĂ« pa para, Sarah-n, ishte qasja te paratĂ« dhe lukset qĂ« i shoqĂ«ronin. VĂ«shtirĂ« tĂ« besohet, duke pasur parasysh pasurinĂ« e familjes mbretĂ«rore, por ndoshta mĂ« joshĂ«se ishte afrimi me atĂ« lloj pasurie qĂ« zotĂ«ron pallate nĂ« Manhattan dhe ishuj privatĂ« nĂ« Karaibe.

Nuk ka prova qĂ« Mbreti Charles apo trashĂ«gimtari i tij ta kenĂ« njohur apo takuar Epstein-in famĂ«keq, por mĂ« shumĂ« se gjashtĂ« vjet pas vdekjes sĂ« amerikanit, hija e tij vazhdon t’i ngjitet institucionit. Mbreti mund tĂ« ketĂ« shkuar aq larg sa mundej pĂ«r ta distancuar familjen nga i vĂ«llai – duke i hequr titujt, duke e larguar nga rezidenca nĂ« Windsor Great Park dhe duke e zhvendosur nĂ« qetĂ«sinĂ« e Norfolk-ut – por sĂ«mundja vazhdon. PoshtĂ«rimi nuk mjafton: ajo qĂ« e vret monarkinĂ« Ă«shtĂ« ndjenja e privilegjit. Telenovela mbretĂ«rore ka hyrĂ« nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« hidhur.

A do ta shohim Mountbatten-Windsor të dëshmojë në gjykatë, apo edhe para Kongresit? Megjithëse vite më parë shprehu dëshirën për të ndihmuar hetimin në Uashington, ai nuk ka dhënë asnjë shenjë gatishmërie për ta bërë këtë, qoftë edhe përmes lidhjes video, dhe është e vështirë të kuptohet si mund të detyrohet si shtetas i huaj. Duke gjykuar nga intervista e tij me Emily Maitlis në vitin 2019, ai do të ishte një dëshmitar jo bindës; ndoshta kjo i është bërë më në fund e qartë. Por mungesa e tij e vazhdueshme dhe refuzimi për të dëshmuar nuk flasin aspak për nderin që ai pretendoi me aq krenari në BBC. Ndoshta imazhi që do të mbetet prej tij është ai i fotografisë së publikuar javën e kaluar: një burrë mesoburrë, i shndritshëm, i habitur, i shëndoshë, që qëndron mbi trupin e një gruaje të shtrirë në një festë të errët, diku, dikur.

Por edhe pa Andrew-n – i cili mohon çdo keqbĂ«rje dhe madje nuk shpreh pendesĂ« apo neveri tĂ« plotĂ« ndaj trafikimit masiv seksual tĂ« vajzave tĂ« mitura nga ish-miku i tij – familja mbretĂ«rore Ă«shtĂ« nĂ« rrĂ«mujĂ«.

Mbreti, nĂ« fund tĂ« tĂ« shtatĂ«dhjetave, Ă«shtĂ« i kufizuar nga diagnoza e kancerit dhe trajtimi i vazhdueshĂ«m, duke kuptuar se mbretĂ«rimi i tij mund tĂ« jetĂ« i shkurtĂ«r. NdĂ«rkohĂ«, Princi William nuk flet me vĂ«llain e tij mĂ« tĂ« vogĂ«l, pa asnjĂ« shenjĂ« pajtimi – nĂ«se kjo Ă«shtĂ« ende e mundur pas gjithçkaje qĂ« Harry ka thĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« afĂ«rmit e tij nĂ« libĂ«r dhe nĂ« intervista tĂ« herĂ«pashershme. ËshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« kujtohet sot, por njĂ« dekadĂ« mĂ« parĂ« vĂ«llezĂ«rit, mbi njĂ« valĂ« simpatie publike, ishin shpresa e ndritur e institucionit: dyshja qĂ« do tĂ« merrte pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« detyrave mbretĂ«rore nga gjyshja dhe tĂ« afĂ«rmit e moshuar, duke mbajtur gjallĂ« ciklin e pafund tĂ« vizitave dhe aktiviteteve qĂ« synojnĂ« dukshmĂ«rinĂ« dhe popullaritetin. JetĂ«gjatĂ«sia, dikur forcĂ« e monarkisĂ«, po zbehet dhe do tĂ« duhen tĂ« paktĂ«n 15 vjet qĂ« brezi i ardhshĂ«m – George, Charlotte dhe Louis – tĂ« jetĂ« gati. Edhe nĂ«se ata do ta duan njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«.

Disa nga mëkatet e institucionit aktual bien mbi mbretëreshën e ndjerë, e cila ndoqi prindërit e saj në një vetëkënaqësi të rehatshme. Nuk ishte faji i saj që jetoi shumë gjatë, por ishte faji që nuk i vuri fre teprimeve të djalit të dytë, i njohur si problematik prej të paktën 20 vitesh. Monarkia duhet të ndryshojë tani, në mënyrë radikale. Por a do ta bëjë? Një gjë e tillë do të binte ndesh me natyrën e saj.

Stephen Bates është ish-korrespondent mbretëror i Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

❌