28 janari i vitit 1986 mbetet një nga datat më të trishta në historinë e kërkimit hapësinor. Ajo që duhej të ishte një triumf i teknologjisë dhe arsimit, u shndërrua në një tragjedi kombëtare amerikane që u ndoq drejtpërdrejt në televizion nga miliona njerëz, përfshirë shumë fëmijë nëpër shkolla.
Misioni STS-51-L
Anija hapĂ«sinore Challenger po nisej pĂ«r misionin e saj tĂ« dhjetĂ«. Ky nuk ishte njĂ« fluturim i zakonshĂ«m; ai mbante nĂ« bord Christa McAuliffe, njĂ« mĂ«suese historie nga New Hampshire, e cila ishte pĂ«rzgjedhur mes 11,000 aplikantĂ«ve pĂ«r tâu bĂ«rĂ« âMĂ«suesja e parĂ« nĂ« hapĂ«sirĂ«â. Plani ishte qĂ« ajo tĂ« mbante leksione nga orbita pĂ«r nxĂ«nĂ«sit nĂ« TokĂ«.
Mëngjesi i 28 janarit në Florida ishte jashtëzakonisht i ftohtë, me temperatura nën zero gradë Celsius. Pavarësisht paralajmërimeve nga disa inxhinierë mbi sigurinë e pajisjeve në ato temperatura, NASA vendosi të vazhdonte me lëshimin.
Ora 11:38: Challenger u nis nga Qendra Hapësinore Kennedy.
73 sekonda pas lëshimit: Në lartësinë prej rreth 14 kilometrash, një shtëllungë tymi dhe zjarri mbështolli anijen. Challenger u shpërbë në ajër mbi Oqeanin Atlantik.
Ndryshe nga besimi popullor, anija nuk âshpĂ«rtheuâ nĂ« kuptimin tradicional. Presioni aerodinamik e shkatĂ«rroi mjetin pasi rezervuari i madh i karburantit dĂ«shtoi, duke krijuar njĂ« top gjigant zjarri prej hidrogjeni dhe oksigjeni tĂ« lĂ«ngshĂ«m. Kabina e ekuipazhit mbeti e paprekur fillimisht dhe ra nĂ« oqean, por goditja me sipĂ«rfaqen e ujit ishte e pashpĂ«rtueshme.
Shkaku: Një Unazë Gomë (O-ring)
Hetimi i mĂ«passhĂ«m, i udhĂ«hequr nga Komisioni Rogers (ku bĂ«nte pjesĂ« edhe fizikani i famshĂ«m Richard Feynman), zbuloi se shkaku ishte dĂ«shtimi i njĂ« âO-ringâ â njĂ« gominĂ« izoluese nĂ« njĂ« nga nxitĂ«sit e fortĂ« tĂ« raketĂ«s (SRB).
Për shkak të të ftohtit të natës, gomina ishte ngurtësuar dhe nuk arriti të krijonte izolimin e duhur. Gazrat e nxehtë dolën jashtë, dogjën mbështetësen e raketës dhe shpërthyen rezervuarin kryesor. Feynman e demonstroi këtë thjeshtë gjatë një dëgjese publike, duke futur një copë gome në një gotë me ujë me akull për të treguar se si ajo humbet elasticitetin.
Epilogu
âE ardhmja nuk u pĂ«rket zemĂ«rlĂ«shuarve; ajo u pĂ«rket guximtarĂ«ve.â â u shpreh Presidenti Ronald Reagan, nĂ« fjalimin e tij drejtuar kombit atĂ« mbrĂ«mje.
Tragjedia e Challenger pezulloi programin e anijeve hapësinore për 32 muaj. NASA u detyrua të rishikonte të gjithë sistemin e sigurisë dhe kulturën e saj të menaxhimit, e cila u kritikua rëndë për injorimin e paralajmërimeve teknike në favor të planeve të lëshimit.
Sot, anëtarët e Challenger kujtohen si pionierë që dhanë jetën për të shtyrë kufijtë e njohjes njerëzore. Shkollat, planetoidet dhe madje edhe krateret në Hënë mbajnë emrat e tyre.
Në kulmin e tensioneve të Luftës së Ftohtë, më 1964, një incident ajror mbi qytetin Erfurt, në Gjermaninë Lindore, rrezikoi të përshkallëzonte përplasjen midis dy superfuqive botërore. Një avion ushtarak amerikan T-39 Sabreliner u qëllua dhe u rrëzua nga një MiG-19 sovjetik, duke vrarë të tre anëtarët e ekuipazhit në bord.
Avioni amerikan ndodhej nĂ« njĂ« fluturim stĂ«rvitor dhe transportues nĂ« hapĂ«sirĂ«n ajrore tĂ« EvropĂ«s Qendrore, njĂ« zonĂ« e mbushur me baza ushtarake, radarĂ« dhe avionĂ« pĂ«rgjues tĂ« tĂ« dy blloqeve. NĂ« bord ndodheshin nĂ«nkoloneli Gerald K. Hannaford, kapiteni Donald Grant Millard dhe kapiteni John F. Lorrene â tre oficerĂ« me pĂ«rvojĂ« tĂ« Forcave Ajrore tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara.
Një shkelje fatale e qiellit të ndarë
Sipas versionit sovjetik, T-39 kishte shkelur hapësirën ajrore të Gjermanisë Lindore pa autorizim, duke u konsideruar një avion spiun ose një kërcënim potencial për sigurinë e bllokut lindor. Në një kohë kur çdo radar dhe çdo siluetë në qiell interpretohej si provokim, një MiG-19, avion supersonik përgjues i forcave sovjetike, u ngrit për ta ndaluar.
PĂ«rpjekjet pĂ«r komunikim â nĂ«se u kryen â mbetĂ«n tĂ« paqarta. Ajo qĂ« dihet me siguri Ă«shtĂ« se avioni amerikan u qĂ«llua dhe u rrĂ«zua pranĂ« Erfurtit. AsnjĂ« nga tre pilotĂ«t nuk mbijetoi.
Viktima të heshtura të një lufte pa front
Vdekja e Hannafordit, Millardit dhe Lorrene-s i shtoi emrat e tyre listĂ«s sĂ« gjatĂ« tĂ« viktimave tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« â njĂ« konflikt global pa shpallje zyrtare lufte, por me pasoja reale dhe shpesh fatale. Ata u bĂ«nĂ« disa nga viktimat e konfirmuara amerikane nĂ« EvropĂ«, tĂ« rĂ«na jo nĂ« njĂ« betejĂ« tĂ« hapur, por nĂ« njĂ« incident tĂ« ndĂ«rlikuar diplomatik dhe ushtarak.
Në Uashington, ngjarja u trajtua me kujdes ekstrem. Administrata amerikane shmangu përshkallëzimin publik të çështjes, ndërsa kanalet diplomatike punuan për të parandaluar një krizë më të madhe me Moskën. Edhe Bashkimi Sovjetik, nga ana tjetër, u përpoq ta paraqiste incidentin si një akt të domosdoshëm mbrojtës.
Një nga incidentet më të rënda ajrore
Incidenti mbi Erfurt mbetet një nga përplasjet ajrore më të rënda midis SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik gjatë Luftës së Ftohtë në Evropë. Ai dëshmoi se sa e brishtë ishte ekuilibri i frikës: një avion i vetëm, një vendim i marrë në sekonda, mund të kishte ndezur një konflikt shumë më të gjerë.
Sot, kjo ngjarje kujtohet si një paralajmërim i asaj periudhe të errët, kur qielli evropian ishte po aq i ndarë sa edhe kontinenti vetë, dhe kur paqja varej nga nervat e ftohta të pilotëve dhe gjeneralëve në të dy anët e Perdes së Hekurt.
MĂ« 28 janar 1932, qyteti i Shangait â njĂ« nga portet mĂ« tĂ« mĂ«dha dhe mĂ« kozmopolite tĂ« KinĂ«s â u shndĂ«rrua nĂ« skenĂ«n e njĂ« pĂ«rplasjeje tĂ« dhunshme qĂ« do tĂ« paralajmĂ«ronte tragjedinĂ« e madhe tĂ« AzisĂ« Lindore. Forcat ushtarake tĂ« PerandorisĂ« Japoneze ndĂ«rmorĂ«n njĂ« sulm tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ndaj qytetit, nĂ« njĂ« operacion qĂ« historia do ta njohĂ« si Incidenti i 28 Janarit.
Ngjarja u justifikua zyrtarisht nga Tokio si njĂ« akt hakmarrjeje dhe âmbrojtjeje tĂ« interesave japonezeâ, pasi nĂ« Shangai njĂ« turmĂ« e zemĂ«ruar kinezĂ«sh kishte vrarĂ« njĂ« prift budist japonez. Incidenti u pĂ«rdor menjĂ«herĂ« si pretekst politik dhe ushtarak pĂ«r tĂ« ndĂ«rhyrĂ« nĂ« njĂ« qytet qĂ« kishte rĂ«ndĂ«si strategjike, ekonomike dhe simbolike pĂ«r tĂ« gjithĂ« rajonin.
Një qytet nën zjarr
Sulmi nisi me bombardime ajrore dhe detare, të pasuara nga zbarkimi i trupave japoneze. Shangai, një metropol i ndarë në koncesione të huaja dhe zona kineze, u përfshi nga kaosi. Lagje të tëra u shkatërruan, mijëra civilë u vranë ose u detyruan të largoheshin, ndërsa forcat kineze u përpoqën të rezistonin përballë një ushtrie më të mirëpajisur dhe më të disiplinuar.
Megjithëse luftimet zgjatën disa javë dhe u ndërprenë përkohësisht përmes presionit ndërkombëtar, plagët që la pas ky sulm ishin të thella. Incidenti i Shangait shënoi një pikë kthese: ishte hera e parë që Japonia përdorte në mënyrë kaq të hapur forcën ushtarake në një qendër urbane kineze, duke sfiduar drejtpërdrejt rendin ndërkombëtar të kohës.
Pasoja të rënda në Japoni
Ironikisht, ngjarjet e Shangait nuk tronditĂ«n vetĂ«m KinĂ«n, por edhe vetĂ« JaponinĂ«. Klima e militarizmit ekstrem dhe nacionalizmit tĂ« verbĂ«r u pĂ«rshkallĂ«zua. NĂ« maj tĂ« vitit 1932, vetĂ«m disa muaj pas incidentit, kryeministri japonez Inukai Tsuyoshi u ekzekutua nga oficerĂ« tĂ« rinj nacionalistĂ« nĂ« atĂ« qĂ« u njoh si Incidenti i 15 Majit â njĂ« grusht shteti i dhunshĂ«m qĂ« shĂ«noi fundin e demokracisĂ« parlamentare japoneze.
Vrasja e Inukait simbolizoi triumfin e ushtrisë dhe ideologjisë imperialiste mbi institucionet civile. Japonia po rrëshqiste me shpejtësi drejt një regjimi të dominuar nga gjeneralët, ku diplomacia dhe kompromisi konsideroheshin dobësi.
Parathënie e pushtimit të plotë
Incidenti i 28 Janarit nuk ishte një episod i izoluar, por një paralajmërim i qartë. Pesë vjet më vonë, në vitin 1937, Shangai do të pushtohej plotësisht nga ushtria japoneze gjatë Luftës së Dytë Sino-Japoneze, në një nga betejat më të përgjakshme të shekullit XX.
Ajo qĂ« nisi nĂ« vitin 1932 si njĂ« âincidentâ lokal, u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« kapitull tĂ« errĂ«t tĂ« historisĂ« botĂ«rore, duke treguar se si dhuna e justifikuar politikisht dhe nacionalizmi ekstrem mund tĂ« çojnĂ« shoqĂ«ritĂ« drejt katastrofĂ«s.
Shangai i vitit 1932 mbetet sot një simbol paralajmërues: aty ku tensionet etnike, interesat imperialiste dhe propaganda ushtarake takohen, paqja është gjithmonë e përkohshme.
Me kërkesën për energji elektrike që pritet të dyfishohet deri në vitin 2050, energjia bërthamore premton stabilitet dhe forcë përballë krizës klimatike dhe pasigurisë energjetike.
Juzel Lloyd*
Energjia bërthamore po rishfaqet si një nga asetet më të vlefshme në botë. Kërkesa globale për energji elektrike parashikohet të dyfishohet pothuajse deri në vitin 2050, e nxitur pjesërisht nga nevoja për të furnizuar vendet me mungesë energjie (përfshirë më shumë se 600 milionë njerëz që ende nuk kanë qasje në energji elektrike). Përmbushja e besueshme e kërkesës aktuale dhe të ardhshme e vendos sigurinë e energjisë në qendër të debateve politike në mbarë botën. Krizat e fundit të energjisë në Evropë (të shkaktuara nga vendimi i Rusisë për të ulur eksportet e gazit natyror) kanë nxjerrë në pah rreziqet e mbështetjes në furnizues të pasigurt, dhe kjo cenueshmëri është edhe më akute në botën e sotme të varur nga energjia. Si pasojë, vende si SHBA-ja dhe Mbretëria e Bashkuar po investojnë miliarda në programe të energjisë bërthamore, duke filluar nga riaktivizimet e reaktorëve deri te planet ambicioze për të ndërtuar centrale të reja.
Energjia bërthamore ishte e destinuar të bëhej përsëri një burim jetësor falë avantazheve të saj unike. Një pelet karburanti uraniumi (afërsisht sa madhësia e majës së gishtit) përmban aq energji sa një ton qymyr, 565 litra naftë ose 480 metra kub gaz natyror. Kjo dendësi e madhe energjie, e kombinuar me një faktor të lartë kapaciteti, siguron energji të besueshme me karburant minimal. Reaktorët e vegjël modularë (SMR, zakonisht prodhojnë deri në 300 MW) lejojnë akses më të madh në këtë burim përmes ndërtimit më të shpejtë, fleksibilitetit të shtuar dhe aplikimeve më të gjera që variojnë nga industria deri te ngrohja qendrore.
Kompania ruse Rosatom dhe Korporata Kombëtare Bërthamore e Kinës (CNNC) kanë qenë thelbësore për suksesin e vendeve të tyre përkatëse në eksportimin e energjisë bërthamore.
Në të njëjtën kohë, ekonomia dixhitale (veçanërisht inteligjenca artificiale) po nxit kërkesën për energji elektrike. Gjigantët e teknologjisë po investojnë në energjinë bërthamore për të përmbushur nevojat energjetike të qendrave të tyre të të dhënave që po zgjerohen me shpejtësi. Për shembull, Microsoft planifikon të blejë energji elektrike nga centrali Three Mile Island sipas një marrëveshjeje 20-vjeçare për blerjen e energjisë sapo të rifillojë impianti. Google është zotuar të blejë 500 MW nga reaktorët e përparuar të Kairos Power. Të marra së bashku, këto ndryshime pasqyrojnë një njohje më të gjerë të rolit të energjisë bërthamore në përmbushjen e nevojave aktuale të energjisë dhe në fuqizimin e teknologjive të ardhshme.
Megjithatë, jo shumë kohë më parë, qëndrimet ishin krejtësisht të kundërta. Tre aksidentet e mëdha bërthamore (Three Mile Island në vitin 1979, Chernobyl në vitin 1986 dhe Fukushima në vitin 2011) gërryen besimin e publikut në teknologji dhe, si pasojë, dobësuan vullnetin politik për të ruajtur programet e energjisë bërthamore. Shtetet e Bashkuara vetëm kohët e fundit kanë filluar të kthehen në këtë teknologji pas dekadash rënieje si rezultat i aksidentit të Three Mile Island dhe mosbesimit të vazhdueshëm të publikut midis viteve 1970 dhe 1990. Nuk ishte i vetmi vend që braktisi energjinë bërthamore: Italia e mbylli plotësisht programin e saj bërthamor pas një referendumi në vitin 1987 dhe iu bashkua vendeve të tjera që po e hiqnin gradualisht energjinë bërthamore. Në vitin 1980, një referendum në Suedi ndaloi zhvillimet e reja për dekada të tëra dhe Gjermania mbylli reaktorët e fundit në flotën e saj bërthamore pas viteve të heqjes graduale. Të marra së bashku, këto vendime i sollën operacionet e energjisë bërthamore në një ndalesë në pjesën më të madhe të botës.
Mjet gjeopolitik
Në të kundërt, Rusia dhe Kina nuk e braktisën kurrë plotësisht energjinë bërthamore: ajo siguron rreth 18% të energjisë elektrike të Rusisë; në Kinë, ajo përbën vetëm 5% të prodhimit të përgjithshëm, por vendi po rritet me shpejtësi dhe po ndërton më shumë reaktorë se çdo komb tjetër. Për të dy vendet, eksportet e energjisë bërthamore janë thelbësore për strategjitë e tyre ekonomike dhe gjeopolitike. Si një mjet gjeopolitik, zhvillimi i energjisë bërthamore u lejon atyre të kontrollojnë një furnizim të besueshëm me energji, një nga format më të fuqishme të fuqisë së butë. Moska dhe Pekini kanë qenë prej kohësh të vetëdijshëm për këtë fakt, prandaj ato tani dominojnë eksportet globale të energjisë bërthamore dhe janë përgjegjëse për pothuajse 90% të të gjitha centraleve bërthamore të ndërtuara vitet e fundit.
Rusia po ndĂ«rton 19 reaktorĂ« bĂ«rthamorĂ« jashtĂ« vendit, pĂ«rfshirĂ« Bangladeshin dhe Egjiptin. NdĂ«rkohĂ«, Kina eksporton projektet e saj tĂ« reaktorĂ«ve Hualong One dhe tĂ« tjerĂ« nĂ« kuadĂ«r tĂ« IniciativĂ«s âNjĂ« Brez, njĂ« RrugĂ«â, ka projekte nĂ« zhvillim e sipĂ«r nĂ« Pakistan dhe ArgjentinĂ« dhe vazhdon pĂ«rpjekjet e saj pĂ«r tĂ« nxitur partneritete tĂ« reja eksporti diku tjetĂ«r. Pyetja nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ«se energjia bĂ«rthamore do tĂ« kthehet, por nĂ« çfarĂ« forme dhe nĂ«n udhĂ«heqjen e kujt.
Në SHBA dhe aleatët e saj, ideja e mbylljes së hendekut për lidership në fushën e energjisë bërthamore po fiton vrull. Në Uashington, urdhrat ekzekutivë të fundit po e shtyjnë agjencinë e saj rregullatore bërthamore të modernizojë proceset dhe të përparësojë projektet e demonstrimit të reaktorëve të avancuar. Në mënyrë të ngjashme, Franca është riangazhuar për të zgjatur jetëgjatësinë e flotës së saj ekzistuese, ndërsa planifikon edhe ndërtime të reja; dhe Japonia, e cila hezitoi pas Fukushimës, po e rikthen gradualisht flotën e saj bërthamore. Mbretëria e Bashkuar ka vendosur një objektiv për të arritur 24 GW energji bërthamore deri në vitin 2050 dhe po përparon projekte në shkallë të gjerë si Hinkley Point C, si dhe po zhvillon reaktorë SMR përmes Rolls-Royce. Kanadaja po lëviz gjithashtu në të njëjtin drejtim, me reaktorin e parë BWRX-300 që ka marrë miratimin për ndërtim dhe mbështetet nga iniciativat federale për të përshpejtuar vendosjen e ardhshme të SMR-ve.
PĂ«rpjekjet pĂ«r tĂ« rivendosur kapacitetin bĂ«rthamor janĂ« tĂ« dukshme, si dhe ato qĂ« synojnĂ« sigurimin e njĂ« pozicioni konkurrues nĂ« tregun e eksportit. Qeveria amerikane po mbĂ«shtet pĂ«rpjekjet e NuScale Power nĂ« Rumani dhe GanĂ«, dhe Westinghouse po ndihmon PoloninĂ« tĂ« ndĂ«rtojĂ« centralin e saj tĂ« parĂ« bĂ«rthamor. Koreja e Jugut konsiderohet njĂ« partner i besueshĂ«m nĂ« Lindjen e Mesme me projektin e saj Barakah nĂ« Emiratet e Bashkuara Arabe dhe kohĂ«t e fundit ka siguruar njĂ« tjetĂ«r eksport bĂ«rthamor nĂ« RepublikĂ«n Ăeke. MbretĂ«ria e Bashkuar po shfrytĂ«zon portofolin e saj tĂ« projekteve tĂ« reaktorĂ«ve pĂ«r tĂ« krijuar partneritete tĂ« reja ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r portofolin e saj SMR. MegjithatĂ«, tĂ« gjitha kĂ«to pĂ«rparime zbehen nĂ« krahasim me shkallĂ«n dhe koordinimin e dominimit tĂ« RusisĂ« dhe KinĂ«s nĂ« eksportet bĂ«rthamore.
Rritja e dominimit bërthamor nga Kina dhe Rusia
ĂelĂ«si i suksesit tĂ« Pekinit dhe MoskĂ«s qĂ«ndron nĂ« paketat e tyre gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, tĂ« mbĂ«shtetura nga shteti, ândĂ«rto-vetĂ«-operoâ (BOO). NĂ« kĂ«to vende, shteti merr pĂ«rsipĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« rrezikut qĂ« lidhet me ndĂ«rtimin dhe operimin e termocentralit bĂ«rthamor dhe mĂ« pas e rikuperon investimin e tij pĂ«rmes shitjes sĂ« energjisĂ« elektrike me kalimin e kohĂ«s. Duke kombinuar financimin, ndĂ«rtimin, furnizimin me karburant dhe mirĂ«mbajtjen, kĂ«to marrĂ«veshje eliminojnĂ« pothuajse tĂ« gjitha pengesat pĂ«r hyrje, duke i bĂ«rĂ« ato veçanĂ«risht tĂ«rheqĂ«se pĂ«r vendet nĂ« zhvillim me burime financiare mĂ« tĂ« kufizuara.
