Perandori nuk Ă«shtĂ« mĂ«. Valentino Garavani u shua sot nĂ« moshĂ«n 93-vjeçare në RomĂ«, atdheun e tij tĂ« dashur e tĂ« zgjedhur ku kishte vendosur tĂ« jetonte dhe tĂ« punonte pĂ«rgjithmonĂ«. Nuk Ă«shtĂ« e nevojshme tĂ« jesh i apasionuar pas modĂ«s pĂ«r tĂ« kuptuar çfarĂ« humbjeje Ă«shtĂ« kjo pĂ«r botĂ«n: fama e Valentinos i kapĂ«rcen modĂ«n, shijet dhe madje edhe brezat. TĂ« gjithĂ« e dinĂ« kush ishte, dhe tĂ« gjithĂ« e dinĂ« se sa shumĂ« krijimet dhe idetĂ« e tij kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« nĂ« kulturĂ«n shoqĂ«rore.Â
âĂfarĂ« dĂ«shirojnĂ« gratĂ«? TĂ« jenĂ« tĂ« bukuraâ. KĂ«shtu e pĂ«rmblidhte ai vizionin e tij, njw vizion i cili e ka udhĂ«hequr nĂ« çdo hap, qĂ« nga viti 1959, kur themeloi shtĂ«pinĂ« e tij tĂ« modĂ«s nĂ« RomĂ«, deri nĂ« vitin 2007, kur vendosi tĂ« tĂ«rhiqej.Â
PĂ«rpara modĂ«s, sfilatave dhe tapeteve tĂ« kuq dhe gjithçkaje, synimi i Valentinos ishte tâi bĂ«nte gratĂ« tĂ« bukura. Ato e kanĂ« kuptuar gjithmonĂ« kĂ«tĂ« dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye e vendosĂ«n qĂ« nĂ« fillimet e tij nĂ« Olimpin e krijuesve.Â
Jeta e Valentinos ishte legjendare. Lindi në Voghera mĂ« 11 maj 1932 dhe siç do tĂ« tregonte mĂ« vonĂ«, ishte i tĂ«rhequr nga e bukura qĂ« fĂ«mijĂ«. NjĂ« nga anekdotat qĂ« Ă«shtĂ« kthyer nĂ« legjendĂ« Ă«shtĂ« ajo qĂ« pĂ«rjetoi kur, ende adoleshent, shoqĂ«roi familjen nĂ« OperĂ«n e BarcelonĂ«s. Aty, i rrethuar nga dhjetĂ«ra zonja jashtĂ«zakonisht elegante tĂ« veshura me tĂ« kuqe, kuptoi sa shumĂ« u shkon ky ngjyrĂ« tĂ« gjithave; nĂ« atĂ« moment e zgodhi si ngjyrĂ«n e tij simbol, pĂ«rgjithmonĂ«. Por do tĂ« ishte gabim ta tkurrje trashĂ«giminĂ« e tij vetĂ«m nĂ« njĂ« tonalitet.Â
Pas studimeve nĂ« Milano, nĂ« vitin 1949 transferohet nĂ« Paris, ku ndjek Ăcole des Beaux-Arts pranë Chambre Syndicale de la Couture Parisienne. ĂshtĂ« shumĂ« i ri, vetĂ«m 17 vjeç, por asgjĂ« nuk e ndalon: nĂ« atĂ« kohĂ« italianĂ«t nuk shiheshin mirĂ« pĂ«rtej Alpeve, por ai Ă«shtĂ« thjesht shumĂ« i talentuar. Fiton çmimin Woolmark (i njĂ«jti qĂ« nisi karrierat e Yves Saint Laurent dhe Karl Lagerfeld, mik i tij shumĂ« i dashur), nis me njĂ« praktikĂ« te Jean DessĂšs, mĂ« pas fillon tĂ« punojĂ« pĂ«r Guy Laroche, tĂ« cilin e njeh nĂ« atelier.Â
Por nuk i mjafton mĂ«: nĂ« vitin 1959 kthehet nĂ« Itali dhe zhvendoset nĂ« RomĂ«, qĂ« asokohe ishte djepi i modĂ«s sĂ« lartĂ« italiane. FotografitĂ« e para âzyrtareâ e tregojnĂ« duke punuar mbi fustanin e nusĂ«risĂ« sĂ« motrĂ«s, ndĂ«rsa njĂ« nga veshjet e para Ă«shtĂ« njĂ« fustan deri nĂ« gju i mbuluar me trĂ«ndafila tulle qĂ« kalojnĂ« nga rozĂ« nĂ« tĂ« kuqe, njĂ« element dekorativ qĂ« do tĂ« rikthehet ndĂ«r vite.Â
