Reformat e drejtësisë të mbështetura nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian në Ballkanin Perëndimor, të promovuara prej vitesh si themel i shtetit të së drejtës dhe parakusht për integrimin evropian, po vihen gjithnjë e më shumë në pikëpyetje.
NĂ« njĂ« analizĂ« tĂ« thelluar, autori Luka PetroviÄ, analist politik nĂ« Gjermani dhe bashkĂ«punĂ«tor i organizatave ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r tĂ« drejtat e njeriut, argumenton se kĂ«to reforma kanĂ« dĂ«shtuar tĂ« prodhojnĂ« drejtĂ«si funksionale dhe kanĂ« favorizuar, nĂ« shumĂ« raste, centralizimin e pushtetit dhe pĂ«rdorimin selektiv tĂ« ligjit.
Duke u ndalur te pĂ«rvojat e Malit tĂ« Zi, SerbisĂ« dhe veçanĂ«risht ShqipĂ«risĂ«, shkrimi ngre shqetĂ«simin se presioni pĂ«r rezultate tĂ« shpejta dhe âtĂ« dukshmeâ ka zĂ«vendĂ«suar standardet demokratike, duke e kthyer reformĂ«n nĂ« drejtĂ«si nĂ« njĂ« mjet politik mĂ« shumĂ« sesa nĂ« garanci pĂ«r qytetarĂ«t.
MĂ« poshtĂ« shkrimi i plotĂ«:Â
Gjeopolitika perëndimore dhe korrupsioni në Ballkan: Si përpjekjet e SHBA-së dhe BE-së për reformën në drejtësi nxitën centralizimin e pushtetit dhe dështimin e drejtësisë
Nga Luka PetroviÄ*
Integrimi evropian në Ballkanin Perëndimor mbetet një proces i hapur dhe thellësisht i kontestuar. Pavarësisht përpjekjeve të vazhdueshme të qeverive të rajonit për të dëshmuar përparim, nismat reformuese shpesh dështojnë të përkthehen në ndryshime domethënëse institucionale. Ky tension është veçanërisht i dukshëm në fushat e shtetit të së drejtës dhe luftës kundër korrupsionit, ku përputhshmëria formale dhe performanca e jashtme kanë marrë gjithnjë e më shumë përparësi ndaj thelbit demokratik.
Gjatë disa dekadave të fundit, Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol qendror në formësimin e zhvillimeve politike dhe institucionale në Ballkan. Ky angazhim ka prodhuar rezultate të përziera dhe shpesh ka qenë i sinkronizuar me agjendën e zgjerimit të Bashkimit Evropian, veçanërisht në vende si Mali i Zi, Serbia dhe Shqipëria. Megjithatë, ndonëse marrëdhëniet diplomatike mbeten të forta, rezultatet e reformave kanë qenë shumë më pak bindëse.
NĂ« tĂ« gjithĂ« rajonin, kandidatĂ«t pĂ«r anĂ«tarĂ«sim nĂ« BE vazhdojnĂ« tĂ« pĂ«rballen me dobĂ«si tĂ« rrĂ«njosura institucionale, keqpraktika politike dhe korrupsion. NjĂ« faktor kontribuues lidhet me vetĂ« procesin e anĂ«tarĂ«simit. NĂ« praktikĂ«, ai shpesh ka theksuar rezultatet e zbatimitâarrestime, akuza penale dhe ndĂ«rtimin e shpejtĂ« tĂ« institucioneve tĂ« rejaânĂ« dĂ«m tĂ« garancive procedurale dhe procesit tĂ« rregullt ligjor. Ky dilemĂ« nuk Ă«shtĂ« unike pĂ«r zgjerimin e BE-sĂ«. Ădo shtet qĂ« synon hyrjen nĂ« regjime ndĂ«rkombĂ«tare ligjore ose ekonomike, qoftĂ« BE, GJPN (ICC) apo OBT (WTO), pĂ«rballet me presione tĂ« ngjashme. Kur institucionet janĂ« tĂ« brishta, qeveritĂ« mund tâi drejtohen pĂ«rputhshmĂ«risĂ« performative, duke i dhĂ«nĂ« pĂ«rparĂ«si veprimeve tĂ« dukshme mbi reformat e qĂ«ndrueshme.
Nga perspektiva e Brukselit dhe Uashingtonit, Ballkani PerĂ«ndimor ka pĂ«rfaqĂ«suar prej kohĂ«sh si njĂ« mundĂ«si strategjike ashtu edhe ekonomike. AnĂ«tarĂ«simi nĂ« NATO pĂ«r vende si Mali i Zi dhe ShqipĂ«ria e pĂ«rforcoi kĂ«tĂ« perceptim, duke i pozicionuar ato si pararendĂ«se pĂ«r anĂ«tarĂ«sim eventual nĂ« BE. Administrata tĂ« njĂ«pasnjĂ«shme amerikane, pĂ«rfshirĂ« ato tĂ« presidentĂ«ve Obama dhe Biden, kanĂ« mbĂ«shtetur nĂ« heshtje reforma ambicioze nĂ« sektorin e drejtĂ«sisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, me synim pĂ«rafrimin e institucioneve vendase me standardet ligjore evropiane. KĂ«to pĂ«rpjekje, tĂ« mbĂ«shtetura nga Departamenti Amerikan i Shtetit, institucionet e BE-sĂ« dhe organizata si Fondacioni âOpen Societyâ, synonin forcimin e qeverisjes demokratike dhe frenimin e korrupsionit. MegjithatĂ«, si me shumĂ« nisma reformuese tĂ« drejtuara nga jashtĂ«, kombinimi i stimujve dhe zgjedhjeve tĂ« dizajnit institucional prodhoi pasoja qĂ« nuk u parashikuan dhe nuk u adresuan plotĂ«sisht.