Kompania shtetërore ruse Rosatom dhe Korporata Kombëtare Bërthamore e Kinës (CNNC) kanë qenë të rëndësishme për suksesin e vendeve të tyre përkatëse në eksportimin e energjisë bërthamore. Të dyja janë ndërmarrje shtetërore me zinxhirë furnizimi të integruar vertikalisht që mbulojnë të gjitha aspektet e infrastrukturës së energjisë bërthamore, duke përfshirë ndërtimin, prodhimin e karburantit dhe financimin. Një strukturë e tillë mundëson vendimmarrje fleksibile, operacione më të shpejta dhe kosto më të ulëta.
Ekonomitë në zhvillim tashmë po tregojnë interes për SMR-të dhe potencialin e tyre si një mjet për të zgjeruar aksesin në energji elektrike pa kostot e larta tipike të energjisë bërthamore.
Duke qenë se energjia bërthamore është bërë një përparësi kombëtare, Rosatom dhe CNNC marrin mbështetjen e nevojshme politike dhe financiare për të vepruar shpejt, për të ofruar kushte tërheqëse dhe për të siguruar marrëveshje jashtë vendit. Për shembull, Presidenti Putin miratoi një rritje të konsiderueshme në buxhetin e zhvillimit bërthamor të Rosatom në vitin 2021, konkretisht për të mbështetur nxitjen e saj të eksportit. Në mënyrë të ngjashme, kompanitë bërthamore kineze përfitojnë nga subvencione të konsiderueshme qeveritare, duke i mundësuar CNNC-së të ndjekë në mënyrë agresive projekte bërthamore jashtë vendit.
StrategjitĂ« e MoskĂ«s dhe Pekinit po japin fryte. Rosatom ka marrĂ«veshje BOO nĂ« vende tĂ« tilla si Egjipti (ku po ndĂ«rton centralin me katĂ«r reaktorĂ« El Dabaa), Bangladeshi (centrali Rooppur), Turqia (centrali Akkuyu), Irani (tetĂ« reaktorĂ« tĂ« planifikuar), Nigeria, Kazakistani dhe Mianmari. Moska ka konsoliduar pozicionin e saj si lider nĂ« tregun aktual tĂ« eksportit; roli i KinĂ«s mbetet mĂ« i kufizuar, pjesĂ«risht sepse Rusia tashmĂ« ka kapur pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« kĂ«rkesĂ«s sĂ« disponueshme. MegjithatĂ«, do tĂ« ishte gabim tĂ« supozohej se ky kufizim do tĂ« vazhdojĂ«. Duke pasur parasysh kapacitetin e saj tĂ« madh industrial dhe fuqinĂ« ekonomike, Pekini Ă«shtĂ« i pozicionuar mirĂ« pĂ«r tĂ« kapur njĂ« pjesĂ« gjithnjĂ« e nĂ« rritje tĂ« tregut tĂ« eksportit bĂ«rthamor nĂ« vitet e ardhshme. Kina eksporton reaktorĂ«t e saj nĂ«pĂ«rmjet ârrugĂ«s sĂ« saj tĂ« mĂ«ndafshit bĂ«rthamorâ, veçanĂ«risht nĂ« Pakistan (centrali bĂ«rthamor Chashma), me zgjerim nĂ« vende tĂ« tilla si Kazakistani dhe Argjentina. CNNC ka paraqitur njĂ« ofertĂ« pĂ«r njĂ« central nĂ« ProvincĂ«n Lindore tĂ« ArabisĂ« Saudite. NdĂ«rkohĂ«, autoritetet turke po vlerĂ«sojnĂ« propozimet pĂ«r njĂ« central tĂ« tretĂ« bĂ«rthamor nĂ« rajonin e TrakisĂ«.
Një faktor i rëndësishëm është transferimi i njohurive, pasi Rusia dhe Kina i kombinojnë eksportet e tyre bërthamore me trajnimin e fuqisë punëtore dhe bursat e arsimit të lartë. Për shembull, Rosatom trajnoi inxhinierë nga Bangladeshi për uzinën Rooppur dhe është zotuar të trajnojë specialistë egjiptianë për El Dabaa. Pekini dhe Moska tashmë dominojnë ndërtimin aktual bërthamor global dhe, me ardhjen e reaktorëve bërthamorë, janë gati të shkruajnë kapitullin tjetër, përveç nëse Perëndimi dhe aleatët e tij e arrijnë shpejt.
SMR: kapitulli tjetër në teknologjitë e energjisë bërthamore
Termocentralet bĂ«rthamore konvencionale zakonisht kanĂ« kĂ«rkesa tĂ« vĂ«shtira pĂ«r financim dhe ndĂ«rtim, por reaktorĂ«t e vegjĂ«l bĂ«rthamorĂ« (SMR) ofrojnĂ« fleksibilitet mĂ« tĂ« madh. Me kohĂ« mĂ« tĂ« shkurtra ndĂ«rtimi dhe komponentĂ« tĂ« prodhuar nĂ« fabrikĂ«, kĂ«ta reaktorĂ« mund tĂ« vendosen nĂ« vetĂ«m tre vjet â shumĂ« mĂ« pak se dekada ose mĂ« shumĂ« qĂ« zakonisht kĂ«rkojnĂ« reaktorĂ«t tradicionalĂ«. MadhĂ«sia e tyre mĂ« e vogĂ«l gjithashtu hap derĂ«n pĂ«r vendet, rrjetet elektrike tĂ« tĂ« cilave nuk mund tĂ« akomodojnĂ« termocentrale tĂ« mĂ«dha konvencionale, duke zgjeruar aksesin nĂ« energjinĂ« bĂ«rthamore nĂ« njĂ« gamĂ« mĂ« tĂ« gjerĂ« rajonesh. PĂ«rveç energjisĂ« elektrike, SMR-tĂ« mund tĂ« furnizojnĂ« nxehtĂ«si pĂ«r procese industriale me temperaturĂ« tĂ« lartĂ«, tĂ« tilla si prodhimi i çelikut, prodhimi i hidrogjenit dhe prodhimi i amoniakut pĂ«r plehrat. KĂ«to aftĂ«si mbartin njĂ« peshĂ« tĂ« konsiderueshme gjeopolitike, veçanĂ«risht pĂ«r ekonomitĂ« nĂ« zhvillim.
Vendet që fitojnë akses në energjinë bërthamore do të jenë në një pozicion më të mirë për të rritur pasurinë e tyre ekonomike, për të krijuar industri që kërkojnë shumë energji dhe për të zvogëluar varësinë e tyre nga importet e karburantit. Prandaj, sistemet e energjisë bërthamore (SMR) janë mjetet e ardhshme kyçe për avancimin e sigurisë energjetike dhe konkurrencës ekonomike.
Ekonomitë në zhvillim tashmë po tregojnë interes për sistemet e energjisë së rinovueshme (BRE) dhe potencialin e tyre si një mjet për të zgjeruar aksesin në energji elektrike pa kostot e larta tipike të energjisë bërthamore. Kenia tashmë po eksploron BRE-të përmes partneriteteve me Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA), ndërsa Indonezia dhe Filipinet po i konsiderojnë ato si mundësi fleksibile për të forcuar rrjetet e tyre të energjisë elektrike. Xhamajka është partnerizuar me Kanadanë për të eksploruar mundësinë e vendosjes së BRE-ve në ishull, duke theksuar përdorimin potencial të BRE-ve nga shtetet e vogla ishullore për të zvogëluar varësinë e tyre nga lëndët djegëse të importuara dhe për të lehtësuar kostot e larta të energjisë.
Vlen tĂ« pĂ«rmendet se Rusia dhe Kina kanĂ« instaluar reaktorĂ«t e parĂ« modularĂ« lundrues nĂ« botĂ« (FMR). Reaktori bĂ«rthamor lundrues rus, i instaluar nĂ« anijen Akademik Lomonosov, filloi tĂ« operojĂ« nĂ« vitin 2020 nĂ« brigjet e Arktikut me qĂ«llim sigurimin e energjisĂ« elektrike dhe ngrohjes pĂ«r komunitetet e largĂ«ta. Reaktori modular i vogĂ«l i KinĂ«s, me temperaturĂ« tĂ« lartĂ« dhe i ftohur me gaz, hyri nĂ« funksionim komercial nĂ« vitin 2023 dhe shĂ«rbeu si njĂ« demonstrim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i aftĂ«sive tĂ« saj tĂ« pĂ«rparuara tĂ« reaktorĂ«ve. Aktualisht, tĂ« dy vendet po konkurrojnĂ« pĂ«r dominim nĂ« tregun global tĂ« FMR-sĂ«. Rusia synon tĂ« kapĂ« 20% tĂ« kĂ«tij tregu, ndĂ«rsa Kina planifikon tĂ« ketĂ« eksportuar 30 reaktorĂ« nĂ« vendet partnere tĂ« IniciativĂ«s âNjĂ« Brez, njĂ« RrugĂ«â deri nĂ« vitin 2030. Eksportet ruse pĂ«rfshijnĂ« njĂ« FMR tokĂ«sore nĂ« ndĂ«rtim e sipĂ«r nĂ« Jakutia dhe plane pĂ«r njĂ« kompleks FMR nĂ« Uzbekistan, termocentrali i parĂ« bĂ«rthamor i AzisĂ« Qendrore. PĂ«rpjekjet e KinĂ«s nĂ« SMR bazohen nĂ« Linglong One, nĂ« ndĂ«rtim e sipĂ«r nĂ« Hainan, i cili pozicionohet si njĂ« model i replikueshĂ«m pĂ«r energjinĂ«, ngrohjen dhe shkripĂ«zimin.
SHBA-tĂ« duhet sĂ« pari tĂ« demonstrojnĂ« aftĂ«sinĂ« e tyre pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar reaktorĂ« bĂ«rthamorĂ« nĂ« territorin e tyre â vetĂ«m dy nĂ« dekadat e fundit â pĂ«rpara se tĂ« konsiderohen njĂ« furnizues i besueshĂ«m jashtĂ« vendit.
Shkallueshmëria dhe fleksibiliteti i SMR-ve i bëjnë ato gjithashtu të përshtatshme për të përmbushur kërkesën në rritje për energji; veçanërisht në vendet ku rritja e inteligjencës artificiale dhe qendrat e saj të të dhënave që konsumojnë shumë energji po transformojnë me shpejtësi standardet e energjisë bazë të besueshme.
Kërkesa për energji elektrike e IA-së
Edhe pse vlerësimet ndryshojnë në lidhje me masën në të cilën IA do të nxisë kërkesën e ardhshme për energji elektrike, nuk ka dyshim se ekonomitë e përparuara (ku këto teknologji po zgjerohen) do të kenë nevojë gjithnjë e më shumë për energji të besueshme. Energjia bërthamore, me furnizimin e saj të qëndrueshëm dhe dendësinë e lartë të energjisë, është veçanërisht e përshtatshme për të ndihmuar në përballimin e kësaj sfide. Gjigantët e teknologjisë janë gjithnjë e më të vetëdijshëm për këtë: Microsoft kohët e fundit u bë kompania e parë e madhe e teknologjisë që iu bashkua Shoqatës Botërore Bërthamore, duke forcuar rolin e energjisë bërthamore në operacionet e saj të ardhshme. Kompani të tjera të mëdha, të tilla si Amazon dhe Meta, gjithashtu mbështesin zgjerimin e energjisë bërthamore.
KĂ«to lĂ«vizje tregojnĂ« njĂ« nevojĂ« mĂ« tĂ« gjerĂ« pĂ«r tĂ« siguruar energji tĂ« bollshme dhe elastike pĂ«r kapitullin tjetĂ«r tĂ« ekonomisĂ« dixhitale. IA dominon debatin aktual mbi kĂ«rkesĂ«n nĂ« rritje pĂ«r energji, por qendrat e tĂ« dhĂ«nave mbĂ«shtesin gjithashtu shĂ«rbimet e zakonshme dixhitale si cloud computing dhe e-commerce; pĂ«r mĂ« tepĂ«r, shumĂ« vende nĂ« zhvillim sapo kanĂ« filluar tâi zgjerojnĂ« kĂ«to platforma. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, vendet qĂ« udhĂ«heqin nĂ« vendosjen e energjisĂ« bĂ«rthamore do tĂ« formĂ«sojnĂ« jo vetĂ«m zhvillimin e ardhshĂ«m tĂ« IA-sĂ«, por edhe trajektoren e ekonomisĂ« globale dixhitale. Kjo ngre pyetjen nĂ«se SHBA-tĂ«, dikur fuqia kryesore bĂ«rthamore nĂ« botĂ«, mund ta rimarrin pozicionin e tyre nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ« tjetĂ«r tĂ« ekonomisĂ« globale.
SHBA-të në një udhëkryq
Si një ish-lider në ndërtimin e centraleve bërthamore, Shtetet e Bashkuara luajnë një rol unik në garën aktuale globale të energjisë. Pozicioni i tyre si operator i flotës më të madhe bërthamore në botë ka nxitur dekada të tëra ekspertize dhe inovacioni institucional. Për më tepër, është padyshim ndikimi më i rëndësishëm në idealet demokratike që bota duhet të mbështesë, ndërsa sistemi global i energjisë hyn në një epokë të re të elektrifikimit në rritje. Ruajtja e këtij ndikimi është thelbësore për rivendosjen e besueshmërisë në tregun global të eksportit dhe për të siguruar që vendet demokratike të marrin pjesë në formësimin e kapitullit të ardhshëm të energjisë bërthamore.
Një botë në të cilën regjimet autoritare të Rusisë dhe Kinës zotërojnë dhe kontrollojnë kapacitetin gjithnjë e në rritje të energjisë bërthamore, është një botë në të cilën stabiliteti gjeopolitik po gërryhet.
Sektori bërthamor i SHBA-së është prekur nga pasiviteti, pavarësisht të gjitha inovacioneve që ka grumbulluar. Komisioni Rregullator Bërthamor i SHBA-së (KRB), agjencia e pavarur përgjegjëse për licencimin dhe mbikëqyrjen e energjisë bërthamore civile, është e njohur për përdorimin e kornizave që shpesh rezultojnë në procese të kushtueshme dhe afate kohore tepër të gjata, duke zvogëluar shanset e suksesit për zhvilluesit që kërkojnë licenca reaktori. Iniciativat e fundit të reformës nga qeveria federale përfshijnë përmirësimin e proceseve të KRB-së dhe dhënien përparësi licencimit të reaktorëve të përparuar.
Koha do tĂ« tregojĂ« nĂ«se kĂ«to pĂ«rpjekje do ta pĂ«rmirĂ«sojnĂ« vĂ«rtet vendosjen e energjisĂ« bĂ«rthamore nĂ« SHBA, por njĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e sigurt: ritmi aktual, tepĂ«r i ngadaltĂ« i miratimeve duhet tĂ« ndryshojĂ« nĂ«se Uashingtoni do tĂ« konkurrojĂ« globalisht. NĂ« dekadat e fundit, SHBA-tĂ« kanĂ« ndĂ«rtuar vetĂ«m dy reaktorĂ« tĂ« rinj, njĂ«ri prej tĂ« cilĂ«ve ishte shtatĂ« vjet pas afatit dhe 17 miliardĂ« dollarĂ« mbi buxhetin. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, qeveria federale ka vendosur qĂ«llimin ambicioz tĂ« sigurimit tĂ« tĂ« paktĂ«n 20 marrĂ«veshjeve tĂ« tjera ligjĂ«risht tĂ« detyrueshme pĂ«r partneritet, tĂ« njohura si â123 MarrĂ«veshjeâ, tĂ« nevojshme qĂ« vendet tĂ« pĂ«rdorin teknologjitĂ« e energjisĂ« bĂ«rthamore tĂ« SHBA-sĂ«. Direktiva tĂ« tjera tĂ« pĂ«rfshira nĂ« urdhrat ekzekutivĂ«, tĂ« tilla si rindĂ«rtimi i zinxhirĂ«ve tĂ« furnizimit dhe rigjallĂ«rimi i fuqisĂ« punĂ«tore bĂ«rthamore, do tĂ« ndihmojnĂ« nĂ« pozicionimin e SHBA-sĂ« si njĂ« eksportues mĂ« i fortĂ«. MegjithatĂ«, pas dekadash tĂ« tĂ«ra devijimi, vetĂ«m ndjekja e qĂ«ndrueshme do tĂ« pĂ«rcaktojĂ« nĂ«se avantazhi teknologjik bĂ«rthamor i SHBA-sĂ« mund tĂ« rikuperohet vĂ«rtet nĂ« kohĂ« pĂ«r kapitullin tjetĂ«r tĂ« programeve tĂ« rigjenerimit bĂ«rthamor.
Sfida përkeqësohet nga fakti se SHBA-të duhet së pari të demonstrojnë aftësinë e tyre për të ndërtuar reaktorë brenda vendit përpara se të konsiderohen një furnizues i besueshëm jashtë vendit. Ky besueshmëri është thelbësor jo vetëm nëse duan të konkurrojnë për ekuilibër gjeopolitik kundër një lidershipi autoritar në rritje, por edhe nëse duan të ofrojnë alternativa ndaj dobësive të fshehura pas marrëveshjeve të eksportit Pekin-Moskë.
NĂ« shikim tĂ« parĂ«, marrĂ«veshjet midis KinĂ«s dhe RusisĂ« duken tĂ«rheqĂ«se pĂ«r ekonomitĂ« nĂ« zhvillim, pasi ato lehtĂ«sojnĂ« kostot dhe pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« e menjĂ«hershme qĂ« lidhen me ndĂ«rtimin e centraleve bĂ«rthamore. MegjithatĂ«, rreziqet janĂ« tĂ« mĂ«dha: kĂ«to kontrata i bĂ«jnĂ« vendet pritĂ«se tĂ« varura nga operatorĂ«t e huaj pĂ«r dekada, duke ia lĂ«nĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive kontrollin e infrastrukturĂ«s kritike tĂ« energjisĂ« â dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye sigurinĂ« kombĂ«tare â MoskĂ«s ose Pekinit. Vendimi i RusisĂ« pĂ«r tĂ« kufizuar eksportet e gazit natyror te fqinjĂ«t e saj evropianĂ« nĂ« pĂ«rgjigje tĂ« pasojave tĂ« pushtimit tĂ« UkrainĂ«s nĂ« vitin 2022 ilustron se si furnizimet me energji mund tĂ« pĂ«rdoren si armĂ«. Transferimi i kĂ«saj fuqie nĂ« projekte bĂ«rthamore â ku karburanti, operacionet dhe madje edhe personeli mbeten tĂ« lidhura me MoskĂ«n ose Pekinin â i lĂ« vendet tĂ« bllokuara nĂ« varĂ«si afatgjatĂ«. Ky rrezik pĂ«rkeqĂ«sohet nga fuqia financiare qĂ« Moska dhe Pekini mund tĂ« ushtrojnĂ« pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« lĂ«shime politike.
Një botë në të cilën regjimet autoritare zotërojnë dhe kontrollojnë kapacitetin gjithnjë e në rritje të energjisë bërthamore është një botë në të cilën stabiliteti gjeopolitik është i gërryer.
Si mund të konkurrojë Perëndimi?
Një mënyrë se si SHBA-të dhe aleatët e saj mund të konkurrojnë me modelin BOO të Rusisë dhe Kinës është duke u ofruar vendeve partnere aksione më të mëdha pronësie në projektet e tyre bërthamore. Korniza më bashkëpunuese duhet të përqendrohen në forcimin e industrive lokale, nxitjen e punës vendase dhe mbështetjen e zhvillimit afatgjatë të ekspertizës në energjinë bërthamore tek të sapoardhurit. Ato gjithashtu mund të mbështesin forcimin e kornizave të nevojshme institucionale për vendin blerës për të vendosur energjinë bërthamore, duke përfshirë zhvillimin e rregullatorëve të pavarur, kornizave ligjore transparente dhe një kulture të fortë sigurie. Ofrimi i një mbështetjeje të tillë pa rritur rrezikun financiar do të shërbente si një kundërpeshë e vërtetë ndaj Moskës dhe Pekinit.
Këto qëllime janë shumë më të arritshme nëse Perëndimi vepron kolektivisht. Marrëveshja e fundit SHBA-Britani e Madhe është një shembull i mirë se si bashkëpunimi midis aleatëve mund të forcojë pozicionin Perëndimor. Përmes Partneritetit Atlantik për Energji Bërthamore të Avancuar, të dy vendet janë zotuar të përmirësojnë rishikimet e projektimit, të ndajnë ngarkesat rregullatore të punës dhe të shkurtojnë kohëzgjatjen e licencimit. Zgjerimi i këtij modeli në të gjitha vendet aleate mund të përshpejtojë zgjerimin kombëtar bërthamor, duke u ofruar vendeve në zhvillim alternativa të qëndrueshme ndaj paketave ruse dhe kineze. Bashkëpunimi më i gjerë perëndimor do të përshpejtonte gjithashtu vendosjen e reaktorëve bërthamorë dhe do të ulte më shpejt kostot duke bashkuar ekspertizën teknike, kapacitetin e financimit dhe zinxhirët e furnizimit. Një bashkëpunim i tillë do të plotësonte gjithashtu hapat fillestarë që po ndërmerren nga institucionet financiare ndërkombëtare si Banka Botërore për të rishqyrtuar rolin e tyre në zhvillimin bërthamor.