NĂ« vitin 1960, në Via Veneto, takon Giancarlo Giammetti-n, 22 vjeç, student arkitekture. ĂshtĂ« dashuri me shikim tĂ« parĂ« dhe kĂ«shtu lind njĂ« nga bashkĂ«punimet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme, mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe mĂ« frytdhĂ«nĂ«se tĂ« modĂ«s: Valentino mundi tâi pĂ«rkushtohet plotĂ«sisht krijimtarisĂ«, ndĂ«rsa partneri, me njĂ« qasje shumĂ« mĂ« tĂ« vendosur dhe efikase, u morr me administrimin. SĂ« bashku janĂ« tĂ« pandalshĂ«m. Diana Vreeland, e cila ndan me stilistin pasionin pĂ«r tĂ« kuqen, i pagĂ«zon âThe boysâ.Â
NĂ« vitin 1962 marka  debuton në Firence, në Pitti, në Sala Bianca, por momenti kur Valentino kalon nga njĂ« shtĂ«pi e rĂ«ndĂ«sishme mode nĂ« simbol tĂ« njĂ« epoke Ă«shtĂ« viti 1967, kur prezanton njĂ« koleksion tĂ«rĂ«sisht tĂ« bardhĂ«. Orari i sfilatĂ«s është katastrofik: i fundit i ditĂ«s sĂ« fundit, kur blerĂ«sit dhe shtypi i huaj janĂ« larguar. Por fjala pĂ«rhapet se Ă«shtĂ« njĂ« rast qĂ« nuk duhet humbur dhe nĂ« fund tĂ« gjithĂ« qĂ«ndrojnĂ«, vetĂ«m pĂ«r tĂ«. Valentino do tĂ« kujtonte mĂ« vonĂ« sa i frikĂ«suar ishte nga ideja pĂ«r tĂ« eliminuar ngjyrĂ«n nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« dominuar nga hippie dhe psikodelia, por ishte i sigurt pĂ«r zgjedhjen e tij. NjĂ« triumf.Â
DalĂ«ngadalĂ«, tĂ« gjitha yjet qĂ« kanĂ« emĂ«r bĂ«hen fillimisht klientet e tij, mĂ« pas miqet e tij. vajzat e famshme, diva, kĂ«ngĂ«tare, gra tĂ« kurorĂ«zuara: tĂ« gjitha pĂ«rfundojnĂ«, tĂ« lumtura, nĂ« oborrin e perandorit. Jackie Kennedy vesh njĂ« fustan tĂ« tij si nĂ« funeralin e bashkĂ«shortit tĂ« parĂ«, John Kennedy, ashtu edhe nĂ« martesĂ«n me Aristotel Onassis (pikĂ«risht nga koleksioni i BardhĂ«). âNuk kishim asnjĂ« ide, dinim vetĂ«m qĂ« kishte blerĂ« disa fustaneâ, do tĂ« tregonte vite mĂ« vonë Giammetti. âPastaj njĂ« mĂ«ngjes u zgjuam nga gazetarĂ«t, tĂ« çmendur, qĂ« donin tĂ« dinin gjithçka pĂ«r martesĂ«nâ.Â
Jackie bĂ«het njĂ« nga njerĂ«zit mĂ« tĂ« afĂ«rt me stilistin, pothuajse muza e tij jozyrtare. NjĂ« shembull i shkĂ«lqyer i aftĂ«sisĂ« së Valentinos pĂ«r tâi veshur gratĂ« Ă«shtĂ« njĂ« nga fustanet mĂ« tĂ« famshme tĂ« veshura nga Jackie: njĂ« lloj sari me njĂ« shpatull prej sateni ngjyrĂ« jeshile mente, me skaje tĂ« zbukuruara me kristale. Pas saj, tĂ« njĂ«jtin model e vesh Jennifer Lopez në OscarĂ«t e vitit 2002. Dy bukuri krejt tĂ« ndryshme, por fustani u rrinte pĂ«r mrekulli tĂ« dyjave. Kjo nuk Ă«shtĂ« pĂ«r kĂ«do.Â