Reforma në drejtësi në Ballkan ka hasur vazhdimisht pengesa strukturore. Në disa raste, modelet e reformës të mbështetura nga aktorë të huaj kanë favorizuar autoritete të forta prokuroriale të izoluara nga mbikëqyrja demokratike. Në vend që të forconte llogaridhënien, ky konfigurim ka tërhequr kritika në rritje për mundësimin e drejtësisë selektive dhe persekutimit politik. Ndjekja e kredibilitetit të reformave jashtë vendit, në disa raste, ka përkuar me një konsolidim të heshtur të pushtetit brenda vendit.
PĂ«rvojat e Malit tĂ« Zi dhe SerbisĂ« pasqyrojnĂ« kĂ«to dinamika mĂ« tĂ« gjera. VlerĂ«simet e BE-sĂ« kanĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dukje se Mali i Zi ka bĂ«rĂ« pak pĂ«rparim nĂ« reformĂ«n nĂ« drejtĂ«si, pavarĂ«sisht zbatimit tĂ« StrategjisĂ« sĂ« ReformĂ«s nĂ« DrejtĂ«si dhe planeve pĂ«rkatĂ«se tĂ« veprimit. NgĂ«rçi politik, dialogu i dobĂ«t institucional dhe llogaridhĂ«nia e kufizuar gjyqĂ«sore vazhdojnĂ«, edhe pas krijimit tĂ« organeve tĂ« reja kundĂ«r korrupsionit. NĂ« Serbi, pezullimi i financimit tĂ« USAID-it nĂ« fillim tĂ« vitit 2025 nxori nĂ« pah se si narrativat e reformĂ«s mund tĂ« ripĂ«rdoren shpejt pĂ«r kontroll politik tĂ« brendshĂ«m. Veprimet qeveritare kundĂ«r OJQ-ve kritike ndaj transparencĂ«s dhe tĂ« drejtave tĂ« njeriutâtĂ« justifikuara me pretendime pĂ«r ndĂ«rhyrje tĂ« huajângritĂ«n shqetĂ«sime nĂ« BE dhe theksuan brishtĂ«sinĂ« e angazhimeve pĂ«r shtetin e sĂ« drejtĂ«s kur ndryshojnĂ« stimujt e jashtĂ«m.
Shqipëria ofron ndoshta ilustrimin më të qartë të këtyre tensioneve. Krijimi i Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) pas ndryshimeve kushtetuese të vitit 2016 u promovua gjerësisht si gur themeli i rinovimit gjyqësor. Aktorë si nga SHBA-ja ashtu edhe nga BE-ja u përfshinë ngushtë në formësimin dhe mbështetjen e procesit, me mbi 27.5 milionë dollarë ndihmë amerikane të drejtuara drejt sektorit të drejtësisë në Shqipëri. Pritshmëria ishte që një organ i fortë dhe i pavarur prokurorial të përballej më në fund me korrupsionin e nivelit të lartë.
Në vend të kësaj, reformat prodhuan një arkitekturë gjyqësore të shënuar nga pabarazi. SPAK-u doli si një institucion i fuqishëm, i drejtuar nga prokuroria, që operon me kontrolle të kufizuara dhe mbikëqyrje minimale demokratike. Shqetësimet e hershme se Shqipëria po bëhej një terren testimi për një interpretim të zgjeruar të pavarësisë prokuroriale fillimisht u hodhën poshtë. Me kalimin e kohës, megjithatë, këto paralajmërime kanë fituar terren. Kritikët argumentojnë gjithnjë e më shumë se autoriteti i SPAK-ut ushtrohet në mënyra që pasqyrojnë leverdi politike dhe pritshmëri të jashtme, më shumë sesa drejtësi të paanshme.
Struktura e stimujve rreth reformës antikorrupsion ndihmon në shpjegimin e këtij rezultati. E matur sipas standardeve të BE-së dhe perceptimeve ndërkombëtare, suksesi shpesh barazohet me veprime të dukshme zbatimi. Arrestimet me profil të lartë gjenerojnë tituj dhe sinjalizojnë angazhim, edhe kur hetimet mbeten të paqarta dhe shqyrtimi gjyqësor i kufizuar. Analistë dhe vëzhgues të shoqërisë civile kanë ngritur shqetësime se ndjekjet penale zbatohen në mënyrë të pabarabartë, duke synuar figura politikisht të cenueshme ndërsa të tjerë mbeten të paprekur.