Vendimi i BankĂ«s BotĂ«rore pĂ«r tĂ« hequr ndalimin e financimit tĂ« energjisĂ« bĂ«rthamore shĂ«non njĂ« transformim pĂ«r peizazhin global tĂ« energjisĂ«. PĂ«r vite me radhĂ«, vendet nĂ« zhvillim qĂ« kĂ«rkonin energji bĂ«rthamore nuk kishin zgjidhje tjetĂ«r veçse tĂ« mbĂ«shteteshin te Rusia ose Kina. Duke hequr kĂ«tĂ« pengesĂ«, Banka BotĂ«rore po hap derĂ«n pĂ«r njĂ« fushĂ« loje mĂ« tĂ« barabartĂ«; por ajo do ta hapĂ« vĂ«rtet atĂ« vetĂ«m nĂ«se Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« ofrojĂ« financim dhe mbĂ«shtetje teknike nĂ« kohĂ« dhe tĂ« konsiderueshme. PĂ«r momentin, ndikimi i saj do tĂ« jetĂ« i kufizuar: Banka po pĂ«rqendrohet nĂ« zhvillimin e ekspertizĂ«s bĂ«rthamore vendase nĂ« bashkĂ«punim me IAEA-n, dhe presidenti i saj, Ajay Banga, ka deklaruar se pĂ«rparĂ«sia Ă«shtĂ« zgjatja e jetĂ«gjatĂ«sisĂ« sĂ« reaktorĂ«ve ekzistues. Banka BotĂ«rore ka shprehur gjithashtu mbĂ«shtetje pĂ«r zhvillimin e reaktorĂ«ve bĂ«rthamorĂ« afatshkurtĂ«r (SMR) si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« ulur kostot pĂ«r vendet nĂ« zhvillim, por kĂ«to teknologji duhet sĂ« pari tĂ« provojnĂ« efektivitetin e tyre nĂ« ekonomitĂ« e pĂ«rparuara. NdĂ«rkohĂ«, shumica e tĂ« sapoardhurve do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« mbĂ«shteten nĂ« reaktorĂ«t konvencionalĂ« tĂ« provuar, tĂ« cilĂ«t Pekini dhe Moska kanĂ« demonstruar tashmĂ« se mund tâi furnizojnĂ«. Banka po bĂ«n pĂ«rparim, por mbetet pĂ«r tâu parĂ« nĂ«se pĂ«rpjekjet e saj mund tĂ« konkurrojnĂ« vĂ«rtet me ato tĂ« MoskĂ«s dhe Pekinit.
Megjithatë, duke pasur parasysh rolin e SHBA-së si aksionari më i madh i Bankës, ndryshimi ende ka potencial afatgjatë. Pasi modelet amerikane për SMR-të të testohen brenda vendit, Uashingtoni mund të shfrytëzojë ndikimin e tij për të inkurajuar Bankën të përshtatë mjetet e saj të financimit dhe asistencën teknike për të mbështetur miratimin e tyre jashtë vendit. Kjo do të zvogëlojë rreziqet për vendet në zhvillim dhe do të zgjerojë tregjet në mënyrë që furnizuesit amerikanë të mund të konkurrojnë më në fund me agjencitë shtetërore në Rusi dhe Kinë.
Në planin afatgjatë, energjia bërthamore do të luajë një rol vendimtar në peizazhin e ardhshëm global të energjisë. Rritja e njëkohshme e teknologjive që kërkojnë shumë energji në ekonomitë e përparuara dhe kërkesat në rritje për energji të vendeve në zhvillim nxjerrin në pah një realitet themelor: kërkesën globale gjithnjë e në rritje për energji me çdo hap të progresit njerëzor. Energjia bërthamore është një nga burimet më të mëdha të afta për të përmbushur këtë kërkesë, dhe mënyra se si zgjerohet dhe nën çfarë lidershipi e bën këtë do të përcaktojë thellësisht të ardhmen e dinamikës globale të energjisë dhe sovranitetit të energjisë. Nëse demokracitë dështojnë të veprojnë, të tjerët do të veprojnë.
*Juzel Lloyd është ish-Bashkëpunëtore e Këshillit Atlantik për Gratë Lidere në Energji.
Ashtu si aristokracia e frikësuar siciliane në romanin epik të vitit 1958, Evropa kapet pas status quo-së. Por rënia e menaxhuar nuk është e vetmja zgjedhje.
Joseph de Weck*
Pak pas çerekut të parë të shekullit, Evropa duket se ka mbërritur në një pikë kthese. Për dekada me radhë, pjesa e saj në PBB-në globale ka ardhur duke u tkurrur dhe ndikimi i saj gjeopolitik është zbehur. Në një moment të caktuar, rënia relative mund të shndërrohet në rënie absolute. Ky moment mund të jetë duke u afruar.
SHBA-tĂ«, Rusia dhe Kina janĂ« tĂ« angazhuara hapur nĂ« njĂ« âgarĂ« pĂ«r EvropĂ«nâ. Moska kĂ«rkon tĂ« rikthejĂ« hegjemoninĂ« nĂ« lindje. Pekini dĂ«shiron industrinĂ« evropiane; Uashingtoni kĂ«rkon bindje â dhe GrenlandĂ«n. GjermanĂ«t janĂ« bĂ«rĂ« ankthiozĂ« pĂ«r tĂ« ardhmen. Franca e çorientuar nuk po arrin tĂ« rregullojĂ« buxhetin. E etur pĂ«r rritje, Brukseli po çmonton legjislacionin klimatik tĂ« miratuar vetĂ«m pak vite mĂ« parĂ«, ndĂ«rsa pĂ«rkulet pĂ«r sĂ« prapthi pĂ«r tĂ« qetĂ«suar Donald Trumpin. Pak gjĂ« ka mbetur nga dinjiteti evropian â njĂ« ndjenjĂ« rĂ«nieje shoqĂ«rore po fillon tĂ« zĂ«rĂ« vend.
Ndoshta pĂ«r kĂ«tĂ« arsye adaptimi i fundit i Netflix-it i kryeveprĂ«s sĂ« vitit 1958 tĂ« Giuseppe Tomasi di Lampedusa-s, Il Gattopardo (Leopardi), po gjen jehonĂ« te audiencat nĂ« mbarĂ« kontinentin. Romani epik i Lampedusa-s kronikon rĂ«nien e njĂ« familjeje aristokratike siciliane nĂ« shekullin XIX â dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, mentalitetin e elitave qĂ« e ndiejnĂ« se bota e tyre po mbaron, por janĂ« gati tĂ« bĂ«jnĂ« kompromise dhe pothuajse çdo gjĂ« pĂ«r ta zgjatur pushtetin edhe pak mĂ« tej.
Klasa politike e EvropĂ«s, e varur mes dhimbjes dhe vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ«, ka filluar tâi ngjajĂ« asaj aristokracie dhe Ă«shtĂ« pajtuar me njĂ« strategji rĂ«nieje tĂ« menaxhuar. E megjithatĂ«, âpĂ«r sa kohĂ« ka vdekje, ka shpresĂ«â, shkruan Lampedusa, dhe Evropa nuk Ă«shtĂ« domosdoshmĂ«risht e humbur â nĂ«se udhĂ«heqĂ«sit e saj nxjerrin mĂ«simet e duhura nga Leopardi.
Ta lexosh Leopardin është një festë; ta shohësh adaptimin e Luchino Viscontit të vitit 1963 është detyrim; të qëndrosh me serialin e Netflix-it, me ritmin e tij çlodhësisht të ngadaltë, është kohë e shpenzuar mirë. Për lexuesin e ngarkuar, ja përmbledhja: i vendosur gjatë bashkimit të Italisë, Leopardi ndjek Princin e Salinës, një aristokrat sicilian në moshë, që jeton rehat falë pronave të tij të mëdha. Rreth tij, megjithatë, bota po ndryshon. Fshatarët aspirojnë të bëhen më shumë se punëtorë në tokat e princit. Pushteti aristokratik lë vendin për një borgjezi agresive.
Me sy tĂ« kthjellĂ«t, princi e kupton fare mirĂ« se mĂ«nyra e tij e jetesĂ«s po vdes. Pasuria dhe privilegjet po i rrĂ«shqasin nga duart. âGjithçka duhet tĂ« ndryshojĂ« qĂ« gjithçka tĂ« mbetet njĂ«sojâ, deklaron famshĂ«m nipi i tij, Tancredi, duke e nxitur xhaxhain tĂ« rreshtohet me rendin e ri ekonomik dhe politik. Por nĂ«se tĂ« mbetesh nĂ« majĂ« kĂ«rkon tĂ« heqĂ«sh dorĂ« nga vlerat dhe traditat e tua, a Ă«shtĂ« kjo vĂ«rtet fitore?
Princi krenar tërhiqet nga dinjiteti i rezistencës, por nuk i shpëton dot logjikës së dorëzimit pragmatik, me shpresën për ta vonuar rënien e familjes së tij. Duke e lexuar sot Leopardin, është e vështirë të mos e shohësh Evropën te Princi melankolik i Salinës.
Ashtu si princi, shumĂ« evropianĂ« kanĂ« jetuar jetĂ« relativisht tĂ« begata. Dhe, si aristokratĂ«t e njĂ« epoke tĂ« shkuar, shumica e evropianĂ«ve janĂ« tĂ« bindur pĂ«r epĂ«rsinĂ« e modelit tĂ« tyre â rend demokratik, kapitalizĂ«m tĂ« zbutur, kulturĂ« tĂ« rafinuar â duke injoruar faktin se kjo pasuri mbĂ«shtetet edhe mbi shfrytĂ«zimin e tĂ« tjerĂ«ve.
EvropianĂ«t gjithashtu e ndiejnĂ« se historia po ecĂ«n kundĂ«r tyre. Brenda vendit, politika Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« garĂ« nostalgjish. E djathta populiste nĂ« rritje Ă«ndĂ«rron njĂ« tĂ« kaluar nacionaliste tĂ« imagjinuar, ndĂ«rsa qendra politike evropiane sillet si vetĂ« Princi i SalinĂ«s â duke u pĂ«rpjekur ta zgjasĂ« tĂ« tashmen pĂ«rmes pĂ«rshtatjes taktike: pak mĂ« shumĂ« borxh kĂ«tu, shkurtime mirĂ«qenieje atje, deregulim dhe, mbi tĂ« gjitha, pĂ«rkulje ndaj Mbretit Trump, i cili i tall udhĂ«heqĂ«sit e BE-sĂ« nĂ« rrjetet sociale dhe i fyen hapur si âtĂ« dobĂ«tâ.
Sigurisht, kjo politikĂ« e âia dalim disiâ ka virtytet e saj. RĂ«nia e menaxhuar Ă«shtĂ« mĂ« e mirĂ« se arroganca e ndjekur nga kolapsi. Por ekziston njĂ« alternativĂ« si ndaj mohimit, ashtu edhe ndaj pajtimit.
Princi nuk ka njĂ« pĂ«rgjigje bindĂ«se. Ai kĂ«rkon tĂ« mbajĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« njĂ« rend qĂ« i shĂ«rben vetĂ«m atij vetĂ«. EvropianĂ«t, pĂ«rkundrazi, kanĂ« plot aleatĂ« â nĂ«se zgjedhin tĂ« mbrojnĂ« parime si demokracia, shteti i sĂ« drejtĂ«s, njĂ« aparat shtetĂ«ror ku nuk kemi pse tĂ« jetojmĂ« me frikĂ« dhe parimin e sovranitetit territorial. Siç pamĂ« javĂ«n e kaluar, pĂ«rballja me Trumpin pĂ«r tarifat qĂ« ai kĂ«rcĂ«noi pĂ«r shkak tĂ« GrenlandĂ«s dha rezultat. TĂ« bashkuar, Evropa nuk Ă«shtĂ« aspak e dobĂ«t.
Dhe Evropa mund ta ruajĂ« kĂ«tĂ« ndjenjĂ« qĂ«llimi nĂ«se pĂ«rqendrohet te ambicia pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« ekonomi qĂ« tĂ« jetĂ« njĂ«kohĂ«sisht e suksesshme dhe tâu lejojĂ« njerĂ«zve tĂ« jetojnĂ« jetĂ« me kuptim. TĂ« pĂ«rparosh njĂ« rend qĂ« vĂ« nevojat njerĂ«zore mbi interesat e kapitalit nuk Ă«shtĂ« dekadencĂ«. Ndryshe nga bota e princit, mĂ«nyra evropiane e jetesĂ«s nuk Ă«shtĂ« e dĂ«nuar â jo mĂ« pak sepse evropianĂ«t nuk duan ta shohin kontinentin tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« atĂ« qĂ« Sicilia Ă«shtĂ« pĂ«r ItalinĂ« te Leopardi: njĂ« periferi e qeverisur nga tĂ« tjerĂ«t.
Evropianët ende po tregojnë shenja rezistence: 76% e qytetarëve evropianë hodhën poshtë verën e kaluar marrëveshjen poshtëruese tregtare me Trumpin, tregojnë sondazhet, dhe 81% duan që BE-ja të ndërtojë një politikë të përbashkët mbrojtjeje dhe sigurie. Me 74%, mbështetja për BE-në nuk ka qenë kurrë më e lartë. Dhe ndërsa lufta e Rusisë hyn në vitin e pestë, opinioni publik evropian ka mbetur i përkushtuar ndaj Ukrainës.
Po, Evropa do tĂ« duhet tĂ« ndryshojĂ« thellĂ«sisht nĂ«se dĂ«shiron tĂ« mbrojĂ« atĂ« qĂ« ka vĂ«rtet rĂ«ndĂ«si. Ruajtja e aftĂ«sisĂ« sĂ« EvropĂ«s pĂ«r tĂ« zgjedhur tĂ« ardhmen e saj kĂ«rkon njĂ« BE mĂ« tĂ« fortĂ« dhe mĂ« demokratike. NĂ« Davos, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, bĂ«ri thirrje pĂ«r tâu shkĂ«putur nga ânostalgjiaâ nĂ« emĂ«r tĂ« ndĂ«rtimit tĂ« njĂ« Evrope tĂ« re, tĂ« pavarur. Ădo poshtĂ«rim nga Trump, Xi Jinping dhe Vladimir Putin i bĂ«n evropianĂ«t mĂ« tĂ« hapur ndaj kĂ«tij argumenti.
E firmosur në moshën 13-vjeçare dhe e braktisur nga industria në moshën 16-vjeçare, rruga e Madison Beer drejt famës nuk ka qenë aspak e lehtë. Sot 26 vjeçe, ajo thotë se më në fund po bën muzikë për veten dhe nuk ka frikë të tregojë zemrën hapur.
nga Shaad DâSouza
Madison Beer mund tĂ« jetĂ« vetĂ«m 26 vjeçe, por nĂ« industrinĂ« e pop-it ajo konsiderohet tashmĂ« njĂ« veterane. Ajo u bĂ« e njohur nĂ« moshĂ«n 13-vjeçare, pasi Justin Bieber postoi nĂ« Twitter njĂ« link tĂ« njĂ« videoje nĂ« YouTube ku ajo kĂ«ndonte At Last tĂ« Etta James. QĂ« prej asaj kohe, pĂ«r mĂ« shumĂ« se njĂ« dekadĂ«, Beer ka punuar pareshtur nĂ« pop-in mainstream, duke ndĂ«rtuar njĂ« bazĂ« tĂ« madhe fansash tĂ« gjeneratĂ«s Z â mbi 60 milionĂ« ndjekĂ«s gjithsej nĂ« Instagram dhe TikTok. TĂ« thuash se karriera e saj ka qenĂ« njĂ« proces i ngadaltĂ« Ă«shtĂ« njĂ« nĂ«nvlerĂ«sim: njĂ« ditĂ« para intervistĂ«s sonĂ«, u njoftua se singĂ«lli i saj Bittersweet, i publikuar nĂ« tetor, kishte hyrĂ« pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« klasifikimin amerikan Hot 100, nĂ« vendin e 98-tĂ«. Kur i sugjeroj se kjo meriton urime, ajo e minimizon arritjen. âSigurisht qĂ« jam shumĂ« e emocionuar dhe mirĂ«njohĂ«se kur njĂ« kĂ«ngĂ« shkon mirĂ«, por mendoj se kam arritur nĂ« njĂ« pikĂ« ku e dua atĂ« qĂ« bĂ«j dhe jam krenare pĂ«r tĂ«, pavarĂ«sisht gjithçkaje,â thotĂ« ajo me qetĂ«si, para se tĂ« qeshĂ«. âMâu deshĂ«n vetĂ«m⊠15 vjet! Por Ă«shtĂ« nĂ« rregull.â
Qëndrimi i Beer-it tregon për një karrierë që ka ecur me ndalesa dhe rifillime, shumë larg ngritjes meteorike që shpesh pritet nga yjet e rinj të pop-it. Teksa përgatitet për publikimin e albumit të saj të tretë, Locket, ajo duket më afër se kurrë hyrjes në elitën e zhanrit. Albumi i saj i vitit 2023, Silence Between Songs, solli hitet e heshtura Reckless dhe Home to Another One, kjo e fundit një këngë e frymëzuar nga Tame Impala, e nënvlerësuar sipas shumë kritikëve. Në vitin 2024, ajo publikoi Make You Mine, një singëll që hyri në Top 50 në Mbretërinë e Bashkuar dhe u nominua për çmimin Grammy si regjistrimi më i mirë dance-pop.
Por, siç thotĂ« vetĂ« ajo, kĂ«to suksese erdhĂ«n relativisht vonĂ« dhe pĂ«r shumĂ« vite iu desh tĂ« çlirohej nga ideja se klasifikimet dhe çmimet pĂ«rcaktojnĂ« vlerĂ«n e njĂ« artisti. âIshte vĂ«rtet e vĂ«shtirĂ« pĂ«r vite me radhĂ« tĂ« shkĂ«putesha nga kjo ideologji, por tani ndihem shumĂ« mĂ« mirĂ« qĂ« nuk e mundoj mĂ« veten me kĂ«tĂ«,â thotĂ« ajo. âNuk dua tĂ« jem e ashpĂ«r me veten, por nuk kam pasur kĂ«ngĂ« nr. 1, nuk kam pasur superhite gjigante â edhe pse, nĂ« fakt, mendoj se kam pasur, thjesht jo sipas kritereve tĂ« tĂ« tjerĂ«ve. UnĂ« them: nĂ«se ende mund tĂ« shes turne dhe tĂ« kĂ«ndoj pĂ«r turma njerĂ«zish duke e shijuar kĂ«tĂ«, atĂ«herĂ« padyshim jam nĂ« rregull.â
âTĂ« ngacmosh njĂ« 15-vjeçare Ă«shtĂ« e papranueshme â kur unĂ« isha 15, kjo as qĂ« diskutohejâ
Beer u rrit nĂ« Long Island, Nju Jork. Pas valĂ«s sĂ« parĂ« tĂ« famĂ«s falĂ« Bieber-it, familja e saj u zhvendos nĂ« Los Angeles, ku ajo u nĂ«nshkrua si kliente menaxhimi nga Scooter Braun, menaxheri i atĂ«hershĂ«m i Bieber-it. Vitet e para tĂ« karrierĂ«s sĂ« saj ndoqĂ«n njĂ« model klasik: kĂ«ngĂ« tĂ« lidhura me marka lodrash, bashkĂ«punime me idhuj adoleshentĂ« si Cody Simpson dhe njĂ« pritje e gjatĂ« deri nĂ« regjistrimin e albumit tĂ« parĂ«. Beer nisi karrierĂ«n nĂ« njĂ« periudhĂ« tranzicioni pĂ«r industrinĂ« e pop-it, kur rrjetet sociale kishin fituar njĂ« fuqi tĂ« jashtĂ«zakonshme, por shtĂ«pitĂ« diskografike ende nuk dinin si tâi pĂ«rdornin. Ajo u pĂ«rball me shumĂ« urrejtje online â diçka e zakonshme pĂ«r yjet e reja femra â dhe u ndje krejtĂ«sisht e pambrojtur nga struktura qĂ« e rrethonte.
âNjerĂ«zit janĂ« shumĂ« tĂ« shpejtĂ« pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«: âJa çfarĂ« nuk shkon me kĂ«tĂ« personâ, dhe pĂ«r tĂ« sulmuar karakterin e dikujt,â thotĂ« ajo. âI dashuri im i parĂ«, Jack Gilinsky nga dueti Jack & Jack⊠mora aq shumĂ« urrejtje nga fansat e tij dhe nga njerĂ«z online. MĂ«sova shumĂ« herĂ«t se njerĂ«zit mund tĂ« jenĂ« jashtĂ«zakonisht mizorĂ«.â Ajo shton se ndihet mbrojtĂ«se ndaj yjeve mĂ« tĂ« rinj sot. âShpresoj qĂ« tani njerĂ«zit tĂ« mendojnĂ«: âTĂ« ngacmosh njĂ« 15-vjeçare Ă«shtĂ« e papranueshmeâ, sepse kur unĂ« isha 15, kjo as qĂ« ishte temĂ«. Nuk u ndjeva aspak e mbrojtur.â
NĂ« moshĂ«n 16-vjeçare, Beer u la jashtĂ« nga Braun dhe nga shtĂ«pia diskografike Island Records. NĂ« njĂ« intervistĂ« tĂ« fundit pĂ«r Cosmopolitan, ajo tha se ndjente se Braun dhe label-i i saj âmĂ« vodhĂ«n vite tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« sime qĂ« nuk do tâi marr kurrĂ« mbrapshtâ. Kur e pyes se si e ka pĂ«rjetuar faktin qĂ« Braun Ă«shtĂ« ndarĂ« nga klientĂ« si Justin Bieber dhe Ariana Grande, dhe kritikat qĂ« ka marrĂ« pĂ«r blerjen dhe shitjen e katalogut tĂ« Taylor Swift, Beer shmang temĂ«n. âNdihem sikur jam nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« jetĂ«s sime ku po bĂ«j punĂ«n time dhe po fokusohem te muzika dhe karriera ime,â thotĂ« ajo. âKam bĂ«rĂ« shumĂ« terapi, sidomos pĂ«r ato vite tĂ« hershme, dhe jam pĂ«rpjekur tâi lĂ« pas. TĂ« mbash inat, urrejtje dhe negativitet pĂ«r gjĂ«ra tĂ« tilla nuk mĂ« sjell asgjĂ« tĂ« mirĂ«. I kam lĂ«nĂ« pas plotĂ«sisht. Nuk Ă«shtĂ« problemi im, nuk Ă«shtĂ« cirku im.â
Kjo perspektivĂ« dhe ndjeshmĂ«ria ndaj emocioneve tĂ« saj shfaqen qartĂ« nĂ« Locket. Albumi ndĂ«rthur tekste tĂ« zhveshura emocionalisht dhe provokuese me njĂ« pop tĂ« pasur, Ă«ndĂ«rrimtar, diku mes Lana Del Rey dhe Sabrina Carpenter â kjo e fundit njĂ« tjetĂ«r artiste qĂ«, si Beer, kaloi njĂ« dekadĂ« nĂ« âllogoretâ e pop-it para se tĂ« shpĂ«rthente nĂ« tĂ« 20-at. Beer thotĂ« se nuk do tĂ« mund ta bĂ«nte njĂ« album si Locket pa pĂ«rvojĂ«n introspektive tĂ« Silence Between Songs. âMe atĂ« album, i lashĂ« njerĂ«zit tĂ« mĂ« njihnin vĂ«rtet. Me kĂ«tĂ« tĂ« fundit, ndjeva se nuk kisha mĂ« nevojĂ« tĂ« shpjegoja çdo gjĂ« pĂ«r veten dhe historinĂ« time,â thotĂ« ajo. âPo krijoja muzikĂ« qĂ« e doja. ĂshtĂ« njĂ« kapitull i ri, njĂ« energji e re â jam mĂ« e rritur, mĂ« e mençur, nĂ« njĂ« vend shumĂ« tĂ« mirĂ«.â
Silence Between Songs u publikua në vitin 2023, pas disa viteve të vështira për Beer-in, gjatë të cilave ajo u diagnostikua me çrregullim kufitar të personalitetit dhe u përball me kritika të shumta online për incidente relativisht të vogla. Po atë vit, ajo publikoi edhe librin autobiografik The Half of It, ku foli hapur për shëndetin mendor, seksualizimin që përjetoi si adoleshente dhe shumë të tjera. Të dy projektet kishin një qëllim: që publiku ta shihte si njeri, jo thjesht si një tjetër figurë të internetit.