Edhe pse marrĂ«dhĂ«nia sentimentale pĂ«rfundoi pas dhjetĂ« vitesh, nĂ« vitin 1970, Valentino dhe Giammetti mbetĂ«n shumĂ« tĂ« lidhur. Familja e tyre e zgjedhur u zgjerua gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« me miq, partnerĂ«, nipĂ«r dhe fĂ«mijĂ« â njĂ« klan shumĂ« i bashkuar dhe shumĂ« elegant. Valentino ndĂ«rkohĂ« zgjedh Parisin si qytetin e tij tĂ« modĂ«s. Vendoset në Place VendĂŽme dhe kjo pĂ«r tĂ« ka kuptim: Ă«shtĂ« mĂ« francezi nga krijuesit italianĂ«, mĂ« i afĂ«rti me ndjeshmĂ«rinĂ« e haute couture franceze.Â
Karriera ecĂ«n si tren: vesh Liz Taylor nĂ« martesĂ«n e saj, shumĂ« familje mbretĂ«rore (si Marie Chantal e GreqisĂ«), dhe krenohet se gjashtĂ« aktore kanĂ« fituar çmimin Oscar tĂ« veshura prej tij: Julia Roberts, Jessica Lange, Cate Blanchett, Mercedes Ruehl, Sophia Loren, Jessica Tandy. Feston me Andy Warhol dhe Madonna, bĂ«n ski në Gstaad, punon në Palazzo Mignanelli nĂ« RomĂ«, i rrethuar nga qenushĂ«t e tij tĂ« dashur, simbol po aq sa e kuqja. Në chateau-n e tij pranĂ« Parisit organizon festa legjendare. QoftĂ« pĂ«r Gwyneth Paltrow apo Kim Kardashian, nuk ka rĂ«ndĂ«si: janĂ« gjithmonë perfekte.Â
Valentino mishĂ«ron Ă«ndrrĂ«n nĂ« gjithçka: nga mĂ«nyra si shtron tavolinat, te sfilatat, ku nĂ« fund del gjithmonĂ« i pĂ«rsosur pĂ«r tĂ« pĂ«rshĂ«ndetur publikun me krahun lart. NĂ« vitin 1998 shet markĂ«n pĂ«r 300 milionĂ« dollarĂ«, pĂ«rpara shumĂ« tĂ« tjerĂ«ve. Ai dhe Giammetti ruajnĂ« rolet e tyre, edhe nĂ« vitin 2002 kur marka blihet nga grupi Marzotto. NĂ« vitin 2006 merr Legjionin e Nderit nĂ« Paris dhe shfaqet nĂ« një cameo te âDjalli vesh Pradaâ. NĂ« vitin 2007 shpall tĂ«rheqjen nga moda aktive. PĂ«r lamtumirĂ«n, zgjedh RomĂ«n: tre ditë spektakolare, njĂ« festĂ« para Koloseut, njĂ« ekspozitĂ« historike nĂ« Ara Pacis dhe një sfilatë qĂ« mbyllet, çuditĂ«risht, me fustane rozĂ«.Â
HidhĂ«rimi i vĂ«rtetĂ« zbulohet nĂ« vitin 2009 me dokumentarin Valentino â The Last Emperor. Filmi pritet me duartrokitje tĂ« gjata nĂ« Venecia dhe bĂ«het sukses global. Edhe pas tĂ«rheqjes, trashĂ«gimia e tij vazhdon: Pierpaolo Piccioli dhe Maria Grazia Chiuri sjellin njĂ« rini tĂ« dytĂ« pĂ«r maison-in. Edhe larg pasarelave, Valentino mbetet figurĂ« qendrore.Â
Një nga skenat më të bukura ndodh në korrik 2019, në Paris, kur pas sfilatës së Picciolit, rrobaqepëset e vjetra të shtëpisë i vrapojnë për ta përqafuar. Ai përlotet.
Do tĂ« na mungojĂ« shumĂ«./LaRepubblicaÂ
Â