Këto shqetësime janë amplifikuar nga një model i paraburgimit të zgjatur para gjykimit në disa çështje të profilit të lartë. Paraburgimi i ish-presidentit Ilir Meta nxiti akuza për ndjekje të politizuar, ndërsa arrestimi i kryebashkiakut etnik grek Fredi Beleri ngriti alarme tek mbrojtësit e të drejtave të pakicave. Më së shumti, çështja e kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj, ka ardhur të simbolizojë mangësi më të gjera procedurale brenda sistemit të drejtësisë në Shqipëri.
Veliaj është mbajtur në paraburgim për gati një vit për akuza të lidhura me korrupsionin, pavarësisht mungesës së një aktakuze të finalizuar dhe kërkesave të përsëritura për masa alternative. Në nëntor 2025, Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë vendosi se shkarkimi i tij nga detyra ishte antikushtetues, duke e rikthyer formalisht si kryetar bashkie. Megjithatë, ai ka mbetur në paraburgim, i paaftë për të ushtruar mandatin e tij. Analistë ndërkombëtarë të së drejtës kanë paralajmëruar se mbajtja e zgjatur në paraburgim e një zyrtari të zgjedhur pa gjykim rrezikon të minojë përfaqësimin demokratik dhe besimin publik në pavarësinë e gjyqësorit.
Ndërsa fajësia ose pafajësia mund të përcaktohen vetëm përmes një procesi të drejtë gjyqësor, mënyra e trajtimit të çështjes ka përforcuar shqetësimet se paraburgimi po përdoret gjithnjë e më shumë si zëvendësim i procesit të rregullt ligjor. Në kontekstin e anëtarësimit në BE, praktika të tilla rrezikojnë të ngatërrojnë zbatimin e dukshëm me reformën e vërtetë të shtetit të së drejtës, duke e turbulluar dallimin mes llogaridhënies dhe oportunitetit.
Një ndryshim në politikën amerikane në fillim të vitit 2025 shënoi një pikë kthese të mëtejshme. Vendimi i presidentit Trump për të pezulluar operacionet e USAID-it dhe për të ndalur financimin e programeve të reformës në drejtësi në Shqipëri, përfshirë mbështetjen për SPAK-un, sinjalizoi një pranim të nënkuptuar se nismat e mëparshme ishin shndërruar në mjete të politizuara dhe jo në mekanizma për drejtësi institucionale. Ndërsa tërheqja e financimit në vetvete nuk mund të zgjidhë problemet themelore, ajo theksoi brishtësinë e modeleve të reformës të drejtuara nga jashtë.
Ballkani PerĂ«ndimorâdhe ShqipĂ«ria nĂ« veçantiâka pa dyshim nevojĂ« pĂ«r reforma tĂ« thella dhe tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« drejtĂ«si. MegjithatĂ«, pĂ«rparimi nuk varet nga numri i arrestimeve apo krijimi i institucioneve tĂ« fuqishme, por nga respektimi i parimeve demokratike. Kufizimet e paraburgimit para gjykimit, shqyrtimi i rregullt gjyqĂ«sor, transparenca nĂ« vendimmarrjen prokuroriale dhe pĂ«rputhja me standardet evropiane tĂ« procesit tĂ« rregullt ligjor janĂ« thelbĂ«sore. Pa kĂ«to garanci, reforma rrezikon tĂ« minojĂ« vetĂ« shtetin e sĂ« drejtĂ«s qĂ« pretendon tĂ« avancojĂ«.
*Luka PetroviÄ ështĂ« analist politik me origjinĂ« nga Ballkani, me bazĂ« nĂ« Gjermani, i fokusuar nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor, marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rkombĂ«tare dhe tĂ« drejtat e njeriut. Ai ka studiuar MarrĂ«dhĂ«nie NdĂ«rkombĂ«tare nĂ« Universitetin Ludwig Maximilian tĂ« Mynihut (LMU). Interesat e tij kĂ«rkimore pĂ«rfshijnĂ« politikĂ«n rajonale, shoqĂ«ritĂ« pas-konfliktit dhe angazhimin e BE-sĂ« nĂ« EvropĂ«n Juglindore. Luka ka kontribuar me kĂ«rkime dhe analiza pĂ«r OJQ tĂ« mĂ«dha ndĂ«rkombĂ«tare, pĂ«rfshirĂ« Amnesty International, Human Rights Watch dhe Komitetin NdĂ«rkombĂ«tar tĂ« Kryqit tĂ« Kuq (ICRC), me fokus nĂ« monitorimin e tĂ« drejtave tĂ« njeriut, mbrojtjen e pakicave dhe komunitetet e prekura nga konfliktet nĂ« Ballkan.
Linku i shkrimit:Â https://neweasterneurope.eu/2026/01/29/western-geopolitics-and-balkan-corruption-how-us-and-eu-justice-reform-efforts-fuelled-power-centralization-and-failed-justice/
Login