âKam qenĂ« online qĂ« nĂ« moshĂ«n 12-vjeçare dhe disa njerĂ«z e kanĂ« mendjen tĂ« ndarĂ« pĂ«r mua â mĂ« gjykojnĂ«, dhe kjo Ă«shtĂ« nĂ« rregull, jam pajtuar me kĂ«tĂ«,â thotĂ« ajo. âPor me librin doja tâu jepja njĂ« mundĂ«si atyre qĂ« vĂ«rtet donin tĂ« mĂ« njihnin. Doja tĂ« tregoja tĂ« vĂ«rtetĂ«n e gjĂ«rave qĂ« kam kaluar, tĂ« shfaqja cenueshmĂ«rinĂ« time dhe, shpresoj, tĂ« frymĂ«zoja tĂ« tjerĂ«t.â
Kjo paqe e re me veten reflektohet edhe nĂ« Locket, njĂ« album qĂ« flet hapur pĂ«r dashuri intensive dhe ndjenja pĂ«rthithĂ«se. Beer, e cila ishte nĂ« njĂ« lidhje tĂ« gjatĂ« gjatĂ« shkrimit tĂ« albumit, thotĂ« se kĂ«ngĂ«t pasqyrojnĂ« ânjĂ« marrĂ«dhĂ«nie shumĂ« intensive, me ulje-ngritjeâ. âKur dashuroj, dashuroj fort,â thotĂ« ajo. âKam probleme me braktisjen, me lidhjen emocionale, i di kĂ«to gjĂ«ra dhe pĂ«rpiqem tâi punoj, por kjo Ă«shtĂ« natyra ime â ndiej gjithçka shumĂ« thellĂ«.â
AftĂ«sia pĂ«r tâi pranuar hapur kĂ«to dobĂ«si, thotĂ« Beer, vjen nga puna e gjatĂ« me veten. âKam bĂ«rĂ« çdo lloj terapie. Kam arritur nĂ« njĂ« pikĂ« ku mund tâi pranoj kĂ«to gjĂ«ra pa turp. Nuk jam perfekte, kam problemet e mia, por pĂ«r sa kohĂ« i pranon dhe punon me to, mendoj se Ă«shtĂ« nĂ« rregull.â
PavarĂ«sisht interpretimeve qĂ« fansat mund tâu bĂ«jnĂ« kĂ«ngĂ«ve tĂ« saj, Beer thotĂ« se nuk dĂ«shiron qĂ« muzika e saj tĂ« kthehet nĂ« njĂ« armĂ« kundĂ«r njerĂ«zve tĂ« tjerĂ«. âNuk dua qĂ« dikush tĂ« sulmohet apo tĂ« shkatĂ«rrohet pĂ«r shkak tĂ« njĂ« albumi timin. Nuk i uroj keq askujt.â
NĂ« fund, Locket qĂ«ndron pĂ«rtej suksesit komercial apo reagimeve tĂ« publikut. âKa gjĂ«ra qĂ« janĂ« jashtĂ« kontrollit tim,â thotĂ« ajo. âPĂ«r mua, kuptimi i vĂ«rtetĂ« i suksesit Ă«shtĂ« tĂ« ndihesh nĂ« paqe dhe i lumtur, çfarĂ«do qĂ« tĂ« ndodhĂ«.â
Eutanazia, sterilizimet dhe eksperimentet makabre: më shumë se gjysma e mjekëve gjermanë i përmbaheshin ideologjisë naziste, duke kontribuar ndjeshëm në Holokaustin.
EugjenikĂ«, sterilizime tĂ« detyruara, vrasje masive tĂ« maskuara si âeutanaziâ: kĂ«to janĂ« vetĂ«m disa nga krimet mĂ« tĂ« tmerrshme tĂ« kryera nga nazistĂ«t midis viteve 1930 dhe fundit tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. NĂ« sektorin e shĂ«ndetĂ«sisĂ«, regjimi i Hitlerit ishte fajtor pĂ«r mizori tĂ« papĂ«rshkrueshme, por do tĂ« ishte gabim tĂ« mendohej se kĂ«to dhunĂ« u kryen vetĂ«m nga njĂ« pakicĂ« e vogĂ«l. NĂ« fakt, njĂ« studim i ri i botuar nĂ« The Lancet tregon njĂ« histori shumĂ« tĂ« ndryshme (dhe shqetĂ«suese) pĂ«r punĂ«n e mjekĂ«ve nĂ« atĂ« periudhĂ«.
Kompromiset
Hulumtimi filloi me iniciativën e Richard Horton, kryeredaktor i revistës prestigjioze mjekësore angleze, i cili krijoi një komision të përbërë nga njëzet studiues nga universitete të ndryshme ndërkombëtare, me detyrën e studimit të marrëdhënieve midis mjekësisë, nazizmit dhe holokaustit. nëpërmjet një shqyrtimi rigoroz të burimeve historike. Ky grup studiuesish ka hartuar një dokument që nxjerr në pah rolin e punonjësve të shëndetësisë në formulimin, mbështetjen dhe zbatimin e politikave gjenocidale të diktaturës naziste.
Ngjitja masore
Shifrat që dolën janë elokuente dhe nënvizojnë se si një pjesë e mirë e profesionistëve të kujdesit shëndetësor të asaj kohe po bashkoheshin me regjimin: në vitin 1945, mjekët gjermanë (jo çifutë) të regjistruar në parti ishin midis 50% dhe 65% të totalit, shumë më e lartë se ajo e të gjitha profesioneve të tjera kryesore akademike.
Mitet e rreme
Duke shqyrtuar dokumentet e kohĂ«s, Komisioni hodhi poshtĂ« njĂ« sĂ«rĂ« klishesh, para sĂ« gjithash, sipas tĂ« cilave tĂ« vetmit persona pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r krimet mjekĂ«sore ishin disa âekstremistĂ«â (si Josef Mengele nĂ« Aushvic), ose mjekĂ« tĂ« detyruar me forcĂ« tĂ« shkelnin. rregullat elementare etike. NĂ« realitet, shumĂ« prej tyre pranuan pa shumĂ« protesta âkodin e sjelljesâ sĂ« re tĂ« nazizmit, tĂ« zhvilluar nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« çonte pĂ«rpara njĂ« program racist nĂ« favor tĂ« âarianĂ«veâ nĂ« dĂ«m tĂ« grupeve etnike ose kategorive qĂ« konsideroheshin inferiore (pĂ«rfshirĂ« HebrenjtĂ«, romĂ«t, homoseksualĂ«t ose personat me aftĂ«si tĂ« kufizuara) kundĂ«r tĂ« cilĂ«ve u promovuan praktika tĂ« tilla si eutanazia, sterilizimet dhe eksperimentet brutale, tĂ« cilat i shndĂ«rruan nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive nĂ« derra gini.
Ămimi i shkencĂ«s
Trupat e viktimave u përdorën për kërkime dhe mësimdhënie, madje disa dekada pas luftës disa mbetje ruheshin ndonjëherë në koleksione shkencore. Sipas studimit të The Lancet, mungesa totale e moralit nuk i ka penguar kërkimet naziste të bëjnë përparim të konsiderueshëm, aq sa kuptimi i sotëm i temave të ndryshme, nga hipotermia e deri te efektet e konsumit të duhanit dhe alkoolit, janë për shkak të punës së kryer. nga shkencëtarët nazistë në atë kohë.
Etika
QĂ«llimi i studiuesve Ă«shtĂ« tĂ« nĂ«nvizojnĂ« nevojĂ«n e ndĂ«rthurjes sĂ« etikĂ«s profesionale dhe kĂ«rkimit shkencor. Ideja Ă«shtĂ« qĂ« ofrimi i burimeve dhe informacionit pĂ«r atĂ« periudhĂ« historike pĂ«r shkollat ââe sotme mjekĂ«sore, institutet kĂ«rkimore dhe shoqatat qĂ« veprojnĂ« nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«, nĂ« mbarĂ« botĂ«n, do tâi bĂ«jĂ« ata mĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e tyre ndaj brezave tĂ« ardhshĂ«m.
NĂ« mĂ«ngjesin e akullt tĂ« 27 janarit 1945, ndĂ«rsa Lufta e DytĂ« BotĂ«rore po hynte nĂ« aktin e saj tĂ« fundit, njĂ« njĂ«si e UshtrisĂ« sĂ« Kuqe â Divizioni i 322-tĂ« i Frontit tĂ« ParĂ« Ukrainas â hyri nĂ« territorin e kampit tĂ« pĂ«rqendrimit dhe shfarosjes Auschwitz-Birkenau, nĂ« PoloninĂ« e pushtuar. Ajo qĂ« gjetĂ«n ushtarĂ«t sovjetikĂ« nuk ishte thjesht njĂ« kamp i braktisur, por dĂ«shmia mĂ« e errĂ«t e krimit industrial kundĂ«r njerĂ«zimit.
Nazistët, në tërheqje e sipër, kishin evakuuar me marshime vdekjeje dhjetëra mijëra të burgosur drejt perëndimit, duke lënë pas vetëm rreth 7 mijë njerëz: skelete të gjalla, të sëmurë, fëmijë dhe pleq, që nuk kishin më forcë as të iknin, as të vdisnin. Ata u gjetën mes barakave të shkatërruara, telave me gjemba dhe oxhaqeve të krematoriumeve që ende mbanin erën e vdekjes.
Auschwitz nuk ishte njĂ« kamp i zakonshĂ«m. I ngritur fillimisht nĂ« vitin 1940 si kamp internimi, ai u shndĂ«rrua shpejt nĂ« qendrĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« makinerisĂ« naziste tĂ« shfarosjes. Kompleksi pĂ«rfshinte Auschwitz I, Auschwitz II â Birkenau dhe Auschwitz III â Monowitz, si dhe dhjetĂ«ra nĂ«nkampe. PikĂ«risht nĂ« Birkenau u ndĂ«rtuan dhomat e gazit dhe krematoriumet, ku vdekja u kthye nĂ« proces tĂ« organizuar, tĂ« matshĂ«m dhe tĂ« pĂ«rditshĂ«m.
Nga viti 1939 deri nĂ« 1945, sipas vlerĂ«simeve historike, rreth 1.1â1.2 milionĂ« njerĂ«z u vranĂ« nĂ« Auschwitz. Pothuajse gjysma ishin hebrenj, viktima tĂ« Holokaustit, por mes tyre kishte edhe romĂ«, polakĂ«, rusĂ«, tĂ« burgosur politikĂ«, persona me aftĂ«si tĂ« kufizuara dhe kundĂ«rshtarĂ« tĂ« regjimit nazist. Ata u mbytĂ«n me gaz Zyklon B, u dogjĂ«n nĂ« krematoriume, u vranĂ« nga uria, sĂ«mundjet, puna çnjerĂ«zore apo ekzekutimet arbitrare.
Kur ushtarĂ«t sovjetikĂ« hapĂ«n portat e kampit, ata gjetĂ«n edhe prova tĂ« pamohueshme tĂ« krimit: tonelata flokĂ«sh njerĂ«zish, mijĂ«ra palĂ« kĂ«pucĂ«, valixhe me emra, proteza, syze dhe rroba fĂ«mijĂ«sh. Ădo objekt ishte njĂ« jetĂ« e shuar, njĂ« histori e ndĂ«rprerĂ« brutalisht.
Ălirimi i Auschwitz-it nuk i dha fund menjĂ«herĂ« vuajtjes sĂ« tĂ« mbijetuarve. ShumĂ« prej tyre vdiqĂ«n edhe pas çlirimit nga pasojat e urisĂ« dhe sĂ«mundjeve. Por ajo ditĂ« shĂ«noi njĂ« kthesĂ« historike: pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, bota pa me sytĂ« e saj pĂ«rmasat reale tĂ« Holokaustit dhe krimin e paparĂ« tĂ« nazizmit.
Sot, 27 janari përkujtohet ndërkombëtarisht si Dita e Përkujtimit të Holokaustit. Jo vetëm për të nderuar viktimat, por për të kujtuar se Auschwitz-i nuk është thjesht një vend në hartë apo një kapitull historie. Ai është një paralajmërim i përhershëm se deri ku mund të arrijë urrejtja, racizmi dhe çnjerëzimi, nëse harresa dhe indiferenca marrin vendin e kujtesës dhe përgjegjësisë.
Në vitin 1784, ndërsa Shtetet e Bashkuara ishin ende një republikë e re, në kërkim të identitetit dhe simboleve që do ta përfaqësonin para botës, një nga Etërit Themelues më të shquar, Benjamin Franklin, shprehu hapur pakënaqësinë e tij ndaj zgjedhjes së shqiponjës si simbol kombëtar i Amerikës. Nga Parisi, ku shërbente si diplomat amerikan, Franklini i shkruante vajzës së tij, Sarah Bache, në Filadelfia, me një ton ironik dhe kritik:
âPĂ«r AmerikĂ«n, gjeldeti do tĂ« ishte mĂ« simbolik.â
Kjo fjali, që sot tingëllon si një anekdotë plot humor, mbart në të vërtetë një debat serioz mbi moralin, karakterin dhe imazhin që duhej të kishte kombi i ri amerikan.
Një komb i ri dhe nevoja për një stemë
Pas shpalljes së Pavarësisë në vitin 1776, Kongresi Kontinental krijoi një komision të posaçëm për të hartuar stemën zyrtare të Shteteve të Bashkuara. Qëllimi ishte i qartë: Amerika duhej të kishte një simbol që të shprehte lirinë, sovranitetin dhe virtytet republikane, të dallueshme nga monarkitë evropiane.
Benjamin Franklin, Thomas Jefferson dhe John Adams ishin ndër anëtarët e parë të këtij komisioni. Secili prej tyre solli ide të ndryshme, shpesh të frymëzuara nga Bibla, antikiteti klasik dhe alegoritë morale.
Propozimet e Franklin-it, virtyt mbi madhështi
Franklini nuk ishte i bindur se njĂ« shpend grabitqar ishte zgjedhja e duhur. Ai e konsideronte shqiponjĂ«n si njĂ« zog âme moral tĂ« dyshimtĂ«â, qĂ« shpesh grabit prenĂ« e zogjve mĂ« tĂ« vegjĂ«l dhe nuk jeton gjithmonĂ« nga puna e vet. PĂ«r Franklini-n, ky nuk ishte modeli qĂ« duhej tĂ« mishĂ«ronte republika amerikane.
Si alternativa, ai kishte propozuar më herët simbole të tjera:
-Gjarpri i shtëpisë, të cilin e shihte si një krijesë vigjilente, të fuqishme dhe të drejtë, që nuk sulmon pa u provokuar.
-Skena biblike e Moisiut dhe Faraonit, me mbishkrimin simbolik âLet my people goâ (âLĂ«re popullin tim tĂ« shkojĂ«â), njĂ« alegori e drejtpĂ«rdrejtĂ« e çlirimit tĂ« kolonive amerikane nga sundimi britanik.
-Gjeldeti, të cilin Franklini e quante një zog autokton të Amerikës së Veriut, guximtar në mbrojtjen e territorit të vet dhe, mbi të gjitha, jo tiranik.
Në letrën e tij të vitit 1784, ai theksonte se gjeldeti, megjithëse i përqeshur, ishte më i ndershëm dhe më përfaqësues për shpirtin e amerikanëve sesa shqiponja.
Debati mbi shpendin simbol
Komisionet e njëpasnjëshme që u morën me hartimin e stemës shqyrtuan disa figura simbolike dhe alegorike. Në qarkullim ishin ide të ndryshme që përfshinin shpendë, figura mitologjike dhe skena historike. Ndër shpendët që u përmendën në diskutime ishin:
-Gjeldeti, si simbol autokton;
-Pëllumbi, si shenjë paqeje;
-Feniksi që ngrihet nga flakët, simbol i rilindjes së një kombi të ri nga hiri i kolonializmit;
-Shqiponja, si figurë e fuqisë, vigjilencës dhe sovranitetit.
Megjithatë, ideja e një shqiponje me dy koka, e njohur në heraldikën evropiane dhe bizantine, nuk u bë pjesë e serioze e projektit amerikan, pasi do të sillte asociacione monarkike dhe perandorake, pikërisht ato nga të cilat Amerika donte të shkëputej.
Zgjedhja përfundimtare: shqiponja me kokë të bardhë
Më 1782, pas gjashtë vitesh diskutimesh dhe drafte të shumta, Kongresi miratoi stemën zyrtare të Shteteve të Bashkuara. Në qendër të saj u vendos shqiponja me kokë të bardhë (bald eagle), një shpend karakteristik i Amerikës së Veriut, i panjohur në Evropë dhe, për rrjedhojë, një simbol autentik amerikan.
NĂ« stemĂ«, shqiponja mban nĂ« njĂ« kthepĂ«r degĂ«n e ullirit â paqen â dhe nĂ« tjetrĂ«n shigjetat â gatishmĂ«rinĂ« pĂ«r luftĂ«, duke pĂ«rfaqĂ«suar ekuilibrin mes forcĂ«s dhe diplomacisĂ«.
Një polemikë që mbeti në histori
MegjithĂ«se mendimi i Benjamin Franklin-it nuk triumfoi, kritika e tij mbeti njĂ« nga episodet mĂ« interesante tĂ« historisĂ« simbolike amerikane. Ajo dĂ«shmon se edhe nĂ« themel tĂ« njĂ« shteti tĂ« madh, debatet nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« vetĂ«m me pushtetin, por edhe me etikĂ«n, karakterin dhe mesazhin qĂ« njĂ« komb dĂ«shiron tâi japĂ« botĂ«s.
Sot, shqiponja me kokĂ« tĂ« bardhĂ« Ă«shtĂ« njĂ« nga simbolet mĂ« tĂ« njohura nĂ« botĂ«. Por diku, nĂ« hijen e historisĂ«, gjeldeti i Franklin-it vazhdon tĂ« na kujtojĂ« se Amerika mund tĂ« kishte zgjedhur njĂ« rrugĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« pazakontĂ« pĂ«r tĂ« treguar kush ishte â dhe çfarĂ« donte tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte.
Në radhë për çmimin aktori më i mirë dytësor në filmin më të përfolur të vitit, aktori i lindur në Lewisham ka qenë prej kohësh një i preferuar i regjisorit të Malcolm X dhe tani duket gati për një dritë më të fortë reflektorësh.
nga Lanre Bakare
Pas shpalljes sĂ« nominimeve pĂ«r Oscar, Wunmi Mosaku u pĂ«rshĂ«ndet si âshpĂ«timtarjaâ e BritanisĂ«, pas kandidimit tĂ« saj pĂ«r aktoren mĂ« tĂ« mirĂ« dytĂ«sore nĂ« çmimet mĂ« prestigjioze tĂ« Hollivudit. MbretĂ«ria e Bashkuar po pĂ«rballej me vitin e parĂ« pa asnjĂ« nominim nĂ« kategoritĂ« e aktrimit qĂ« nga viti 1986.
Por ylli i Sinners nuk ishte i vetëm. Ajo u shoqërua nga një tjetër anëtar i kastit, Delroy Lindo, i lindur në Lewisham, i cili gjithashtu do të përfaqësojë Britaninë në mbrëmjen e madhe më 15 mars.
Aktori, i lindur në Londrën e Jugut në vitin 1952, ishte një zgjedhje surprizë në kategorinë e aktorit më të mirë dytësor, duke lënë pas favoritë të supozuar si Paul Mescal dhe duke ndihmuar që Sinners të arrinte një rekord prej 16 nominimesh.
Lindo raportohet se u habit po aq sa edhe pjesa tjetĂ«r e industrisĂ«. TĂ« enjten nĂ« mĂ«ngjes, teksa ishte ende nĂ« shtrat nĂ« Los Anxhelos, e mori nĂ« telefon djali i tij pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« lajmin. âVĂ«rtet? A po flet seriozisht?â, pyeti ai, pĂ«rpara se tĂ« shikonte telefonin dhe tĂ« gjente 179 mesazhe qĂ« e konfirmonin.
