08:45 Fëmijët shqiptarë, si po rriten me algoritme
NĂ« shtĂ«pitĂ« shqiptare, ekranet janĂ« bĂ«rĂ« shoqĂ«ruesit e pĂ«rhershĂ«m tĂ« fĂ«mijĂ«ve. NjĂ« vajzĂ« 12-vjeçare mund tĂ« mĂ«sojĂ« teknika make-up-i pĂ«rmes videove 30-sekondĂ«she, ndĂ«rsa njĂ« djalĂ« 13-vjeçar mĂ«son pĂ«r âsuksesinâ nga influencerĂ« qĂ« tregojnĂ« makina luksoze e jetĂ« tĂ« pĂ«rsosur.
Në prapaskenë, funksionon një sistem që nuk fle: algoritmi, që mëson çdo klikim, çdo ndalesë, çdo shikim të përsëritur. Ai përcakton se çfarë video shohim, çfarë muzike dëgjojmë, madje edhe si ndiejmë.
Sa mĂ« shumĂ« kohĂ« kalon njĂ« pĂ«rdorues, aq mĂ« shumĂ« vlerĂ« krijon pĂ«r platformĂ«n. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse çdo pĂ«rmbajtje Ă«shtĂ« e shpejtĂ«, e lehtĂ« pĂ«r tâu konsumuar, e ndĂ«rtuar pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« menjĂ«hershme.
TikTok, pĂ«r shembull, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âmĂ«suesi i parĂ«â pĂ«r miliona tĂ« rinj nĂ« botĂ«, njĂ« mĂ«sues pa fytyrĂ«, pa pĂ«rgjegjĂ«si, por me ndikim tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ«n si ata e shohin veten dhe botĂ«n.
YouTube, ndĂ«rkohĂ«, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« univers paralel. Nga videot e animuara pĂ«r mĂ« tĂ« vegjlit, te âvlogjetâ e jetĂ«s sĂ« pĂ«rsosur pĂ«r adoleshentĂ«t, ai ofron njĂ« realitet ku gjithçka Ă«shtĂ« e bukur, e shpejtĂ« dhe e arritshmeâŠnĂ« pamje tĂ« parĂ«.
Por, pas ekranit qëndron një kurth i heshtur: çdo klikim ushqen një cikël të pafund reklamash, përmbajtjesh të ngjashme, rekomandimesh që rrallë çojnë në mësim të vërtetë, por gjithmonë në më shumë konsum.
Kjo kulturĂ« e menjĂ«hershme po formĂ«son njĂ« brez qĂ« kĂ«rkon gjithçka âtaniâ: veshjet mĂ« tĂ« fundit, telefonin e ri, suksesin e shpejtĂ«. NĂ« tregjet shqiptare, kjo reflektohet nĂ« mĂ«nyrĂ«n si fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t ndikojnĂ« vendimet e blerjes nĂ« familje.
Lodra që bëhen virale në rrjete shiten brenda ditësh. Influencerët po kthehen në forca reale marketingu, duke krijuar valë trendesh që dikur i diktonin reklamat televizive apo modat e huazuara nga jashtë.
Por ndikimi më i thellë është në formimin e identitetit. Në vend që ta ndërtojnë përmes përvojës reale, marrëdhënieve shoqërore apo përpjekjeve personale, fëmijët po e projektojnë veten përmes filtrave, reagimeve dhe pëlqimeve.
âSa mĂ« pĂ«lqejnĂ«?â, âsi dukem?â, âsa ndjekĂ«s kam?â janĂ« pyetje qĂ« pĂ«r shumĂ« prej tyre kanĂ« zĂ«vendĂ«suar pyetjet qĂ« dikur nxisnin mendimin kritik: âçfarĂ« di?â, âçfarĂ« dua tĂ« bĂ«hem?â, âçfarĂ« mĂ« bĂ«n tĂ« lumtur?â.
PsikologĂ«t paralajmĂ«rojnĂ« se kjo zhvendosje po ul durimin, aftĂ«sinĂ« pĂ«r tâu pĂ«rqendruar dhe gatishmĂ«rinĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar dĂ«shtimin, sepse algoritmi nuk njeh dĂ«shtim, vetĂ«m âscrollâ tĂ« pafund.
Në Shqipëri, situata është më komplekse për shkak të mungesës së edukimit digjital.
Shkollat rrallë ofrojnë programe që shpjegojnë se si funksionojnë algoritmet, si të mbrohet privatësia, apo si të menaxhohet koha online. Shumë prindër ndihen të humbur mes teknologjisë që ndryshon çdo muaj dhe sjelljeve që nuk i njohin dot më.
NdĂ«rsa influencuesit, shpesh tĂ« rinj qĂ« vetĂ« janĂ« rritur online, po marrin rolin e âudhĂ«rrĂ«fyesveâ tĂ« brezit tĂ« ri, duke ofruar modele jete qĂ« shpesh janĂ« tĂ« shkĂ«putura nga realiteti ekonomik e social shqiptar.
Disa mĂ«sues dhe ekspertĂ« po nxisin pĂ«rfshirjen e edukimit digjital nĂ« kurrikula, pĂ«r tĂ« mĂ«suar fĂ«mijĂ«t si tĂ« kuptojnĂ« dhe sfidojnĂ« algoritmet, jo vetĂ«m tâu nĂ«nshtrohen atyre.
Edhe në ekosistemin e startup-eve shqiptare po lindin nisma që synojnë ta përdorin teknologjinë për të zhvilluar mendimin kritik dhe kreativitetin.
Aplikacione edukative, platforma për lexim interaktiv apo lojëra që nxisin bashkëpunimin real janë shenjat e para të një kundërkulture që synon ta rikthejë fëmijërinë në duart e njeriut, jo të sistemit.
Sipas të dhënave të AKEP, numri i përdoruesve aktivë të rrjeteve sociale në Shqipëri është rritur me mbi 20% vetëm gjatë dy viteve të fundit. TikTok-u, që fillimisht u perceptua si aplikacion argëtimi, është kthyer sot në motor të identitetit kulturor të adoleshentëve.
Në prapaskenë, funksionon një logjikë e thjeshtë: sa më shumë kohë qëndron një përdorues në ekran, aq më shumë vlerë krijon për platformën.
Ădo âscrollâ, çdo ndalesĂ« e syrit, çdo klikim â regjistrohet, analizohet dhe pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« profil emocional e konsumator.
TikTok-u, sipas ekspertĂ«ve tĂ« medias, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âmĂ«suesi i parĂ«â i fĂ«mijĂ«ve, njĂ« mĂ«sues qĂ« nuk mban asnjĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r pĂ«rmbajtjen qĂ« shpĂ«rndan, por ka ndikim mĂ« tĂ« fortĂ« se shkolla, prindĂ«rit apo shoqĂ«ria.
Në thelb të këtij transformimi qëndron ajo që quhet ekonomia e vëmendjes, një garë e heshtur për sekondat e syrit njerëzor./monitor /kb



