Në hitin e arkave të Ryan Coogler, Lindo luan Delta Slim, një muzikant blusi që përfundon i barrikaduar në një juke joint në Misisipi, duke luftuar kundër vampirëve, ndërsa përballet edhe me hijen kërcënuese të racizmit të epokës Jim Crow. Për shumëkënd, ky ishte roli i përkryer për një figurë madhore të kulturës afro-amerikane, por realiteti është më kompleks: Lindo është një fëmijë i Atlantikut të Zi.
Ndryshe nga Mosaku, e cila ende mund të citojë një menu të Greggs dhe ka një theks të fortë mançesterian, Lindo nuk ka asnjë gjurmë theksi londinez, pasi u largua nga kryeqyteti për në SHBA që në adoleshencë.
Roli i tij i parë në film ishte ai i një rreshteri ushtrie në vazhdimin e American Graffiti, filmin e vitit 1979 me titullin pak imagjinativ dhe të pritur ftohtë nga kritika, More American Graffiti, i xhiruar ndërsa ai ishte ende student në shkollën e aktrimit.
Por ishte roli i tij i parĂ« ndonjĂ«herĂ«, si njĂ« nga tre mbretĂ«rit nĂ« njĂ« shfaqje tĂ« Krishtlindjes nĂ« njĂ« shkollĂ« fillore nĂ« LondrĂ«n e Jugut, qĂ« i nguliti âvirusinâ e aktrimit. NjĂ« mĂ«suese e lavdĂ«roi Lindon, i cili ishte fĂ«mija i vetĂ«m me ngjyrĂ« nĂ« shkollĂ«, duke u thĂ«nĂ« tĂ« tjerĂ«ve nĂ« kast: âBĂ«jeni siç e bĂ«n Delroy.â
Ky është një nga pak kujtimet pozitive që Lindo ka nga një vend që, kur ai u largua, po përballej me rritjen e mbështetjes për grupe të ekstremit të djathtë, përfshirë National Front, dhe me retorikë hapur raciste nga politikanë si Enoch Powell, fjalimi famëkeq i të cilit Rivers of Blood (1968) ishte drejtuar pikërisht familjeve si ajo e Lindos.
Duke kujtuar vrasjen e Stephen Lawrence nĂ« vitin 1993, ai tha: âNuk mĂ« habiti. Duke pasur parasysh incidentet qĂ« mĂ« kishin ndodhur mua atje.â
Ndoshta jo çuditĂ«risht, Lindo e pĂ«rshkruan shpesh marrĂ«dhĂ«nien e tij me MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar si âtĂ« ndĂ«rlikuarâ. PrindĂ«rit e tij xhamajkanĂ« emigruan si pjesĂ« e brezit Windrush, por vetĂ«m pasi u largua nga Britania si adoleshent ai mĂ«soi pĂ«r historinĂ« e zezakĂ«ve britanikĂ«, pĂ«rmes librave si vepra themelore e Peter Fryer, Staying Power, dhe punĂ«s sĂ« akademikĂ«ve si Stuart Hall dhe Paul Gilroy.
Ai u trondit nga skandali Windrush, duke e quajtur atĂ« âtĂ« neveritshĂ«m dhe zemĂ«ruesâ, dhe duke shtuar se âracizmi britanik Ă«shtĂ« po aq virulent dhe i dhunshĂ«m sa racizmi amerikanâ. Duke folur pĂ«r Guardian nĂ« vitin 2020, Lindo tha se ishte bĂ«rĂ« i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r faktin se shumĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«s tĂ« pĂ«rvojĂ«s sĂ« zezĂ« britanike nuk janĂ« eksploruar. âJam kureshtar tâi zbĂ«rthej ato histori,â tha ai. âKam njĂ« interes tĂ« fortĂ« pĂ«r periudhĂ«n Windrush, sepse nĂ«na ime ishte pjesĂ« e saj.â
KĂ«rkimi i tij kishte njĂ« qĂ«llim konkret: ai ka shkruar edhe njĂ« skenar tĂ« bazuar nĂ« kohĂ«n e nĂ«nĂ«s sĂ« tij nĂ« Angli, megjithĂ«se nuk ka njĂ« kujtim idealizues pĂ«r vitet e tij nĂ« Britani. âGjithçka qĂ« kam arritur nĂ« jetĂ«n time ka ardhur si pasojĂ« e largimit nga Anglia,â tha ai. âNĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ«, as nĂ« njĂ« trilion vjet, nuk do tĂ« kisha pasur kĂ«tĂ« karrierĂ« nĂ« Angli. KurrĂ«.â
NjĂ« vĂ«shtrim i CV-sĂ« sĂ« tij dhe duket se ai ka tĂ« drejtĂ«. Filmografia e Lindos Ă«shtĂ« e mbushur me role qĂ« aktorĂ«t britanikĂ« me ngjyrĂ«, qĂ« punonin nĂ« MB nĂ« vitet 1980 dhe 1990, vetĂ«m mund tâi Ă«ndĂ«rronin.
Një aktor i spikatur teatri, Lindo debutoi në Broadway përkrah Danny Glover në dramën e epokës së aparteidit Master Harold⊠and the Boys. Ai e mori këtë shans sepse James Earl Jones, për të cilin ai ishte understudy, duhej të shkonte në Hollivud për të përfunduar disa punë zanore për Star Wars.
Lindo arriti të ndërthurë karrierën skenike me suksese në rrjedhën kryesore, si rolet në adaptimin e Elmore Leonard Get Shorty dhe filmin aksion Gone in 60 Seconds, ku luajti përkrah Nicolas Cage dhe Vinnie Jones.
Por ai njihet mĂ« sĂ« shumti pĂ«r marrĂ«dhĂ«nien e tij me Spike Lee. ĂshtĂ« pĂ«rshkruar si âarma sekreteâ e Lee-s dhe kjo marrĂ«dhĂ«nie âe ka ngritur nga njĂ« fytyrĂ« e paharrueshme nĂ« njĂ« protagonist tĂ« vonuarâ, sipas njĂ« kritiku, i cili argumentoi se ai krijon âpersonazhe qĂ« askush tjetĂ«r nĂ« orbitĂ«n e Lee-s nuk do tĂ« kishte qenĂ« i duhuri pĂ«r tâi luajturâ.
Ai ishte një kandidat i fortë për Oscar në vitin 2020, për rolin e tij në Da 5 Bloods, ku luajti një veteran afro-amerikan të Luftës së Vietnamit që kthehet për të shlyer hijet e së kaluarës. Por në fund mbeti jashtë (njohja për Sinners është nominimi i tij i parë për Oscar).
Ky ishte bashkĂ«punimi i tij i katĂ«rt me Lee-n dhe marrĂ«dhĂ«nia ka prodhuar, ndoshta, punĂ«n e tij mĂ« tĂ« mirĂ« â ose tĂ« paktĂ«n mĂ« tĂ« vlerĂ«suar nga kritika. Da 5 Bloods pasoi treshen e filmave qĂ« ai realizoi nĂ« vitet â90: fillimisht luajti njĂ« mentor kriminal kĂ«rcĂ«nues nĂ« Malcolm X, mĂ« pas njĂ« baba nĂ« vĂ«shtirĂ«si nĂ« Crooklyn, pĂ«rpara se tĂ« interpretonte njĂ« tjetĂ«r bos droge agresiv nĂ« adaptimin tronditĂ«s tĂ« Spike Lee nga romani i Richard Price, Clockers.
Kur Guardian e intervistoi Lindon nĂ« vitin 2000, me rastin e daljes sĂ« Gone in 60 Seconds, ai u pyet se çfarĂ« e bezdiste mĂ« shumĂ« nĂ« Hollivud. âDo tĂ« doja qĂ« tâi kushtohej mĂ« shumĂ« vĂ«mendje korpusit tĂ« punĂ«s sĂ« njĂ« artisti,â tha ai. âGjithmonĂ« kam ndjesinĂ« se njerĂ«zit mbajnĂ« mend vetĂ«m gjĂ«nĂ« e fundit qĂ« kam bĂ«rĂ«, dhe kjo Ă«shtĂ« pĂ«r tĂ« ardhur keq.â
Ndoshta, tĂ« dielĂ«n mĂ« 15 mars, kur Hollivudi tâu bĂ«jĂ« homazh yjeve tĂ« tij, Lindo do tĂ« shpresojĂ« qĂ« votuesit tĂ« fokusohen pikĂ«risht te gjĂ«ja e fundit qĂ« ai ka bĂ«rĂ« â dhe tâi japin njĂ« Oscar njĂ«rit prej talenteve mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« industrisĂ«.
Dikur, nĂ« kinematĂ« shqiptare, kur dritat fikeshin dhe heshtja bĂ«hej mĂ« e rĂ«ndĂ«, nĂ« ekran shfaqej njĂ« djalĂ« i vogĂ«l, nĂ«ntĂ« vjeçar me pantallona tĂ« shkurtra, qĂ« pĂ«rqafonte nĂ«nĂ«n e tij, dhe nĂ« sallĂ« rrĂ«shqisnin lot pa zhurmĂ«. Ishte njĂ« dhimbje e butĂ«, e pĂ«rbashkĂ«t, njĂ« emocion qĂ« nuk kĂ«rkonte shpjegim. Sot, pas kaq shumĂ« vitesh, âBurri me pantallona tĂ« shkurtraâ mbetet njĂ« nga ato filma qĂ« nuk ikin nga kujtesa, sepse sekuencat plot dhimbje tĂ« tij janĂ« gdhendur nĂ« ndjeshmĂ«rinĂ« njerĂ«zoreâŠ
âŠI njohur dhe me emrin e dytĂ«: âDashuria mĂ« e bukurâ apo âLâamore piu belloâ, Ă«shtĂ« nga ata filma qĂ« nuk vrapon. Ai ecĂ«n ngadalĂ«, me hapa tĂ« vegjĂ«l, si njĂ« fĂ«mijĂ« qĂ« endet pa orientim nĂ«pĂ«r rrugĂ« tĂ« ftohta. Kamera ndjek njĂ« trup tĂ« brishtĂ«, njĂ« palĂ« pantallona tĂ« shkurtra qĂ« duken gjithmonĂ« tĂ« papĂ«rshtatshme pĂ«r botĂ«n e tĂ« rriturve, pĂ«r ligjet e saj tĂ« ashpra dhe indiferencĂ«n e saj tĂ« heshtur. Nuk ka bujĂ«, nuk ka patetikĂ«, nuk ka britma â vetĂ«m pritje, mungesĂ« dhe kĂ«rkim. âBurri me pantallona tĂ« shkurtraâ, ose siç njihet nĂ« origjinal âLâuomo dai calzoni cortiâ, prodhim i vitit 1958 me regji tĂ« Glauk Pellegrinit, Ă«shtĂ« njĂ« film i thjeshtĂ« nĂ« formĂ«, por i rĂ«ndĂ« nĂ« peshĂ« njerĂ«zore. NjĂ« film qĂ« flet pak dhe thotĂ« shumĂ«. NjĂ« histori qĂ« nuk kĂ«rkon keqardhje, por vĂ«mendje. Dhe qĂ«, edhe sot, na kujton se tragjeditĂ« mĂ« tĂ« mĂ«dha nuk ndodhin me zhurmĂ«, por nĂ« heshtje â aty ku njĂ« fĂ«mijĂ« kĂ«rkon vetĂ«m njĂ« pĂ«rqafim dhe gjen njĂ« botĂ« tĂ« ftohtĂ« pĂ«rballĂ«.
I realizuar nĂ« njĂ« periudhĂ« kur kinemaja italiane po largohej gradualisht nga neorealizmi klasik, filmi i pĂ«rket asaj qĂ« kritikĂ«t e kanĂ« quajtur neorealizĂ«m i vonĂ« â njĂ« fazĂ« ku kamera nuk vĂ«zhgon mĂ« vetĂ«m rrugĂ«n dhe varfĂ«rinĂ« kolektive, por futet nĂ« psikologjinĂ« e individit, nĂ« plagĂ«t intime tĂ« pasluftĂ«s. Skenari, i shkruar nga vetĂ« Pellegrini dhe Enio De Konçi, e zhvendos fokusin nga shoqĂ«ria si masĂ« te fĂ«mija si viktimĂ« e saj.
NĂ« qendĂ«r tĂ« rrĂ«fimit Ă«shtĂ« Salvatore, â interpretuar mjeshtĂ«risht i ndihmuar nga njĂ« spontanitet i pazakontĂ«, nga Edoardo Nevola â njĂ« djalĂ« i vogĂ«l qĂ« endet nĂ« kĂ«rkim tĂ« nĂ«nĂ«s sĂ« humbur. Historia duket minimale, pothuajse e zhveshur nga ngjarjet dramatike tĂ« mĂ«dha. Por pikĂ«risht kjo thjeshtĂ«si Ă«shtĂ« forca e filmit. Sepse ajo qĂ« Pellegrini ekspozon nuk Ă«shtĂ« njĂ« tragjedi e jashtĂ«zakonshme, por njĂ« realitet i zakonshĂ«m: braktisja si gjendje normale.
Pantallonat e shkurtra të Salvatores nuk janë thjesht një detaj kostumi. Ato janë simboli i një moshe të pambrojtur, i një pafajësie që endet në një botë të rriturish të lodhur, të painteresuar, shpesh të verbër. Salvatore nisi udhëtimin e tij nga Sicilia ku arratiste prej jetimores, i vogël dhe i pasigurt, dhe kaloi qindra kilometra përgjatë Italisë, në Napoli, Milano dhe Venecia, ku më në fund gjeti nënën e tij.
Një rrugëtim i gjatë, i lodhshëm dhe i mbushur me pritje, që reflekton jo vetëm pasigurinë e fëmijërisë, por edhe këmbënguljen e pafajshme të një shpirti të vogël. Kamera e ndjek fëmijën pa shumë patetizëm, pa shumë melodramë, dhe pa muzikë që të imponojë keqardhje. Filmi nuk kërkon thjesht lot; ai kërkon ndërgjegje.
NĂ« kĂ«tĂ« botĂ«, mungesa e nĂ«nĂ«s nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m mungesĂ« fizike. ĂshtĂ« mungesĂ« kujdesi, mungesĂ« pĂ«rgjegjĂ«sie morale, mungesĂ« orjentimi. TĂ« rriturit kalojnĂ« pranĂ« fĂ«mijĂ«s siç kalojnĂ« pranĂ« njĂ« pengese tĂ« vogĂ«l nĂ« rrugĂ« â pa u ndalur, pa pyetur, pa u ndjerĂ« fajtorĂ«. Dhe kĂ«tu qĂ«ndron aktakuza e heshtur e filmit: njĂ« shoqĂ«ri qĂ« nuk sheh fĂ«mijĂ«t e vet Ă«shtĂ« njĂ« shoqĂ«ri qĂ« ka humbur busullĂ«n morale.
Edhe pse i rrënjosur fort në Italinë e varfër të pasluftës, filmi ruan një aktualitet tronditës. Salvatore i vitit 1958 është fëmija i sotëm në periferi urbane, në kampet e emigrantëve, në familje të shpërbëra nga varfëria, dhuna apo indiferenca. Pyetja që ngre filmi nuk është sentimentale, por thellësisht etike: çfarë ndodh me një shoqëri që i le fëmijët të kërkojnë vetëm nënën, pa u ofruar asnjë formë mbrojtjeje?
âBurri me pantallona tĂ« shkurtraâ na kujton se kinemaja nuk ka vetĂ«m funksion zbavitĂ«s. Ajo Ă«shtĂ« edhe dĂ«shmi. NĂ« njĂ« kohĂ« kur ekranet mbushen me spektakĂ«l dhe drama artificiale, ky film na rikthen te tragjeditĂ« qĂ« ndodhin pa zhurmĂ« â nĂ« rrugĂ« tĂ« zakonshme, nĂ« fytyra fĂ«mijĂ«sh qĂ« nuk dinĂ« si tĂ« kĂ«rkojnĂ« ndihmĂ«.
QĂ«ndrimi editorial qĂ« lind natyrshĂ«m nga kjo vepĂ«r Ă«shtĂ« i qartĂ«: problemet e fĂ«mijĂ«ve nuk janĂ« kurrĂ« âprobleme tĂ« sĂ« nesĂ«rmesâ. Ato janĂ« pasqyra mĂ« e ndershme e shoqĂ«risĂ« sĂ« sotme. Dhe njĂ« shoqĂ«ri qĂ« nuk mbron fĂ«mijĂ«t e saj, herĂ«t a vonĂ«, mbetet vetĂ« â pĂ«rballĂ« historisĂ« â me pantallona tĂ« shkurtra.
Në vitin 1980, Lindja e Mesme shënoi një nga kthesat më të rëndësishme të historisë së saj moderne: Izraeli dhe Egjipti vendosën për herë të parë marrëdhënie të plota diplomatike. Ky akt simbolik dhe politik i dha fund zyrtarisht një gjendjeje lufte që kishte zgjatur më shumë se tre dekada, që nga Lufta Arabo-Izraelite e vitit 1948, dhe hapi një kapitull të ri në marrëdhëniet midis botës arabe dhe shtetit hebre.
Vendosja e marrëdhënieve diplomatike nuk erdhi papritur. Ajo ishte kulmi i një procesi të gjatë, të dhimbshëm dhe shpesh të përgjakshëm, i shënuar nga katër luftëra të mëdha dhe nga rivalitete të thella politike, ideologjike dhe territoriale.
Nga 1948-a, lindja e Izraelit dhe fillimi i konfliktit
Në vitin 1948, me shpalljen e shtetit të Izraelit, Egjipti ishte një nga vendet arabe që i shpalli luftë menjëherë shtetit të ri. Lufta e parë arabo-izraelite përfundoi me fitoren e Izraelit dhe me humbje të thella për shtetet arabe, duke krijuar një plagë të hapur në botën arabe dhe një gjendje armiqësie të përhershme me Izraelin.
NĂ« dekadat qĂ« pasuan, Egjipti dhe Izraeli u pĂ«rplasĂ«n drejtpĂ«rdrejt nĂ« disa konflikte madhore: Kriza e Suezit nĂ« vitin 1956, Lufta GjashtĂ«ditore nĂ« vitin 1967 â ku Izraeli pushtoi Gadishullin e Sinait â dhe pĂ«rplasjet e vazhdueshme ushtarake pĂ«rgjatĂ« kufijve. Sinait, njĂ« territor strategjik dhe simbolik, u shndĂ«rrua nĂ« nyjĂ«n kryesore tĂ« konfliktit mes dy vendeve.
Lufta Yom Kippur, kulmi i përplasjes
Konflikti arriti kulmin në tetor të vitit 1973, gjatë Luftës Yom Kippur, kur Egjipti dhe Siria sulmuan Izraelin në një përpjekje të koordinuar për të rimarrë territoret e humbura në vitin 1967. Edhe pse lufta përfundoi pa një fitore të qartë për palët arabe, Egjipti i presidentit Anwar Sadat arriti një sukses të rëndësishëm politik: thyerjen e mitit të pathyeshmërisë izraelite dhe rikthimin e çështjes së Sinait në tryezën diplomatike ndërkombëtare.
Pas luftës, Sadat arriti në përfundimin se konflikti i përhershëm me Izraelin po e varfëronte Egjiptin dhe po e mbante vendin peng të një lufte pa fund. Ai vendosi të ndjekë një rrugë të re, të guximshme dhe kontroverse në botën arabe: paqen me armikun historik.
Camp David, diplomacia që ndryshoi Lindjen e Mesme
Në vitin 1978, me ndërmjetësimin e presidentit amerikan Jimmy Carter, presidenti egjiptian Anwar Sadat dhe kryeministri izraelit Menachem Begin u takuan në Camp David, rezidenca presidenciale amerikane. Pas negociatave intensive, u arritën Marrëveshjet e Camp David, që hodhën themelet për një traktat paqeje midis dy vendeve.
NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, nĂ« mars 1979, u nĂ«nshkrua zyrtarisht Traktati i Paqes EgjiptâIzrael. Izraeli pranoi tĂ« tĂ«rhiqej gradualisht nga Gadishulli i Sinait, ndĂ«rsa Egjipti njohu zyrtarisht shtetin e Izraelit â njĂ« hap i paprecedentĂ« nĂ« botĂ«n arabe.
1980, fundi formal i gjendjes së luftës
Në vitin 1980, traktati u konkretizua me vendosjen e marrëdhënieve diplomatike të plota. Ambasadat u hapën, komunikimi politik u institucionalizua dhe gjendja formale e luftës, që kishte ekzistuar që nga viti 1948, u shpall e mbyllur.
Ky zhvillim pati pasoja të thella gjeopolitike. Egjipti u përjashtua përkohësisht nga Liga Arabe dhe Sadat u konsiderua tradhtar nga shumë vende arabe dhe nga palestinezët. Në vitin 1981, ai do të paguante këtë zgjedhje me jetën, duke u vrarë nga ekstremistë islamikë gjatë një parade ushtarake.
Një paqe e ftohtë, por e qëndrueshme
Megjithatë, pavarësisht kundërshtimeve dhe tensioneve, paqja midis Egjiptit dhe Izraelit mbeti në fuqi. Ajo u shndërrua në marrëveshjen më të qëndrueshme të paqes në Lindjen e Mesme dhe krijoi një precedent historik për dialogun midis Izraelit dhe botës arabe.
Vendosja e marrëdhënieve diplomatike në vitin 1980 nuk i zgjidhi të gjitha konfliktet e rajonit, por dëshmoi se edhe armiqësitë më të thella mund të kapërcehen përmes diplomacisë. Ishte një hap i guximshëm që ndryshoi ekuilibrat rajonalë dhe mbetet, edhe sot, një nga momentet kyçe të historisë moderne të Lindjes së Mesme.
Donald Trump Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rbindĂ«sh â dhe pĂ«r mĂ« tepĂ«r njĂ« pĂ«rbindĂ«sh i trashĂ« â siç e tregoi shpifja e tij e ndyrĂ« ndaj ushtarĂ«ve britanikĂ« qĂ« shĂ«rbyen nĂ« Afganistan. PĂ«rpjekja e tij pĂ«r tâi rrĂ«mbyer DanimarkĂ«s territor sovran tĂ« njĂ« aleati besnik; fjalimi i tij shkatĂ«rrues i normave dhe thellĂ«sisht injorant nĂ« Davos javĂ«n e kaluar; si dhe bullizmi i tij pĂ«rbuzĂ«s ndaj udhĂ«heqĂ«sve tĂ« BritanisĂ« sĂ« Madhe dhe BE-sĂ«, kanĂ« dĂ«shmuar pĂ«rfundimisht se çfarĂ« kĂ«rcĂ«nimi ekzistencial, i papajtueshĂ«m, i papĂ«rshkrueshĂ«m Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« presidenti i 47-tĂ« i SHBA-sĂ«.
Pas Davosit, gjithĂ« biseda sillet rreth asaj se çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jnĂ« nĂ« tĂ« ardhmen Britania, BE-ja dhe NATO-ja pĂ«r tâi rezistuar dhe pĂ«r ta frenuar Trump-in, dhe si tĂ« kundĂ«rshtojnĂ« pĂ«rpjekjet e tij pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar rendin global tĂ« bazuar nĂ« rregulla. MegjithatĂ«, kĂ«rkohet sens mase. NĂ«se politikat dhe qĂ«ndrimet e tij hiqen nga ekuacioni, bĂ«het e qartĂ« se bota e pasluftĂ«s â sado e pakĂ«ndshme, por e njohur â e rivaliteteve mes fuqive tĂ« mĂ«dha dhe sferave de facto tĂ« ndikimit, mbetet nĂ« thelb e pandryshuar. VazhdimĂ«sitĂ« janĂ« mĂ« tĂ« shumta se çarjet. Po ashtu, Ă«shtĂ« e qartĂ« se kjo krizĂ« nuk Ă«shtĂ«, nĂ« fund tĂ« fundit, diçka qĂ« Evropa mund ta zgjidhĂ« e vetme.
Trump â dhe vetĂ«m Trump â Ă«shtĂ« problemi kryesor dhe urgjent. Dhe Trump Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rbindĂ«sh âmade in Americaâ. U takon amerikanĂ«ve ta çbĂ«jnĂ« atĂ« dhe tĂ« rregullojnĂ« gjĂ«rat â gjĂ« qĂ«, me siguri, do ta bĂ«jnĂ«, herĂ«t a vonĂ«.
Kriza ende e ndezur e GroenlandĂ«s Ă«shtĂ« shembulli mĂ« i fundit â pas VenezuelĂ«s, GazĂ«s dhe Iranit â i shtrirjes neo-imperiale tĂ« Trump-it. NĂ«se ai vĂ«rtet do tĂ« donte tĂ« forconte sigurinĂ« nĂ« Arktik, mjaftonte tĂ« kĂ«rkonte. Danimarka tashmĂ« Ă«shtĂ« e detyruar me traktate tĂ« pranojĂ« mĂ« shumĂ« dhe mĂ« tĂ« mĂ«dha baza amerikane. AleatĂ«t e NATO-s dhe BE-ja janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« ndihmojnĂ«. Por ajo qĂ« krakeni i Uashingtonit kĂ«rkon realisht Ă«shtĂ« tĂ« gĂ«lltisĂ« gjithĂ« territorin dhe burimet e tij, pavarĂ«sisht dĂ«shirĂ«s sĂ« groenlandezĂ«ve.
Paraqitja e Trump-it nĂ« Davos â e dhimbshme pĂ«r tâu parĂ«, pa dinjitet dhe plot ankesa â zbuloi njĂ« njeri egoja e tĂ« cilit nuk njeh kufij, ambicia e tepruar pĂ«r ta komanduar botĂ«n po del jashtĂ« kontrollit. Kjo nuk Ă«shtĂ« aspak teprim. Si ndryshe tĂ« kuptohet âbordi i tij i paqesâ i ri â njĂ« klub diktatorĂ«sh prej 1 miliard dollarĂ«sh, me veten si kryetar pĂ«rjetĂ«, qĂ« synon hapur tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« OKB-nĂ«?
Taktikat e tij tĂ« forcĂ«s, pĂ«rfshirĂ« kĂ«rcĂ«nimet e zakonshme me tarifa, shkaktuan diçka afĂ«r panikut te udhĂ«heqĂ«sit evropianĂ«. Reagimi i Ursula von der Leyen ishte tipik: âNdryshimi nĂ« rendin ndĂ«rkombĂ«tar nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m sizmik, por i pĂ«rhershĂ«m,â paralajmĂ«roi ajo. Konsensusi i gjerĂ« â Mark Carney, kryeministri i KanadasĂ«, u shpreh me njĂ« apokaliptikĂ« elokuente â Ă«shtĂ« se bota ka ndryshuar, pĂ«rgjithmonĂ« dhe pĂ«r keq, dhe se i vetmi rregull i mbetur Ă«shtĂ« âforca bĂ«n tĂ« drejtĂ«nâ.
Kjo vajtim i ditĂ«s sĂ« kiametit Ă«shtĂ« i ekzagjeruar dhe i varfĂ«r nĂ« perspektivĂ«. Historikisht, rendi i bazuar nĂ« rregulla, i udhĂ«hequr nga OKB-ja, ka qenĂ« gjithmonĂ« njĂ« zgjedhje âmerre ose lĂ«reâ pĂ«r fuqitĂ« e mĂ«dha tĂ« kohĂ«s. Pushtimi i paligjshĂ«m i Irakut nĂ« vitin 2003 Ă«shtĂ« shembull tipik. Ajo qĂ« e bĂ«nte sistemin tĂ« funksiononte, shumicĂ«n e kohĂ«s, ishte ndjekja racionale e interesit kombĂ«tar. Dallimi kyç sot Ă«shtĂ« se Trump sillet nĂ« mĂ«nyrĂ« irracionale, duke rrezikuar interesat dhe vlerat e SHBA-sĂ« dhe tĂ« aleatĂ«ve tĂ« saj.
Shumica e amerikanĂ«ve tani duket se ndajnĂ« pikĂ«pamjen evropiane se Trump Ă«shtĂ« njĂ« turp i rrezikshĂ«m. Pothuajse nĂ« çdo çështje, tĂ« brendshme dhe tĂ« jashtme, nivelet e mosmiratimit tĂ« tij po arrijnĂ« rekorde tĂ« reja. NĂ« Davos, Trump pĂ«rsĂ«riti gĂ«njeshtrĂ«n se fitoi njĂ« âfitore dĂ«rrmueseâ nĂ« 2024. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ai e fitoi zgjedhjen me njĂ« diferencĂ« prej 1.5% tĂ« votĂ«s popullore. Nga njĂ« elektorat i regjistruar prej 174 milionĂ«sh, rreth 97 milionĂ« votuan pĂ«r dikĂ« tjetĂ«r ose nuk votuan fare. Sot, shumica anti-Trump Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e madhe.
ĂfarĂ« duhet bĂ«rĂ«? Zgjedhjet e mesmandatit nĂ« nĂ«ntor mund ta frenojnĂ« â edhe pse duken ende larg. Keqmenaxhimi i ekonomisĂ« nga Trump, veçanĂ«risht luftĂ«rat e tij me tarifa, po ushqen njĂ« krizĂ« âpĂ«rballueshmĂ«rieâ ekzistencĂ«n e sĂ« cilĂ«s ai e mohon. Sulmet e dhunshme paramilitare anti-migrantĂ« nĂ« qytetet amerikane po prodhojnĂ« skena qĂ« tĂ« kujtojnĂ« filmin Civil War tĂ« vitit 2024. Trump shkel çdo ditĂ« KushtetutĂ«n e SHBA-sĂ«, ndarjen e pushteteve, demokracinĂ« pĂ«rfaqĂ«suese dhe liritĂ« civile.
Amerikanët nuk votuan për këtë. As aleatët e SHBA-së, si Britania. Pavarësisht diplomacisë së saj gjithnjë të sjellshme e të duruar dhe mikpritjes personale ndaj Trump-it, qeveria e Keir Starmer është tradhtuar ose minuar vazhdimisht për Ukrainën, rregullimin e teknologjisë së madhe, tregtinë, politikat klimatike, ndihmën për Gazën, shtetësinë palestineze dhe tani edhe për bilancin britanik në Afganistan.
ĂshtĂ« e lehtĂ« tĂ« kuptohet pse politikanĂ«t perĂ«ndimorĂ« shqetĂ«sohen. Groenlanda mbetet e pazgjidhur. Trump dhe NATO janĂ« nĂ« prag thyerjeje. Lufta pĂ«r njĂ« paqe tĂ« drejtĂ« nĂ« UkrainĂ« rrezikon seriozisht tĂ« humbasĂ«. Plani âhistorikâ i Trump-it pĂ«r paqen nĂ« Lindjen e Mesme injoron fatalisht çështjen qendrore: pavarĂ«sinĂ« e PalestinĂ«s. PĂ«rbuzja e tij personale pĂ«r kufijtĂ« sovranĂ«, KartĂ«n e OKB-sĂ« dhe tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare inkurajon autokratĂ«t kudo.
MegjithatĂ«, shpresa qĂ«ndron te fakti se shumica e amerikanĂ«ve bien dakord se Trump Ă«shtĂ« njĂ« gabim â nĂ« mos njĂ« devijim i hapur dhe i neveritshĂ«m. Sondazhet tregojnĂ« se shumica mbeten fuqishĂ«m pro-EvropĂ« dhe pro-NATO. Dhe shumica, me siguri, e kuptojnĂ« se kjo farsĂ« shkatĂ«rruese e ShtĂ«pisĂ« sĂ« BardhĂ« nuk mund tĂ« vazhdojĂ« pa u ndalur.
PĂ«r hir tĂ« miqve tĂ« tyre, pĂ«r hir tĂ« rendit global, pĂ«r hir tĂ« arsyes sĂ« tyre, shumica e heshtur e SHBA-sĂ« duhet tani tĂ« veprojĂ« me shpejtĂ«si, vendosmĂ«ri dhe unitet â dhe, nĂ«se Ă«shtĂ« e nevojshme, me njĂ« dozĂ« fleksibiliteti kushtetues tĂ« pazakontĂ« â pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund sundimit tĂ« tij despotik pĂ«rpara se gjĂ«rat tĂ« pĂ«rkeqĂ«sohen mĂ« tej.
QytetarĂ« tĂ« RepublikĂ«s! Impeach Trump-in. Shpalleni tĂ« papĂ«rshtatshĂ«m. Ngrihuni, rebelohuni dhe rrĂ«zojeni ashtu siç, 250 vjet mĂ« parĂ«, u rrĂ«zua George III. BĂ«ni çfarĂ« tĂ« duhet pĂ«r ta larguar paqĂ«sisht nga bota kĂ«tĂ« uzurpator tĂ« stolisur dhe tĂ« trashĂ«, pĂ«r ta pĂ«rmbysur kĂ«tĂ« mbret tĂ« vetĂ«shpallur â por bĂ«jeni shpejt. Ăarmatosejeni. Mbylleni. Burgoseni. Nxirreni pĂ«rbindĂ«shin nga trupi politik.
QĂ« nga viti 1945, amerikanĂ«t e kanĂ« parĂ« veten si flamurtarĂ« tĂ« lirisĂ« globale. Tani duhet tĂ« çlirojnĂ« veten. SHBA-ja e vitit 2026 ka nevojĂ« pĂ«r njĂ« revolucion tĂ« dytĂ«. PĂ«r tâi shpĂ«tuar makthit, pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar demokracinĂ«, pĂ«r tĂ« rindĂ«rtuar qytetin mbi kodĂ«r, tirani duhet tĂ« bjerĂ«.
Simon Tisdall është komentator i çështjeve të jashtme në The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Në SHBA, komedia ka mbushur prej kohësh hapësirën që kanë lënë mediat e ndikuara nga partitë politike. Tani, Franca po ndjek këtë shembull.
NdonjĂ«herĂ«, liria dhe hapĂ«sira e komedisĂ« e bĂ«jnĂ« atĂ« mĂ« tĂ« aftĂ« pĂ«r tâu pĂ«rgjigjur ndaj ngjarjeve botĂ«rore se sa mediat e lajmeve. Merrni shembullin e South Park, me paraqitjet e tij tĂ« zhurmshme, tĂ« çrregullta dhe vizualisht shqetĂ«suese tĂ« Donald Trump â mĂ« sĂ« fundmi duke tradhtuar Satanin (i cili mban pasardhĂ«sit e tij) me JD Vance nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«. E drejtĂ«: Trey Parker dhe Matt Stone zotĂ«rojnĂ« plotĂ«sisht kĂ«tĂ« territor.
Por nuk ka asnjë arsye pse programet satirike televizive si The Daily Show duhet të marrin rolin e ofruesit të lajmeve, gazetarit hetues dhe kritik. Megjithatë, gjatë tre dekadave të fundit, dështimet e mediave korporative amerikane për të mbuluar politikën e degraduar të vendit kanë shtyrë njerëz si Jon Stewart të plotësojnë boshllëkun.
Problemi u identifikua qĂ« nĂ« vitin 2000 nga ekonomisti amerikan Paul Krugman, i cili kritikoi shtypin pĂ«r tĂ« qenĂ« âfanatikisht i vendosur tĂ« duket i paanshĂ«mâ, deri nĂ« pikĂ«n qĂ« nuk ishin tĂ« gatshĂ«m tĂ« denonconin gĂ«njeshtrat flagrante. âNĂ«se njĂ« kandidat presidencial do tĂ« deklaronte se Toka Ă«shtĂ« e sheshtĂ«,â shkruante Krugman, âju sigurisht do tĂ« shihni njĂ« analizĂ« lajmesh me titullin Forma e Planetit: TĂ« Dyja PalĂ«t KanĂ« tĂ« DrejtĂ«.â
Ky kontekst i hapi rrugĂ«n triumfit kathartik tĂ« satirĂ«s amerikane nĂ« vitet e para tĂ« shekullit 21. The Daily Show filloi tĂ« zhvillonte intervista mĂ« tĂ« ashpra se shumica e shfaqjeve televizive tĂ« prime time. Stephen Colbert u bĂ« i njohur duke luajtur rolin e njĂ« moderatori tĂ« rremĂ« konservator, nĂ« njĂ« parodi tĂ« hapur tĂ« shfaqjes sĂ« Bill OâReilly nĂ« mes tĂ« viteve 2000. Dhe mĂ« pas, John Oliver hapi rrugĂ«n e âkomedisĂ« hetueseâ, shpesh duke bĂ«rĂ« njĂ« punĂ« mĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« zbulimin e skandaleve se sa programet e lajmeve qĂ« ai satirizonte.
Siç argumentojnĂ« dy studiues nga universitetet e Innsbruck dhe Groningen, nĂ« njĂ« studim tĂ« botuar verĂ«n e kaluar, ândryshimet emocionaleâ tek publiku mundĂ«sojnĂ« qĂ« komedianĂ«t e late-night tĂ« ndĂ«rtojnĂ« besim me audiencĂ«n e tyre, âgjĂ« qĂ« nĂ« fund lejon qĂ« komedia politike tĂ« veprojĂ« si njĂ« formĂ« gazetarie me opinionâ.
NjĂ« brez i ri stand-up-i duket se e kupton kĂ«tĂ« fuqi instinktivisht. âKomediantĂ«t nuk duhet tĂ« luajnĂ« sipas tĂ« njĂ«jtave rregulla, kĂ«shtu qĂ« ata mund tĂ« tregojnĂ« tĂ« qarta tĂ« dukshme â aq tĂ« dukshme sa ndihen subjektive,â tha gazetari dhe stand-up komedian parisien Charles Pellegrin. NdĂ«rsa Safia Benyahia, qĂ« drejton njĂ« kompani prodhimi komedie nĂ« Paris, shtoi se stand-up-i ka fituar popullaritet âsepse gjithçka Ă«shtĂ« mĂ« politike dhe pĂ«rçarĂ«se. NjerĂ«zit ecin mbi vezĂ« dhe besojnĂ« tek komedia pĂ«r tĂ« trajtuar temat e vĂ«shtira nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sigurt.â
Por vijat mes komedisë dhe politikës janë bërë gjithnjë e më të paqarta. Nga deklaratat absurde zyrtare të Shtëpisë së Bardhë, te shkrimtarët e komedisë që përpiqen të satirizojnë ngjarje serioze dhe të tmerrshme, lajmet politike kanë qenë pranë thyerjes së komedisë.
âTrump na dha kaq shumĂ« material sa mund ta trajtonit vetĂ«m sipĂ«rfaqĂ«sisht, dhe shumĂ« shikues, mendoj, thanĂ«: ti thjesht po tregon ditĂ«n,â tha ylli amerikan millennial i stand-up-it, Gianmarco Soresi. Komedia, mĂ« tej ai tha, âduhet tĂ« pĂ«rpiqet tĂ« shpĂ«rndajĂ« gjĂ«rat. Komedia duhet tĂ« sfidojĂ« pushtetin, dhe sapo komedia bĂ«het pushtet, humbet efektivitetin e saj, dhe prandaj ishte kaq fyese kur komedianĂ«t u afruan me Trump.â
MegjithatĂ«, Soresi shtoi se komedia nuk mund tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« politikĂ«n: ekzistojnĂ« kufij tĂ« fuqisĂ« sĂ« saj. âA mendoj se mund tĂ« krijojmĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«r lehtĂ«sim? Po. A mendoj se mund tĂ« krijojĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«r reflektim? Po. A mendoj â si njĂ« hebre amerikan â se mund tĂ« zbulojĂ« boshllĂ«qet nĂ« axhendĂ«n gjeopolitike tĂ« Izraelit? Po,â tha Soresi. âA mendoj se mund tĂ« ndĂ«rtojĂ« njĂ« lĂ«vizje politike qĂ« rrĂ«zon Netanyahu-n? Jo.â
UnĂ« shkoj shpesh nĂ« stand-up komedi nĂ« baret nĂ«ntokĂ«sore tĂ« Parisit, ku skena qĂ« pĂ«rfshin Pellegrin dhe Benyahia po lulĂ«zon. Kam qeshur shpesh me sezonin e fundit tĂ« South Park, dhe e di qĂ« Stewart, Oliver dhe Colbert shpesh ndihmojnĂ« nĂ« ruajtjen e mendjes sĂ« shokĂ«ve tĂ« mi amerikanĂ«. Por ka njĂ« rrezik nĂ« atĂ« qĂ« po kĂ«rkojmĂ« nga komedia: tĂ« marrĂ« pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« e gazetarisĂ« pĂ«r tĂ« informuar publikun dhe tĂ« veprojĂ« si njĂ« forum publik â por pa asnjĂ« nga mekanizmat institucionale tĂ« gazetarisĂ«.
Kur u zhvendosa për herë të parë në Francë, në 2012, u çudita pse nuk dukeshin të njëjtat shfaqje satirike politike në TV si në SHBA. Ngadalë kuptova se kjo ndodhte sepse mediat e lajmeve po bënin detyrën e tyre si duhet. Shfaqja politike mbrëmjesh Des Paroles et Des Actes në France 2 përfshinte verifikim të drejtpërdrejtë të fakteve të deklaruara nga të ftuarit. Debatet presidenciale ishin më shumë se thjesht klipet e 30 sekondave: moderatorët ndiqnin kandidatët disa herë dhe barazia sigurohej duke monitoruar kohën e foljes.
Megjithatë, gjatë dekadës dhe gjysmë të fundit, situata në mediat franceze gjithashtu ka filluar të përkeqësohet. Dy miliarderë të djathtë kanë blerë televizione, radio dhe gazeta. CNews është pozicionuar si një version francez i Fox, besimi në mediat e lajmeve ka rënë dhe dezinformimi ka fituar terren. Njëkohësisht, shoqëria franceze ndjehet më e polarizuar dhe e djathta ekstreme ka përmirësuar performancën e saj zgjedhore.
Kam shqetësim se Franca po shkon në të njëjtin rrugë si SHBA, ku mediat tradicionale dobësohen dhe bëhen më partiake, politika bëhet farsë dhe komedia hyn për të mbushur boshllëkun: shihni shembullin e faqes satirike Le Gorafi, që kritikoi Sarkozy-n për kujtimet absurde nga burgu vetëm tre javë pasi ishte arrestuar.
Anti-politika lulĂ«zon aty ku anti-mediat kanĂ« marrĂ« rrĂ«njĂ«, duke lĂ«nĂ« komedinĂ« tĂ« jetĂ« si katharsi ashtu edhe shkak. Nuk e di nĂ«se kjo mund tĂ« kthehet, por di qĂ« duhet tĂ« pĂ«rpiqemi. ĂfarĂ«do qoftĂ« kostoja, pĂ«rfitimi afatgjatĂ« do tĂ« jetĂ« shumĂ« mĂ« i madh. Pa tĂ«, rrezikojmĂ« qĂ« skena e komedianit tĂ« bĂ«het forumi ynĂ« mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m publik. Kjo Ă«shtĂ« e rrezikshme pĂ«r shoqĂ«rinĂ« dhe gjithashtu e kundĂ«rta e asaj qĂ« komedia duhet tĂ« jetĂ«.
*Alexander Hurst Ă«shtĂ« kolumnist pĂ«r Guardian Europe. Memoari i tij, Generation Desperation, Ă«shtĂ« botuar nĂ« janar 2026. â PĂ«rgatiti pĂ«r botim: L.Veizi
Not Such an Innocent Girl arrin vendin e parë në shitje single-sh dhe downloads, pas zbulimeve rreth përçarjes familjare
âNĂ«na ime shkoi aq larg sa mĂ« quajti tĂ« keqeâ: nĂ«ntĂ« gjĂ«ra qĂ« duhet tĂ« dini pĂ«r pĂ«rplasjen e familjes Beckham
Laura Snapes
Ka një dritë në fund të javës së tmerrshme të familjes Beckham: Victoria Beckham ka single-in më të shitur të javës në Britani me këngën Not Such an Innocent Girl, origjinalisht e publikuar në vitin 2001.
Pas zbulimeve tĂ« bujshme tĂ« djalit tĂ« saj tĂ« madh, Brooklyn Beckham, mbi pĂ«rçarjen me prindĂ«rit, pĂ«rfshirĂ« rrĂ«fimin e tij tĂ« tronditur se nĂ«na e tij kishte kĂ«rcyer âmbiâ tĂ« gjatĂ« dasmĂ«s sĂ« tij me Nicola Peltz nĂ« 2022, fansat qĂ« morĂ«n anĂ«n e prindĂ«rve Beckham nĂ« âceleb gossipâ-un e vitit treguan mbĂ«shtetje duke blerĂ« MP3-tĂ« e single-it tĂ« parĂ« solo tĂ« Beckham. (PĂ«rpjekja e saj e parĂ« pa Spice Girls, Out of Your Mind nĂ« 2000, ishte njĂ« bashkĂ«punim me Dane Bowers nga Another Level.)
Kënga arriti vendin e parë në dy tabela periferike: Official Singles Sales chart dhe Official Download chart, por nuk u fut në Top 100 kryesor, që kombinon streams dhe shitjet për të përcaktuar renditjen në tabelë.
Në vendin e 100-të të atij chart-i është Myles Smith me 5,258 njësi të kombinuara për single-in e tij të vitit 2024, Stargazing; numrat e saktë për këngën e Beckham nuk u publikuan nga Official Charts Company, por u tha se shitjet dhe streams e këngës ishin rritur 19,615% që nga java e kaluar.
Kjo renditje nĂ« shitje dhe downloads i jep Beckham vendin e saj tĂ« parĂ« nĂ« tabela pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« qĂ« nga single-i i Spice Girls, Holler/Let Love Lead the Way nĂ« 2000. Grupi pesĂ«-anĂ«tarĂ«sh kishte nĂ« total nĂ«ntĂ« single tĂ« parĂ« nĂ« UK, mĂ« shumĂ« se çdo grup vajzash tjetĂ«r, por Beckham nuk kishte arritur kurrĂ« njĂ« vend tĂ« parĂ« si artiste solo: Out of Your Mind u mund nga Spiller dhe Sophie Ellis-Bextor me kĂ«ngĂ«n Groovejet (If This Ainât Love).
Not Such an Innocent Girl u promovua si pjesĂ« e njĂ« âbeteje chartsâ me Kylie Minogue dhe kĂ«ngĂ«n e saj Canât Get You Out of My Head, tĂ« dyja tĂ« publikuara, ndryshe nga çâpritej, vetĂ«m njĂ« javĂ« pas 11 shtatorit 2001. Beckham humbi nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dukshme: kĂ«nga e Minogue arriti vendin e parĂ« dhe u bĂ« hit i njĂ« gjenerate me 306,000 njĂ«si tĂ« shitura nĂ« javĂ«n e parĂ«, ndĂ«rsa pĂ«rpjekja e Beckham arriti vetĂ«m vendin e gjashtĂ« me rreth njĂ« tĂ« dhjetĂ«n e asaj shifre, 35,000 njĂ«si.
Vetë Beckham duket se dëshironte ta harronte shpejt të gjithë këtë ngjarje, dhe ndoshta nuk do ta mirëpresë këtë ringjallje. Albumi i saj debutues me titull të njëjtë dështoi, duke qëndruar vetëm katër javë në tabelë. Ajo është e vetmja Spice Girl që ka publikuar vetëm një album solo, pasi la muzikën për të ndjekur modën.
Dy albume tĂ« pretenduara solo tĂ« Beckham nuk panĂ« kurrĂ« dritĂ«n e ditĂ«s. NjĂ«ri, i regjistruar rreth vitit 2002, u shpĂ«rnda nĂ« vitin 2006 dhe njihet nga fansat si Open Your Eyes. NĂ« 2003, ajo regjistroi njĂ« album hip-hop me producentin amerikan Damon Dash me titull Come Together. MegjithĂ«se pĂ«rfshinte bashkĂ«punimin me Olâ Dirty Bastard, albumi u anulua, ndoshta nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« mençur. Ai u shpĂ«rnda nĂ« 2016 pas shitjes sĂ« njĂ« demo-CD-je nĂ« eBay.
MegjithatĂ«, kĂ«rkesat nga pĂ«rdoruesit e mediave sociale pĂ«r tĂ« âpublikuar kasetĂ«nâ nuk janĂ« realizuar ende pĂ«r materialin ku Beckham supozohet tĂ« ketĂ« kĂ«rcyer ânĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papĂ«rshtatshmeâ mbi djalin e saj tĂ« madh nĂ« dasmĂ«, aq sa çifti i ri rinovoi betimet njĂ« vit mĂ« vonĂ« pĂ«r tĂ« âkrijuar kujtime tĂ« rejaâ.
âFirst impressions can be wrong / So let me clear whatâs going onâ, kĂ«ndoi Beckham 25 vjet mĂ« parĂ« â por deri tani, as ajo dhe as bashkĂ«shorti i saj, David, nuk kanĂ« kĂ«rkuar tĂ« sqarojnĂ« akuzat.
Me sa duket nĂ« kĂ«tĂ« botĂ« ka njerĂ«z qĂ« vijnĂ« me njĂ« trup prej qelqi, por me njĂ« shpirt qĂ« refuzon tĂ«, qoftĂ« dhe nga harresa. Amedeo Modiljani dukej se e mbante vdekjen si njĂ« shoqe rruge qĂ« nĂ« hapat e parĂ«; ai e dinte se koha e tij nuk ishte njĂ« lumĂ« i gjatĂ«, por njĂ« rrymĂ« e vrullshme qĂ« nxitonte drejt derdhjesâŠ
âŠEthet e fĂ«mijĂ«risĂ« dhe mushkĂ«ritĂ« e brishta nuk ishin thjesht sĂ«mundje, por âmĂ«suesetâ e para qĂ« i treguan kufirin e materies. Ndoshta kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse ai nisi tĂ« pikturonte njerĂ«z qĂ« duken sikur po treten ngadalĂ« nĂ« ajĂ«r â figura qĂ« zgjaten drejt qiellit, duke u bĂ«rĂ« tĂ« tejdukshme, por kurrĂ« tĂ« padukshme.
Fillimet
Ai lindi nĂ« Livorno, nĂ« vitin 1884, nĂ« njĂ« shtĂ«pi ku varfĂ«ria trokiste nĂ« derĂ«, por muret ishin tĂ« veshura me letĂ«rsi dhe dashuri. NĂ«na e tij, e vetmja qĂ« diti tĂ« lexonte âkodinâ e fshehtĂ« tĂ« djalit tĂ« saj, shkruante nĂ« ditar se brenda Amedeos fshihej diçka e jashtĂ«zakonshme. Ajo nuk e mjekoi vetĂ«m me ilaçe, por me liri. Kjo mbĂ«shtetje e heshtur u bĂ« thalmi i artit tĂ« tij: Modiljani nuk kĂ«rkonte thjesht tĂ« pikturonte portrete, ai kĂ«rkonte tĂ« gjente nĂ« fytyrat e botĂ«s atĂ« miratim tĂ« qetĂ« dhe atĂ« dritĂ« qĂ« kishte parĂ« nĂ« sytĂ« e nĂ«nĂ«s.
NĂ« Paris
Kur mbĂ«rriti nĂ« Paris nĂ« fillim tĂ« shekullit XX, ai u bĂ« âprinci i bohemĂ«veâ, por mbeti pĂ«rjetĂ«sisht njĂ« i huaj. Mes mjegullĂ«s sĂ« absintit dhe kollĂ«s qĂ« i griste kraharorin nĂ« rrugicat e Montmartre-it, ai nuk pikturonte pĂ«r tĂ« pasqyruar realitetin, por pĂ«r ta zhveshur atĂ«. Te Modljani, qafat zgjaten si korda violine dhe fytyrat humbasin simetrinĂ« tokĂ«sore pĂ«r tĂ« fituar njĂ« harmoni hyjnore.
âModiljani nuk i pikturonte njerĂ«zit ashtu siç dukeshin. Ai i pikturonte ashtu siç ndiheshin kur mbeteshin vetĂ«m me veten.â
SytĂ« nĂ« tablotĂ« e tijâshpesh thjesht bajame tĂ« errĂ«ta pa bebĂ«zaâjanĂ« dritare tĂ« mbyllura pĂ«r botĂ«n e jashtme, por tĂ« hapura drejt shpirtit. Ai nuk kĂ«rkonte duartrokitjet e salloneve tĂ« mĂ«dha; ai kĂ«rkonte atĂ« heshtje mistike qĂ« ndodh kur njĂ« shikues ndalon para njĂ« pikture dhe ndjen se po shihet nga brenda.
Dashuria e tij, Zhënë Hebutern, ishte e vetmja që mundi të banonte në vetminë e tij. Ajo nuk ishte thjesht një muzë, por një pasqyrë e ankthit dhe brishtësisë së tij. Modljani e pikturoi atë me një butësi pothuajse fetare, sikur peneli të kishte frikë se mos e lëndonte lëkurën e saj prej porcelani. Ata jetuan në një simbiozë tragjike, ku kufiri mes artit, dashurisë dhe sëmundjes u fshi plotësisht.
Fundi tragjik
Më 24 janar 1920, në moshën 35-vjeçare, Amedeo mbylli sytë për herë të fundit, i lodhur nga një betejë që trupi nuk mund ta fitonte dot më. Por tragjedia nuk u ndal aty. Të nesërmen, Zhënë, e veshur me dëshpërimin e saj dhe me një jetë të re që rritej në bark, zgjodhi ta ndiqte në amshim. Nuk ishte një akt dorëzimi, por një refuzim për të jetuar në një botë ku ngjyrat e Modiljanit ishin tharë.
Aktualitet
Sot, bota i përket atij. Pikturat e tij, dikur të shpërfillura, tani kurohen si thesare të shenjta. Por përtej famës dhe miliona dollarëve, mbetet ai djaloshi i brishtë nga Livorno, që e bëri dhimbjen e tij të bukur. Fytyrat e tij vazhdojnë të na vështrojnë me atë melankoli të sinqertë, duke na kujtuar se arti nuk shërben për të treguar si jemi, por për të zbuluar se kush mbetemi kur koha na zhvesh nga gjithçka.
MĂ« 25 janar 1981, drejtĂ«sia e re kineze shpalli njĂ« nga vendimet mĂ« simbolike tĂ« pas-Maoizmit: Jiang Qing, e veja e Mao Ce Dunit, u dĂ«nua me vdekje pĂ«r âkrime kundĂ«r-revolucionareâ tĂ« kryera gjatĂ« viteve tĂ« errĂ«ta tĂ« Revolucionit Kulturor. Ishte fundi politik dhe moral i njĂ« gruaje qĂ« kishte kaluar nga skena e teatrit nĂ« qendĂ«r tĂ« pushtetit absolut.
Jiang Qing nuk kishte lindur pĂ«r politikĂ«. Ajo nisi jetĂ«n publike si aktore teatri dhe kinemaje, njĂ« figurĂ« e njohur nĂ« rrethet artistike tĂ« KinĂ«s komuniste tĂ« viteve â30. Martesa e saj me Mao Ce Dunin nĂ« vitin 1939 u shoqĂ«rua me kundĂ«rshti dhe zĂ«ra kritikĂ«, jo vetĂ«m pĂ«r shkak tĂ« ambicieve tĂ« saj, por edhe sepse Mao ishte ende i lidhur emocionalisht me tĂ« kaluarĂ«n e tij. Gruaja e tij e parĂ«, Yang Kaihui, ishte vrarĂ« nga nacionalistĂ«t gjatĂ« LuftĂ«s Civile Kineze, ndĂ«rsa e dyta, Ho Zizhen, njĂ« veterane e Marshimit tĂ« GjatĂ«, u largua nga Mao nĂ« rrethana tĂ« dhimbshme, teksa kurohej nĂ« njĂ« spital nĂ« MoskĂ«.
Pas martesës, Jiang Qing u urdhërua të qëndronte larg politikës. Për vite me radhë ajo respektoi këtë kufi, duke qëndruar në prapaskenë. Por në fillim të viteve 1960, ajo u rikthye në skenë, këtë herë jo si aktore, por si kritike e ashpër e artit tradicional kinez, të cilin e quante të ndotur nga ndikime borgjeze dhe kundërrevolucionare.
NĂ« vitin 1966, Mao Ce Duni i hapi asaj dyert e pushtetit. Jiang Qing u emĂ«rua zĂ«vendĂ«sdrejtoresha e parĂ« e Revolucionit Kulturor, duke marrĂ« kontroll pothuajse tĂ« plotĂ« mbi jetĂ«n kulturore dhe intelektuale tĂ« KinĂ«s. Ajo u shqua pĂ«r aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur propagandĂ«n, median dhe energjinĂ« e tĂ« rinjve radikalĂ« â GardistĂ«t e Kuqe â nĂ« shĂ«rbim tĂ« njĂ« revolucioni qĂ« shpejt u shndĂ«rrua nĂ« kaos.
Revolucioni Kulturor, i menduar si njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« âpastruarâ shoqĂ«rinĂ« kineze, u shoqĂ«rua me terror, pĂ«rndjekje dhe spastrime masive. DhjetĂ«ra mijĂ«ra njerĂ«z u vranĂ«, ndĂ«rsa miliona tĂ« tjerĂ« u internuan, u poshtĂ«ruan publikisht ose u shkatĂ«rruan shpirtĂ«risht. Emri i Jiang Qing u lidh pazgjidhshmĂ«risht me kĂ«tĂ« periudhĂ« dhune dhe frike.
NĂ« fund tĂ« viteve â60, lĂ«vizja filloi tĂ« zbehej dhe figura e saj u pa gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« me mosbesim. Pas vdekjes sĂ« Mao Ce Dunit nĂ« vitin 1976, Jiang Qing mbeti e pambrojtur. Ajo dhe tre figura tĂ« tjera radikale tĂ« epokĂ«s u etiketuan si âBanda e tĂ« KatĂ«rveâ, fajtorĂ«t simbolikĂ« tĂ« gjithĂ« plagĂ«ve tĂ« Revolucionit Kulturor.
Jiang u arrestua dhe në vitin 1977 u përjashtua nga Partia Komuniste Kineze. Dënimi me vdekje i shpallur në vitin 1981 ishte kulmi i rënies së saj. Dy vjet më vonë, më 25 janar 1983, autoritetet kineze e zëvendësuan këtë dënim me burgim të përjetshëm, një akt që u interpretua si përpjekje për të mbyllur kapitullin pa e kthyer atë në martire.
Jiang Qing vdiq në burg, në rrethana që sipas burimeve zyrtare lidhen me vetëvrasje. Ajo u largua nga historia ashtu siç kishte jetuar pjesën më të madhe të saj: e izoluar, e kontestuar dhe e mbuluar nga hija e një burri që kishte formësuar fatin e një kombi të tërë.
Historia e saj mbetet një paralajmërim i heshtur për mënyrën se si pushteti absolut mund ta shndërrojë artin në ideologji dhe njeriun në instrument të dhunës
Martesa e fshehtë që ndryshoi Anglinë, Henri VIII dhe hija tragjike e Ana Bolenës
PĂ«rgatiti: Leonard Veizi
NĂ« janar tĂ« vitit 1533, nĂ« njĂ« ceremoni tĂ« fshehtĂ« dhe tĂ« ngarkuar me tension politik, Henry VIII i AnglisĂ« u martua me gruan e tij tĂ« dytĂ«, Ana Bolen (Anne Boleyn). Akti, i kryer pa miratimin e PapĂ«s dhe ende pa u shpallur zyrtarisht divorci nga Katerina e AragonĂ«s, ishte mĂ« shumĂ« se njĂ« histori pasioni: ishte njĂ« akt sfide qĂ« do tĂ« ndryshonte pĂ«rgjithmonĂ« historinĂ« fetare dhe politike tĂ« AnglisĂ«âŠ,,,Henry VIII, nĂ« vitet e para tĂ« sundimit, pĂ«rshkruhej nga kronikanĂ«t si njĂ« mbret i hijshĂ«m, karizmatik, i arsimuar dhe i matur. Ai ishte madje nderuar nga Papa me titullin âMbrojtĂ«s i Besimitâ. Por pasioni obsesiv pĂ«r Ana Boleyn dhe dĂ«shira e ethshme pĂ«r njĂ« trashĂ«gimtar mashkull do ta shndĂ«rronin gradualisht nĂ« njĂ« sundimtar tĂ« ashpĂ«r, egoist dhe paranojak, i aftĂ« tĂ« rrĂ«zonte institucione shekullore pĂ«r njĂ« grua â dhe mĂ« pas ta flijonte po atĂ« grua pĂ«r pushtetin.
Gruaja që u bë kërcënim
Ana Bolen nuk ishte njĂ« zonjĂ« e zakonshme e oborrit. E arsimuar nĂ« FrancĂ«, elegante, e zgjuar dhe me mendim tĂ« pavarur, ajo refuzoi tĂ« ishte thjesht dashnore mbretĂ«rore. KĂ«rkoi kurorĂ«n â dhe e mori. Me kĂ«tĂ« akt, ajo u shndĂ«rrua nĂ« figurinĂ« qendrore tĂ« ndarjes sĂ« KishĂ«s sĂ« AnglisĂ« nga Roma, duke hapur rrugĂ«n pĂ«r ReformĂ«n Angleze dhe lindjen e KishĂ«s Anglikane, me mbretin si krye suprem.
Por ngritja e saj ishte po aq e shpejtë sa edhe rënia. Ana nuk i dha Henryi-t trashëgimtarin mashkull të shumëpritur, por një vajzë, Elizabet-ën, e cila më vonë do të bëhej një nga monarket më të mëdha të historisë angleze. Oborri u mbush me intriga, armiq dhe thashetheme. Në vitin 1536, vetëm tre vjet pas martesës, Ana Bolen u arrestua, u gjykua në një proces të montuar dhe u ekzekutua, duke u shndërruar në simbol të tragjedisë së pushtetit absolut.
Lindja e një konspiracioni shqiptar
Përtej historisë zyrtare, figura e Ana Bolen-ës ka prodhuar një mori teorish alternative, ndër to edhe një nga më intriguese për publikun shqiptar: hipoteza e origjinës së saj shqiptare.
Një nga elementët që ka ushqyer këtë teori është përkimi i mbiemrit Boleyn (apo Bullen) me emrin e fshatit Bolen, në rrethin e Vlorës. Ky detaj toponimik ka bërë që disa studiues dhe kërkues të pavarur të ngrenë pyetjen nëse mbiemri i familjes së Ana Bolen-ës mund të lidhet me një vendbanim të lashtë shqiptar, duke supozuar shpërngulje të hershme arbërore drejt Evropës Perëndimore.
NĂ« kĂ«tĂ« linjĂ« arsyetimi, argumentohet se gjatĂ« shekujve XVâXVI, kur shpĂ«rnguljet e arbĂ«rve pas pushtimeve osmane ishin tĂ« shpeshta, familje tĂ« tĂ«ra u vendosĂ«n nĂ« Itali, FrancĂ«, madje edhe mĂ« nĂ« veri. NĂ« kĂ«to lĂ«vizje, emrat e vendeve dhe fisit shpesh pĂ«rshtateshin fonetikisht, duke kaluar nga âBolenâ nĂ« âBoleynâ, nĂ« njĂ« kohĂ« kur drejtshkrimi nuk ishte i standardizuar.
Teoria shoqĂ«rohet edhe me elementĂ« tĂ« tjerĂ« interpretues: pĂ«rshkrimet e Ana Bolen-Ă«s si grua me tipare mesdhetare, temperamenti i fortĂ«, sfidues dhe fakti qĂ« familja e saj u ngjit relativisht shpejt nĂ« hierarkinĂ« angleze â njĂ« ngritje qĂ« disa e kanĂ« parĂ« si shenjĂ« tĂ« njĂ« prejardhjeje tĂ« ardhur, jo rrĂ«njĂ«sisht angleze.
Historia përballë mitit
Historianët akademikë mbeten të prerë: nuk ka prova dokumentare që ta lidhin Ana Boleyn-in me Shqipërinë. Versioni më i pranuar është se mbiemri Bolen lidhet me Boulogne-sur-Mer në Francë, prej nga familja e saj mendohet të ketë marrë emrin përmes lidhjeve tregtare dhe diplomatike.
Megjithatë, fakti që Bolen i Vlorës hyn në këtë narrativë nuk është i parëndësishëm. Ai tregon se si toponimia, historia dhe dëshira identitare ndërthuren për të krijuar mite moderne. Në këtë kuptim, origjina shqiptare e Ana Bolen-ës nuk është thjesht një pretendim gjenealogjik, por një rrëfim kulturor, që synon të gjejë gjurmë shqiptare në nyjet e mëdha të historisë evropiane.
Epilogu
Henryi VIII do të kishte gjithsej gjashtë gra dhe një mbretëri të tronditur nga frika dhe dyshimi. Ana Bolen, ndonëse e mposhtur dhe e prerë në lule të rinisë, mbijetoi në histori. Ajo ishte gruaja që ndryshoi fatin e Anglisë dhe, në mënyrë paradoksale, nëna e epokës elizabetiane.
Midis historisĂ« sĂ« dokumentuar dhe legjendĂ«s ballkanike, Ana Bolen mbetet njĂ« figurĂ« qĂ« vazhdon tĂ« ngacmojĂ« imagjinatĂ«n â njĂ« grua qĂ« pagoi me kokĂ« çmimin e pushtetit, dhe njĂ« emĂ«r qĂ« lidh, qoftĂ« edhe pĂ«rmes mitit, oborrin e TudorĂ«ve me njĂ« fshat tĂ« vogĂ«l nĂ« jug tĂ« ShqipĂ«risĂ«.
Legjenda e kĂ«ngĂ«s pĂ«rshĂ«ndet âmjetet e reja nĂ« shĂ«rbim tĂ« shprehjesâ, nĂ« njĂ« pĂ«rmbledhje qĂ« pĂ«rfshin edhe njĂ« kĂ«ngĂ« tĂ« Art Garfunkel me shoqĂ«rim pianistik tĂ« gjeneruar nga AI
Ben Beaumont-Thomas
Liza Minnelli ka publikuar muzikë të re për herë të parë pas 13 vitesh, duke shtuar vokalet e saj mbi një këngë dance të krijuar me inteligjencë artificiale.
KĂ«nga, Kids, Wait Til You Hear This â qĂ« Ă«shtĂ« gjithashtu titulli i kujtimeve tĂ« saj tĂ« ardhshme â pĂ«rfaqĂ«son njĂ« hyrje tĂ« papritur nĂ« zhanrin deep house pĂ«r Minnelli-n 79-vjeçare, e cila shton disa deklarata tĂ« folura mbi bazĂ«n ritmike energjike.
Minnelli nuk ka publikuar muzikë të re që prej vitit 2013, kur interpretoi një këngë për serialin muzikor amerikan Smash, dhe ka shprehur besim të madh në potencialin e muzikës së krijuar me AI.
NĂ« faqen e saj nĂ« Facebook, ajo e cilĂ«soi kompaninĂ« pas kĂ«ngĂ«s, ElevenLabs, si ânjĂ« gjigant teknologjik prej gjashtĂ« miliardĂ« dollarĂ«sh qĂ« po bĂ«n gjĂ«ra tĂ« mrekullueshme⊠ĂfarĂ« nuk do ta lejoj kĂ«tĂ« kompani tĂ« madhe tĂ« bĂ«jĂ«? TĂ« krijojĂ«, klonojĂ« apo kopjojĂ« zĂ«rin tim! ⊠Ne pĂ«rdorĂ«m aranzhime me AI. Jo vokale me AI⊠Thirrjet janĂ« tĂ« gjitha tĂ« miat!â
NĂ« njĂ« njoftim shoqĂ«rues pĂ«r shtyp, ajo tha: âGjithmonĂ« kam besuar se muzika ka tĂ« bĂ«jĂ« me lidhjen dhe tĂ« vĂ«rtetĂ«n emocionale. Ajo qĂ« mĂ« interesoi kĂ«tu ishte ideja e pĂ«rdorimit tĂ« zĂ«rit tim dhe mjeteve tĂ« reja nĂ« shĂ«rbim tĂ« shprehjes, jo nĂ« vend tĂ« saj. Ky projekt respekton zĂ«rin e artistit, zgjedhjet e artistit dhe pronĂ«sinĂ« e artistit. U rrita duke parĂ« prindĂ«rit e mi tĂ« krijonin Ă«ndrra tĂ« mrekullueshme qĂ« u pĂ«rkisnin njerĂ«zve tĂ« tjerĂ«. ElevenLabs e bĂ«n tĂ« mundur qĂ« kushdo tĂ« jetĂ« krijues dhe pronar. Kjo ka rĂ«ndĂ«si.â
Kënga është pjesë e një përmbledhjeje me muzikë tjetër të krijuar ose të modifikuar nga AI, ku përfshihet edhe Art Garfunkel. Kënga e tij, Authorship, përmban një fragment të folur nga kujtimet e tij What Is It All But Luminous, si homazh për të atin, mbi një shoqërim pianistik të gjeneruar nga AI.
âMuzika ka evoluar gjithmonĂ« krahas teknologjisĂ«, nga mikrofonĂ«t te regjistrimi shumĂ«kanalĂ«sh,â tha Garfunkel. âAjo qĂ« mĂ« bĂ«ri pĂ«rshtypje nĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rvojĂ« ishte respekti pĂ«r mjeshtĂ«rinĂ« muzikore. Njeriu mbetet nĂ« qendĂ«r. ZĂ«ri im plus teknologjia thjesht hap njĂ« derĂ« tjetĂ«r.â
Qasja entuziaste e këtij dyshimi ndaj AI bie ndjeshëm në kontrast me qëndrimet e të tjerëve në industri. Ekzistojnë frikëra se muzika e gjeneruar nga AI do të minojë punësimin e muzikantëve njerëzorë dhe do të imitojë punën e të tjerëve pa i kompensuar siç duhet.
Ed Sheeran ka thĂ«nĂ«: âNĂ«se po ia merr njĂ« vend pune njĂ« qenieje njerĂ«zore, mendoj se kjo Ă«shtĂ« ndoshta diçka e keqe. I gjithĂ« qĂ«llimi i shoqĂ«risĂ« Ă«shtĂ« qĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« punojmĂ«. NĂ«se gjithçka bĂ«het nga robotĂ«t, tĂ« gjithĂ« do tĂ« mbeten pa punĂ«. Mua thjesht mĂ« duket AI pak e çuditshme.â
NdĂ«rsa Lil Wayne ka shprehur dyshime se AI mund tĂ« kopjojĂ« me saktĂ«si zĂ«rin e tij: âUnĂ« jam natyrshĂ«m, organikisht i jashtĂ«zakonshĂ«m. Jam i vetĂ«m nĂ« llojin tim. KĂ«shtu qĂ«, nĂ« fakt, do tĂ« doja ta shihja atĂ« gjĂ« tĂ« pĂ«rpiqej ta kopjonte kĂ«tĂ« dreq.â
MegjithatĂ«, njĂ« valĂ« e re kompanish tĂ« ashtuquajtura tĂ« âAI gjenerativeâ, si Udio, Suno dhe Klay, po ecin pĂ«rpara, duke lidhur marrĂ«veshje me shtĂ«pi diskografike pĂ«r tâu lejuar pĂ«rdoruesve tĂ« manipulojnĂ« veprat e artistĂ«ve me mjete AI, ose tĂ« krijojnĂ« kĂ«ngĂ« krejtĂ«sisht tĂ« reja pĂ«rmes komandave tekstuale, bazuar nĂ« pĂ«rthithjen nga AI tĂ« punĂ«ve ekzistuese dhe pĂ«rdorimin e tyre pĂ«r kompozime tĂ« reja. ArtistĂ«t mund tĂ« zgjedhin vetĂ« nĂ«se duan tĂ« pĂ«rfshihen nĂ« kĂ«to shĂ«rbime.
Fillimisht, shtëpitë diskografike ishin armiqësore ndaj këtyre kompanive, duke kërcënuar me veprime ligjore, por që prej asaj kohe janë arritur disa marrëveshje dhe partneritete.
Pas marrĂ«veshjeve me Universal dhe Warner, Udio njoftoi kĂ«tĂ« javĂ« se po bashkĂ«punonte me Merlin, njĂ« organizatĂ« ombrellĂ« qĂ« pĂ«rfaqĂ«son etiketa indie si Beggars Group, Epitaph, Domino, Sub Pop dhe Warp â çka do tĂ« thotĂ« se artistĂ« nga Arctic Monkeys te Aphex Twin mund ta vĂ«nĂ« muzikĂ«n e tyre nĂ« dispozicion tĂ« mjeteve AI tĂ« Udio-s.
Duke folur kĂ«tĂ« javĂ« pĂ«r Guardian, themeluesi i Suno-s, Mikey Shulman, tha se pĂ«rdorimi i AI nĂ« muzikĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur. âMâu pĂ«rshkrua se ne jemi Ozempic-u i industrisĂ« muzikore â tĂ« gjithĂ« janĂ« mbi tĂ« dhe askush nuk dĂ«shiron tĂ« flasĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«,â tha ai.
Ndjenja e tundimit Ă«shtĂ« e fortĂ« pĂ«r tĂ« shpresuar se stuhia ka kaluar. TĂ« besosh se njĂ« javĂ« qĂ« nisi me njĂ« kĂ«rcĂ«nim amerikan pĂ«r tĂ« marrĂ« nĂ«n kontroll njĂ« territor evropian â qoftĂ« me forcĂ« apo pĂ«rmes shantazhit â ka pĂ«rfunduar me premtimin pĂ«r negociata dhe, rrjedhimisht, me njĂ« kthim nĂ« normalitet. Por ky Ă«shtĂ« njĂ« iluzion i rrezikshĂ«m. Nuk mund tĂ« ketĂ« kthim nĂ« normalitet. Bota qĂ« mendonim se njihnim ka marrĂ« fund. Pyetja e vetme tani Ă«shtĂ« se çfarĂ« do ta zĂ«vendĂ«sojĂ« â njĂ« pyetje qĂ« na prek tĂ« gjithĂ«ve, qĂ« Ă«shtĂ« plot rreziqe dhe qĂ«, ndoshta nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papritur, mbart edhe njĂ« fije shprese.
Harrojeni faktin që Donald Trump përfundimisht u tërhoq nga kërcënimet për të pushtuar Groenlandën, duke e futur sërish në brez armën ekonomike që ua kishte drejtuar kokës të gjitha vendeve që i dolën përpara, përfshirë Mbretërinë e Bashkuar. Vetë fakti që ai e bëri këtë kërcënim konfirmoi atë që duhej të ishte e qartë që nga rikthimi i tij në detyrë një vit më parë: nën drejtimin e tij, SHBA-ja është shndërruar në një aleat të pasigurt, nëse jo në një armik të hapur të miqve të dikurshëm.
Kjo u shpreh nĂ« mĂ«nyra njĂ«herazi tĂ« vrazhda dhe fyese. NĂ« kategorinĂ« e dytĂ« hyn deklarata e tij e fundit se aleatĂ«t e NATO-s kishin qenĂ« âpak larg vijĂ«s sĂ« frontitâ nĂ« Afganistan â njĂ« fyerje e neveritshme pĂ«r familjet e 457 ushtarakĂ«ve britanikĂ« dhe pĂ«r shokĂ«t e tyre nga e gjithĂ« aleanca qĂ« dhanĂ« jetĂ«n nĂ« atĂ« konflikt.
NĂ« kategorinĂ« e parĂ« ishte prezantimi i sipĂ«rmarrjes sĂ« tij mĂ« tĂ« fundit: pasi i kishte thĂ«nĂ« mĂ« herĂ«t kryeministrit norvegjez â tĂ« cilin e akuzoi rrejshĂ«m se i kishte mohuar Ămimin Nobel â se po mĂ«rzitej nga paqja, Trump shkoi nĂ« Davos pĂ«r tĂ« shpallur âbordin e paqesâ. Trump Ă«shtĂ« nga ata libra qĂ« mund tâi gjykosh nga kopertina, ndaj logoja e kĂ«tij organi tĂ« ri e thoshte gjithçka: siç vĂ«rejti me humor dikush, ajo ishte nĂ« thelb stema e OKB-sĂ«, âvetĂ«m se e zhytur nĂ« ar dhe e redaktuar nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« bota tĂ« pĂ«rfshijĂ« vetĂ«m AmerikĂ«nâ.
Kjo pĂ«rmbledh pikat thelbĂ«sore: âbordi i paqesâ Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« zĂ«vendĂ«suar dhe komercializuar arkitekturĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« pasvitit 1945, duke e zĂ«vendĂ«suar OKB-nĂ« me njĂ« klub anĂ«tarĂ«sh nĂ« stilin Mar-a-Lago, ku njĂ« vend i pĂ«rhershĂ«m kushton 1 miliard dollarĂ« dhe pushteti vendimmarrĂ«s qĂ«ndron nĂ« duart e vetĂ« Trumpit, edhe pasi tâi ketĂ« mbaruar mandati presidencial. Fakti qĂ« Vladimir Putini Ă«shtĂ« ftuar, ndĂ«rsa Mark Carney Ă«shtĂ« pĂ«rjashtuar, flet vetĂ«.
Për një kohë, aleatët e SHBA-së e ngushëllonin veten me besimin se Trump ishte një devijim i përkohshëm, që një ditë do të largohej, duke lejuar rikthimin e zakoneve të vjetra. Edhe ky iluzion është shembur. Kur Trump dukej ende i vendosur ta çonte deri në fund kërcënimin ndaj Groenlandës, nuk kishte asnjë shenjë se dikush apo diçka brenda SHBA-së mund ta ndalte. Gjatë këtyre 12 muajve, Trump ka treguar se kufizimet formale të projektuara për ta mbajtur nën kontroll një president amerikan mund të hiqen lehtësisht. Dhe nëse kjo ndodh një herë, mund të ndodhë sërish. Kjo do të thotë se jo vetëm Trumpi është një aleat i pasigurt. Fatkeqësisht, edhe vetë SHBA-ja është e tillë.
Ka disa mĂ«sime tĂ« menjĂ«hershme pĂ«r tâu nxjerrĂ« nga kjo situatĂ«. I pari Ă«shtĂ« se Trump vazhdon pĂ«rpara derisa dhe pĂ«r sa kohĂ« nuk pĂ«rballet me rezistencĂ«. Ish-kĂ«shilltari i tij, Steve Bannon, i tha kĂ«tĂ« javĂ« revistĂ«s Atlantic se strategjia e ekipit Trump nĂ« tĂ« gjitha fushat Ă«shtĂ« âmaksimalisteâ: tĂ« shkojnĂ« sa mĂ« larg, derisa dikush tâi ndalĂ«. LĂ«vizjet e Trumpit pĂ«r GroenlandĂ«n shkaktuan njĂ« rĂ«nie tĂ« bursĂ«s dhe kundĂ«rshtim tĂ« brendshĂ«m â 86% e amerikanĂ«ve kundĂ«rshtuan pushtimin e armatosur tĂ« ishullit â por gjithashtu sollĂ«n njĂ« front tĂ« bashkuar dhe kĂ«rcĂ«nime serioze ekonomike nga Evropa. EvropianĂ«t u ngritĂ«n dhe Trumpi u tĂ«rhoq.
Kjo çon nĂ« njĂ« mĂ«sim mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe thelbĂ«sor pĂ«r miqtĂ« e vjetĂ«r tĂ« SHBA-sĂ«: ata nuk mund tĂ« jenĂ« nĂ« njĂ« pozitĂ« varĂ«sie aq tĂ« thellĂ« ndaj SHBA-sĂ« â qoftĂ« ekonomike apo ushtarake â sa tĂ« detyrohen tâu nĂ«nshtrohen kĂ«rkesave tĂ« saj. PĂ«r ta artikuluar kĂ«tĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« kaq qartĂ«, Mark Carney u shpĂ«rblye me duartrokitje nĂ« kĂ«mbĂ« nĂ« Davos, pas njĂ« fjalimi qĂ« mund tĂ« mbetet si teksti pĂ«rcaktues i kĂ«saj periudhe. âRendi i vjetĂ«r nuk do tĂ« kthehet,â tha kryeministri kanadez. âNuk duhet ta vajtojmĂ«. Nostalgjia nuk Ă«shtĂ« strategji.â
Ajo qĂ« kĂ«rkoi Carney, dhe qĂ« e kĂ«rkon momenti historik, Ă«shtĂ« njĂ« rregullim i ri, njĂ« formacion i ri. âFuqitĂ« e mesmeâ, vendet demokratike tĂ« PerĂ«ndimit jashtĂ« SHBA-sĂ«, nuk duhet ta pranojnĂ« pasivisht se bota e vjetĂ«r e âinstitucioneve dhe rregullaveâ Ă«shtĂ« zĂ«vendĂ«suar nga njĂ« botĂ« e re e âliderĂ«ve tĂ« fortĂ« dhe marrĂ«veshjeveâ, siç e pĂ«rshkruan ish-kreu i MI6. NĂ« vend qĂ« tĂ« garojnĂ« mes tyre pĂ«r tĂ« qenĂ« mĂ« tĂ« pĂ«rkĂ«dhelurit e hegjemonit amerikan, duke e lajthitur perandorin e ZyrĂ«s Ovale me shpresĂ«n se do tâi shpĂ«tojnĂ« zemĂ«rimit tĂ« tij, ata mund â sipas Carney-t â âtĂ« bashkohen pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« rrugĂ« tĂ« tretĂ«â.
Si do tĂ« dukej kjo? Forma mĂ« e dukshme Ă«shtĂ« njĂ« konstelacion i ri i Bashkimit Evropian plus MbretĂ«ria e Bashkuar plus Kanadaja, njĂ« bllok ekonomik me peshĂ« dhe njĂ« aleancĂ« sigurie me muskuj. NĂ« thelb, synimi do tĂ« ishte tâi jepej njĂ« pĂ«rgjigje pozitive pyetjes qĂ« ka rĂ«nduar veçanĂ«risht kĂ«tĂ« vit: a mundet Evropa ta mbrojĂ« UkrainĂ«n â dhe veten â pa SHBA-nĂ«? Sot pĂ«r sot, pĂ«rgjigjja e ftohtĂ« dhe e ashpĂ«r Ă«shtĂ« jo. Volodymyr Zelenskyy nuk gaboi kur tha se Evropa e sotme âmbetet njĂ« kaleidoskop i bukur, por i fragmentuar fuqish tĂ« vogla dhe tĂ« mesmeâ, qĂ« âduket e humbur, duke u pĂ«rpjekur ta bindĂ« presidentin amerikan tĂ« ndryshojĂ«, kur ai nuk do tĂ« ndryshojĂ«â.
Pra, synimi Ă«shtĂ« asgjĂ« mĂ« pak se njĂ« aleancĂ« e re e demokracive perĂ«ndimore, qĂ« nuk varen mĂ« nga SHBA-ja pĂ«r mbrojtjen e tyre. Kjo nuk mund tĂ« ndodhĂ« brenda natĂ«s; mund tĂ« duhen njĂ« dekadĂ« ose mĂ« shumĂ« pĂ«r ta arritur. Por, siç mĂ« tha kĂ«tĂ« javĂ« ish-ministri i jashtĂ«m britanik Jeremy Hunt, do tĂ« ishte ânjĂ« neglizhencĂ« e rĂ«ndĂ« e detyrĂ«s nĂ«se nuk fillojmĂ« punĂ«n qĂ« taniâ pĂ«r ta realizuar kĂ«tĂ« synim.
MeqĂ« kjo kĂ«rkon kohĂ«, do tĂ« thotĂ« se nuk mund tĂ« ketĂ« shkĂ«putje tĂ« menjĂ«hershme nga SHBA-ja. PĂ«r sa kohĂ« qĂ« aleatĂ«t mbeten tĂ« varur nga mbrojtja amerikane, figura si Keir Starmer do tĂ« duhet tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« buzĂ«qeshin teksa shtrĂ«ngojnĂ« dorĂ«n e Trumpit. Automjeti i NATO-s do tĂ« duhet tĂ« vazhdojĂ« rrugĂ«n, edhe pse anĂ«tari i tij mĂ« i fuqishĂ«m po i shpon gomat. Por, ndĂ«rkohĂ«, njĂ« grupim i konceptuar rishtazi â ndoshta i paraqitur pa zhurmĂ« si njĂ« âkrah evropian i NATO-sâ â do tĂ« konsolidohet dhe do tĂ« forcohet.
ĂelĂ«si i pashmangshĂ«m i kĂ«tij plani Ă«shtĂ« rritja masive e shpenzimeve pĂ«r mbrojtjen. Kjo do tĂ« riformĂ«sojĂ« politikĂ«n e tĂ« gjitha atyre vendeve qĂ« kanĂ« shijuar âdividendin e paqesâ qĂ« nga fundi i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, dividend qĂ« u lejoi tĂ« shpenzonin mĂ« pak pĂ«r armĂ« dhe mĂ« shumĂ« pĂ«r shkolla e spitale. Ajo do tĂ« rishkruajĂ« gjithashtu debatin dekadash mbi marrĂ«dhĂ«nien e BritanisĂ« me EvropĂ«n. TĂ« dyja partitĂ« kryesore do tĂ« duhet tĂ« lĂ«vizin: Britania duke hequr dorĂ« nga iluzionet e Brexit-it, dhe BE-ja duke i ofruar asaj diçka mĂ« afĂ«r tregtisĂ« pa pengesa, nĂ« kĂ«mbim tĂ« kontributit serioz qĂ« Britania do tĂ« japĂ« pĂ«r mbrojtjen e EvropĂ«s.
Ka edhe mundĂ«si kĂ«tu, pĂ«rfshirĂ« pĂ«r Starmerin. Ai mund tâi paraqesĂ« rritjet e taksave qĂ« shkelin premtimet elektorale si çështje sigurie kombĂ«tare. Mund tâi paraqesĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ« edhe lidhjet mĂ« tĂ« ngushta me EvropĂ«n. Ai mund ta lĂ«rĂ« Nigel Farage-in tĂ« izoluar nĂ« anĂ«n e gabuar tĂ« opinionit publik, si adhurues i njeriut qĂ« fyeu tĂ« rĂ«nĂ«t britanikĂ« tĂ« luftĂ«s. Starmeri mund ta paraqesĂ« Reform-in si partinĂ« e nĂ«nshtruar ndaj Trumpit, dhe kundĂ«rshtarĂ«t e saj si mbrojtĂ«sit e vĂ«rtetĂ« tĂ« sovranitetit dhe pavarĂ«sisĂ« britanike.
Bota që njihnim po vdes, e vrarë nga perandori i mundshëm në Potomak. Por këtë javë u bë e dukshme edhe diçka tjetër: një botë e re, që pret të lindë.
*Jonathan Freedland është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti: L.Veizi
Login
